To on zabrał Polaków do świata surowych krain polarnych. Książki tego autora to klasyka
Doświadczenia z ekspedycji polarnych stały się dla Czesława Centkiewicza inspiracją do stworzenia opowieści, które zapadły w pamięć całym pokoleniom. Oto nieznane fakty z życia pioniera polskiej literatury polarnej.
Spis treści: Alina i Czesław Centkiewiczowie Czesław Centkiewicz – książki Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz jest pionierem polskiej literatury polarnej. Dzięki swoim książkom stał się uosobieniem fascynacji Arktyką i Antarktyką. Nie sposób jednak mówić o Czesławie Centkiewiczu, pomijając jego żonę, Alinę Centkiewicz. Alina i Czesław Centkiewiczowie Para ta tworzyła nierozerwalny duet, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Alina i Czesław Centkiewicz nie ograniczali się jedynie do pisania o swoich podróżach – często sami brali udział w wyprawach naukowych. Razem badali nieznane dotąd obszary i dokumentując życie ludzi i dzikich zwierząt w ekstremalnych warunkach. Alina Centkiewicz, z domu Kosk, była nie tylko żoną Czesława, ale również jego współautorką. Razem stworzyli wiele książek, które przybliżały czytelnikom piękno i surowość polarnych krain. Ich książki, takie jak „Zaczarowana zagroda” czy „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”, stały się klasyką polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Alina, z wykształcenia pedagożka, z pasją angażowała się w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Organizowała wykłady i prezentacje w szkołach i instytucjach kulturalnych. Czesław, inżynier i geofizyk, wnosił do książek głęboką wiedzę o warunkach panujących na biegunach. To połączenie wiedzy naukowej z literackim talentem sprawiło, że ich pasjonujące opowieści stały się cennymi źródłami informacji. Prace Centkiewiczów były wielokrotnie nagradzane. Ich wkład w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych do dziś jest nieoceniony. Czesław Centkiewicz – książki Twórczość pisarska Czesława Centkiewicza obejmuje szerokie spektrum gatunków literackich, od literatury faktu po literaturę dziecięcą. Jego książki były inspirowane osobistymi doświadczeniami z licznych wypraw polarnych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Czesława Centkiewicza jest „Anaruk, chłopiec z Grenlandii”. Książka ta, skierowana do młodszych czytelników, opowiada historię dziecka, które żyje w surowych warunkach Arktyki. Dzięki prostemu językowi i fascynującym opisom historyjka od lat cieszy się popularnością wśród dzieci i jest często wykorzystywana jako lektura szkolna. Nie mniejszą popularnością od lat cieszą się wspomniane wcześniej „Zaczarowana zagroda” i „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”. Innym ważnym dziełem jest książka opisująca podróż przez Afrykę, którą Centkiewicz odbył wraz z żoną. Jej tytuł to „Od Kairu do Cape Town”. Pełna przygód opowieść ukazuje niezwykłą determinację i odwagę autorów, którzy nie bali się wyzwań, jakie stawia przed nimi nieznany kontynent. Książka ta, choć mniej znana niż ich arktyczne opowieści, jest równie ważnym świadectwem podróżniczych pasji Centkiewiczów. Warto również wspomnieć o „Białym lądzie”. Ta książka, oparta na doświadczeniach z wyprawy do Antarktyki, jest hołdem dla polskich badaczy, którzy poświęcili swoje życie na eksplorację tego nieprzyjaznego kontynentu. Centkiewicz w mistrzowski sposób opisuje nie tylko zmagania ludzi z ekstremalnymi warunkami, ale także piękno i majestat lodowego świata, który mimo swojej surowości, fascynuje i przyciąga kolejnych śmiałków. Twórczość Czesława Centkiewicza to również bogaty zbiór reportaży i artykułów, które publikował w różnych czasopismach. Jego prace były często ilustrowane zdjęciami, które sam wykonywał podczas swoich podróży. Był jednym z pierwszych polskich autorów, którzy w tak szeroki sposób popularyzowali tematykę polarną, przybliżając ją szerszemu gronu odbiorców. Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był nie tylko pisarzem i podróżnikiem. Oto ciekawostki, które mogą zaskoczyć nawet jego największych fanów. Jedną z mniej znanych informacji o Centkiewiczu jest fakt, że zanim zajął się literaturą, pracował jako inżynier geofizyk. Wiedza zdobyta na Politechnice Warszawskiej okazała się niezwykle przydatna podczas jego wypraw polarnych. Wykształcenie techniczne pozwoliło mu lepiej zrozumieć otaczający świat oraz zaangażować się w rozwój badań naukowych w rejonach polarnych. Czesław Centkiewicz był również zapalonym fotografem. Jego zdjęcia, które często ilustrowały jego książki i artykuły, są do dziś cenione nie tylko za swoją wartość dokumentalną, ale także artystyczną. W czasach, gdy fotografia nie była jeszcze tak powszechna, jak dzisiaj, Centkiewicz potrafił uchwycić na kliszy niezwykłe momenty z życia ludzi i zwierząt w ekstremalnych warunkach. Centkiewiczowie mieli również bliskie kontakty z wieloma wybitnymi postaciami polskiej nauki i kultury. Przyjaźnili się między innymi z Antonim Dobrowolskim, wybitnym polarnikiem, uczestnikiem wyprawy antarktycznej w latach 1910–1912, który był jednym z pierwszych polskich badaczy tego kontynentu. Niewielu wie, że Czesław Centkiewicz miał również talent do opowiadania anegdot. Jego opowieści, pełne humoru i autoironii, były często przytaczane przez przyjaciół i współpracowników. Potrafił z niezwykłą lekkością opowiadać o trudnych sytuacjach, w które wpadał podczas swoich wypraw, co czyniło go niezwykle lubianą postacią w gronie polskich podróżników i naukowców. Pod koniec życia Centkiewiczowie osiedlili się w Warszawie, gdzie spędzili swoje ostatnie lata, kontynuując pisanie i popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Ich dom stał się miejscem spotkań dla wielu osób zainteresowanych tematyką polarną. Oni sami do końca swoich dni pozostali aktywni zarówno literacko, jak i naukowo. Czesław Centkiewicz zmarł 10 lipca 1990 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i naukowy, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia podróżników i miłośników literatury. Jego życie i twórczość są dowodem na to, że pasja do odkrywania świata i dzielenia się wiedzą może prowadzić do niezwykłych osiągnięć, które przetrwają lata. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Osiemdziesiąte urodziny bajki o Muminkach. Śladami fikcyjnych istot Tove Jansson w prawdziwym świecie
Mija 80 lat od kiedy do sprzedaży trafiła pierwsza książka opisująca losy rodziny Muminków, Małej Mi i Włóczykija. Sława tych fikcyjnych istot wykracza daleko poza mroźne krajobrazy Finlandii. Jednak to stamtąd autorka czerpała główne inspiracje przy tworzeniu swojej fantastycznej doliny. Przyjrzyjmy się temu, gdzie obecnie można znaleźć ślady tych istot.
Powiedzenie, że bajki wymyślone przez fińską pisarkę Tove Jansson zdobyły światową popularność, byłoby eufemizmem. W rzeczywistości Muminki stały się elementem popkultury, reprodukowanym w późniejszych latach poprzez filmy, komiksy czy ubrania. Bajka stanowi prawdziwe dziedzictwo kraju ze stolicą w Helsinkach, tym bardziej, że fantastyczna dolina, w której mieszkają bohaterowie powieści, jawnie odnosi się do fińskich krajobrazów. Okrągły osiemdziesiąty jubileusz bohaterów to idealny moment, aby przyjrzeć się, gdzie we współczesnym świecie można znaleźć ślady tych bajkowych istot. Archipelag z bajek W powieściach Tove Jansson możemy dostrzec inspiracje fińską przyrodą. Archipelag, który otacza wybrzeże Finlandii, składa się 179 584 mniejszych i większych wysp. Na jednej z nich – Klovharun, fińska autorka spędzała wakacje przez 30 lat swojego życia, mieszkając tam ze swoją partnerką Tuulikki Pietilä. To ta kobieta stała się inspiracją do powstania postaci rybaczki Too Tiki. Klovharu to bardzo kameralna wysepka pełna kamieni, zamieszkana przez mewy i inne morskie zwierzęta. Pośrodku niej, fińska autorka wzniosła 1964 roku chatkę, która stoi na wyspie do dziś. Obecnie, w trosce o Klovharun, przebywanie na wyspie musi się odbywać w sposób minimalnie ingerujący w środowisko. Archipelag poza naturą skrywa jeszcze inne elementy występujące w bajkach o trollach z doliny. W trakcie rejsu po poszczególnych wyspach można dostrzec wiele latarni morskich, których wygląd był inspiracją do powstania książki „Tatuś Muminka i morze”. Największe skojarzenia z fikcyjnym budynkiem budzić może latarnia z wyspy Söderskär, na którą da się dostać promem z Helsinek. Odizolowana wieża idealnie oddaje spokój i połączenia człowieka z naturą – wartości, które niesie za sobą książka Jansson. Fińskie zwyczaje w Dolinie Muminków Inspiracje wykorzystywane przy pisaniu książki wykraczały poza fińskie pejzaże. W powieści bardzo ważne miejsce zajmują zwyczaje i tradycje obchodzone na co dzień w tym kraju. Jednym z nich jest Midsommar, obchodzone w trakcie najdłuższego dnia roku. Muminki, tak jak ludzie, uplatały tego dnia wianki, rozpalały ogniska i świętowały do godzin nocnych. Innym elementem tradycji zapożyczonym przez Tove Jansson są fińskie potrawy. Kuchnia bohaterów książki – zupełnie jak Finów i Finek – opierała się na zrównoważonym pozyskiwaniu dóbr natury. Trolle odżywiały się więc m.in. rybami, owocami i grzybami. W 2010 roku powstała nawet książka kucharska, zawierająca przepisy inspirowane kuchnią Mamy Muminka. Gdzie jeszcze można zobaczyć Muminki? Dla spragnionych kontaktu z Muminkami w Finlandii istnieje mnóstwo miejsc nawiązujących do tych fikcyjnych istot. Najpopularniejsze z nich to: Muzeum Muminków w Tempere oraz park rozrywki Moominworld na wyspie koło miasta Naantali. Każde z tych miejsc oferuje liczne atrakcje dla fanów bajkowych stworzeń i samej autorki, Tove Jansson. W parku rozrywki można zobaczyć odwzorowaną scenerię z książek wraz z kultowym domem rodziny Muminków. W Finlandii znajdziemy też mnóstwo innych, mniej znanych miejsc związanych z Doliną Muminków. W Helsinkach możemy na przykład napić się kawy w muminkowej kawiarni lub zrobić zakupy w specjalnym sklepie. W miejscowości Leppävirta znajduje się z kolei sztuczna lodowa jaskinia pełna bajkowych postaci wykutych w zamrożonej wodzie. Mnogość atrakcji rodzi pytanie o granice wykorzystywania kulturowego dorobku w celach turystycznych. Na szczęście miejsca związane z naturą, z której inspiracje czerpała Jansson, pozostają wolne od komercjalizacji, chroniąc pierwotne środowisko. Ślady Muminków poza Finlandią Muminki to element ogólnoświatowej popkultury. Nic dziwnego, że obiekty nawiązujące do tych bajkowych istot powstają w przeróżnych zakątkach kuli ziemskiej. Bohaterów Tove Jansson dostrzeżemy choćby w japońskim mieście Hannō, gdzie powstał park rozrywki Moomin Valley Park. Lokalizacja nie może dziwić, gdyż kraj „kwitnącej wiśni” stanowi jedno z największych skupisk fanów fińskiej powieści. Japończycy produkowali nawet ekranizacje tekstów Jansson. Sklepy i kawiarnie nawiązujące do Muminków znajdziemy w takich krajach, jak Polska, Japonia, Chiny czy Tajlandia. Pokazuje to tylko jak ważnym, w skali całego świata, produktem są postacie, które 80 lat temu wyszły spod pióra Tove Jansson. Źródła: National Geographic Polska, Moomin Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Co łączy najsławniejszego samuraja z Leonardem da Vinci? Dziś jest inspiracją dla popkultury i twórców gier
Miyamoto Musashi – samuraj, artysta, filozof. Jego historia to więcej niż tylko legenda. Niezrównany mistrz miecza od wieków inspirował wojowników, twórców i graczy. Dzięki badaczom odkrywamy, co kryje się za opowieściami o jego pojedynkach, technice walki i życiu.
Spis treści: Jak legenda Musashiego zainspirowała twórców gry „Ghost of Yōtei” Kim był prawdziwy Miyamoto Musashi? Musashi jako artysta i uczony Fakty i mity o pojedynkach Musashiego Dziedzictwo Musashiego w literaturze i współczesności Niewielu wojowników w dziejach zainspirowało tyle opowieści, co Miyamoto Musashi – najsławniejszy samuraj Japonii. Prof. Hitomi Tonomura, historyczka w Uniwersytetu Cambridge, wspomina, jak głęboko jego legenda kształtowała dziecięce zabawy w Japonii. Razem z koleżanką staczały potyczki na kije, naśladując Musashiego i jego technikę dwóch mieczy. – Które dziecko nie zna Musashiego? – pyta retorycznie. Czczony za niezrównane umiejętności, Musashi został unieśmiertelniony w sztuce, literaturze, filmie, teatrze i mandze – a teraz także w bestsellerowej grze wideo z 2025 roku „Ghost of Yōtei”. Jak legenda Musashiego zainspirowała twórców gry „Ghost of Yōtei” Nate Fox, dyrektor kreatywny w Sucker Punch, przyznaje – Gra powstała z inspiracji „Księgą Pięciu Kręgów” Musashiego. Zwłaszcza podejściem do improwizacji i nieustannego szukania każdej przewagi w walce. Dwie postacie również czerpią z dorobku szermierza: sensei uczący bohatera władania dwoma mieczami oraz legendarny mistrz, któremu przypisuje się stworzenie stylu dwusiecznego. – Dodaliśmy też poważne Easter eggs związane z Musashim – mówi Nate Fox. – Skoro nasz bohater walczy dwoma mieczami, musieliśmy uznać, że technika ta wywodzi się od wielkiego mistrza, który ją zapoczątkował. Prawie cztery stulecia po jego śmierci sprawdźmy, co historia mówi o najbardziej trwałej ikonie kultury starożytnej Japonii. Kim był prawdziwy Miyamoto Musashi? Po pierwsze – o Musashim wiemy zaskakująco niewiele na pewno. Sporne są nawet jego imię i rok urodzenia. Wiemy, że był biegłym samurajem urodzonym na początku lat 80. XVI wieku (najpewniej w 1582 albo 1584 r.), który zmarł w 1645 r. Imię „Miyamoto Musashi” było jednym z kilku używanych przez niego w życiu. Nie było to ani imię nadane przy urodzeniu, ani to na jego memoriale. Badacze sądzą, że Musashi prawdopodobnie został adoptowany. Tłumacz i znawca Japonii Alexander Bennett sugeruje też, że biorąc pod uwagę relacje o jego zachowaniu i relacjach z ludźmi, dziś mógłby zostać uznany za osobę w spektrum autyzmu. Musashi zasłynął jako twórca Szkoły Dwóch Mieczy i bywa określany mianem kensei – „świętego miecza”. Musashi jako artysta i uczony Podobnie jak u większości samurajów tamtej epoki, talent Musashiego wykraczał jednak daleko poza walkę. Dorastał u schyłku okresu wojen domowych w Japonii – stulecia konfliktów zakończonego powstaniem siogunatu Tokugawa w 1603 r. Gdy nastał pokój, warstwa samurajska musiała zdefiniować swoją rolę na nowo – z wojowników polowych stawali się uczonymi, urzędnikami i artystami. W książce „Miyamoto Musashi: His Life and Writings” socjolog i praktyk sztuk walki Kenji Tokitsu porównuje Musashiego do Leonarda da Vinci – ze względu na zasięg jego sztuki oraz sposób, w jaki badał granice ówczesnej wiedzy. Musashi był uznanym malarzem sumi-e (monochromatycznego malarstwa tuszem), rzeźbiarzem i kaligrafem. Fakty i mity o pojedynkach Musashiego Pod koniec życia spisał swoje najtrwalsze dzieło – zwoje znane jako „Księga Pięciu Kręgów”. Pisał w nich, że wojownik musi zachować umysł spokojny i skupiony, nie pozwalając, by działaniami rządziła emocja lub rozproszenie. Choć były to przede wszystkim rady dla wojowników, niosą lekcje strategii i filozofii, które oddziałują także na współczesny świat. Większość tego, co wiemy o Musashim, pochodzi nie z historii, lecz z legend. Przez stulecia opowiadacze zapełniali luki w jego biografii pojedynkami, rywalizacjami i niemal cudownymi wyczynami. Według samego Musashiego już w wieku 13 lat stanął do pojedynku i zabił przeciwnika. Twierdził też, że stoczył i wygrał ponad 60 pojedynków – co jest liczbą znaczną, nawet jak na wybitnego samuraja. Najgłośniejszy z nich to starcie z wojownikiem Sasakim Kojirō (zwanym też Ganryū). Wedle legendy Musashi miał zakończyć walkę jednym ciosem drewnianego miecza. Mimo niezliczonych wersji tej historii, a nawet pomnika na wyspie Ganryū, możliwe, że sam Kojirō nigdy nie istniał. Życie Musashiego szybko stało się ulubionym tematem malarzy i dramaturgów – od przedstawień kabuki po obrazy. Choć wiele z nich liczy sobie setki lat, Bennett podkreśla, że pełniły one funkcję fanowskich hołdów, a nie rzetelnych świadectw historycznych. Dziedzictwo Musashiego w literaturze i współczesności Wiek później Musashi narodził się dla nowej publiczności. W 1935 r. pisarz Yoshikawa Eiji rozpoczął w tokijskiej gazecie cykl opowieści o Musashim. Publikacje trwały cztery lata, a następnie zebrano je w książkę, która na nowo wprowadziła Musashiego do powszechnej świadomości. Choć historie te były niemal całkowicie fikcyjne, to właśnie one w największym stopniu uformowały współczesne przedstawienia Musashiego. Życie Musashiego może tonąć w mitach, ale jego wpływ pozostaje niezaprzeczalny. Jego idee koncentracji i samodoskonalenia wciąż rezonują – od sal treningowych sztuk walki po współczesną popkulturę. Źródło: National Geographic
Nagroda Nobla 2025: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafiła Nagroda Nobla 2025? Tradycyjnie na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista zwycięzców.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2025: fizyka Nagroda Nobla 2025: chemia Literacka Nagroda Nobla 2025 Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Nagroda Nobla 2025: ekonomia Polacy z Nagrodą Nobla Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobnymi kategoriami są Nagroda Pokojowa i Nobel z ekonomii. W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2025? Poniżej prezentujemy przewidywania oraz pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate, bazujące na liczbie cytowań artykułów naukowych. Medycyna lub fizjologia Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Fizyka Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Chemia Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Ekonomia David Autor, Lawrence F. Katz – za analizy dotyczące nierówności i postępu technologicznego, Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan – za analizy dotyczące wpływu kultury i psychologii na ekonomię pracy, Nicholas Bloom – za analizy dotyczące wpływu niepewności na gospodarkę. Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Werdykt komitetu ze szwedzkiego Instytutu Karolinska poznaliśmy w poniedziałek, 6 października. Medycznego Nobla w tym roku dostali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi. Dokonali oni przełomowych odkryć dotyczących obwodowej tolerancji immunologicznej, która zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Victorowi Ambrosowi i Gary’emu Ruvkunowi. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA. Nagroda Nobla 2025: fizyka Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy we wtorek, 7 października. Nobla z fizyki otrzymali w tym roku John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis. Nagrodzono ich za „za odkrycie makroskopowego tunelowania mechaniki kwantowej i kwantyzacji energii w obwodzie elektrycznym”. Laureaci wykorzystali serię eksperymentów, aby wykazać, że osobliwe właściwości świata kwantowego można urzeczywistnić w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Ich nadprzewodzący układ elektryczny mógł tunelować z jednego stanu do drugiego, tak jakby przechodził prosto przez ścianę. Wykazali również, że układ absorbował i emitował energię w dawkach o określonych rozmiarach, zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). Nagroda Nobla 2025: chemia Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy w środę, 8 października. Chemicznego Nobla w tym roku dostali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi. Doceniono ich za „za opracowanie struktur metaloorganicznych”. Laureaci opracowali nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali David Baker, Demis Hassabis i John M. Jumper. Zajmowali się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Literacka Nagroda Nobla 2025 Werdykt Akademii Szwedzkiej poznaliśmy w czwartek, 9 października. Nobla z literatury w tym roku otrzymał László Krasznahorkai. Węgierskiego pisarza i scenarzystę doceniono za „przekonujące i wizjonerskie dzieło, które w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”. Krasznahorkai znany jest z trudnych i wymagających powieści, często określanych mianem postmodernistycznych , które poruszają tematy dystopijne i melancholijne. Jego ważniejsze dzieła to „Szatańskie tango”, „Melancholia sprzeciwu” oraz „Wojna i wojna”. Rok temu Nobla dostała Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Werdykt Norweskiego Komitetu Noblowskiego poznaliśmy w piątek, 10 października, najwcześniej o godz. 11. Pokojowa Nagroda Nobla w tym roku przypadła w udziale Maríi Corinie Machado. Doceniono ją za „jej niestrudzoną pracę na rzecz promowania praw demokratycznych dla narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji”. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej”. Nagroda Nobla 2025: ekonomia Werdykt Banku Szwedzkiego poznaliśmy w poniedziałek, 13 października. Ekonomicznego Nobla otrzymali Joel Mokyr oraz Philippe Aghion i Peter Howitt. Pierwszy z badaczy otrzymał 1/2 nagrody za „zidentyfikowanie warunków wstępnych dla zrównoważonego wzrostu poprzez postęp technologiczny”. Pozostali dwaj uczeni opracowali „teorię zrównoważonego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia, Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura, Władysław Reymont (1924) – literatura, Czesław Miłosz (1980) – literatura, Lech Wałęsa (1983) – nagroda pokojowa, Wisława Szymborska (1996) – literatura, Olga Tokarczuk (2018) – literatura. Źródła: Clarivate, Nobelprize.org
Adam Mickiewicz kształtował polski romantyzm. Był nie tylko literackim geniuszem, ale także patriotą
Adam Mickiewicz, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu, nie był wyłącznie wybitnym poetą. W polskiej kulturze i historii zapisał się jako działacz wszechstronny – nauczyciel akademicki, publicysta, tłumacz, a nawet organizator i dowódca wojskowy. Jako że jego życie i twórczość nierozerwalnie splotły się z losami narodu w okresie zaborów, stał się światkiem historii i aktywnym uczestnikiem walki o zachowanie tożsamości narodowej. Poniżej przybliżamy sylwetkę jednego z trzech wieszczy.
Spis treści: Młodość Adama Mickiewicza Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Czas zesłania i podróży Śmierć wieszcza Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Każda epoka ma swoją ikonę. Adam Mickiewicz, twórca nieśmiertelnych dzieł, stał się ucieleśnieniem romantycznego ideału artysty głęboko zaangażowanego w sprawy społeczne i narodowe. W czasie, gdy Polskę rozdzierały trzy mocarstwa, to właśnie przedstawiciele kultury z Mickiewiczem na czele dawali społeczeństwu nadzieję, że ojczyzna w końcu odzyska niepodległość. Należy jednak podkreślić, że wielki wieszcz nie tylko pisał o patriotyzmie. Był patriotą z krwi i kości. Młodość Adama Mickiewicza Adam Bernard Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu lub Nowogródku. Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny. Jego ojciec, Mikołaj Mickiewicz herbu Poraj, był adwokatem sądowym w Nowogródku i komornikiem mińskim. Matka, Barbara z Majewskich, była córką ekonoma z pobliskiego Czombrowa. W 1815 roku, po ukończeniu szkoły dominikańskiej w Nowogródku, wyjechał do Wilna, by tam podjąć studia. Na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim uczył się na Wydziale Nauk Fizycznych i Matematycznych, jednocześnie uczęszczając na wykłady prowadzone na Wydziale Nauk Moralnych i Politycznych oraz Literatury i Sztuk Wyzwolonych. W trakcie studiów był jednym z założycieli Towarzystwa Filomatów – tajnej organizacji studenckiej, której celem było samokształcenie i kultywowanie idei patriotycznych. W 1812 roku zmarł Mikołaj Mickiewicz. Rodzina znalazła się wówczas w trudnej sytuacji materialnej. By móc studiować, przyszły poeta musiał pobierać stypendium, co zobowiązywało go do pracy nauczyciela w carskiej szkole. Studia ukończył w 1819 roku. Jako świeżo upieczony magister, podjął pracę nauczyciela historii, literatury i prawa w szkole powiatowej w Kownie. Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Mickiewicz mieszkał tam do 1823 roku, najpierw w domu Stanisława Kostki Dobrowolskiego, dyrektora szkoły, później w kwaterze w budynku gimnazjum. Nie był to dla niego łatwy czas. W 1820 roku po raz pierwszy spotkał Marylę Wereszczakównę, córkę zamożnego i wpływowego szlachcica litewskiego. Zakochali się w sobie, ale wspólne życie nie było im pisane. Mickiewicz pozostawał w przyjaznych stosunkach z rodziną swojej wybranki, ale zgody na ślub nie uzyskał. Młoda kobieta z wpływowego rodu nie mogła przecież wyjść za zaściankowego szlachcica, a poza tym była już zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem. W 1821 roku rodzice wymogli na niej dopełnienie tego zobowiązania. Rok wcześniej zmarła matka Mickiewicza. To dodatkowo wpłynęło na jego psychikę, ale także w dużej mierze ukształtowało wrażliwość poetycką. W 1822 roku wydany został tom poetycki „Ballady i romanse”. Zawarte w nim utwory nowy światopogląd, w którym dominowały emocje i wyobraźnia. Autor odrzucił nadmierny racjonalizm i kult rozumu, a skupił się na emocjach i uczuciach. Tym samym zapoczątkował nową epokę, jakże odmienną od poprzedniej – romantyzm. Czas zesłania i podróży Działalność Mickiewicza w tajnych organizacjach młodzieżowych nie uszła uwadze carskich służb. W 1823 roku został aresztowany i osadzony w klasztorze bazylianów w Wilnie, gdzie przebywał do marca 1824 roku. Został skazany na zesłanie w głąb Rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu. Do 1827 roku przebywał w Petersburgu, Odessie, Moskwie i na Krymie. Podczas zesłania, zbratał się ze środowiskiem elity postępowej inteligencji rosyjskiej. Utrzymywał kontakty między innymi z Puszkinem, Chomiakowem i Żukowskim W 1829 roku udał się w podróż po Europie. W pierwszej kolejności zatrzymał się w Niemczech, skąd udał się do Szwajcarii i Włoch. To zaowocowało kolejnymi cennymi kontaktami w środowisku artystycznym. Okres paryski O wybuchu powstania listopadowego dowiedział się podczas pobytu w Rzymie. Wieczne Miasto opuścił w kwietniu 1831 roku. W maju dotarł do Paryża, skąd udał się do Drezna. Stamtąd wyjechał do Wielkopolski, skąd zamierzał udać się do ogarniętego powstaniem Królestwa Polskiego. Ostatecznie wrócił do Drezna, skąd po jakimś czasie udał się do Paryża. Pobyt w stolicy Francji nie był łatwym czasem w życiu poety. Nie miał stałego źródła dochodu, a samo środowisko emigranckie było podzielone. W końcu zdołał odnaleźć się w miejscu, w którym miał spędzić kolejne 20 lat. W 1832 roku dołączył do paryskiego Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich. Współpracował także Towarzystwem Literackim, towarzystwem Narodowym Polskim i innymi organizacjami, zrzeszającymi obywateli ziem zabranych. Był aktywnym publicystą „Pielgrzyma polskiego”. Przestał uczestniczyć w życiu publicznym w 1834 roku. Ślub z Celiną Szymanowską Poślubił wówczas Celinę Szymanowską, córkę znanej pianistki Marii Szymanowskiej. Doczekał się z nią sześciorga dzieci: Marii, Heleny, Władysława, Józefa, Aleksandra i Jana. Początkowo małżeństwo układało się pomyślnie. Szymańska była dla Mickiewicza „żoną, jakiej szukał”. Innego zdania byli jego koledzy po piórze. Ze strony środowiska polskiej emigracji, w tym Zygmunta Krasińskiego, padały pod jej adresem zarzuty rozrzutności, braku zdolności kulinarnych i chęci całkowitego zdominowania męża. Małżeńska sielanka nie trwała długo, ale poślubny błogostan przerwało coś innego. Okazało się, że Celina cierpi na urojenia. Jej stan był poważny. Podawała się za wcielenie Matki Boskiej. Twierdziła, że ma moc uzdrawiania. To musiało położyć się cieniem na ich małżeństwie. Początkowo Mickiewicz sam opiekował się żoną. W końcu musiał jednak przyznać, że nie podoła temu zadaniu. Po urodzeniu drugiego dziecka trafiła do zamkniętej placówki. Kolejny raz poddano ją „specjalistycznemu leczeniu” (tak określano niemające nic wspólnego z postępowaniem medycznym okrutne terapie, stosowane wówczas na chorych psychicznie pacjentach) już po trzecim porodzie. Pogarszający się stan żony nie pozostawał bez wpływu na kondycję psychiczną poety. Mickiewicz miewał myśli samobójcze. Niestety, nie skończyło się na samych zamiarach. Trapiony małżeńskimi problemami, w 1838 roku spróbował odebrać sobie życie. Prorok z Litwy Terapie nie pomogły Celinie, ale interwencja Andrzeja Towiańskiego – tak, przynajmniej na jakiś czas. Mężczyzna, który sam siebie nazywał prorokiem i w 1842 roku stanął na czele Koła Sprawy Bożej, stwierdził, że może pomóc żonie wieszcza. Gdy jego interwencja przyniosła poprawę, zaskarbił sobie wdzięczność poety, który stał się wyznawcą jego nauk. Ukojenie znalazł w ramionach kochanki W 1840 roku w życiu rodziny Mickiewiczów pojawiła się Ksawera (a właściwie Anna) Deybel – fanatyczna wyznawczyni nauk Towiańskiego. Poeta zatrudnił ją jako guwernantkę. Nieoficjalnie młodsza od gospodarza o 20 lat kobieta pełniła funkcję jego kochanki. W listach do siostry Celina zachwalała Deybel, jednak najprawdopodobniej od początku była świadoma, że jej mąż odwiedza guwernantkę w sypialni. Jej bierność w kwestii romansu Mickiewicza być może wynikała z faktu, że kochliwy poeta nie zaniedbywał jej potrzeb. Przecież między 1842 a 1850 rokiem Celina urodziła mu jeszcze troje dzieci. Z kolei z kochanką począł przynajmniej jedno dziecko. Śmierć wieszcza Paryż opuścił w 1855 roku, po śmierci żony. W trakcie wojny krymskiej wyjechał do Konstantynopola, by tworzyć oddziały do walki z carską Rosją – Legiony Polskie i Legiony Żydowskie. Zamieszkał w domu wdowy po tureckim kapitanie i tam zmarł w niejasnych okolicznościach, 26 listopada 1855 roku. Śmierć wieszcza nastąpiła podczas epidemii cholery i podejrzewa się, że to właśnie ta choroba zakończyła jego życie. Należy jednak wspomnieć, że pojawiły się sugestie, według których Mickiewicz mógł zostać otruty arszenikiem. Inne podejrzenia wskazywały na udar mózgu. Zabalsamowane ciało poety umieszczono w trzech trumnach, cynkowej i dwóch drewnianych. 30 grudnia zwłoki wyruszyły w podróż do Francji. Adam Mickiewicz, ojciec polskiego romantyzmu, spoczął na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency. 4 lipca 1890 roku ciało zostało przeniesione na Wawel. Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Tragedie rodzinne, niespełniona miłość, uwięzienie i zesłanie, emigracja i wreszcie choroba psychiczna żony i niekonwencjonalne życie rodzinne, w którym uczestniczyła kochanka – każde z tych doświadczeń wpłynęło na twórczość wieszcza. Nie bez powodu mówi się, że wielki talent hartuje się w bólu doświadczeń. We wczesnej twórczości romantycznej Adama Mickiewicza wyraźnie zarysowują się elementy melancholijne i introspektywne. To najprawdopodobniej rezultat głębokiego przygnębienia, którego doświadczył podczas pobytu w Kownie. W późniejszej twórczości wieszcza dominuje duchowa i metafizyczna głębia. To koreluje z zaangażowaniem poety w mistykę i ruch Towiańskiego. Z kolei w utworach patriotycznych, które wyszły spod jego pióra, łatwo odnaleźć tęsknotę za lepszym światem i poczucie ciężaru. Czyżby wynikało to z ciągłej walki o utrzymanie licznej rodziny? Nie jest przecież tajemnicą, że mimo posad dość intratnych posad, między innymi w charakterze profesora katedry języków słowiańskich Collège de France, pieniądze nie imały się go. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki – spór dwóch wieszczy Na zakończenie wypada wspomnieć o sporze, który wywiązał się między czołowymi przedstawicielami polskiego romantyzmu, Mickiewiczem i Słowackim, i w historii zapisał się jako jeden z najbardziej znaczących w tym okresie. „Pojedynek”, o którym mowa, wykraczał daleko poza osobiste animozje i dotykał kwestii ideologicznych – roli artysty w kraju pod zaborami i przyszłości narodu. Momentem, który zapoczątkował otwarty konflikt, był incydent, podczas którego Adam Mickiewicz odmówił Słowackiemu miana poety, twierdząc, że jego kolega po piórze „nie ma wiary i miłości”. To głęboko dotknęło Słowackiego, który dał upust frustracji w listach do matki. Nie był to jedyny atak Mickiewicza, skierowany przeciwko niemu. W III części „Dziadów” przedstawił Augusta Becua, jego ojczyma, jako Doktora, a jego poezję opisał jako „piękny kościół, w którym nie ma boga”. Po tym afroncie Juliusz Słowacki napisał „Kordiana” jako krytykę romantycznej idei cierpienia narodu polskiego jako odkupienia za grzechy świata. Walka idei, czyli mesjanizm kontra winkelriedyzm Po klęsce powstania listopadowego szeroko dyskutowany był temat właściwej drogi, prowadzącej do niepodległości ojczyzny. W ramach tej debaty, Mickiewicz i Słowacki podjęli polemikę na temat roli poezji w życiu narodu. Ten pierwszy hołdował idei mesjanizmu i upatrywał sensu w ofierze Polaków, którzy w ten sposób mieli zbawić inne narody. Koncepcja ta zakładała pasywne oczekiwanie jako drogę do odkupienia. Słowacki promował heroiczną walkę do samego końca, nawet w obliczu nieuchronnej klęski. Widział w tym akt ofiarny, ale nawołujący do czynu i gotowości do działania. O roli poezji i poety Swoje stanowisko w kwestii roli poezji w życiu narodu przedstawił w prologu do „Kordiana”. Pierwsza Osoba mówi o pasywności, cichym cierpieniu i odkupieniu grzechów Europy. Wzywa do spokoju i oczekiwaniu na zbawienie. Poeta jest przedstawiany jako mesjasz o niejasnej roli. Jak nietrudno się domyślić, to przytyk w stronę Mickiewicza. Druga Osoba jest krytykiem pierwszej propozycji. Promuje poezję zachęcającą do walki i oporu. Z kolei Trzecia Osoba, reprezentująca samego Słowackiego, przedstawia poetę jako osobę nawołującą do aktywnego działania i inspirującą do walki. W tej opinii, artysta ma wskrzeszać pamięć o bohaterach i tworzyć narodową skarbnicę, do której naród będzie mógł sięgnąć w odpowiednim czasie. Jak spór wpłynął na twórczość wieszczy? Nie ulega wątpliwości, że spór z Mickiewiczem był bolesny dla Słowackiego, ale jak mówi stare powiedzenie: „nie ma tego złego, co na dobre by nie wyszło”. Z tego sporu zrodziło się bowiem dzieło wybitne – „Kordian” – a nie ulega wątpliwości, że cała ta sytuacja przyczyniła się też do krystalizacji stylu i myśli ideologicznej Juliusza. Poza tym utarczki między dwoma artystami w dużej mierze ukształtowały intelektualne tło polskiego romantyzmu. Nie mówimy tu przecież o kameralnej sprzeczce dwóch literatów, a o publicznej debacie o przyszłości narodu polskiego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten jeden list mógł zmienić losy Williama Szekspira – co się z nim stało?
William Szekspir – twórca ponadczasowych dramatów i mistrz języka – skrywał wiele tajemnic. Biografia angielskiego dramatopisarza jest pełna jest tajemniczych epizodów, jak choćby okres „zagubionych lat”, rodzinnych sekretów i zaskakujących faktów, takich jak złoty kolczyk czy marihuana w ogrodzie.
Spis treści: Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej Co napisał William Szekspir? Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo Spory o autorstwo – alternatywne teorie Dziedzictwo i upamiętnienia Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce William Szekspir, jeden z najbardziej cenionych dramatopisarzy w historii literatury, do dziś fascynuje nie tylko swoją twórczością, ale też niejednoznaczną biografią. Choć pozostawił po sobie 39 sztuk, 154 sonety i dziesiątki idiomów, które weszły do codziennego języka angielskiego, życie Anglika wciąż owiane jest tajemnicą. Kim był naprawdę? Czy miał brata aktora? Dlaczego jego nazwisko zapisano na tyle różnych sposobów? I co miał wspólnego z marihuaną? Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Rodzina i dzieciństwo w Stratford-upon-Avon William Szekspir urodził się 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon, niewielkim, lecz dobrze prosperującym miasteczku w hrabstwie Warwickshire. Był trzecim z ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a – rękawicznika, lokalnego polityka i późniejszego burmistrza miasta, oraz Mary Arden – córki zamożnego właściciela ziemskiego z wpływowego rodu Ardenów, jednej z najstarszych rodzin szlacheckich w hrabstwie. Rodzina Szekspira była częścią klasy średniej o aspiracjach szlacheckich. Ojciec Williama w 1571 roku pełnił funkcję bailiffa (odpowiednik burmistrza), co świadczyło o jego dużym autorytecie i pozycji społecznej. W 1596 roku rodzina uzyskała prawo do herbu szlacheckiego, co formalnie potwierdziło ich awans społeczny. Dzieciństwo Williama przypadło na czas burzliwych przemian religijnych i społecznych w Anglii epoki elżbietańskiej– co mogło wpłynąć na jego przyszłe zainteresowanie konfliktami społecznymi i politycznymi, które często pojawiają się w jego twórczości. Okres edukacji i pierwsze lata pracy William najprawdopodobniej uczęszczał do Stratford Grammar School, jednej z najlepszych szkół prowincjonalnych w Anglii. Nauka była intensywna i opierała się głównie na języku łacińskim, klasycznej literaturze oraz gramatyce i retoryce Cycerona, Horacego, Owidiusza i Wergiliusza. Uczniowie często zaczynali zajęcia już o 6 rano, a kończyli o 17 – pięć dni w tygodniu. Nie istnieją bezpośrednie dowody, że Szekspir uczęszczał do tej szkoły, jednak ze względu na pozycję jego ojca oraz poziom wykształcenia ujawniający się w późniejszych dziełach, jest to niemal pewne. W wieku 18 lat Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, kobietą o osiem lat starszą, pochodzącą z wioski Shottery, nieopodal Stratfordu. Ślub odbył się w pośpiechu – istnieją przypuszczenia, że był to „ślub z przymusu”, gdyż kilka miesięcy później urodziła się ich córka Susanna. W 1585 roku para doczekała się bliźniąt – Hamneta i Judith. Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, co mogło wpłynąć na emocjonalną głębię późniejszych tragedii Szekspira, w tym „Hamleta”. Nie wiadomo, czym dokładnie zajmował się Szekspir przed wyjazdem do Londynu, ale istnieją hipotezy, że pracował jako nauczyciel, pomocnik adwokata lub był zaangażowany w działalność teatralną już na prowincji. Ten etap życia, poprzedzający jego sławę, nadal pozostaje częściowo nieodkryty. Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Po narodzinach bliźniąt w 1585 roku William Szekspir znika z rejestrów historycznych na siedem lat – aż do momentu, gdy jego nazwisko pojawia się w 1592 roku w pamflecie Roberta Greene’a, krytykującego go jako uzurpatora literackiego. Ten nieudokumentowany etap jego życia określany jest mianem „zagubionych lat” (lost years) i należy do najbardziej tajemniczych okresów w jego biografii. Brak jednoznacznych źródeł historycznych z tego okresu otworzył pole dla licznych teorii i spekulacji. Jedna z hipotez głosi, że Szekspir uciekł z rodzinnego Stratfordu przed kłopotami prawnymi, prawdopodobnie po polowaniu na cudzej ziemi – co było wówczas surowo karane. Inna teoria sugeruje, że podróżował po kontynencie, szczególnie do Włoch, co miałoby tłumaczyć jego szczegółową wiedzę na temat włoskich realiów i znajomość tak wielu ciekawostek o Włoszech, co widać w takich sztukach jak „Wenecjanka z Werony” czy „Otello”. Alternatywne koncepcje wskazują, że mógł pracować jako nauczyciel domowy u katolickich rodzin szlacheckich, być może u Heskethów z Lancashire. Ten scenariusz mógłby tłumaczyć jego znajomość arystokratycznych zwyczajów oraz subtelności życia dworskiego, obecne w wielu dramatach pisarza. Istnieją także przypuszczenia, że już wtedy współpracował z trupami aktorskimi jako autor tekstów lub aktor objazdowy – zdobywając w praktyce wiedzę, która później pozwoliła mu zrewolucjonizować teatr elżbietański. Pewne pozostaje jedynie to, że w 1592 roku William Szekspir był już na tyle znany w Londynie, że jego działalność literacka wzbudzała zawiść i niepokój konkurencji. W tym samym roku miasto nawiedziła epidemia dżumy, która na pewien czas zamknęła teatry – co mogło wpłynąć na dalszy rozwój jego kariery jako autora poezji narracyjnej. Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Po raz pierwszy William Szekspir został publicznie wspomniany w 1592 roku przez Roberta Greene’a – wykształconego na uniwersytecie dramaturga, który w pamflecie „Groatworth of Wit” określił go mianem „młodego kruka upierzonego cudzymi piórami”. To jedno z pierwszych świadectw wskazujących na rosnącą popularność Szekspira w londyńskich kręgach literackich, a zarazem potwierdzające jego „niewłaściwe” – bo nieakademickie – pochodzenie. Oskarżenie o brak uniwersyteckiego wykształcenia świadczyło o elitarnym podziale w ówczesnym świecie sztuki – podziale, który Szekspir swoim talentem skutecznie przełamywał. Już w tym czasie współpracował z trupą teatralną The Lord Chamberlain’s Men, która miała prawo występować przed królową Elżbietą I. Początkowo był zaledwie jednym z autorów, jednak jego rola szybko rosła. Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej W 1599 roku Szekspir, wraz z kilkoma członkami swojej trupy, zainwestował we własny teatr – Globe Theatre, zbudowany po północnej stronie Tamizy, w dzielnicy Bankside. Budulec pochodził z wcześniejszego teatru „The Theatre”, który aktorzy rozebrali i przenieśli w nowe miejsce pod osłoną nocy, aby uniknąć kosztów dzierżawy. Globe był teatrem o okrągłym kształcie, z drewnianą sceną i otwartym dachem, mieszczącym nawet do 3 tysięcy widzów. Szekspir był udziałowcem i jednym z głównych dostawców repertuaru, co pozwoliło mu łączyć działalność literacką z dochodową inwestycją biznesową – ewenementem jak na tamte czasy. Po wstąpieniu na tron Jakuba I, zespół przemianowano na The King’s Men, co jeszcze bardziej podniosło jego status i zapewniło mu oficjalny patronat królewski. Dzięki temu Szekspir zdobył przywilej występowania na dworze królewskim, a jego dramaty stały się częścią życia polityczno-kulturalnego Anglii. W Globe wystawiano zarówno jego tragedie, jak „Makbet” czy „Hamlet”, jak i komedie w rodzaju „Wieczoru Trzech Króli”. Jego sztuki cieszyły się ogromną popularnością wśród różnych warstw społecznych – od prostych mieszczan po arystokrację. Teatr stał się nie tylko przestrzenią rozrywki, ale i miejscem refleksji nad naturą ludzką, władzą, miłością i śmiercią. Warto dodać, że Szekspir był również czynnym aktorem – zagrał m.in. w sztuce „Henryk VI” i prawdopodobnie w „Hamlecie”, gdzie według niektórych relacji mógł wcielić się w ducha ojca Hamleta. Jego podwójna rola – artysty i przedsiębiorcy – pokazuje, że był nie tylko twórcą wielkich dramatów, lecz także wizjonerem teatru i nowoczesnym menedżerem sceny Co napisał William Szekspir? William Szekspir pozostawił po sobie imponujący dorobek literacki, który do dziś inspiruje twórców na całym świecie. Napisał 39 sztuk teatralnych, 154 sonety oraz kilka poematów narracyjnych, takich jak „Wenus i Adonis” czy „Gwałt na Lukrecji”. Dramaty Szekspira można podzielić na cztery główne kategorie: komedie, tragedie, kroniki historyczne, romanse. Do najbardziej znanych komedii należą „Sen nocy letniej”, „Wieczór Trzech Króli” i „Jak wam się podoba” – pełne dowcipu, intryg i przebieranek. Tragedie, takie jak „Hamlet”, „Makbet”, „Otello” czy „Król Lear”, ukazują dramat człowieka uwikłanego w władzę, namiętności i moralne konflikty. W dramatach historycznych – np. „Ryszard III”, „Henryk IV”, „Henryk V” – Szekspir odwołuje się do wydarzeń z dziejów Anglii, kształtując narodową tożsamość. Natomiast romanse, jak „Burza” czy „Opowieść zimowa”, łączą elementy fantastyczne z filozoficznymi refleksjami o odkupieniu i czasie. Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Mimo ogromnego znaczenia Szekspira dla kultury, niewiele zachowało się dokumentów bezpośrednio związanych z jego osobą. Znamy tylko sześć jego oryginalnych podpisów, z których każdy został zapisany inaczej: m.in. Shakspere, Shakspear, Shakespeare. Brak jednolitej formy zapisu nazwiska był typowy dla epoki, ale dla niektórych badaczy stał się pretekstem do kwestionowania jego autorstwa. Nie zachował się żaden kompletny rękopis jego dzieł literackich, co dodatkowo podsyca kontrowersje. Wyjątkiem jest fragment sztuki „Sir Thomas More”, w którym znajduje się tekst napisany charakterystycznym pismem przypisywanym Szekspirowi. Grafolodzy i paleografowie są zgodni, że fragment ten – pełen retorycznych figur i humanistycznej wrażliwości – najprawdopodobniej wyszedł spod jego ręki. Równie intrygujący jest brak jego listów czy dzienników, co skłania niektórych badaczy do spekulacji, że był osobą wyjątkowo dyskretną lub że jego dokumenty zaginęły w wyniku losowych okoliczności, takich jak pożar Globe Theatre w 1613 roku. Choć dowodów jest niewiele, historycy są zgodni, że pozostawione podpisy i dokumenty prawne jednoznacznie wskazują, że to właśnie William Shakespeare ze Stratford-upon-Avon był autorem przypisywanych mu dzieł. Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ślub Williama Szekspira z Anne Hathaway odbył się 28 listopada 1582 roku, gdy William miał zaledwie 18 lat, a Anne była o osiem lat starsza. Ceremonia była pośpieszna – zaledwie sześć miesięcy przed narodzinami ich pierwszego dziecka, Susanny, co może świadczyć o presji społecznej i konieczności legalizacji związku. Anne pochodziła z dobrze sytuowanej rodziny rolniczej z wioski Shottery, położonej niedaleko Stratfordu. Para miała troje dzieci: córkę Susannę (ur. 1583) oraz bliźnięta Hamneta i Judith (ur. 1585). Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, prawdopodobnie na skutek epidemii dżumy – jego śmierć do dziś budzi spekulacje, czy nie miała wpływu na melancholijny ton tragedii „Hamlet”, napisanej kilka lat później. William przez większość życia mieszkał i pracował w Londynie, podczas gdy Anne z dziećmi pozostała w Stratford. Ich relacje są trudne do ocenienia z perspektywy historycznej – nie ma żadnych zachowanych listów między małżonkami. Jednakże w testamencie Szekspira Anne otrzymała jedynie „drugie najlepsze łoże”, co przez niektórych interpretowane jest jako znak chłodnych stosunków, a przez innych jako powszechny zwyczaj tamtej epoki (najlepsze łoże było zwykle zarezerwowane dla gości). Bracia Szekspira również związani byli z teatrem. Najmłodszy, Edmund Shakespeare, został aktorem i występował w Londynie, najpewniej w tych samych teatrach, co William. Zmarł młodo, w wieku około 27 lat, w 1607 roku – został pochowany w kościele Southwark Cathedral, a koszty pogrzebu prawdopodobnie pokrył William. Brat Edward z kolei był mniej znany i pozostaje postacią o niejasnym życiorysie. Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa W 2001 roku południowoafrykańscy naukowcy zbadali fragmenty glinianych fajek znalezionych w ogrodzie posiadłości Szekspira w Stratford-upon-Avon. Analiza chemiczna ujawniła obecność kannabinoidów, co może sugerować, że Szekspir – jak wielu ludzi jego epoki – eksperymentował z roślinami psychoaktywnymi, w tym marihuaną. Choć nie ma na to niepodważalnych dowodów, odkrycie to wywołało duże zainteresowanie w mediach i środowiskach naukowych. Z kolei jego ojciec, John Shakespeare, pełnił funkcję tastera – inspektora jakości piwa i wina jako radny Stratfordu. W tamtym czasie była to odpowiedzialna funkcja urzędowa, która polegała m.in. na sprawdzaniu czystości trunków i właściwego nalewania ich w karczmach. To doświadczenie ojca mogło sprawić, że William od młodości miał kontakt z kulturą degustacji alkoholi i znane mu były realia życia codziennego różnych klas społecznych – co znajduje odzwierciedlenie w realistycznych dialogach karczemnych w jego sztukach, takich jak „Henryk IV” czy „Falstaff”. Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo William Szekspir wywarł głęboki i trwały wpływ na rozwój nowożytnego języka angielskiego. Jego twórczość wprowadziła nie tylko nowe słownictwo i idiomy, ale także nowatorskie struktury gramatyczne i syntaktyczne, które z czasem ugruntowały się w języku codziennym i literackim. Badacze szacują, że Szekspir stworzył lub spopularyzował około 1700 słów i wyrażeń, które dziś są integralną częścią angielszczyzny. Do najbardziej znanych należą: „break the ice” (przełamać lody), „love is blind” (miłość jest ślepa), „wild-goose chase” (daremny pościg), „faint-hearted” (tchórzliwy), „green-eyed monster” (zazdrość). Często przekształcał rzeczowniki w czasowniki i tworzył nowe słowa przez dodawanie przedrostków i przyrostków. Dzięki popularyzacji dzieł Szekspira przez drukarnie i teatr, język używany w sztukach Szekspira stał się wzorcem literackim i kulturowym, co miało ogromne znaczenie dla standaryzacji angielszczyzny w okresie przejścia z średniowiecza do nowożytności. Współcześnie jego dzieła są nieustannie wystawiane i reinterpretowane na całym świecie – od teatrów narodowych po produkcje offowe i filmowe. Adaptacje jego sztuk pojawiają się w operze, balecie, musicalach, kinie (np. film „Romeo + Julia” Baza Luhrmanna) i telewizji. „Być albo nie być” to cytat, który przeszedł do języka potocznego jako symbol egzystencjalnego pytania o sens życia – nawet wśród tych, którzy nigdy nie czytali „Hamleta”. Spory o autorstwo – alternatywne teorie Od XIX wieku pojawiają się kontrowersje dotyczące autorstwa dzieł przypisywanych Williamowi Szekspirowi. Część badaczy i entuzjastów literatury twierdzi, że człowiek pochodzący z prowincji, bez wykształcenia uniwersyteckiego, nie mógł być autorem tak głębokich, erudycyjnych i zróżnicowanych dzieł, które wykazują znajomość prawa, medycyny, języków klasycznych, geografii i życia arystokracji. Najczęściej wskazywanymi „rzeczywistymi” autorami są: Edward de Vere, hrabia Oksfordu – arystokrata, poeta, dramaturg, człowiek dobrze wykształcony i obywatel dworu królewskiego; Francis Bacon – filozof, prawnik, uczony i pisarz, którego styl pisania rzekomo przypomina dramaty Szekspira; Christopher Marlowe – dramatopisarz i poeta, którego rzekoma śmierć w 1593 roku miałaby być mistyfikacją, umożliwiającą dalsze pisanie pod pseudonimem. Inne, bardziej egzotyczne teorie sugerują autorstwo Mary Sidney, królowej Elżbiety I, a nawet zbiorowości intelektualistów. Brakuje jednak jednoznacznych dowodów potwierdzających którakolwiek z tych teorii. Wszystkie znane dokumenty – prawa autorskie, świadectwa współczesnych, wpisy w rejestrach kościelnych i sądowych – konsekwentnie przypisują autorstwo dzieł Williamowi Szekspirowi ze Stratford-upon-Avon. Większość uznanych historyków literatury traktuje te alternatywne hipotezy jako interesujące, lecz marginalne spekulacje bez podstaw naukowych. Dziedzictwo i upamiętnienia William Szekspir zmarł 23 kwietnia 1616 roku, w wieku 52 lat – dokładnie w dniu swoich urodzin według kalendarza juliańskiego. Został pochowany w kościele Świętej Trójcy w Stratford-upon-Avon, gdzie do dziś można odwiedzić jego grób. Nad miejscem pochówku znajduje się epitafium z ostrzeżeniem przed przenoszeniem jego szczątków: „Good friend, for Jesus’ sake forbear, To dig the dust enclosed here. Blessed be the man that spares these stones, And cursed be he that moves my bones.” Ten rymowany napis od wieków odstraszał potencjalnych badaczy przed naruszeniem grobu – co być może tłumaczy, dlaczego jego ciało nigdy nie zostało ekshumowane. Dziedzictwo Szekspira jest niemal nieporównywalne z żadnym innym twórcą. Jego imieniem nazwano: krater na planecie Merkury; liczne instytucje edukacyjne, literackie i teatralne – m.in. Royal Shakespeare Company w Stratford, Folger Shakespeare Library w Waszyngtonie; ulice, parki, szkoły i muzea na wszystkich kontynentach; nagrody literackie i festiwale teatralne – w tym prestiżowe wydarzenia w Londynie, Nowym Jorku i Tokio. Dzieła Szekspira zostały przetłumaczone na ponad 100 języków, w tym esperanto i klingoński. Jego wpływ nie ogranicza się do literatury – jest obecny w edukacji, języku, filozofii, psychologii, a nawet kulturze popularnej. Współcześnie Szekspir to nie tylko autor – to symbol uniwersalnego geniuszu ludzkiego umysłu. Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce Pierwsze polskie tłumaczenia dzieł Williama Szekspira pojawiły się na początku XIX wieku, a ich rosnąca popularność zbiegła się z narodowym romantyzmem i zainteresowaniem dramatem jako formą wyrazu tożsamości kulturowej. Za pierwsze pełne tłumaczenie sztuki Szekspira na język polski uważa się „Hamleta” w przekładzie Leona Ulricha, opublikowane w 1871 roku. Ulrich był również autorem przekładów „Makbeta”, „Otella” i „Romea i Julii”, które do dziś uznaje się za klasyczne i wpływowe. Wcześniejsze – fragmentaryczne lub parafrazowane – tłumaczenia pojawiały się już w XVIII wieku, m.in. w czasopismach i adaptacjach scenicznych. Znaczący wkład w popularyzację Szekspira w Polsce mieli również Julian Korsak i Józef Paszkowski, a później Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński. Ten ostatni dokonał jako jedyny w historii przekładu całego dzieła dramatycznego Szekspira na język polski, publikując w latach 70. i 80. XX wieku wszystkie 39 sztuk w jednej, spójnej wersji. Polska recepcja Szekspira zawsze łączyła elementy fascynacji uniwersalizmem jego przesłań z lokalnym kontekstem politycznym i kulturowym. Dramaty takie jak „Hamlet” czy „Makbet” odczytywano przez pryzmat walki o wolność, dylematów moralnych i kondycji człowieka – dlatego też Szekspir zajął trwałe miejsce w kanonie polskiej kultury teatralnej i literackiej. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nie tylko Solaris. Najważniejsze książki Stanisława Lema
Stanisław Lem to pisarz, który wyprzedził swoje czasy. Choć pisał w XX wieku, jego książki zaskakują trafnością diagnoz dotyczących technologii, sztucznej inteligencji i psychiki ludzkiej. Dla jednych – wizjoner, dla innych – filozof w przebraniu autora science fiction. Lem nie tylko przewidział przyszłość w wielu aspektach technologicznych, ale też nauczył nas ją kwestionować. Dlatego dziś, w świecie algorytmów i intensywnego rozwoju AI, jego głos brzmi dla wielu nawet mocniej niż kiedyś.
Spis treści: Dlaczego nadal warto czytać Lema? „Solaris”, czyli Stanisław Lem bardzo na serio „Cyberiada” – futurystyczna wizja w baśniowo-groteskowej konwencji „Niezwyciężony” – moralna siła kontra fatalizm zniszczenia Futurolog, filozof, prorok technologicznej przyszłości – Stanisław Lem wyprzedzał swoją epokę nie tylko literacko, ale i intelektualnie. Jego książki, choć zakorzenione w science fiction, nie są jedynie opowieściami o robotach czy odległych planetach. To głębokie rozważania o naturze człowieka, granicach poznania i etycznych dylematach, które przynosi rozwój technologii. Lem potrafił przewidzieć wiele zjawisk, które dziś stają się naszą codziennością – od sztucznej inteligencji, przez internet rzeczy, po moralne pułapki cyfrowego świata. Każda jego książka to nie tylko literacka podróż, ale i intelektualna przygoda, która zostawia trwały ślad. Dlaczego nadal warto czytać Lema? Stanisław Lem to nie tylko pisarz science fiction – to myśliciel, który w swoich utworach zamieszczał prognozy futurologiczne. Choć pisał kilkadziesiąt lat temu (ostatnia powieść, „Fiasko”, powstała w 1987 roku), jego książki nadal zaskakują trafnością spostrzeżeń. Pisał o sztucznej inteligencji, robotach, podróżach kosmicznych, a przy tym pytał o to, kim jesteśmy jako ludzie i dokąd zmierzamy. Nie bez powodu jego działa są uznawane za najlepsze polskie książki. Także przez obcokrajowców! Lem nie daje w swoich tekstach prostych odpowiedzi, ale zmusza do myślenia, do rozważań nad często nie wprost postawionymi pytaniami. Pokazuje, że nie zawsze technologia rozwiąże nasze problemy, a wręcz czasami je pogłębia. Lem robi to z humorem, błyskotliwie, często w sposób lekki, choć treść bywa bardzo głęboka i nieoczywista na pierwszy rzut oka. Powieści Lema pozostają w głowie na długo, nie sposób przeczytać ich szybko i bezrefleksyjnie. To lektura, która nie należy do lekkich, ale rozwija wyobraźnię i uczy patrzeć szerzej na świat. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z jego twórczością, poniżej znajdziesz krótki przegląd najważniejszych utworów Stanisława Lema. Dowiedz się, jaka tematyka jest w nich poruszana i dlaczego są ciągle aktualne. „Solaris”, czyli Stanisław Lem bardzo na serio „Solaris” to najbardziej znana powieść Stanisława Lema. Jest uznawana za klasykę światowej fantastyki naukowej. Opowiada o nieudanym kontakcie ludzi z obcą inteligencją, reprezentowaną przez tajemniczy ocean pokrywający planetę Solaris. Głównym bohaterem jest psycholog Kris Kelvin, który przybywa na stację badawczą, gdzie konfrontuje się z niewytłumaczalnymi zjawiskami i z własną przeszłością. Ocean materializuje wspomnienia badaczy i tworzy kopie postaci zapisane w podświadomości ludzi. To zmusza bohaterów powieści do zmierzenia się z traumami i poczuciem winy. Tematyka powieści wykracza poza klasyczne science fiction, widać w niej wyraźne wpływy egzystencjalizmu. Choć książka ukazała się w 1961 roku, pozostaje zaskakująco aktualna. „Solaris” opisuje granice ludzkiego poznania – pokazuje, że nauka bywa bezradna wobec innych form istnienia, a człowiek, nawet w najdalszym zakątku kosmosu, nie potrafi uciec od własnych wspomnień, emocji i poczucia winy. Powieść to nie tylko historia o kosmicznej wyprawie, ale też o wewnętrznej podróży i duchowej izolacji. Dzieło zyskało międzynarodowe uznanie i przetłumaczono je na ponad 40 języków. Powieść doczekała się kilku adaptacji filmowych: m.in. głośnej wersji Andrieja Tarkowskiego z 1972 roku, która spotkała się z krytyką ze strony Lema, ale została doceniona przez jury w Cannes (więcej o filmie przeczytasz tutaj). Powstały także słuchowiska, audiobooki, a nawet opera wystawiona w 2024 roku w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie. Symboliczny wymiar „Solaris” dostrzeżono także poza światem literatury – Międzynarodowa Unia Astronomiczna uhonorowała twórczość Lema, nadając nazwę Solaris jednej z gwiazd. „Cyberiada” – futurystyczna wizja w baśniowo-groteskowej konwencji „Cyberiada” to jedna z najbardziej niezwykłych książek Stanisława Lema, którą sam autor uważał za swoje szczytowe dzieło. Ten cykl opowieści zaskakuje połączeniem futurystycznej wizji świata robotów z baśniową konwencją staropolskiej gawędy i filozoficznej przypowieści. Lem stworzył uniwersum, w którym występują obok księżniczek i smoków także roboty – często bardziej ludzkie od nas. Główni bohaterowie, roboty Trurl i Klapaucjusz, to konstruktorzy o niemal nieograniczonych możliwościach. Są w stanie zbudować wszystko, co sobie wymarzą, a nawet przesunąć gwiazdy na niebie, by stworzyć reklamę. Ich przygody są pełne groteski i błyskotliwego humoru, ale także głębokiej refleksji nad naturą nauki, postępu i władzy. Z kolei w postaci filozofa Klapostoła autor umieszcza swój autoportret. Opisuje siebie jako niedocenianego myśliciela, który nieustannie mierzy się z ograniczeniami ludzkiego poznania. Lem w satyryczny sposób portretuje typowe ludzkie przywary: pychę, chciwość, ślepe zaufanie do techniki i nieumiejętność przewidywania skutków własnych działań. „Cyberiada” to dzieło wielopoziomowe: bawi formą, językiem i humorem, ale jednocześnie zmusza do myślenia o tym, kim jesteśmy i jaką rolę odgrywa technologia w naszym życiu. Lem udowadnia, że nawet najbardziej błyskotliwa maszyna nie odpowie za nas na pytania o dobro, odpowiedzialność czy sens istnienia. „Niezwyciężony” – moralna siła kontra fatalizm zniszczenia „Niezwyciężony” to powieść z gatunku hard science fiction z 1964 roku, w której Stanisław Lem łączy opis misji kosmicznej z głęboką refleksją nad miejscem człowieka we Wszechświecie, ograniczeniami ludzkiego poznania i moralnością. Akcja rozgrywa się na pustynnej planecie Regis III, na którą przybywa tytułowy krążownik „Niezwyciężony”, by odnaleźć bliźniaczy statek „Kondor”. Zespół badaczy, wyposażony w zaawansowaną technologię, szybko orientuje się, że żadne urządzenia ani uzbrojenie nie chronią ich przed zagrożeniem. Planeta okazuje się miejscem katastrofy statku obcych. Ewoluowały na niej samoistnie miliony mikroskopijnych robotów, które połączyły się w coś, co naukowcy określają jako „nekrosferę”, czyli martwą, mechaniczną odpowiedzią na biosferę. Ta forma istnienia nie posiada świadomości, ale działa jak zbiorowa inteligencja, niszcząc wszelkie przejawy myślenia i pamięci przy pomocy bardzo silnego pola magnetycznego. W „Niezwyciężonym” Lem stawia fundamentalne pytania o granice technologii, sens ekspansji człowieka i jego stosunek do innych form życia. Pokazuje, że nie wszystko, co nieznane, musi być wrogie, ale także że nie każdą formę egzystencji da się zrozumieć ludzkimi kategoriami. W obliczu zagłady, bezsilności nauki i zbrojnej przewagi człowiek musi polegać na moralnej sile, solidarności i gotowości do wycofania się bez walki. To powieść chłodna w tonie, ale pełna gorzkiej mądrości – jedna z najmocniejszych i najbardziej filozoficznych opowieści w dorobku Lema. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Noblista chciał zrobić karierę sceniczną. Zamiast aktorem został jednym z najwybitniejszych pisarzy
Władysław Reymont to jeden z tych autorów, którzy swoimi dziełami zapewnili sobie nieśmiertelność. Uniwersalna ponadczasowość treści jego utworów sprawiła, że te doczekały się tłumaczenia na dziesiątki języków i do dziś są szeroko dyskutowane i komentowane. Kim był autor „Chłopów” i „Ziemi obiecanej”? Poniżej przybliżamy życiorys polskiego noblisty.
Spis treści: Ze szkołą nie było mu po drodze W Warszawie zaczął żyć z pióra Nieoczywisty kandydat Stojąca u progu niepodległości Polska musiała mierzyć się z wieloma trudnościami. Do takich należało choćby postrzeganie naszego kraju na arenie międzynarodowej. Niemcy zadbali, by II Rzeczpospolita uchodziła za niedojrzałą i nierozwiniętą kulturalnie. W interesie władz leżało, by zmienić ten stan rzeczy. Już na początku lat 20. prowadzone były zabiegi, które zmierzały do przyznania Polakowi Nagrody Nobla. Władysław Reymont nie był najoczywistszym kandydatem, ale finalnie to właśnie on odebrał najwyższe wyróżnienie literackie. Jak do tego doszło? Zanim padnie odpowiedź na to pytanie, warto przyjrzeć się bliżej życiu autora „Chłopów”. Ze szkołą nie było mu po drodze Władysław Reymont, a właściwie Stanisław Władysław Rejment, urodził się 7 maja 1867 roku, w Kobielach Wielkich. Syn kościelnego organisty Józefa (który przy okazji prowadził kościelne księgi i pełnił rolę rozjemcy w różnych sprawach prawnych) i małopolskiej szlachcianki Antoniny z Kupczyńskich dzieciństwo spędził w Tuszynie. Miał pójść w ślady ojca, jednak młody Stanisław nie palił się do nauki. Jako dziewięciolatek, nie zdał egzaminów. Odmawiał też nauki gry na organach. Józef nie mógł pozwolić, by jego syn został bez fachu w ręku. Wysłał go do Warszawy, gdzie pobierał nauki w szkole rzemieślniczo-niedzielnej. Ostatecznie udało się mu uzyskać tytuł czeladnika krawieckiego. Aktorskie ambicje przyszłego noblisty Po zdobyciu zawodu postanowił nie wracać do domu. Próbował rozpocząć życie na własny rachunek, ale nie z zamiarem pracy igłą i nicią. Podczas pobytu w barwnej kulturowo Warszawie, zafascynował go teatr. W 1884 roku przystąpił do wędrownej grupy teatralnej. Nie został jednak pierwszoplanowym aktorem. Z różnym skutkiem grywał pomniejsze role, ale brak sukcesów na tym polu nie zabił w nim miłości do tej dziedziny sztuki. Nadal fascynował go teatr, czemu dał wyraz w przyszłości, na kartach powieści „Komediantka”. Nudziła go praca na kolei Skoro nie udało mu się zrobić kariery aktorskiej, nie miał innego wyjścia, jak wrócić w rodzinne strony. Dzięki wstawiennictwu ojca, dostał pracę niskiej rangi funkcjonariusza Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Pracował na stacjach w Rogowie, Krosnowej i Lipcach, ale to zajęcie było dla niego wybitnie nudne. Nic więc dziwnego, że nie popracował długo jako zawiadowca. Postanowił szerzyć spirytyzm Kolejna praca Rejmenta była już znacznie ciekawsza. W 1890 roku zbliżył się do niejakiego Puszowa, który miał być „adeptem wiedzy tajemnej”. W XIX-wiecznej Europie spirytyzm był popularnym zjawiskiem. Młody Stanisław Rejment postanowił to wykorzystać. Wraz ze swoim towarzyszem wyruszył w objazd po Starym Kontynencie, jako medium. Odbywał sesje, podczas których przepowiadał przyszłość, łącząc się z duchami przodków. W Warszawie zaczął żyć z pióra W końcu wrócił do Polski. W 1894 roku zamieszkał w Warszawie. Był to dla niego wyjątkowo trudny czas. Nierzadko przymierał głodem i z braku innego zajęcia, całymi dniami włóczył się ulicami miasta. Szansą na odmianę losu był dla niego debiut literacki. Wiersze pisał od 1882 roku, ale publikacji doczekało się dopiero napisane w Warszawie opowiadanie „Pracy!”. Właśnie wtedy Stanisław Władysław Rejment zmienił nazwisko na Władysław Stanisław Reymont. Czy przymusiła go do tego rodzina, czy raczej zrobił to z własnej woli, by nie przynieść bliskim wstydu? Nie wiadomo. Życiowe doświadczenie zaprocentowało Władysław Reymont nie lubił pracy zawiadowcy, ale czasu spędzonego na pracy w tym zawodzie z całą pewnością nie mógł nazwać straconym. Pracując w Lipcach, bacznie obserwował lokalną społeczność. Nie należał do rozmownych, ale nadstawiał ucha, słuchał i wyciągał wnioski. Czy już wtedy wiedział, że na tej kanwie powstanie wybitne dzieło? Trudno powiedzieć. Faktem jest natomiast, że w 1897 roku rozpoczął pracę nad powieścią, która w przyszłości zagwarantowała mu Nobla. Właśnie wtedy epopeja chłopska zaczęła zyskiwać realny kształt. Powstały pierwsze rozdziały, ale kolejne miały rodzić się w wielkich bólach, dosłownie i w przenośni. Fatalny wypadek Pracę nad powieścią przerwał wypadek kolejowy, któremu uległ autor. 13 lipca 1900 roku Władysław Reymont trafił do szpitala. Miał dwa złamane żebra (w raporcie lekarskim napisano o 12 złamanych żebrach) i inne urazy. Pisarz doznał nie tylko ran fizycznych. W wypadku zginęła siostra jego przyjaciela. To tragiczne wydarzenie wstrząsnęło nim tak mocno, że zapadł na niemoc twórczą. Złapał wiatr w skrzydła Reymont na kilkanaście miesięcy zarzucił pisanie. Zmieniło się to dopiero po ślubie z Aurelią Szabłowską. Był niezależny finansowo, bo w ramach rekompensaty za doznane obrażenia otrzymał odszkodowanie w wysokości 38 500 rubli. Gdy przestał martwić się o pieniądze, zaczął podróżować, a to uwolniło w nim kreatywność. Odwiedził wiele europejskich stolic, w tym Paryż, gdzie powstała większa część „Chłopów”. Opus magnum Reymonta trafiło do druku Czterotomowa powieść, gdzie każdy tom dotyczył innej pory roku, wyznaczającej rytm życia w Lipcach, tak jak wcześniejsze utwory pisarza publikowana była w odcinkach, w prasie. Pierwsze rozdziały ukazały się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1902 roku. „Chłopi” byli drukowani do 1908 roku. Nieoczywisty kandydat „Chłopi” zyskali uznanie w kraju i zagranicą. Krytycy chwalili reportażową wnikliwość autora. Powieść doczekała się tłumaczenia na wiele języków. Nic dziwnego. Reymont z mistrzowskim kunsztem przelał na papier realia chłopskiego życia, łącząc realizm z naturalizmem. Stworzył przy tym postaci uniwersalne, reprezentujące różne typy ludzkie. Mimo dobrego przyjęcia powieści, przyszły noblista nie był najoczywistszym z polskich kandydatów do zaszczytnej nagrody. Miał silną konkurencję, choćby w osobie Maksyma Gorkiego czy Tomasza Manna, ale i tak najważniejszym kandydatem do Literackiej Nagrody Nobla był Stefan Żeromski. Co sprawiło, że przestał być brany pod uwagę? W 1922 roku Żeromski wydał powieść „Wiatr od morza”, która traktowała o losach polskiej ludności na Pomorzu. Niestety, ten tytuł nie spotkał się z ciepłym międzynarodowym przyjęciem, zwłaszcza w Niemczech. Żeromskiemu zarzucano antygermanizm. To właściwie przekreśliło jego szanse. Władysław Reymont otrzymał nagrodę za późno Wobec tego wielkie wyróżnienie przypadło w udziale autorowi „Chłopów”. 13 listopada 1924 roku Władysław Reymont został ogłoszony drugim po Henryku Sienkiewiczu polskim laureatem Literackiej Nagrody Nobla. Czy ucieszyła go ta wiadomość? Otóż nie. Pisarz zareagował na tę informację z rozgoryczeniem, mówiąc o „urągliwej i prawdziwie szatańskiej ironii życia”. Wybitny prozaik i nowelista nie cieszył się wówczas dobrym zdrowiem. Nie mógł nawet zjawić się na ceremonii w Sztokholmie. Zamiast niego, nagrodę odebrał Alfred Wysocki, polski przedstawiciel dyplomatyczny. Władysław Reymont zmarł rok później, 5 grudnia 1925 roku. Jego ciało spoczęło na Cmentarzu Powązkowskim, a serce zostało wmurowane w filar kościoła św. Krzyża. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Starożytna tragedia jak show na Broadwayu. Tak wyglądał teatr 2500 lat temu
Na Uniwersytecie w Cincinnati trwają przygotowania do wystawienia greckiej tragedii „Antygona”. Będzie najbardziej bliska oryginałowi – zapewniają twórcy. A zabrzmi jak hip-hop.
Spis treści: Naukowa rekonstrukcja antycznej sztuki O co chodzi w „Antygonie”? „Antygona” to starożytna tragedia grecka, którą każdy zna ze szkoły. Stworzył ją w V wieku p.n.e. Sofokles, który był też politykiem, dowódcą wojskowym i kapłanem. Ten jego dramat uznawany jest za arcydzieło antycznej literatury. Nic dziwnego, że do dziś bywa wystawiany na deskach teatru. Teraz „Antygona” trafi na nie ponownie, ale w nowej – a w zasadzie starej oprawie, bo możliwie najbliższej oryginałowi. Naukowa rekonstrukcja antycznej sztuki „Ożywić” sztukę postanowili wspólnie specjalistka w dziedzinie muzyki i dramatu starożytnego, Anna Conser i kierownik spektaklu dramatycznego – Brant Russell. Oboje są pracownikami amerykańskiego Uniwersytetu w Cincinnati. Aby to zrobić eksperci prześledzili muzyczne wzorce w zachowanych tekstach: poetyckie metrum (struktura rytmiczna wersu) oraz akcent toniczny. W ten sposób zrekonstruowano to, w jaki sposób chóry śpiewały i poruszały się w czasie antycznych przedstawień „Antygony”. Jak opisuje Anna Conser, antyczne przedstawienia były bardzo rytmiczne. – Najbliższą analogią może być hip-hop. Nacisk kładziony jest mniej na orkiestrację niż na połączenie słów, melodii i rytmu – podkreśliła ekspertka. To dość zaskakujące, bo często współczesne adaptacje tej tragedii wydają się być bardziej sztywne. – Ale w rzeczywistości było to bardziej jak przedstawienie na Broadwayu – uważa Conser. O co chodzi w „Antygonie”? Antyczna tragedia opowiada historię Antygony, księżniczki, która łamie prawo, aby pochować swojego zabitego brata po wojnie domowej i płaci za tę decyzję życiem. – Główną postacią w „Antygonie” nie jest Antygona, ale jej wuj Kreon, król, który postępuje zgodnie z literą prawa, nie robiąc wyjątków dla rodziny. Stara się robić to, co uważa za słuszne, ale odmawia kompromisu i w rezultacie traci wszystko – opisuje sztukę Conser. I zaznacza, że na scenie chór jest w centrum wszystkiego. – Błędem byłoby myślenie o chórze jako o zwykłych wykonawcach w tle, recytujących wersy w cieniu. Ich ody, pierwotnie wykonywane ze śpiewem i tańcem, były popisowymi występami – dodała Conser. Spektakl będzie mieć swoją premierę w kwietniu 2026 roku na Uniwersytecie w Cincinnati. Źródło: Uniwersytet w Cincinnati Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Olga Tokarczuk ponownie doceniona. Historyczny sukces polskiej noblistki
Olga Tokarczuk z kolejnym prestiżowym wyróżnieniem. Laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2018 r. jako pierwsza polska pisarka została uhonorowana tytułem doktora honoris causa na paryskiej Sorbonie.
W tym artykule: Olga Tokarczuk z doktoratem honorowym Sorbony Olga Tokarczuk z kolejnym tytułem Tytuły honoris causa przyznane Olga Tokarczuk ponownie została uhonorowana przez środowisko akademickie. Tym razem prestiżowy tytuł doktora honoris causa przyznała jej paryska Sorbona. To jedna z najbardziej cenionych uczelni w Europie, na której – jako pierwsza kobieta w historii – wykładała Maria Skłodowska-Curie. Olga Tokarczuk z doktoratem honorowym Sorbony Po raz pierwszy w dziejach Sorbony tytuł doktora honoris causa trafił do polskiej pisarki. Wyróżnienie to podkreśla nie tylko rangę twórczości Olgi Tokarczuk, ale także jej ogromny wpływ na rozwój światowej kultury. W swoim przemówieniu autorka „Ksiąg Jakubowych” nie kryła wzruszenia. Podkreśliła, że wyróżnienie to jest dla niej nie tylko zaszczytem, ale także zobowiązaniem. – Z ogromną radością odbieram ten zaszczytny tytuł (...). Jestem jednak świadoma tego, że staję przed Akademią jako przybyszka z innego świata, z nieznanego miejsca i nieokreślonego czasu, gdzie ani instrumenty naukowe (...), ani indeksy i recenzje nie grają istotnej roli – zaznaczyła. W kolejnych słowach Tokarczuk poruszyła temat wyzwań, przed którymi stoi ludzkość. Od narastającego poczucia niepewności po globalne zagrożenia, w tym falę dezinformacji. Pisarka zwróciła uwagę, że dziś każde słowo niesie ze sobą odpowiedzialność większą niż kiedykolwiek. – Informacja wykorzystywana jest jako broń, za pomocą której można wprowadzić w błąd, manipulować, oszukać, zwieść, w końcu zabić – przyznała. I dodała: – Uhonorowanie mnie zaszczytnym tytułem doktory honoris causa uważam za symboliczne i polityczne uznanie przez Akademię naszej „Krainy Metaksy”, z której wszyscy przecież się wzięliśmy i w której spotykamy się, wciąż jak najbardziej realnie, choć bez granic, paszportów i języków. Laudację wygłosiła prof. Małgorzata Smorąg-Goldberg, literaturoznawczyni z Sorbony, która od lat aktywnie zabiegała o przyznanie Oldze Tokarczuk tego wyróżnienia. W swoim przemówieniu podkreśliła, że pisarka porusza kwestie kluczowe dla współczesnej debaty społecznej:– Tematy, które porusza – feminizm, ekologia, walka o demokrację, zaangażowanie przeciwko partiom populistycznym we Francji i w Europie Środkowej – bardzo przemawiają do młodych ludzi. Olga Tokarczuk z kolejnym tytułem Dla Olgi Tokarczuk to już czwarty tytuł doktora honoris causa przyznany przez zagraniczną uczelnię. Wcześniej uhonorowały ją: Uniwersytet Sofijski (2022), Hong Kong Baptist University (2022) oraz Uniwersytet w Tel Awiwie (2023). Ponadto laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2018 r. ma w swoim dorobku tytuły doktora honoris causa także od czołowych polskich uczelni – Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Uniwersytetu w Gdańsku. Tytuły honoris causa przyznane Oprócz Olgi Tokarczuk tytułem doktora honoris causa na Sorbonie wyróżniono również siedmiu innych wybitnych przedstawicieli nauki, literatury i kultury z całego świata. W gronie uhonorowanych znaleźli się: Giovanna Mallucci – brytyjska neurolog i neurobiolog, Jean-Jacques Muyembe – kongijski mikrobiolog i współodkrywca wirusa Ebola, Chimamanda Ngozi Adichie – nigeryjska pisarka, Oliver Primavesi – laureat Nagrody Leibniza, specjalizujący się w starożytnej filozofii greckiej, Rémi Quirion – ekspert w dziedzinie badań neurologicznych, James Ferguson Skea – szef Międzynarodowego Zespołu ds. Zmian Klimatu, oraz Maryna Viazovska – ukraińska matematyczka. Przypomnijmy, że najnowsza powieść Olgi Tokarczuk, zatytułowana „Empuzjon”, trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Twórczość polskiej noblistki doceniła m.in. brytyjska gwiazda pop – Dua Lipa. Źródła: facebook.com/FundacjaOlgiTokarczuk; sorbonne-universite.fr Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Obcokrajowcy wybrali najlepsze polskie książki. Na pierwszym miejscu lektura szkolna
Polska literatura od lat cieszy się niemałym uznaniem. Potwierdzeniem tego jest fakt, że od 1905 r. aż 5 polskich autorów zostało nagrodzonych Nagrodą Nobla. A co czytelnicy rzeczywiście myślą o polskich tytułach? Wiele na ten temat zdradza lista ulubionych książek z Polski stworzona przez obcokrajowców.
Spis treści: Olga Tokarczuk podbija świat Czy to najlepsza polska książka? Ulubione polski książki czytelników na świecie Koniec roku to czas licznych podsumowań. Śledzimy nie tylko te związane bezpośrednio z branżą turystyczną. Wiemy już na przykład, jakie filmy wydane w 2024 r. zostały uznane za najlepsze. Wśród wyróżnionych tytułów nie zabrakło polskiego akcentu. W wielu tego typu zestawieniach pojawia się film „Prawdziwy ból”, który został nakręcony właśnie w Polsce (między innymi w Warszawie i w Lublinie). Kto wie, być może popularność produkcji przyciągnie nad Wisłą więcej turystów z Europy i innych kontynentów? Olga Tokarczuk podbija świat Media rozpisują się też o książkach polskich autorów, które cieszą popularnością nie tylko w kraju, ale i za granicą. Tu triumfuje między innymi Olga Tokarczuk. Najnowsza powieść noblistki zatytułowana „Empuzjon” trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Co ciekawe, jej angielskie tłumaczenie pojawiło się w amerykańskich księgarniach zaledwie kilka tygodni wcześniej. Mimo krótkiego stażu na półkach tytuł szybko został doceniony przez czytelników i krytyków. Literaturę spod pióra Olgi Tokarczyk doceniła też brytyjska piosenkarka Dua Lipa. W jednym z wywiadów artystka przyznała, że bardzo spodobała jej się książka naszej noblistki „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Więcej o tym, jakie polskie książki najbardziej podobają się obcokrajowcom, mówi ranking opublikowany w serwisie społecznościowym Goodreads. Platforma ta jest znana także czytelnikom z Polski, jednak większość jej użytkowników pochodzi z krajów anglojęzycznych. Idea jest prosta: internauci mogą oceniać tam książki i dyskutować o nich. W Polsce najpopularniejszym serwisem tego typu jest strona Lubimy Czytać. Czy to najlepsza polska książka? Na Goodreads nie brakuje tematycznych zestawień i rankingów. Jeden z nich jest szczególnie interesujący dla Polaków. Dotyczy bowiem właśnie polskich książek. Które z nich najbardziej podobają się obcokrajowcom? Pierwsze miejsce może zaskoczyć. Nie zajmuje go bowiem żaden z naszych noblistów, a Bolesław Prus. Za jego najlepszą powieść uznano „Lalkę”. To też najbardziej znany tytuł Prusa. Choćby dlatego, że od lat jest w Polsce lekturą obowiązkową. Każdy z nas na jakimś etapie edukacji zetknął się więc z Izabelą Łęcką i Stanisławem Wokulskim. Jak widać, ich burzliwe losy fascynują nie tylko polskich czytelników. Powieść jest dość długa (w zależności od wydania liczy około 800 stron), przez co czasem wzbudza niechęć uczniów. Ci, którzy jednak czytają „Lalkę” od deski do deski, żywo dyskutują potem o postawach głównych bohaterów – a te są dość kontrowersyjne. Przykładowo, zafascynowany Łęcką Wokulski podporządkowuje jej całe swoje życie, przez co wielu widzi w nim romantyka-idealistę. Z drugiej strony jego nieprzystosowanie do społeczeństwa i załamanie po zawodzie miłosnym rodzą wątpliwości: czy jest bohaterem tragicznym, czy może jego uczucia są toksyczne? Izabelę Łęcką z kolei często krytykuje się za powierzchowność, egoizm i niezdolność do docenienia prawdziwej (?) miłości. Jej relacja z Wokulskim – od manipulacji po chwilowe przebłyski sympatii – jest różnorako interpretowana przez czytelników. Ulubione polski książki czytelników na świecie Drugie miejsce w zestawieniu również zajmuje lektura szkolna. Jako drugą najlepszą polską książkę czytelnicy wybrali „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Trzeba przyznać, że to dość zaskakujący wybór, bo choć objętościowo powieść Gombrowicza jest znacznie krótsza np. od „Lalki”, to jej fabuła – pełna groteski i absurdu – wymaga większego skupienia. Podium zamyka „Krew elfów” autorstwa Andrzeja Sapkowskiego. To pierwsza z pięciu części sagi o wiedźminie Geralcie z Rivii. Co ciekawe, Andrzej Sapkowski pojawia się w zestawieniu 10 najlepszych polskich książek aż trzykrotnie. Na 8. miejscu znalazł się jego „Chrzest Ognia”, a na 9. „Czas Pogardy”. To akurat nie powinna być dużym zaskoczeniem. Postać Wiedźmina stworzona przez Sapkowskiego od lat jednym z najlepiej sprzedających się polskich towarów eksportowych. Na podstawie książek Polaka powstały między innymi gry komputerowe oraz seriale. Poniżej całe zestawienie najlepszych polskich książek według czytelników Goodreads. „Lalka” – Bolesław Prus, „Ferdydurke” – Witold Gombrowicz, „Wiedźmin: Krew Elfów” – Andrzej Sapkowski, „Solaris” – Stanisław Lem, „Quo Vadis” – Henryk Sienkiewicz, „Sklepy cynamonowe” – Bruno Schulz, „Kamienie na szaniec” – Aleksander Kamiński, „Wiedźmin: Chrzest Ognia”– Andrzej Sapkowski, „Wiedźmin: Czas Pogardy” – Andrzej Sapkowski, „Tango” – Stanisław Mrożek. Źródło: Goodreads Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Czy Bolesław Prus był jasnowidzem? Przewidział losy cesarzy niemieckich
Z nowelą „Z dziejów starożytnego Egiptu” wiąże się niesamowita zagadka. Los umierających na jej stronicach faraonów w realnym świecie podzielili cesarze Niemiec. Czy to był tylko przypadek?
Spis treści: Trzej niemieccy cesarze Podszepty z zaświatów? Opowieść z morałem Na przełomie lat 1887 i 1888 czytelnicy polskiej prasy w zaborze rosyjskim mieli w czym wybierać. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazywało się w odcinkach „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, zaś w „Kurierze Codziennym” w podobny sposób można było śledzić losy bohaterów „Lalki” Bolesława Prusa. Na dodatek ten autor miał coś jeszcze w zanadrzu. W tym samym czasie ukazała się jego nowela „Z legend dawnego Egiptu”. Pisarz opowiadał w niej wyimaginowaną, lecz całkiem prawdopodobną, sytuację z dziejów starożytnego państwa nad Nilem. Oto stary władca konał: „Stuletni Ramzes, potężny władca Egiptu, dogorywał. Na pierś mocarza, przed którego głosem pół wieku drżały miliony, padła dusząca zmora i wypijała mu krew z serca, siłę z ramienia, a chwilami nawet przytomność z mózgu”. W tej sytuacji do przejęcia tronu po rządzącym twardą ręką władcy szykował się młody następca: Horus. Ma zupełnie inne poglądy niż stary faraon – tyran. Nie chce wojen, a pokoju. Zakaże torturowania jeńców. Obniży ludowi podatki. Ograniczy wyzysk niewolników. Sprowadzi z zagranicy wygnanych uczonych. Wszystkie te światłe plany spalą jednak na panewce. Po pierwsze, Horusa ukąsi jadowity pająk, a po drugie – w tym samym czasie stary faraon cudem ozdrowieje. W chwili, gdy powstawał ten utwór, nie był uważany tylko za jakąś opowieść rozgrywającą się w starożytności. Cała Europa wiedziała bowiem, że w Cesarstwie Niemieckim nadchodzi kres rządów ponad dziewięćdziesięcioletniego już Wilhelma I Hohenzollerna. Trzej niemieccy cesarze Jak Ramzes z opowiadania, Wilhelm I doprowadził swój kraj do potęgi. Siłą i dyplomacją zjednoczył Niemcy, wygrał kilka wojen, upokorzył wrogów. Pod jego berłem cierpieli Polacy w zaborze pruskim poddani germanizacji. Wszystko zapowiadało, że jego następcą zostanie Fryderyk III Hohenzollern. Jak Horus, był człowiekiem postępowym. Miał opinię umiarkowanego liberała, był masonem, pragnął zbliżenia z Wielką Brytanią, walczył z antysemityzmem w Niemczech. Spodziewano się również, że za jego rządów Berlin wygasi swoją antypolską politykę na ziemiach rozbiorowych. Kiedy na początku marca 1888 r. (a więc dwa miesiące po publikacji „Z legend dawnego Egiptu”) zmarł stary cesarz i Fryderyk przejął władzę, wydawało się, że faktycznie idą nowe czasy. Odwołał mającego złą renomę pruskiego ministra spraw wewnętrznych von Puttkamera. Ogłosił też amnestię dla osób ściganych i skazanych za przestępstwa polityczne i prasowe. Do kraju wrócili publicyści niemogący wcześniej cieszyć się w Niemczech wolnością słowa. I wówczas, jak w opowiadaniu Prusa, doszło do nagłego zwrotu. Liberalny Fryderyk III rządzi zaledwie 99 dni i umiera w czerwcu 1888. Do władzy znów dochodzi stara ideologia konserwatywna – tym razem w osobie jego syna Wilhelma II. 29-latka surowego, zakompleksionego, zakochanego w wojsku, myślącego o kolejnych podbojach. To w przyszłości zaowocuje eskalacją napięcia międzynarodowego i wybuchem I wojny światowej. Czyżby Bolesław Prus okazał się jasnowidzem? Podszepty z zaświatów? Wierzący w siły nadprzyrodzone łatwo mają argumenty. Bliskim przyjacielem pisarza był w owym czasie Julian Ochorowicz. To genialny wynalazca, ale także badacz hipnozy i spirytyzmu (wylansuje m.in. polskie medium Stanisławę Tomczyk). Wierzący w nieznane stany świadomości i możliwość nawiązania kontaktów z zaświatami, Ochorowicz badał też starożytną kulturę egipską, czego efektem była książka „Wiedza tajemna w Egipcie”. To pod jego wpływem Prus zainteresował się państwem nad Nilem, wydał „Z legend dawnego Egiptu” (1888), a następnie „Faraona” (1895). A chociaż pisarz był pozytywistą, w jego twórczości nierzadko pojawiały się wątki fantastyczne, zaskakujące teorie, nieodgadnione wydarzenia. „Niejednokrotnie bywa tak, że Prusowska codzienność miewa zastanawiające luki, przez które niewytłumaczalne zjawiska wtłaczają się w uporządkowany racjonalnie świat” – pisała literaturoznawczyni dr Anna Wietecha. Tyle tylko, że Prus nie musiał być jasnowidzem, by przewidzieć przebieg wypadków w Niemczech. Poglądy starego cesarza wszyscy znali. O tym, że jego następca cierpi na nieuleczalnego raka krtani mówiono od listopada 1887 roku. O tym, że Fryderyk III – nałogowy palacz – ma jakieś poważne kłopoty ze zdrowiem, wspominano już ponad rok wcześniej. To, że w razie śmierci Fryderyka III władzę przejmie konserwatywny Wilhelm II też nie było dla nikogo tajemnicą. Pozostało ubrać to w szaty legendy rodem ze starożytnego Egiptu. Opowieść z morałem Data publikacji utworu Prusa, będącego parabolą i swoistą adaptacją współczesnych wydarzeń historycznych, też nie wynikała z jasnowidzenia, lecz z przyjętej przez pisarza praktyki. „Prus przyzwyczaił czytelników do tego, że w okresie świątecznym przedstawia im coś specjalnego, coś mającego poruszyć sumienia (wszak w okresie świąt Bożego Narodzenia wydrukował aż dwadzieścia pięć nowel i opowiadań)” – pisał literaturoznawca dr hab. Jakub A. Malik. „Opowiadania świąteczne Bolesława Prusa są poddawane swoistej interpretacji, czyta się je bowiem w kontekście czasu świątecznego i być może dlatego (...) szczególnie chętnie w okresie świątecznym publikował swoje utwory paraboliczne”. A zatem Prus przewidział przyszłość, ale nie było w tym nic magicznego. To nie było jasnowidztwo. Pisarz po prostu trzeźwo ocenił rozwój sytuacji w sąsiednich Niemczech i przebrał opowieść o nich w historyczny kostium. Źródła: Jakub A. Malik, Dawca dobrych czynów, w: „Czterdzieści i cztery studia ofiarowane profesorowi Marianowi Maciejewskiemu”, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008 Krystyna Tokarzówna, ‎Stanisław Fita, ‎Zygmunt Szweykowski, „Bolesław Prus, 1847–1912: kalendarz życia i twórczości”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1969 Anna Wietecha, Modyfikacje realności w »Dziwnej historii« Bolesława Prusa, w: „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, Studia Historicolitteraria”, nr XIV/2014 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Erotyczna poezja Owidiusza nikogo nie pozostawiała obojętnym. To przyczyna jego wygnania?
Pisanie skandalicznych wierszy o bogach i śmiertelnikach przyniosło Owidiuszowi wielu rzymskich fanów. Wyjątkiem był cesarz August, który wygnał poetę. Ale czy powodem rzeczywiście były jego śmiałe wiersze?
Spis treści: Wczesny sukces Owidiusza Owidiusza recepta na romans Metamorfozy Owidiusza Gniew cesarza Augusta Tajemnice wygnania Owidiusza Znany dziś z „Metamorfoz”, olśniewających przeróbek greckich i łacińskich mitów, Owidiusz zasłynął również w swoich czasach z żywej, kontrowersyjnej poezji miłosnej, w tym „Amores” (Miłości) i „Ars amatoria” (Sztuka kochania). Te szczere poetyckie refleksje na temat rzymskich zwyczajów seksualnych przyniosły mu sławę, ale także przyczyniły się do jego upadku. Po opublikowaniu swojego opus magnum Owidiusz podpadł cesarzowi, został zmuszony do opuszczenia Rzymu i wygnany do Tomis, miasta nad Morzem Czarnym. To właśnie tutaj, na obrzeżach imperium, Owidiusz tęsknił za swoim ukochanym Rzymem i błagał o powrót. Według relacji samego Owidiusza, wygnanie było karą za „błąd”, który rozwścieczył cesarza Oktawiana Augusta. Owidiusz uważał się za szczęściarza, że uniknął egzekucji za to przestępstwo, ale nigdy nie wyznał, co nabroił. Uczeni przez wieki zastanawiali się nad przyczyną wygnania, która do dziś pozostaje zagadką. Wczesny sukces Owidiusza Owidiusz urodził się w 43 r. p.n.e. w Sulmo (obecnie Sulmona), 160 km na wschód od Rzymu. Jego listy i „Tristia” („Żale”), pięciotomowy zbiór wierszy napisanych na wygnaniu, dostarczyły historykom wielu szczegółów autobiograficznych. Od młodości opisywał siebie jako urodzonego poetę. Po krótkim okresie podróżowania, a następnie studiowania w Atenach, zrezygnował z kariery politycznej i udał się do Rzymu, by zostać poetą. Zakochał się w tym mieście, a jego mieszkańcy – w jego twórczości. Ukończonym w 16 r. p.n.e. pierwszym ważnym dziełem Owidiusza były „Amores”, zbiór wierszy opisujących romans z młodą kobietą o imieniu Koryna. W tym pierwszym tomiku z wierszami Owidiusz użył eleganckiego, ironicznego stylu. Niektórzy sugerowali, że Koryna istniała naprawdę. Sydoniusz Apolinary, żyjący w V wieku poeta, zidentyfikował ją jako Julię Starszą, córkę Augusta, i twierdził, że Owidiusz miał z nią romans. Sydoniusz przypisał ten skandaliczny związek wygnaniu Owidiusza, ale późniejsi historycy obalili tę teorię. Większość komentatorów uważa Korynę za postać fikcyjną. Po tym debiucie Owidiusz odnosił jeden sukces za drugim. Jego „Heroides” („Heroidy”) to seria dramatycznych monologów skupiających się na opiewanych w mitach kobietach, w tym Dydonie, Medei i Ariadnie, które rozpaczają nad złym traktowaniem przez swoich kochanków. Owidiusza recepta na romans Trzyczęściowe dzieło „Sztuka kochania”, ukończone około 2 r. n.e., było sensacją. Pierwsze dwie części to poradnik dla mężczyzn dotyczący uwodzenia kobiet i utrzymywania ich miłości. Owidiusz twierdzi, że nieobecność sprawia, iż serce staje się bardziej czułe, a pytanie o wiek kobiety nie jest receptą na uwodzenie. Część trzecia skierowana jest do kobiet i zawiera sugestię, że wzbudzanie zazdrości w kochanku nie jest takim złym pomysłem. Owidiusz trafił na wydawniczą żyłę złota. Jego podręcznik dawał młodym odbiorcom praktyczne wskazówki pod przykrywką formalnego dzieła dydaktycznego. Ale pomimo sukcesu, Owidiusz pragnął bardziej uczonych czytelników. Kariera Owidiusza rozpoczęła się, gdy rzymskie kręgi literackie zaczytywały się twórczością Wergiliusza i Horacego. Wergiliusz napisał „Eneidę”, epos o Eneaszu, trojańskim księciu i mitycznym założycielu Rzymu, podczas gdy Horacy był ceniony za swoje dowcipne satyry. Ci dwaj mężczyźni uosabiali rozkwit rzymskiej literatury pod rządami Oktawiana Augusta. W wieku 40 lat, kiedy ukończył „Sztukę kochania”, Owidiusz nie był bogaty, ani nie miał szczególnych koneksji. Posiadał lojalnego mecenasa, ale grupa literacka, z którą się związał, nie była wpływowa. Metamorfozy Owidiusza Zainspirowany do napisania tak wielkiego dzieła jak Eneida, Owidiusz stworzył „Metamorfozy”. „Przemiany pragnę śpiewać ciał w odmienne ciała” (w tłum. Brunona Kicińskiego) – napisał w pierwszych wersach. Niezwykle udany w swoim czasie tekst stał się jednym z najbardziej wpływowych dzieł literatury zachodniej, inspirując liczne dzieła sztuki, muzyki i dramatu. Miłość, pożądanie, smutek, przerażenie i boska kara wywołują serię zaskakujących zmian w opowiedzianych przez Owidiusza 250 historiach bogów i śmiertelników. Żeglarze stają się delfinami. Pocałunek rzeźbiarza Pigmaliona zmienia posąg w młodą kobietę. Za to, że szpiegował boginię Dianę podczas kąpieli, myśliwy Akteon zmienia się w jelenia, który zostaje rozszarpany przez jego psy. W jednym z najsłynniejszych fragmentów „Metamorfoz”, Dafne ucieka przed pożądliwymi zalotami Apolla i zmienia się w drzewo laurowe. Gniew cesarza Augusta W wieku 50 lat Owidiusz osiągnął szczyt swojej popularności. Jego przełomowy styl uczynił go jednym z najpopularniejszych poetów w Rzymie. Ale właśnie wtedy, u szczytu kariery, nastąpiła katastrofa. W 8 r. n.e., gdy Owidiusz zbierał pochwały za „Metamorfozy”, cesarz August postanowił go wygnać. Owidiusz do końca życia mieszkał w Tomis. Jego petycje do cesarza poszły na marne. Po śmierci Augusta w 14 r. n.e. Owidiusz próbował nakłonić jego następcę Tyberiusza do złagodzenia wyroku, ale nowy cesarz był odporny na ciągłe błagania zarówno poety, jak i jego żony Fabii. Rzymski poeta miłości zmarł w 17 r. n.e., z dala od miasta, w którym zasłynął i które tak bardzo kochał. Uczeni wciąż nie ustalili wszystkich powodów, dla których August wygnał Owidiusza. Poeta przypisywał swoją karę „carmen et error” – „wierszowi i błędowi”. Większość historyków zgadza się, że „wierszem” była „Sztuka kochania”, której obojętność na normy społeczne była sprzeczna z nową moralnością cesarską, promowaną przez Augusta. Jako główny kapłan, cesarz był strażnikiem praw i obyczajów (curator legum et morum) i chętnie przywracał tradycyjne normy społeczne. W 8 r. n.e., roku wygnania Owidiusza, „Sztuka kochania” miała już jednak ponad pięć lat. Historycy w dużej mierze zgadzają się, że chociaż wiersz mógł służyć jako dodatkowy powód niełaski Augusta, był to drugorzędny powód jego wygnania. Prawdziwą przyczyną był „błąd”, do którego Owidiusz odnosi się w różnych późniejszych pismach. Poeta nigdy go nie precyzuje, ale stwierdza, że był on nieumyślny i wynikał z głupiej pomyłki. Tajemnice wygnania Owidiusza Wysunięto wiele hipotez. Amerykański uczony John C. Thibault w swojej książce z 1964 roku, „The Mystery of Ovid’s Exile”, bada średniowieczne pisma, które spekulują na temat błędu Owidiusza. Wśród najbardziej dramatycznych hipotez jest ta, że Owidiusz wiedział o kazirodczym romansie między Augustem a jego córką Julią lub że Owidiusz miał romans z Liwią, żoną cesarza. Dwudziestowieczny brytyjski badacz Owidiusza Peter Green sugeruje, że błąd nie był natury moralnej, ale politycznej. Bardzo delikatnym tematem w tamtym czasie była kwestia sukcesji Oktawiana Augusta. Jeśli Owidiusz plotkowałby o pewnych frakcjach politycznych, jego niedyskrecje (w połączeniu ze słonością jego wcześniejszej poezji erotycznej) mogłyby wystarczyć, by przypieczętować jego los. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Dan Brown powraca. Akcja jego najnowszej powieści toczy się tuż obok Polski
Na nową powieść Dana Browna czekamy już od 8 lat. W tym tygodniu autor bestsellerowej powieści „Kod Leonarda Da Vinci” ogłosił, że kolejną jego powieść pełną symboli, kodów i zagadek otrzymamy jeszcze w tym roku. Tym razem Robert Langdon będzie musiał rozwikłać tajemnicę ukrytą w sercu czeskiej stolicy.
Spis treści: Dokąd zaprowadzi Langdona nowa zagadka? Praga w literaturze Kiedy ukaże się nowa powieść Dana Browna Praga to jedno z najchętniej odwiedzanych miast Europy. Każdego roku nad Wełtawę przyjeżdża ponad 5 milionów turystów z całego świata. W najbliższym czasie liczba ta może znacznie wzrosnąć. Dan Brown – jeden z najpoczytniejszych autorów bestsellerów – ogłosił właśnie, że to właśnie w czeskiej stolicy umieści akcję swojej najnowszej powieści „Tajemnica tajemnic”. Dokąd zaprowadzi Langdona nowa zagadka? Wydana w 2003 roku powieść Dana Browna „Kod Leonarda da Vinci” został w ciągu pierwszych pięciu lat przetłumaczony na 44 języki i sprzedany w ponad 60 milionach egzemplarzy. Akcja thrillera działa się w Paryżu. W innych swoich książkach pisarz zabierał czytelników – zazwyczaj na 24 godziny – do kolejnych miast świata: do Rzymu („Anioły i demony”, 2000) do Waszyngtonu („Zagioniony symbol”, 2009) do Wenecji i Stambułu („Inferno”, 2023) do Barcelony („Początek”, 2017) Dan Brown dał się poznać z wykorzystywania autentycznych miejsc i historycznych nawiązań w swoich powieściach. Tym razem prof. Robert Langdon, badacz symboli, trafia do Pragi. „Tajemnica tajemnic” ma opowiadać o sekretach związanych z noetyką i ludzką świadomością. Stolica Czech od wieków fascynuje historyków, pisarzy i badaczy okultyzmu. Labirynt wąskich uliczek, średniowieczne biblioteki i ukryte przejścia na Hradczanach czy w Katedrze św. z pewnością wzbudzą nie mniejsze emocje niż miasta z poprzednich powieści pisarza. W poszukiwaniu zaginionej naukowczyni Langdon przemierzy kolejne zakamarki Pragi, takie jak Most Karola czy Złotą Uliczkę. W toku śledztwa odkryje, że klucz do zagadki może być ukryty w jednym z najstarszych manuskryptów przechowywanych w Bibliotece Clementinum. Praga w literaturze Nie tylko Dan Brown dostrzegł literacki potencjał Pragi. Czeską stolicę rozsławił już Franz Kafka, którego powieści „Proces” i „Zamek” przedstawiają miasto jako labirynt pełen absurdalnych procedur i tajemniczych postaci. Gustav Meyrink w „Golemie” wykorzystywał legendę o mistycznej istocie stworzonej przez praskiego rabina, a Milan Kundera w „Nieznośnej lekkości bytu” ukazał skomplikowaną historię miasta w XX wieku. Praga przyciąga również polskich pisarzy i dziennikarzy. Autorem serii reportaży o tym mieście jest ceniony po obu stronach granicy polsko-czeskiej Mariusz Szczygieł. Kiedy ukaże się nowa powieść Dana Browna Polski przekład „Tajemnicy tajemnic” trafi do księgarń 9 września 2025 r. dzięki Wydawnictwu Sonia Draga. Thriller ukaże się jednocześnie w kilku krajach świata, m.in. w Czechach i w Hiszpanii. Źródło: National Geographic Traveler
Najdłuższa książka na świecie jest tak długa, że nie da się jej przeczytać. To niemożliwe
Najdłuższa książka świata to nie tylko rekord, ale także sztuka. Ilan Manouach przekształcił cyfrowe wydanie mangi „One Piece” w dzieło, którego nie sposób przeczytać. Nietypowa pozycja o 21 450 stronach, która waży ponad 17 kg. Jej koszt to kilka średnich pensji.
Spis treści: Najdłuższa książka na świecie trafiła na sprzedaż Komiks to towar i literatura jednocześnie Co z prawami autorskimi? Czy to na pewno najdłuższa książka na świecie? Oto najdłuższa książka na świecie i, co ciekawe, nie da się jej przeczytać. Długa książka to pojęcie względne. Dla kogoś wyczerpującą lekturą będzie już 100 stron, a ktoś inny zmęczy się lub usatysfakcjonuje dopiero po 500. Cóż, w tym przypadku nie ma wątpliwości. Najdłuższa książka na świecie trafiła na sprzedaż Na wstępie trzeba zaznaczyć, że najdłuższa książka na świecie to nie powieść czy reportaż. Artysta Ilan Manouach połączył 21 450 stron popularnego komiksu „One Piece”, który ukazuje się w japońskim magazynie „Shōnen Jump” co tydzień od 1997 roku. Jego pierwotnym celem było stworzenie rzeźby odnoszącej się do sytuacji w branży komiksowej. Niespodziewanie powstała też najdłuższa książka w historii. Okazała się tak długa, że jej przeczytanie jest fizycznie niemożliwe. W 2022 r. książka została wyceniona na 1900 euro, czyli ponad 9 tys. zł. Dzieło nie jest przypisywane autorowi komiksu „One Piece”, a właśnie Manouachowi. Artysta wydrukował japońskie wydanie cyfrowe historyjek i złożył je w całość, traktując komiks nie jako książkę, ale jako „materiał rzeźbiarski”. W rozmowie z „The Guardian” rzecznik francuskiego wydawnictwa JBE powiedział, że ONEPIECE to „nieczytelna rzeźba, która przybiera kształt książki – największej do tej pory pod względem liczby stron i szerokości grzbietu – która materializuje ekosystem internetowego rozpowszechniania komiksów”. Wydawca przygotował 50 podpisanych i ponumerowanych kopii rzeźby-książki. Każdy egzemplarz waży ponad 17 kilogramów, a grzbiet mierzy 80 cm. Komiks to towar i literatura jednocześnie Manouach tłumaczy, że jego działo powstało z powodu „obfitości dostępnych treści online i szalejącej cyfryzacji przemysłu komiksowego”. To według wydawców rzuca wyzwanie branży komiksowej. Rekordowy tom ONEPIECE ma być propozycją zmiany postrzegania komiksu cyfrowego i jego ponownej oceny ilościowej jako Big Data. Wydawnictwo JBE określa najdłuższą książkę na świecie jako „podwójny przedmiot”. Ma on wartość użytkową dla czytelników i wartość wymienną dla kolekcjonerów. Artysta, tworząc książkę, której nie da się przeczytać w całości, chciał wskazać, że komiksy mogą być zarówno towarem, jak i literaturą. Teoria ta pojawiła się w branży już wcześniej. Inne wydawnictwo na przykład wydaje specjalne komiksy w ochronnym plastiku. Co z prawami autorskimi? Ponieważ ONEPIECE fizycznie nie da się przeczytać, wydawca uważa, że ​​nie mogło dojść do naruszenia praw autorskich. Keita Murano, członek międzynarodowego zespołu ds. praw w Shueisha, japońskim wydawnictwie mangi Ody, potwierdził, że nie konsultowano się z jego firmą w sprawie powstania najdłuższej książki na świecie. Eiichiro Oda może nie dostać żadnych tantiem za rekordowy tom, ale dzięki swojej serii komiksów i tak jest najbogatszym twórcą mangi w historii. Jego majątek szacuje się na około 200 milionów dolarów. Sama seria jest wymieniona w Księdze Rekordów Guinnessa jako posiadająca najwięcej opublikowanych egzemplarzy (ponad 416 milionów). Czy to na pewno najdłuższa książka na świecie? Opisywane dzieło z miejsca zostało okrzyknięte jako najdłuższa książka na świecie. Jak widać, nie jest to jednak do końca oczywiste. Chodzi nie tylko o sam fakt, że publikacja jest nieczytelna, ale też istotny szczegół, że jej treść to nie literatura sensu stricto, a komiks. Jaka inna pozycja mogłaby więc zostać nazwana najdłuższą książką na świecie? To zależy od kryteriów. Pod względem liczby słów najdłuższa książka na świecie to prawdopodobnie „W poszukiwaniu straconego czasu” autorstwa Marcela Prousta. Ta monumentalna powieść składa się z siedmiu tomów i zawiera około 1,2 miliona słów w oryginalnym języku francuskim. Jeśli za książkę uznać wielotomowe serie publikowane jako jedna spójna narracja, to rekord należy do „The Blah Story” autorstwa Nigela Toma, która zawiera aż 17 milionów słów i rozciąga się na ponad 7 tysięcy stron. Jest to jednak bardziej eksperymentalny projekt niż klasyczna powieść. Źródło: „The Guardian” Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Nagroda Nobla 2024: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
Nagroda Nobla jest powszechnie uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Kto dostał Nagrodę Nobla w 2024 r.?
W tym artykule: Nagroda Nobla 2024 – przewidywania Nagroda Nobla 2024: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2024: fizyka Nagroda Nobla 2024: chemia Literacka Nagroda Nobla 2024 Pokojowa Nagroda Nobla 2024 Nagroda Nobla 2024: ekonomia Nagroda Nobla dla Polaków Nagroda Nobla w poprzednich latach W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2024? Jak co roku na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Poniżej prezentujemy przewidywania związane z Nagrodą Nobla 2024. A także pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2024 – prognozy Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy Clarivate: medycyna lub fizjologia: Jonathan C. Cohen i Helen H. Hobbs za badania nad genetyką metabolizmu lipidów; Ann M. Graybiel, Okihide Hikosaka i Wolfram Schultz za badania nad jądrami podstawnymi mózgu; Davor Solter i Azim Surani za badania w dziedzinie epigenetyki; fizyka: Rafi Bistritzer, Pablo Jarillo-Herrero i Allan H. MacDonald za badania nad grafenem; David Deutsch i Peter W. Shor, twórcy pionierskich algorytmów kwantowych; Christoph Gerber za wynalezienie mikroskopu sił atomowych; chemia: David Baker, John M. Jumper i Demis Hassabis za modelowanie trójwymiarowej struktury białek; Kazunari Domen za badania nad fotokatalitycznym rozkładem wody; Roberto Car i Michele Parrinello za badania w dziedzinie chemii obliczeniowej; ekonomia: Janet Currie za analizę ekonomiczną rozwoju dzieci; Partha Dasgupta za uwzględnienie środowiska naturalnego w ekonomii; Paolo Mauro za badanie wpływu korupcji na gospodarkę. Naukowcy czekają na Nobla coraz dłużej. Obecnie czas od odkrycia do nagrody to średnio 29 lat. Z analiz wynika, że największe szanse na nagrodę mają naukowcy w wieku ok. 54 lat. Najmłodszy do tej pory noblista, Lawrence Bragg, miał 25 lat, gdy został uhonorowany. Najstarszy, John B. Goodenough – 97 lat. Kobiety stanowią mniejszość wśród laureatów. W całym XX wieku naukowego Nobla dostało tylko 11 badaczek. W XXI wieku – już 15. Coraz rzadziej trafiają się nagrody dla tylko jednej osoby. 54% noblistów to uczeni z Ameryki Północnej. Najczęściej nagradzane są badania w dziedzinie: fizyki cząstek elementarnych, biologii komórki, fizyki atomowej, neuronauki, chemii molekularnej. Nagroda Nobla 2024: medycyna lub fizjologia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w poniedziałek, 7 października. Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny otrzymali Victor Ambros i Gary Ruvkun. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA i jego roli w regulacji działania genów w komórce. Cząsteczki zwane dziś miRNA były przez dłuższy czas ignorowane. Naukowcy traktowali je jak fragmenty kwasów nukleinowych pochodzące z procesów degradacji. A potem nagle się okazało, że otwierają drzwi do nowej działki medycyny. Gdy w roku 1993 zespół prof. Victora Ambrosa – wówczas pracującego na Uniwersytecie Harvarda – dostrzegł je jako pierwszy, nikt poza odkrywcami nie wróżył im wielkiej kariery. Wydawało się wtedy, że zasadniczy schemat działania komórek został już dobrze zrozumiany. Cała informacja o budowie i funkcjach organizmów miała być zapisana w DNA, czyli długich cząsteczkach kwasu deoksyrybonukleinowego, znajdujących się głównie w jądrze komórkowym. Dzieliła się ona na odcinki zwane genami. Gdy zapisana w nich informacja była potrzebna, na zapis konkretnego genu był kopiowany na łańcuch RNA, czyli kwasu rybonukleinowego, który wkrótce potem opuszczał jądro komórkowe. Genetycy nazwali go matrycowym RNA, czyli mRNA. Po opuszczeniu jądra stawał się on wzorcem do budowy konkretnej cząsteczki białka i to ono było finalnym produktem odczytu genu. Dalej, zależnie od swej budowy i funkcji, białko uczestniczyło w rozmaitych reakcjach lub stanowiło budulec komórek. Większość ludzkiego DNA nie koduje białek. Tkwią w niej „przepisy” na rozmaite cząsteczki RNA o nieznanej funkcji. Dużą ich część stanowią te najkrótsze, zwane mikroRNA albo miRNA. Złożone są średnio z ledwie 22 cegiełek. Dla porównania najmniejsze ludzkie geny mają wielkość kilkuset cegiełek, a największe – ponad dwa miliony. Nagrodzeni Noblem naukowcy odkryli, że miRNA są aktywną grupą cząsteczek. Podstawową ich funkcją jest wiązanie się ze specyficznymi dla danych cząsteczek miRNA fragmentami mRNA kodującym białka. W ten sposób te małe cząsteczki blokują syntezę białek. Gdy więc jest dużo mikroRNA, to powstaje mniej białek. miRNA może doprowadzić do przełomu w terapiach onkologicznych. Komórki raka rozsyłają po ciele niewielkie pęcherzyki zwane eksosomami, stanowiące formę komunikacji międzykomórkowej. Jeśli te struktury wymiesza się ze zdrowymi komórkami, mogą z nich powstawać guzy nowotworowe. Dokładniejsza analiza wykazała, że odpowiedzialne są za to właśnie cząsteczki miRNA ukryte w owych pęcherzykach. A jeśli je się zablokuje, zahamowuje się wzrost guza. Środki blokujące takie miRNA mogą więc stać się podstawą nowoczesnych terapii przeciwnowotworowych. Naukowcy porównują mikroRNA do „bezpiecznika”, który może wyłączyć raka. Cząsteczki mikroRNA mogą też pomóc w diagnozowaniu nowotworów, leczeniu choroby popromiennej, stwardnienia rozsianego i wirusowego zapalenia wątroby. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Katalin Karikó i Drew Weissmanowi. Nagrodzono ich za opracowanie technologii wykorzystanych do stworzenia szczepionek mRNA. Te szczepionki pomogły w walce z pandemią COVID-19. Nagroda Nobla 2024: fizyka Werdykt Komitetu Noblowskiego poznaliśmy we wtorek, 8 października. Tegoroczną nagrodę otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). A konkretnie za uczenie maszynowe z wykorzystaniem sztucznych sieci neuronowych. Wykorzystali oni narzędzia z fizyki do skonstruowania metod, które pomogły położyć podwaliny pod algorytmy SI. Hopfield stworzył strukturę, która może przechowywać i rekonstruować informacje. Hinton wynalazł metodę, która może niezależnie odkrywać właściwości w danych i która stała się ważna dla dużych sieci neuronowych, które są obecnie w użyciu. Algorytmy sieci neuronowych i uczenie maszynowe to technologie, które pozwoliły komputerom opanować gry takie jak szachy czy go, w których prosta metoda analityczna po prostu się nie sprawdzała. Teoretycznie maszyna mogłaby obliczyć wszystkie możliwe położenia pionków na planszy, ale w praktyce przewyższa to możliwości obliczeniowe jakiegokolwiek komputera. Trzeba więc wymyślić sposób, jak wybierać najlepsze strategie. Okazuje się, że sieci neuronowe świetnie się do tego nadają, bowiem komputer sam znajduje najlepsze rozwiązania. Po zaprogramowaniu reguł gry rozgrywa sam z sobą tyle partii, by w końcu wypracować strategię. Zawodowi gracze są często pod wrażeniem tego, co „wymyślił” komputer, bo styl jego gry nie przypomina niczego znanego z ludzkich podręczników. Ta metoda programowania komputerów sprawdza się doskonale w innych dziedzinach. Dzięki niej działają m.in. wyszukiwarki takie jak Google, komputerowe rozpoznawanie mowy, obrazów i pisma, automatyczne tłumaczenia, roboty, nawigacja samochodowa czy programy takie jak Chat GPT. Uczenie maszynowe coraz częściej pomaga też w badaniach naukowych. W 2016 r. amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Sztucznej Inteligencji (AAAI) rzuciło inżynierom wyzwanie – niech do 2050 r. zbudują robota naukowego, który zdobędzie nagrodę Nobla. Albo przynajmniej można będzie uznać, że jego wkład w światową naukę jest na tyle znaczący, że na tę nagrodę zasługuje. Tegoroczna nagroda przypadła w udziale ludziom, ale można powiedzieć, że roboty miały z tym sporo wspólnego. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali Pierre Agostini, Ferenc Krausz i Anne L’Huillier. Nagrodzono ich za badania dotyczące wytwarzania bardzo krótkich, attosekundowych impulsów świetlnych. Badania te umożliwiły m.in. dokładniejsze zrozumienie zachowania elektronów. Nagroda Nobla 2024: chemia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w środę, 9 października. Chemicznego Nobla 2024 otrzymali trzej uczeni zajmujący się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Połowę nagrody dostał David Baker z University of Washington. Drugą połową podzielą się Demis Hassabis i John M. Jumper z Google DeepMind. Wszyscy byli typowani do Nobla przez firmę Clarivate w tym roku. Jednym pomocnych narzędzi używanych dziś w chemii jest uczenie maszynowe (patrz – Nobel z fizyki). Polega ono na programowaniu komputerów tak, aby samodzielnie rozpoznawały skomplikowane wzorce zależności i doskonaliły swoje działania opierając się na pozyskanych w trakcie pracy danych. To właśnie dzięki wykorzystaniu algorytmów uczenia maszynowego wyszukiwarka Google staje się z biegiem czasu coraz skuteczniejsza w znajdowaniu treści wyszukiwanych przez użytkowników. Tę samą technologię, zwaną modelowaniem molekularnym, można wykorzystać w badaniach nad lekami. Modelowanie molekularne jest technologią ułatwiającą naukowcom zrozumienie chemicznych i biologicznych mechanizmów działania zarówno już znanych, jak i nowo zaprojektowanych leków. Dzięki wprowadzeniu komputerów do nauk przyrodniczych i medycznych otworzył się nowy rozdział w poznawaniu procesów decydujących o zdrowiu i chorobie całego organizmu. Program komputerowy pomaga ocenić, czy zaprojektowane przez naukowca leki mogą zadziałać na wybrany cel molekularny. Projektując nowe leki uczeni rozrysowują ich wzory chemiczne, na których podstawie komputer tworzy trójwymiarowy model. Może on być wykorzystany do testów. Jednak cele molekularne są z reguły znacznie bardziej złożone. Większość z nich to białka, których modelowanie jest wielkim wyzwaniem dla komputerów. O tym, jak zachowuje się konkretne białko, decyduje nie tylko jego skład chemiczny, ale i kształt cząsteczki. Jest ona zbudowana z długiego łańcucha aminokwasów, pofałdowanego i „posklejanego” tak, że powstaje niezwykle skomplikowana struktura przestrzenna. Specjaliści z należącej do Google firmy DeepMind stworzyli w 2019 r. algorytm AlphaFold, który zdołał stworzyć trójwymiarowy model białka na podstawie jego sekwencji aminokwasowej. Przyspieszyło to prace nad zrozumieniem molekularnych podstaw komórki oraz poszukiwania nowatorskich metod terapeutycznych. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali Moungi G. Bawendi, Louis E. Brus i Alexei I. Ekimov. Ich badania dotyczyły nanotechnologii, a konkretnie tzw. kropek kwantowych. Literacka Nagroda Nobla 2024 Laureatkę tej nagrody poznaliśmy w czwartek, 10 października. To Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Han Kang ma wyjątkową świadomość związków między ciałem i duszą, żywymi i umarłymi. W swoim poetyckim i eksperymentalnym stylu stała się innowatorką we współczesnej prozie. Za powieść „Wegetarianka” (2007) dostała nagrodę International Booker Prize for Fiction. Jej twórczość obejmuje zbiory opowiadań: „Fruits of My Woman” (2000), „Ognista salamandra” (Fire Salamander, 2012); Powieści: „Czarny jeleń” (Black Deer, 1998), „Twa zimna dłoń” (Your Cold Hands, 2002), „Wegetarianka” (The Vegetarian) (2007), „Breath Fighting” (2010), „Lekcja greki” (Greek Lessons, 2011), „Nadchodzi chłopiec” (Human Acts) (2014), „Biała elegia” (The White Book) (2016), „Europa” (2019). Opublikowała także zbiór wierszy „Schowałam w szufladzie o zmierzchu” (2013). Rok temu Nobla otrzymał norweski pisarz Jon Fosse. Nagrodzono go za innowacyjną prozę i sztuki, które „dają głos niewypowiedzianemu”. Pokojowa Nagroda Nobla 2024 Werdykt został podany do wiadomości w piątek, 11 października. Pokojową Nagrodę Nobla 2024 otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej i za pokazanie poprzez zeznania świadków, że broń jądrowa nigdy nie może zostać ponownie użyta”. Nihon Hidankyō to oddolny ruch ocalałych z Hiroszimy i Nagasaki, znanych również jako hibakusha. Ich całkowitą liczbę szacuje się na 650 tys. osób, z czego ponad 100 tys. wciąż żyje. Organizacja została założona w 1956 roku. Jej cele to zabieganie w japońskim rządzie o większe wsparcie dla ofiar oraz wywieranie nacisku na światowe rządy, by te zlikwidowały arsenał atomowy. „Hibakusha pomagają nam opisać to, co nieopisywalne, pomyśleć to, co nie do pomyślenia i jakoś pojąć niezrozumiały ból i cierpienie spowodowane bronią jądrową” – czytamy w uzasadnieniu werdyktu. Norweski Komitet Noblowski podkreśla, że od prawie 80 lat nie użyto broni jądrowej w czasie wojny. Nadzwyczajne wysiłki Nihon Hidankyō i innych przedstawicieli hibakusha w znacznym stopniu przyczyniły się do ustanowienia tabu nuklearnego. Dlatego niepokojące jest to, że mocarstwa atomowe modernizują i ulepszają swoje arsenały. Pojawiają się nawet groźby użycia broni jądrowej w trwających obecnie wojnach. W samej Hiroszimie jest ponad 40 tys. hibakusha, ze średnią wieku 86 lat. Miasto rozesłało ich po całym świecie, aby opowiedzieli swoje historie. Muzeum Pokoju w Hiroszimie ma bibliotekę wideo z ponad 1500 opowieściami ocalałych, z czego ok. 400 można oglądać online. Niektórzy biorą udział w wideokonferencjach. Wielu twierdzi, że dzielenie się swoimi historiami nadaje głębsze znaczenie temu, co przeżyli. Jednak dla wielu osób, które przetrwały, uprzedzenia rodaków wobec nich stały się większym ciężarem niż same skutki promieniowania. U wielu wystąpiła trauma i syndrom ocaleńca. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała Narges Mohammadi z Iranu. Wyróżniono ją za walkę o prawa irańskich kobiet. Nagroda Nobla 2024: ekonomia Laureatów poznaliśmy w poniedziałek, 14 października. Ekonomiczny Nobel 2024 przypadł w udziale trzem naukowcom. Są nimi Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson z USA. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Tegoroczni laureaci dostarczyli nowych spostrzeżeń na temat tego, dlaczego istnieją tak ogromne różnice w dobrobycie między narodami. Jednym z ważnych wyjaśnień są trwałe różnice w instytucjach społecznych. Badając różne systemy polityczne i ekonomiczne wprowadzone przez europejskich kolonizatorów, Daron Acemoglu , Simon Johnson i James A. Robinson byli w stanie wykazać związek między instytucjami a dobrobytem. Opracowali również narzędzia teoretyczne, które mogą wyjaśnić, dlaczego różnice w instytucjach utrzymują się i jak instytucje mogą się zmieniać. W ubiegłym roku nagrodę otrzymała Claudia Goldin z Harvardu. Nagrodzono ją za analizę pracy i wynagrodzeń kobiet. Nagroda Nobla – Polacy W 1903 r. nagrodę Nobla otrzymała Maria Skłodowska-Curie. Jest ona jedną z niewielu kobiet z Noblem z fizyki. Maria Skłodowska-Curie to także jedna z dwóch osób, które zostały nagrodzone przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk w dwóch różnych dziedzinach. W 1911 r. polska uczona dostała Nobla z chemii za odkrycie polonu i radu. Polaków nie brakuje wśród laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie literatury: W 1905 r. nagrodę za całokształt twórczości otrzymał Henryk Sienkiewicz. W roku 1924 za „Chłopów” nagrodzony został Władysław Reymont. W 1980 r. nagroda trafiła do Czesława Miłosza. W 1996 roku Nobla dostała Wisława Szymborska. W 2018 r. noblistką została Olga Tokarczuk. Polak został też nagrodzony Pokojową Nagrodą Nobla. W 1983 r. wyróżnienie otrzymał ówczesny lider „Solidarności” i przyszły prezydent RP, Lech Wałęsa. Źródła: Nobelprize.org, Clarivate, Nature, archiwum NG.
Antysemicki patron Ursynowa? Julian Ursyn Niemcewicz oskarżał Żydów o spiskowanie przeciw Polsce
Czy Julian Ursyn Niemcewicz był antysemitą? Dlaczego w 1817 roku napisał paszkwil o Warszawie jako o Moszkopolis, rządzonym przez Żydów?
Spis treści: Antysemicki utwór Niemcewicza Spory o asymilację Żydów Judeo-Polonia, teoria spiskowa Żydzi grający mazurki Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841) znany jest jako pisarz, patriota, członek Komisji Edukacji Narodowej, powstaniec, działacz emigracyjny. Był też dyplomatą, podróżnikiem i masonem. Znano go z elokwencji i kąśliwego języka. Najważniejsze dzieła Niemcewicza to: komedia „Powrót posła”, promująca reformy Rzeczypospolitej podczas Sejmu Czteroletniego, cykl wierszy „Śpiewy historyczne”, w czasach zaborów kształtujący narodowego ducha młodych pokoleń. Twórca ma w Polsce ulice. Od jego rodowego przydomka pochodzi w Warszawie nazwa dzielnicy Ursynów. Położona jest na terenie, gdzie Niemcewicz miał niegdyś posiadłość. Antysemicki utwór Niemcewicza Mniej się dzisiaj pamięta o jego utworze „Rok 3333, czyli sen niesłychany”, znanym też jako „Sen niesłychany, Mośkopolis, Warszawa zżydziała”. Powstał w roku 1817, a wydano go w druku w 1858. Andrzej Fabianowski, profesor historii literatury z Uniwersytetu Warszawskiego wprost nazywa dziełko Niemcewicza paszkwilem. To złośliwa, satyryczna utopia nacechowana wybitnie antysemicko. Opowiada o przyszłości Warszawy jako miasta stricte żydowskiego, na którego czele stoi król Moszko XII. „Był to pan, mogący mieć około lat czterdziestu, niezmiernie czerwony, tłusty i piegowaty, pejsaki miał rudo-kasztanowate i brodę tejże samej maści. (...) Jarmułkę otaczał szereg pereł różowych, z których każda po 50 karatów mieć mogła” – opisywał Niemcewicz owego władcę Moszkopolis. Jak doszło do powstania tej książki? Co kierowało pisarzem? Spory o asymilację Żydów Jeszcze u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej trwały dyskusje o roli i miejscu Żydów w społeczeństwie. Wielu widziało w nich zagrożenie. Kiedy w czasie insurekcji kościuszkowskiej wsławił się pułk żydowski z Berkiem Joselewiczem na czele, przyczyniło się to do ocieplenia relacji. Ostre dyskusje wróciły w czasach napoleońskich, po powstaniu Księstwa Warszawskiego. Jak pisał o Niemcewiczu Tomasz Mościcki na łamach portalu Culture.pl: „W 1809 roku zajął się sytuacją Żydów. W broszurze »Przestroga dla współziomków na rok 1809« prezentował swoje stanowisko dotyczące społecznego usytuowania Żydów na polskich ziemiach, formułując przestrogi przed nadawaniem im praw obywatelskich bez wymogu asymilacji. Te poglądy miały później rozbrzmieć również w jego twórczości prozatorskiej: w roku 1821 opublikował powieść sentymentalną »Lejbe i Siora«, opowieść o nieszczęśliwych żydowskich kochankach w formie romansu epistolarnego. Niemcewicz podjął problem asymilacji, wysuwając też żądania ograniczenia wpływu chasydyzmu na życie żydowskiej diaspory”. W dyskusje o ludności żydowskiej, kontynuowane po powołaniu Królestwa Kongresowego, wpisuje się znacznie już ostrzejszy w formie „Rok 3333, czyli sen niesłychany”. Judeo-Polonia, teoria spiskowa Miasto znane wcześniej jako Warszawa w roku 3333 to obraz nędzy i rozpaczy: „Nigdzie nie było bruku, lecz natomiast błoto niezmierne. Około domów mnóstwo kaczek, gęsi, kur, indyków babrzących się w tym błocie. Wszędy snuły się ćmy brudnych żydów, naprzód i w tył, na lewo i na prawo”. Zdaniem Joanny Beaty Michlic, historyczki specjalizującej się w historii polsko-żydowskiej, Niemcewicz swoją książką przyczynił się nie tylko do rozpowszechniania negatywnych stereotypów, ale też do powstania hasła Judeo-Polonii. To spiskowa teoria mówiąca o tym, że Żydzi chcą utworzyć własne państwo na terytorium Polski. „Nie orężem oni podbili Polaków, lecz sztuką, podstępami, przekupstwem. Nie wiem dokładnie jak to było, lecz gdy raz otrzymali prawo wchodzenia do wszystkich urzędów, nabywania własności ziemskich, nic niezmordowanej przebiegłości ich i wykrętom tamy położyć nie mogło. Tak, że z wiekami zgnietli Polaków chrześcijan, sami opanowali wszystko, a gdy nikt nie chciał brudno zaszarganego Królestwa, wybrali sobie króla i starożytną Polskę Palestyną nazwali” – czytamy w satyrze Niemcewicza. Pisarz nie omieszkał przy tym zaznaczyć, że „nikomu z chrześcijan nie wolno mieć ni ziemskiej, ni miejskiej własności, chyba, ze żydem zostanie. Jakoż niejeden przyciśniony biedą, znużony i upodlony uciskiem, zapomniawszy co winien Bogu i sobie, został żydem, zapuścił pejsaki i tak się dobrze kiwa nad talmudem”. Żydzi grający mazurki Co ciekawe, Niemcewicz nie był w swych poglądach konsekwentny i jednoznacznie antyżydowski. Być może podziałała na niego twórczość Adama Mickiewicza? „Nikomu nie trzeba przypominać roli, jaką odegrał Jankiel w Soplicowie, ucząc okolicznych chłopów i szlachtę »Mazurka Dąbrowskiego«. Podobnie, być może pod wpływem Mickiewicza, taką serdeczną koegzystencję przedstawił Julian Ursyn Niemcewicz w pozostającej wciąż w rękopisie powieści o powstaniu listopadowym” – pisze prof. Andrzej Fabianowski w eseju „Polin – realna i fantazmatyczna ojczyzna Żydów polskich”. „W rozdziale IV tego utworu autor przedstawia życie Stolnika, marszałka szlachty w powiecie NN, wiodącego życie patriarchy, »człowieka poćciwego«. Elementem tego zrytualizowanego, odmierzanego pewnymi stałymi etapami życia było zapraszanie raz do roku, w zapusty, całej wiejskiej społeczności, którą częstowano bigosem, kiełbasami, miodem i piwem. »Sprowadzano z pobliskiego miasteczka Żyda z cymbałami, który, gdy zmęczyli się przysmakami, wybijał po brzęczących drutach polskie tańce, i mazurki, młodzież tańczyła posuwiście lub podskakiwała, bijąc piętą o piętę«”. To jednak tylko drobny fragment, a powieść Niemcewicza o powstaniu listopadowym znana jest głównie literaturoznawcom. Tymczasem antysemicka wizja Moszkopolis do dziś znajduje odbiorców i sprzedawana jest w kolekcjach utworów nazywanych przez sprzedawców „żydoznawczymi”… Źródła: Andrzej Fabianowski, „Polin – realna i fantazmatyczna ojczyzna Żydów polskich”, w: materiały z konferencji „Georomantyzm. Literatura – miejsce – środowisko”, 3-4 kwietnia 2014, Uniwersytet w Białymstoku Joanna Beata Michlic, „Poland's Threatening Other: The Image of the Jew from 1880 to the Present”, University of Nebraska Press 2008 (Joanna Beata Michlic, “Obcy jako zagrożenie. Obraz Żyda w Polsce od roku 1880 do czasów obecnych”, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2015) Tomasz Mościcki, „Julian Ursyn Niemcewicz” Julian Ursyn Niemcewicz, „Sen niesłychany, Mośkopolis, Warszawa zżydziała”, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913 Paweł Rzewuski, „Moszkopolis: Warszawa żydowska albo antysemityzm Niemcewicza [Marginesy historii]” Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Henryk Sienkiewicz odwiedził Nowy Jork. Nasz wieszcz narodowy nie był zachwycony Ameryką
Młodego Sienkiewicza zszokowały kontrasty: bogactwo i niedbalstwo, gigantomania i brak smaku. Nie przypadły mu do gustu marna kuchnia i „prowokacyjnie” zachowujące się kobiety. Z westernowej Ameryki wywiózł jednak pomysł na swój własny historyczny „eastern”.
Spis treści: Żucie tytoniu i połykanie jedzenia Wielki biznes w domu wariatów Prowokacje i sensacje Kozacy jak Indianie Henryk Sienkiewicz odwiedził Nowy Jork w marcu 1876 roku. Spędził tam tylko kilka dni, ponieważ amerykańska metropolia nie była właściwym celem jego podróży. Pierwotny pomysł miał inny. Trzydziestoletni wówczas Sienkiewicz wraz z grupą znajomych artystów, wśród których znajdowała się słynna aktorka Helena Modrzejewska, chcieli udać się do Kalifornii i założyć tam farmę. Utopijną komunę na wzór wspólnot postulowanych przez francuskiego filozofa Charlesa Fouriera. Niewiele z tego wyszło. Jednak podróż przez Amerykę Północną zaowocowała prasowymi korespondencjami, które przyniosły Sienkiewiczowi sławę. To, co pisał o Nowym Jorku, może nas dziś zadziwić. „Miasto, które na pierwszy rzut oka z morza zarysowywało się tak majestatycznie i wdzięcznie, widziane z bliska nie zachwyciło mnie wcale. Pobrzeże portu brudne, między drewnianymi budynkami nie masz bruków; wszędzie leżą kupy śmieci; doki drewniane połyskujące brudną wodą, ludność zaś, jak zwykle ludność portowa, wygląda jakby przed chwilą urwała się od szubienicy” – opisał swoje pierwsze wrażenie. Żucie tytoniu i połykanie jedzenia Sienkiewicz zamieszkał w hotelu Central na Broadwayu. Na słynnej ulicy „wystawy sklepowe biły łuną gazowego światła, czarna i biała ludność tłoczyła się na chodnikach, szeregi latarni ginęły w oddaleniu”. Sienkiewicz całkiem dobrze poczuł się w „w białym marmurowym przedsionku hotelu, ubranym w kwiaty, dywany, jaśniejącym tysiącami świateł”. Szybko jednak uznał, że w tym przepychu brak smaku. Zdziwiło go także, że oprócz gości hotelowych w ogromnych salach „mnóstwo osób z miasta zbiera się wieczorem (…) dla czytania gazet, spotkania się ze znajomymi, palenia lub żucia tytuniu, wreszcie dla pokołysania się na jednym z biegunowych krzeseł, których tu mnóstwo”. Dostało się też hotelowej kuchni. „Według zwyczajów amerykańskich, przed każdym z gości stawiają tu mnóstwo porcelanowych miseczek ze wszelkiego rodzaju jadłem od razu. Masz przed sobą od razu zupę, mięsiwa, ryby, jaja, pudingi, pomidory, kartofle, lody, poziomki, jabłka, migdały, kawę, słowem niezliczoną ilość dań w małych dozach. Zaczynaj skąd chcesz, jedz co chcesz, nikt tu na to nie patrzy. Murzyn stoi nad tobą jak kat nad dobrą duszą i ustawicznie dolewa ci wody z lodem w szklankę, skoro ją tylko wypijesz, odpowiadając niezmiennym: Yes, sir! na wszystkie twoje żądania“ – narzekał Sienkiewicz. Polak uznał, że Amerykanom nie chodzi o to, by zjeść smacznie i zdrowo, lecz jak najprędzej i wrócić do interesów. „Skutkiem tego systemu w jedzeniu, wszystko tu jada się zimne, skrzepłe, zdębiałe, nawet w najlepszych restauracjach. Kuchnia amerykańska jest najniegodziwszą kuchnią na świecie” – ocenił pisarz. Wielki biznes w domu wariatów Samo miasto Sienkiewicza ogromnie rozczarowało. Nie znalazł tam pomników historii i monumentów, jak na Starym Kontynencie. W czasie, gdy odwiedził Nowy Jork, nie było tam jeszcze imponujących wieżowców, nie stanął jeszcze nawet Most Brooklyński (1870–1883). Central Park wydał mu się nijaki. Wielkie muzea i galerie dopiero się tworzyły. Giełdową ulicę Wall Street porównał do domu wariatów: „Spokojnego widza strach przejmuje na widok tego, co się tu dzieje! Gwar tu, wrzask i wrzawa taka, jakby za chwilę miało przyjść do bitwy”. Nie widział w Amerykanach narodu w sensie europejskim. Widoczna energia mieszkańców nie rekompensowała Sienkiewiczowi zauważonych braków. „W New Yorku masz tylko kupców. Handel, handel i handel, business i business, oto, co widzisz od rana do wieczora, o czym ustawicznie słyszysz i czytasz” – utyskiwał. Jego daniem metropolia „imponuje ci ogromem, ruchliwością, przemysłową cywilizacją, ale nuży cię jednostronnością społecznego życia nie wytwarzającego nic więcej prócz pieniędzy”. A chociaż Sienkiewicz przyjechał z Kongresówki – spod zaboru rosyjskiego, który był zacofany w stosunku do Zachodu – przerażało go nowojorskie niedbalstwo. „Na chodnikach przed lustrzanymi szybami sklepów, leżą kupy śmieci. Miasto zabłocone, brudne, źle wybrukowane; miejscami stoją małe kałuże czarnego błota, które nie może spłynąć przez zatkane ścieki ku morzu. Mnóstwo papierków, szczątków z gazet, podeptanych skórek z jabłek i pomarańcz” – wymieniał zbulwersowany. Prowokacje i sensacje „Między pysznymi powozami, omnibusami, jeżdżą wozy ładowne ogromnymi pakami towarów lub przechadzają się świnie, nie wiadomo do kogo należące, z powystrzępianymi przez psy uszami. Świń tu mnóstwo“. W tym miejscu swej relacji Sienkiewicz powołał się na podobną refleksję słynnego angielskiego pisarza Charlesa Dickensa, który odwiedził Nowy Jork 35 lat przed nim. Nie był więc Sienkiewicz w swej opinii odosobniony, ani oryginalny. Kto wie, może nawet był z lekka uprzedzony? Warto też zauważyć, że zdaniem literaturoznawców Sienkiewicz lubił relacje podkolorować, dodać trochę od siebie. A jako że miał nad Wisłą opinię kobieciarza, nie mógł też pominąć tematu dam, które widywał za Atlantykiem. Zauważył, że „Amerykanki stroją się więcej jak wszystkie kobiety na świecie”. Skrytykował jednak, że brak im gustu. Na dodatek zaskoczyło go, że mieszkanki Nowego Jorku są „nadzwyczajnie śmiałe, wyzywające i kokietki do tego stopnia, że słusznie można rzec, iż role tu zostały zmienione, i stroną prowokującą jest kobieta“. Po powrocie do kraju sensacyjne opowieści o Ameryce – a relacje z Nowego Jorku były dopiero ich początkiem – przyciągnęły do Sienkiewicza wiele słuchaczek i czytelniczek. Swoje wrażenia zza oceanu opisał najpierw w prasie (w „Gazecie Polskiej”), a potem zebrał w „Listach z podróży do Ameryki”. Kozacy jak Indianie Nie był to jednak koniec amerykańskiego doświadczenia pisarza. Zaowocowało ono czymś jeszcze. „Dorobek literacki Sienkiewicza po powrocie z wyprawy na drugi kontynent nie zamyka się na tekstach powiązanych z tą podróżą lub z kwestiami amerykańskimi. Sienkiewicz wzmacnia w nich już istniejący mit Ameryki jako ziemi obiecanej, ale wzbogaca go o akcenty nowe, silnie naznaczone indywidualizmem. Ponieważ rodzi się też w niej jako człowiek pióra – tu kiełkują w nim pomysły na wielką powieść o polskich Kresach, rodzaj easternu, a Kozacy – jako ludzie pogranicza, żyjący z naturą i z wojny nasuwają daleką analogię z Indianami” – ocenia badaczka dr hab. Jolanta Sztachelska w eseju „Co Sienkiewicz przywiózł z Ameryki? Wokół podróży z 1876 roku”. Już niedługo po powrocie zza Atlantyku Sienkiewicz zasiądzie do pisania noweli „Niewola tatarska”, a w 1883 roku zacznie publikować w odcinkach „Ogniem i mieczem”, dając początek Trylogii. Źródła: Longin Pastusiak, „Pierwsi polscy podróżnicy w Stanach Zjednoczonych”, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980 Henryk Sienkiewicz „Listy z podróży do Ameryki”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988 Jolanta Sztachelska, „Co Sienkiewicz przywiózł z Ameryki? Wokół podróży z 1876 roku”, w: materiały z I Ogólnopolskiej Konferencja Naukowej „Narodziny nowoczesnej świadomości. Młodzi pozytywiści warszawscy: Przegląd Tygodniowy 1866–1876. Edycja pierwsza: Obraz człowieka – rewizje", 5–6 grudnia 2014 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Bombaj, czyli Mumbaj to miasto miliarda kolorów i wrażeń. Mieszkają tu aż 23 mln ludzi
Bombaj jest jak bollywoodzkie filmy. Pełen rozmachu, kolorów, emocji. Przywiązani do tradycji mieszkańcy nie zaakceptowali nowej nazwy „Mumbaj”.
W tym artykule: Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Największe miasto na świecie? Miasto jak z Bollywood Eklektyczny Bombaj Jak kupuje się czas w Bombaju Napięcia społeczne Bombaj – informacje praktyczne Jadąc do Bombaju pierwszy raz, w głowie miałam fragmenty książek Salmana Rushdiego. Każda z jego magicznych powieści chociaż częściowo rozgrywa się w tym mieście. Rushdie nie mieszka w Indiach od lat, ale miasto jego dzieciństwa odcisnęło na nim wyraźne piętno. Tak sugestywnie opisywał rezydencje bogaczy na wzgórzu malabarskim, „wieczorny naszyjnik alei Marine Drive”, zatłoczoną plażę miejską – Chowpatty Beach, ekskluzywne antykwariaty w Kolabie i tanie czynszówki w Kurli, że marzyłam, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Bombaj z „Dzieci północy” i „Szatańskich wersetów” nie był innym miastem niż to, które zobaczyłam. Moje rozczarowanie wynikało raczej z tego, że nie urzekło, tylko przytłoczyło. Myślę, że tak może się czuć niemowlak w czasie pierwszych dni życia, którego codziennie przychodzą oglądać wszystkie ciocie, babcie i znajomi rodziców. Każdy przynosi mu jakiś prezent, każdy do niego zagaduje, chce zwrócić na siebie jego uwagę. Podręczniki do wychowywania dzieci nazywają taką sytuację: „zbyt wiele bodźców”. Wieczorem nieszczęsny malec nie chce już nic więcej czuć ani widzieć. Ma ochotę zasnąć, ale jest tak rozedrgany i pobudzony, że potrafi tylko ryczeć bezsilnie. Ja w Bombaju miałam podobnie. Wszystkiego było za dużo. Nie bez powodów hindusko-amerykański dziennikarz Suketu Mehta swoją genialną książkę o tej metropolii zatytułował „Maximum City”. Największe miasto na świecie? Bombaj to największe miasto na świecie. Tak przynajmniej lubią powtarzać bombajczycy. Statystyki mówią różnie. W niektórych rankingach faktycznie zajmuje pierwsze miejsce, w innych ledwo się mieści w światowej pierwszej dziesiątce, wyprzedzany nie tylko przez Tokio i Szanghaj czy Karaczi, ale nawet przez indyjską stolicę New Delhi. Bo czy za miasto uznaje się też jego dalekie peryferie? Czy mieszkańcy to tylko oficjalnie zarejestrowani rezydenci, czy po prostu wszyscy ludzie przebywający w mieście? Starożytne Indie – życie, kultura i osiągnięcia w starożytnych Indiach Starożytne Indie to miejsce, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych cywilizacji świata. Choć o osiągnięciach najdawniejszych ludów zamieszkujących subkontynent indyjski mówi się n... Te dane są oczywiście ważne dla demografów, ale dla podróżnych odwiedzających Bombaj liczy się co innego. Tutaj naprawdę można się poczuć jak w największej metropolii świata. Bo tutaj wszystko jest naj. Na każdym kroku natykałam się na jakiś światowy rekord. A to największy slums na świecie, a to najdroższy hotel, najdłuższy most czy największą szwalnię przerobioną na największe centrum handlowe. Miasto jak z Bollywood Bombaj jest taki jak hinduskie filmy. Shahrukh Khan, zwany w Indiach SRK, największa gwiazda bollywoodzkiego kina, mieszka oczywiście w Bombaju. Ma w tamtejszej dzielnicy Bandra West dom, który jest, a jakże, największym domem jednorodzinnym w mieście. Kiedyś wyznał indyjskiemu dziennikowi Times of India, że jego celem „jest robić tak cholernie wielkie filmy, żeby jego rodzice [wcześnie go osierocili], którzy siedzą sobie gdzieś w niebie, też mogli patrzeć na swojego syna i mówić: widzimy stąd jego filmy lepiej niż Mur Chiński i wszystko inne ma ziemi”. Rzeczywiście, czego jak czego, ale rozmachu indyjskim filmom odmówić nie można. A SRK jest chyba rzeczywiście największą gwiazdą na świecie, przynajmniej jeśli chodzi o liczbę fanów. Każdego dnia 14 mln Hindusów ogląda filmy w 13 tys. kin. Na hinduskie filmy sprzedaje się rocznie miliard biletów więcej niż na hollywoodzkie! Dzięki filmom – pisze Suketu Mehta – Hindusi zawsze żyją w Bombaju, nawet ci, którzy tak naprawdę nigdy tu nie byli. Szeroki łuk Marine Drive, plaża w Juhu, brama na Zachód, jaką jest lotnisko w Andheri – są rozpoznawalne w mgnieniu oka, od Kanpuru po Keralę. Bombaj jest też mityczny w sposób, w jaki Los Angeles być nie może. Hollywood dysponuje budżetami pozwalającymi na tworzenie całych miast w studiach, podczas gdy indyjski przemysł filmowy musi poprzestać na prawdziwych ulicach, plażach i wieżowcach. Eklektyczny Bombaj Także realia przedstawione w tych filmach są po bombajsku prawdziwe, choć mogą wydawać się absurdalne. Przemysł filmowy zdominowali muzułmanie, ale bohaterowie przeżywają przygody, jakie przydarzały się hinduistycznym bogom i półbogom z Ramajany i Mahabharaty. Na dodatek w jednej scenie, odziani w doti i sari tańczą tradycyjne tańce, by w następnej, już w europejskich kreacjach, sączyć colę w zaciszu nowoczesnego apartamentu. W Bombaju też jest ta niesamowita mieszanka stylów. Poczynając od eklektycznej wiktoriańskiej architektury, poprzez smaki tutejszych potraw, aż po kreacje miejscowych piękności. Wszystko to atakuje przepychem i nadmiarem. Jest jednocześnie skromne i wyuzdane, piękne i tandetne. I przez to strasznie męczące na dłuższą metę. Indie od kuchni, czyli co znajdziemy na hinduskim talerzu Indie słyną z dobrej kuchni i niepowtarzalnych smaków. Czego szczególnie warto spróbować podczas pobytu w Azji Południowej? Poznaj najbardziej popularne dania kuchni hinduskiej. Teraz, kiedy wspominam to miasto, potrafię z natłoku wrażeń wyłuskać poszczególne chwile, konkretne smaki i kolory, pojedyncze wątki opowieści. Dzięki upływowi czasu już nie rzucają się na mnie jednocześnie ze wszystkich stron, tylko snują się w mojej głowie, każda we właściwym sobie rytmie. Restauracja Britannia Na przykład staroświeckie, ciemnawe wnętrze restauracji Britannia. I jej właściciel, pan Kuhe Nur, który przy znakomitym baranim pilawie, a potem już tylko przy kolejnych szklankach lemon soda opowiadał mi dzieje swojej rodziny. Jego przodkowie byli irańskimi zaratustrianami, pochodzili z Jazdu i pod koniec XIX w. przyjechali do Bombaju. Przez kilkadziesiąt lat, do rewolucji islamskiej, Kuhe Nurowie funkcjonowali między oboma krajami: handlowali w Indiach, mieli ziemię w Iranie. Teraz stary restaurator nadal ma irańskie obywatelstwo, ale nie myśli ruszać się z Bombaju. Wsiąkł w środowisko tutejszych parsów (zaratustrian żyjących w Indiach, przybyłych z Persji kilkaset lat wcześniej). Choć wciąż myśli po persku, to tu mówi w gudżarati, hindi i po angielsku. Kolacja u pisarza Albo kolacja u pisarza Kirana Nagarkara. W uroczym starym domu przy eleganckiej Nepean Sea Road, który jego żona odziedziczyła po swoich znakomitych przodkach. Jedliśmy rękami z dokładnie takich samych tacek i miseczek, jakie są w każdym indyjskim barze, tylko że wszystko zamiast z taniego metalu było ze srebra. Indyjskie świątynie Khajuraho słyną z bardzo śmiałych zdobień. Jaką rolę pełniły? W Europie zachowało się wiele wspaniałych świątyń z czasów średniowiecza. W analogicznym okresie, w odległych Indiach również wznoszono niezwykłe obiekty sakralne, której jednak znacz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/khajuraho-co-wiemy-o-tych-indyjskich-swiatyniach-z-listy-unesco-fot-rahul-sharma-indiapicture-universal-images-group-via-getty-images-f412d13.jpg" width="938" height="626" alt="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" title="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" /> Idąc do nich, mijałam cukiernię pełną finezyjnych czekoladek, która wyglądała jak żywcem przeniesiona z brukselskiego Grand Place. A przecież mieszkali tylko o kilkanaście przecznic od zatłoczonego Dworca Wiktorii i niewiele dalej od gigantycznego slumsu Dharavi. Wizyta u parsyjki Przypomina mi się też zagracone mieszkanie Mehr Moos, starej parsyjki. Godzinami opowiadała mi, jak w poszukiwaniu miejsca narodzin proroka Zaratustry jeździła do Tadżykistanu i żaliła się na złe stosunki z konserwatywnymi parsyjskimi kapłanami w Bombaju. Ci mieli jej za złe, że zadaje się z rosyjskimi neofitami. Ich zdaniem zaratustryzmu nie można przyjąć, zaratustrianinem trzeba się urodzić. – To bzdura! – grzmiała staruszka, przytomnie zauważając, że takie podejście wkrótce doprowadzi do całkowitego wymarcia tej religii. Na pożegnanie dała mi stosy spleśniałych książek i artykułów. Obiecałam, że to wszystko przestudiuję. Przyznam szczerze, że część lektur wyrzuciłam zaraz za rogiem. Kilka najmniej zniszczonych i śmierdzących wzięłam do Warszawy. Wciąż czekają, aż będę miała więcej czasu. Jak kupuje się czas w Bombaju O kupowaniu sobie czasu w Bombaju rozmawiała ze mną Samira Khan, muzułmanka. Spotkałyśmy się u niej w mieszkaniu, po którym kręciło się aż troje służących. Samira nie należała wcale do finansowej elity miasta. Jako dziennikarka była raczej typową przedstawicielką tutejszej klasy średniej. Godzina jej pracy była jednak warta kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt razy więcej niż godzina pracy niewykwalifikowanych mężczyzn i kobiet, zasiedlających liczne bombajskie slumsy. To dzięki temu Samira mogła sobie pozwolić na wynajęcie niańki do dziecka, kucharza i kierowcy. Ten ostatni dowoził ją codziennie jej własnym samochodem z przedmieścia do centrum miasta, gdzie znajdowała się jej redakcja. W Bombaju prawie każdy posiadacz samochodu ma kierowcę. Przekonałam się o tym na parkingu pod jednym z centrów handlowych. Między samochodami kręciło się mnóstwo mężczyzn, którzy wyglądali, jakby na kogoś czekali. Nie od razu wpadłam, że czekają na państwa robiących zakupy. Dopiero później dowiedziałam się, że pensja takiego kierowcy to kilkadziesiąt dolarów miesięcznie. Urzędnikom, prawnikom i lekarzom opłaca się tyle wydać. Stojąc w gigantycznych bombajskich korkach, mogą w końcu zająć się swoimi sprawami. Napięcia społeczne Teraz co prawda korki są już mniejsze. W Bombaju pobudowano kilometry kładek i wiaduktów. To uczyniło znośniejszym dojazdy do centrum, ale też przyczyniło się do gettoizacji. Jedna z kładek odseparowała od reszty miasta obszar Bhendi Bazaar. Ta dzielnica, zamieszkana głównie przez biednych muzułmanów, znajduje się w samym centrum. Poznałam wielu hinduskich bombajczyków, którzy w życiu w niej nie byli, a na samą wieść, że się tam wybieram, radzili mi zachować ostrożność. Wzajemna nieufność jest pokłosiem zamieszek z początku lat 90. Rozruchy zaczęły się od serii zamachów bombowych zaplanowanych przez potężnego lokalnego gangstera, muzułmanina. Wybuchy ponoć miały być odwetem za zburzony w zupełnie innej części Indii meczet. Podkładaczy bomb szybko wyłapała policja. Za to hinduska biedota, podburzana z kolei przez hinduskich gangsterów, rzuciła się w zemście na swoich muzułmańskich sąsiadów. Gwałty, rabowanie i podpalanie trwały wiele dni. Zginęło blisko tysiąc osób, w większości muzułmanów. Sari. Zaskakująca historia indyjskiego stroju Od wieków kobiety z Azji Południowej okrywają się kolorowymi jedwabiami i bawełnami. Sposób ich wykonania i noszenia jest olśniewający i różnorodny. Słowo "sari" oznacza w sanskrycie "pa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fabryce-sari-w-radzastanie-pracownica-wiesza-swiezo-ufarbowane-tkaniny-na-sloncu-aby-wyschly-przed-zlozeniem-ich-do-transportu-photograph-by-tuul-and-bruno-morandi-145864a.png" width="938" height="532" alt="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" title="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" /> Od tego czasu wzrastała w mieście fala etnicznych i religijnych szowinizmów. Hindusi z odmiennych grup etnicznych i kast, parsowie i muzułmanie różnych wyznań zamknęli się w swoich małych społecznościach. Także przegłosowana w 1995 r. zmiana nazwy z Bombaj na Mumbaj jest wyrazem partykularyzmów. Hinduska większość w radzie miasta chciała odciąć się od kolonialnej tradycji i podkreślić narodowy charakter metropolii. Jednak liberalna bombajska inteligencja do dziś demonstracyjnie używa starej nazwy. Tego miasta nie da się zmienić jedną urzędową decyzją w coś, czym nigdy nie było. Bombaj pozostanie tyglem kultur, wybuchową mieszanką wibrującą tysiącem pomysłów. Tu w kilka godzin można dostać zawrotu głowy. Od smrodu, od pieniędzy, od natłoku wrażeń. Teraz to już wiem na pewno: kocham Bombaj, choć nie była to miłość od pierwszego wejrzenia. I chcę tam jeszcze pojechać. A smak lodów kulfi – pistacjowy, kardamonowy, korzenny – serwowanych na papierowych tackach w budkach przy Chowpatty Beach śni mi się czasem po nocach, jeśli głodna położę się spać. Bombaj – informacje praktyczne Kiedy przyjechać? W przeciwieństwie do Delhi czy Kalkuty tu pogoda jest stabilna – temperatura oscyluje wokół 30–35 stopni. Kto nie lubi ciepłych deszczów, niech nie zjawia się w czerwcu i lipcu. Komunikacja Metro i kolej miejska pozwalają podróżować tanio i szybko, ale w godzinach szczytu oznaczają walkę o przetrwanie. Kto ma czas, niech wybiera autobusy. Co zjeść? Miasto słynie z kramów z przekąskami. Najsłynniejszą jest bhel puri – ostro przyprawiona mieszanka dmuchanego ryżu, prażonych orzechów i ziemniaków, Gdzie kupować? Wzdłuż Colaba Causeway stoją dziesiątki straganów i sklepów – tu można się zaopatrzyć w upominki dla całej rodziny. Po wyższej jakości towary (biżuteria, materiały, ubrania, meble) w lepszej cenie warto udać się na duże bazary, np. przy Mohammed Ali Road. Źródło: archiwum NG.
Według legendy doktor Faust zawarł pakt z diabłem. Oto jego prawdziwa historia
Pakt z diabłem zapewnił Faustowi młodość, bogactwo i spełnienie najskrytszych życzeń. Na XIX-wiecznym obrazie „Faust i Lilith” Richarda Westalla mag szykuje się do zabawy podczas sabatu w górach Harzu.
W tym artykule: Reputacja doktora Fausta Legenda Fausta Kim był Johann Georg Faust? Wyczyny Fausta Zła sława maga Czy diabeł upominał się o jego duszę? Na zegarze wybiła północ, gdy oberżą „Pod Lwem” w Staufen im Breisgau nagle wstrząsnął przerażający hałas. Ryki, mrożące krew w żyłach piski i przedziwne dudnienie trwało całą noc. Dopiero o świcie gospodarz wraz z garstką uczniów Fausta odważyli się sprawdzić, co wydarzyło się w jego pokoju. Gdy uchylili drzwi, ich oczom ukazał się widok, który zapamiętali na zawsze. Połamane meble, rozbite szyby, zamienione w miazgę alchemiczne przyrządy. Wszędzie ślady krwi, a na ścianach – rozbryzgane kawałki mózgu. W jednym rogu pokoju znaleźli oko, w drugim kilka zębów. Zdeformowane, przeraźliwie okaleczone i ogarnięte skurczami ciało doktora Faustusa leżało rozciągnięte na kupie gnoju. Reputacja doktora Fausta „Niecna bestia, twór wielu diabłów”, szarlatan, czarownik, oszust. Za swojego życia, osnutego wieloma tajemnicami, Johann Georg Faust – uczony, alchemik i astrolog – nie cieszył się najlepszą sławą. Na przykład pastor Johann Gast twierdził, że koń i pies, zwierzęta towarzyszące Faustowi w magicznych sztuczkach, w rzeczywistości były złymi duchami. Na dodatek pies od czasu do czasu zmieniał się w służącego. Uczony zakonnik Trithemius, który ponoć sam w tajemnicy zajmował się magią, uważał Fausta za głupca i hochsztaplera, zasługującego jedynie na wychłostanie batem. Otóż w liście skierowanym do astrologa Johanna Virdunga ostrzegał tego ostatniego przed niejakim Faustusem, który miał twierdzić, że jest w stanie odtworzyć wszystkie cuda samego Chrystusa. W Norymberdze z kolei obowiązywał „zakaz wstępu do miasta nekromancie i sodomicie doktorowi Faustusowi”. Sam protestujący przeciwko nadużyciom Kościoła Marcin Luter szukał pomocy, aby uwolnić się od nasłanych przez Fausta demonów. Legenda Fausta Po tajemniczej śmierci Fausta, która nastąpiła prawdopodobnie około roku 1540, czarna legenda czarnoksiężnika, kamrata diabła, zaczęła przybierać coraz ciemniejsze barwy. Jako pierwszy spisania jego historii podjął się Johann Spies. Powstałe w 1587 roku dzieło „składa się z wydarzeń prawdziwych i zaobserwowanych”. Przedstawia Fausta jako znawcę nie tylko świętych ksiąg, ale także medycyny, astrologii, nekromancji oraz jako mistrza przepowiadania przyszłości. Pogoń za wiedzą sprawiła, że zapragnął on sprzymierzyć się z diabłem. Pewnej nocy udał się na skrzyżowanie nieopodal Wittenbergi i kreśląc na ziemi magiczne koła, przywołał go wśród dmących wiatrów i trzaskających piorunów. Zawarli układ – diabeł miał służyć Faustowi do końca jego dni. W zamian uczony miał podpisać pakt własną krwią, zrzec się chrześcijańskiej wiary i po 24 latach oddać diabłu swoje ciało i duszę. Skąd wziął się Szatan? Powszechne przekonanie nie ma poparcia w Biblii Szatan to jedno z wielu imion diabła. Co jeszcze wiemy o złym duchu? Kim był Johann Georg Faust? Wciśnięcie się do głównej sali erfurckiego uniwersytetu graniczy z cudem. Wykłady Fausta na temat Homera cieszą się olbrzymią popularnością. Uczony prezentuje oczarowanym słuchaczom obrazy z pomocą kamery obskury. Nic dziwnego, że zatrzymując tajemnicę tej sztuczki dla siebie, zyskał sławę czarnoksiężnika. Oprócz tego, że uchodził za szaleńca i na każdym kroku spotykał się z potępieniem, o życiu tej na wpół legendarnej postaci wiadomo niewiele. Przedstawiał się jako Georgius Sabellicus Faustus Junior. Wiadomo, że najprawdopodobniej urodził się w Knittlingen, gdzie dzisiaj znajduje się poświęcone mu muzeum. Około roku 1509 ukończył uniwersytet w Heidelbergu, a następnie wyjechał do Polski, gdzie studiował nauki przyrodnicze. Wkrótce stał się wędrownym astrologiem i alchemikiem, napisał traktat alchemiczny zatytułowany „Zmuszenie piekła”. Przez trzydzieści lat podróżował po Niemczech, wykonując magiczne sztuczki, wróżąc i stawiając horoskopy znanym osobistościom. Zgodnie z legendą, w wyniku paktu z diabłem, przez prawie ćwierć wieku Faust opływał w luksusy. Eleganckie ubrania, pyszne wina, wystawne jedzenie i piękne kobiety – wszystko leżało w zasięgu jego ręki. Ponieważ stawiane przez niego horoskopy zawsze się sprawdzały, stał się najsłynniejszym astrologiem w kraju. Jego życie wolne było od wszelkich ziemskich ograniczeń, a jego wiedza na temat ziemi i niebios miała zadziwiać najznamienitszych uczonych. Wyczyny Fausta Jest rok 1523. Nocna hulanka w „Piwnicy Auerbacha” w Lipsku. Czterech najsilniejszych mężczyzn w karczmie próbuje wynieść z piwnicy ciężką beczkę z winem. Nagle rozlega się gromki śmiech: „Ależ z was głupcy – krzyczy Faust – mogę wnieść tę beczkę sam, bez niczyjej pomocy!”. Po chwili, ku niemałemu zdumieniu zgromadzonych, Faust bez śladu wysiłku wnosi beczkę po schodach. Jeśli wierzyć pogłoskom, rzekomy pakt z diabłem dawał Faustowi fantastyczne możliwości. W mgnieniu oka potrafił wyczarować wino, pukając w drewniany stół. Kiedyś w lecie sprawił, że spadł śnieg, a w środku zimy przyniósł świeże truskawki. Podobno, kiedy był bardzo głodny, potrafił zjeść konia. W Erfurcie zasłynął przejażdżką najwęższą ulicą miasta na wozie z podwójnym ładunkiem siana. Na pamiątkę tego wydarzenia ulica ta została nazwana jego imieniem. Zła sława maga Renesans stał się złotym wiekiem dla uprawianych przez Fausta nauk. Astrologia była wówczas wielce szanowaną dziedziną nauki, akceptowano również niektóre formy tzw. białej magii. Nie podniosło to jednak reputacji niemieckiego doktora. Na każdym niemal kroku oskarżany o oszustwa, wyrzucany z miast i uniwersytetów, przez Kościół uznany za zmówionego z diabłem bluźniercę. Zamykał się często na całe miesiące w domu, urywając wszelkie kontakty ze światem zewnętrznym. Mówiono, że oddawał się wtedy zakazanym praktykom czarnej magii. Nieprzeciętne umiejętności zaprowadziły go na wyżyny sławy. Diabelski humor – do więzienia. Został aresztowany w Batenburgu, gdzie podobno polecił lokalnemu kapelanowi Dorsteniusowi, aby ten użył arszeniku w celu pozbycia się zarostu. Broda zniknęła, ale skóra na twarzy niestety też. Ludzie opowiadali o nim dużo. O tym, jak się chwalił, że zwycięstwa niemieckiej armii we Włoszech są wynikiem jego magicznej interwencji. W Wenecji ponoć próbował latać, ale rozwścieczony diabeł zrzucił go na ziemię. Johann Wolfgang Goethe miał na jego punkcie obsesję. Pracy nad dramatem „Faust” poświęcił większość swojego życia. Po ukończeniu go zapieczętował rękopis. Zgodnie z jego wolą dramat ukazał się dopiero po śmierci wielkiego pisarza. Wśród innych twórców oczarowanych postacią Faustusa znaleźli się między innymi Christopher Marlowe, autor „Tragicznej historii doktora Fausta”, Thomas Mann oraz wielcy kompozytorzy – Charles Gounod, Ludwik van Beethoven, Ferenc Liszt, Hector Berlioz. „Tablica klątwy” odnaleziona na zachód od Polski. Zaklęcie wspominało diabła i wielkiego księcia piekła Archeolodzy w Niemczech odnaleźli średniowieczną „tabliczkę przekleństwa”. Według badaczy klątwa została zapisana prawdopodobnie w XV wieku. Czy diabeł upominał się o jego duszę? W przypadku doktora Faustusa oddzielenie historycznych faktów od plotek i legend wydaje się niemożliwe. Po śmierci jego ciało przywierało twarzą do ziemi. W ten sposób diabeł miał odebrać mu możliwość odwrócenia się ku niebu. Czy to rzeczywiście diabeł upomniał się o duszę uczonego? Czy może jego śmierć była wynikiem alchemicznej eksplozji? Czy samotnicze tygodnie spędzał na poszukiwaniach kamienia filozoficznego, czy oddawał się zakazanym praktykom czarnej magii? „Jeden z najpotężniejszych diabłów, Mefistofeles skręcił mu kark i skazał jego duszę na wieczne potępienie” – dowiadujemy się z pamiątkowej tablicy wbudowanej w ścianę oberży „Pod Lwem”. Piętno Fausta przetrwało do dzisiaj. Nie ma jednak zgodności, czy jest ono rzeczywiście dziełem diabła, czy tylko fałszywych pomówień i plotek. Ale chyba wolimy wierzyć w pakt doktora z szatańskimi mocami.
Henryk Sienkiewicz – ciekawostki z życia polskiego noblisty. Za co otrzymał nagrodę literacką?
Publicysta, nowelista, powieściopisarz i działacz społeczny – polska literatura przełomu XIX i XX wieku miała wielu wybitnych przedstawicieli, ale tylko nieliczni zasługują na to miano tak bardzo, jak Henryk Sienkiewicz. Zasłynął jako autor nowel skupiających się na trudnej sytuacji warstwy chłopskiej. Gdy stał się poczytnym pisarzem, zaczął tworzyć ku pokrzepieniu serc. Jego dzieła na stałe zapisały się w kanonie literatury obyczajowej i pięknej, a za swoją pracę został wyróżniony Literacką Nagrodą Nobla. Ile powieści napisał Henryk Sienkiewicz? Ciekawostki z życia jednego z najwybitniejszych pisarzy wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Gdzie urodził się Henryk Sienkiewicz? Rodzina i rodzeństwo Sienkiewicza Zainteresowania i pasje Sienkiewicza Ile powieści napisał Henryk Sienkiewicz? Za co Henryk Sienkiewicz dostał Nagrodę Nobla? Matka Sienkiewicza powtarzała mu, że „Kraszewskim nie będzie i z pióra nie wyżyje”. Całe szczęście, że przyszły noblista pozostał głuchy na słowa swojej rodzicielki. Henryk Sienkiewicz odniósł niebywały sukces, nie tylko w Polsce. We Francji był darzony „bezprzytomnym podziwem”. W Rosji popularnością dorównywał nawet Emilowi Zoli i Lwowi Tołstojowi. Jego dzieła cieszyły się uznaniem także we Włoszech, Anglii i Stanach Zjednoczonych. Mimo ogromnej popularności, do końca pozostał człowiekiem skromnym, który nie upajał się swoją sławą. Gdzie urodził się Henryk Sienkiewicz? Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku, w Woli Okrzejskiej. Wieś, która do dziś jest położona w administracyjnych granicach województwa lubelskiego, należała do Felicjany Cieciszowskiej – babki pisarza. Młodość spędził w Warszawie. Jako 12-latek rozpoczął naukę w Gimnazjum Realnym. Od grudnia 1862 roku do lipca 1864 roku uczył się w Gimnazjum nr II, a jesienią zaczął uczęszczać do Gimnazjum nr IV. Ze względu na trudną sytuację finansową, 19-letni Sienkiewicz przerwał edukację i w 1865 roku zaczął pracować jako guwerner dzieci Aleksandry i Ludwika Weyherów. To właśnie we dworze w Poświętnem (koło Płońska) powstał pomysł na rys historyczny „Spytko z Melsztyna i ród jego”, na podstawie którego powstała powieść „Krzyżacy”. Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzy.. Egzamin dojrzałości zdał w 1866 roku, z oceną dostateczną. Wolą jego rodziców było, by podjął studia na kierunku dającym dobre perspektywy na przyszłość. 25 października 1866 roku został przyjęty na wydział prawa Szkoły Głównej Warszawskiej, ale za namową matki szybko zrezygnował z tego kierunku i podjął studia medyczne. Uznał jednak, że lepiej będzie się czuł na wydziale filologiczno-historycznym i wbrew zaleceniom rodziców zmienił kierunek. Dyplomu jednak nie uzyskał. W 1871 roku nie zdał egzaminu z języka greckiego i porzucił uczelnię. Rodzina i rodzeństwo Sienkiewicza Sienkiewicz urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej, pieczętującej się herbem Oszyk. Według niektórych genealogów, ród znany na Żmudzi od XVI wieku wywodził się po mieczu z Tatarów osiadłych na Litwie. Jednak trzeba wspomnieć, że nie zachowały się żadne potwierdzające to dokumenty. Rodzicami wybitnego pisarza byli Józef Sienkiewicz i Stefania Cieciszowska, pochodząca z podlaskiej rodziny skoligowanej z Lelewelami i Łuszczewskimi. Matka Henryka była pisarką. Opublikowała dwie krótkie formy w „Tygodniku Illustrowanym”. Spod jej pióra wyszła też dłuższa forma – powieść „Jedynaczka”, drukowana od 5 lipca 1865 roku, w piśmie „Bazar – tygodnik ilustrowany mód i robót ręcznych”. Henryk Sienkiewicz miał pięcioro rodzeństwa: brata i cztery siostry. Starszy o dwa lata Kazimierz uczestniczył w powstaniu styczniowym. Najmłodsza z sióstr pisarza, Maria, zmarła w dzieciństwie. Najstarsza, Aniela, wyszła za poetę Jana Komierowskiego, który tworzył pod pseudonimem Wacław Pomian. Dwie pozostałe siostry, podobnie jak Henryk, zajmowały się literaturą. Zofia pisała dla ludu, natomiast Helena przekładała i przerabiała teksty literackie. Zainteresowania i pasje Sienkiewicza Swoje zamiłowanie do historii i literatury Sienkiewicz odkrył już w czasach gimnazjalnych. Był pod ogromnym wrażeniem lektur Homera, Mickiewicza, Słowackiego, Dumasa i Scotta. Z przedmiotami humanistycznymi radził sobie świetnie. W 1864 roku zdobył nawet nagrodę za wypracowanie pt. „Mowa Żółkiewskiego do wojska pod Cecorą”. Do przedmiotów ścisłych nie przykładał się zbytnio i w ogólnym rozrachunku był raczej przeciętnym uczniem. W Szkole Głównej Warszawskiej zbliżył się do środowiska pozytywistycznego. W 1869 roku, recenzją sztuki teatralnej zadebiutował jako publicysta w „Przeglądzie Tygodniowym”. Swoje treści publikował także w „Tygodniku Ilustrowanym” i „Gazecie Polskiej”. Należy wspomnieć, że Sienkiewicz pasjonował się nie tylko słowem pisanym. Był także namiętnym podróżnikiem. W 1876 roku wyjechał do Ameryki Północnej. Do kraju wrócił trzy lata później, ale zanim to nastąpiło, przez rok przebywał w Anglii, Francji i we Włoszech. W 1888 roku zwiedził Konstantynopol, Ateny, Neapol i Rzym, dwa lata później – Hiszpanię. Pod koniec 1890 roku wyruszył na wyprawę myśliwską do Zanzibaru. Ile powieści napisał Henryk Sienkiewicz? W konfrontacji ze współczesnymi autorami, Sienkiewicz nie wypada na szczególnie płodnego twórcę. Polski laureat Nagrody Nobla ma na swoim koncie 12 powieści. Dzisiaj wielu literatów zasługuje na miano „seryjnych pisarzy”, bo dorobek opiewający na kilkadziesiąt długich form nie jest niczym niezwykłym. Mało tego, także w okresie pozytywizmu nie brakowało autorów, którzy częściej niż Sienkiewicz sięgali po pióro. Absolutnym tytanem pracy wśród polskich twórców był Józef Ignacy Kraszewski. Wybitny poeta, powieściopisarz i dramaturg zapisał w swoim dorobku ponad 500 utworów (choć należy pamiętać, że większość powstała w okresie romantyzmu). Nie można jednak zapomnieć, że Henryk Sienkiewicz jest także autorem około czterdziestu nowel, dramatu, wielu felietonów i kronik. Zresztą czy naprawdę liczba dzieł powinna być ważniejsza niż ich jakość? Najwcześniejszym znanym utworem Sienkiewicza jest wiersz „Sielanka młodości” z 1867 roku. Z kolei pierwsza powieść autora nosi tytuł „Na marne”. W dziele wydanym w 1872 roku ukazał relacje młodych ludzi w nowym otoczeniu i opisał wyzwania, jakie stawia przed nimi życie. Niezwykle umiejętnie naszkicował atmosferę kryzysu ideowego, który dotknął polską młodzież po klęsce powstania styczniowego. Największą sławę przyniosły Sienkiewiczowi dzieła z gatunku prozy historycznej, manifestujące niezłomny patriotyzm autora. Słynna „Trylogia” i poprzedzające ją opowiadanie historyczne „Niewola tatarska” do dziś są zaliczane do jego najwybitniejszych utworów. W tym wyjątkowym cyklu Sienkiewicz zaprezentował niepowtarzalny talent pisarski, przejawiający się umiejętnością budowania fabuły i toku akcji, tworzenia wielu postaci i wątków oraz niesamowicie plastycznych opisów. Z jeszcze bardziej entuzjastycznym przyjęciem spotkała się powieść, której fabuła sięga czasów wczesnochrześcijańskich – „Quo Vadis”. To właśnie ten tytuł przyniósł autorowi światowy rozgłos. Wystarczy powiedzieć, że w 1898 roku stał się najpopularniejszą książką w Stanach Zjednoczonych, a w ciągu kilku lat we Włoszech ukazał się w niemal stu wydaniach. Za co Henryk Sienkiewicz dostał Nagrodę Nobla? Niezwykły talent Sienkiewicza nie mógł pozostać niedoceniony. Już sama popularność, krajowa i zagraniczna, stanowi ogromne wyróżnienie. Jeszcze większym był dar od społeczeństwa polskiego – 22 grudnia 1900 roku, z okazji 25-lecia pracy artystycznej, otrzymał dworek w Oblęgorku pod Kielcami. Dziś mieści się tam muzeum poświęcone jego życiu i twórczości. Ta część Afryki kiedyś była białą plamą na mapie. Odkrywali ją Polacy Pod koniec XIX w. część Kamerunu była białą plamą na mapie Afryki. Jednak kilku śmiałków postanowiło zbadać dziewiczy interior. Była to trójka Polaków, w tym Stefan Szolc-Rogoziń... Największy zaszczyt spotkał Sienkiewicza w 1905 roku. 10 grudnia Akademia Szwedzka przyznała mu Literacką Nagrodę Nobla. Henryk Sienkiewicz był pierwszym Polakiem, który odebrał najwyższe wyróżnienie w dziedzinie literatury. Nagroda opiewała na 100 tys. rubli co na początku XX wieku stanowiło ogromny majątek. Pod koniec 1905 roku 59-letni Sienkiewicz miał już w dorobku większość swoich najwybitniejszych dzieł. Za który tytuł został nagrodzony zaszczytnym wyróżnieniem? Literacki Nobel rzadko jest przyznawany za jeden konkretny utwór. Akademia Szwedzka doceniła całokształt twórczości Sienkiewicza i nagrodziła go „za wybitne osiągnięcia w dziedzinie epiki i rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu”. W trakcie ceremonii, nagrodzony pisarz wygłosił mowę pochwalną dla Polski: „[...] Głoszono ją umarłą, a oto jeden z tysięcznych dowodów, że ona żyje. Głoszono ją podbitą, a oto nowy dowód, że do podbojów jest zdolna [...] Więc za to uwieńczenie, nie dla mojej osoby, ale polskiego ducha i pracy, składam jako Polak gorące podziękowanie”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wszystkie tajemnice Szekspira. Odkryto nieznany fakt z życia wielkiego pisarza
Naukowiec z Wielkiej Brytanii przeanalizował kopię zaginionego tekstu, który dotychczas uważano za napisany przez ojca Williama Szekspira. Okazało się, że jego autorem był ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Od kogo Szekspir ściągnął swój słynny dramat? Zainspirowały go wydarzenia z Polski
W XIV w. mazowiecki książę Siemowit III z zazdrości udusił swoją piękną żonę. Tę dramatyczną historię wykorzystał potem sam William Szekspir.
W tym artykule: Książę Siemowit kazał udusić swą żonę Ludmiłę Polska historia w angielskiej literaturze Siemowit i Ludmiła w wersji Szekspira Polska stanowiła inspirację dla Anglii Litwa w „Hamlecie”, czyli Transpolonia Historie bez happy endu Siemowit III (1320–1381), bez którego nie powstałaby Szekspirowska „Zimowa opowieść”, uznawany był za jednego z najwybitniejszych władców Mazowsza. Uczestniczył w prestiżowym zjeździe monarchów europejskich w Krakowie w 1364 r. Utrzymywał dobre stosunki z królem Polski Kazimierzem. Córkę wydał za mąż za Kaźka Słupskiego, królewskiego wnuka. Według przekazów był „mądrym i zacnym rządcą”, ale zarazem „mężem surowym, popędliwym, skłonnym do podejrzeń”. I to właśnie on stał się w latach 60. XIV w. sprawcą tragedii, która odbiła się szerokim echem w całej Europie. Miejscem tej tragedii był zbudowany za panowania Siemowita III zamek w Rawie Mazowieckiej, a w szczególności zachowana do dziś ośmioboczna wieża zamkowa. Książę Siemowit kazał udusić swą żonę Ludmiłę Książę był dwukrotnie żonaty. W pierwszym małżeństwie przyszło na świat 5 dzieci (m.in. Janusz i Siemowit, których ojciec dopuścił do współrządzenia). Jak relacjonował w kronice Janko z Czarnkowa, po śmierci pierwszej żony władca ożenił się z córką księcia ziębickiego Ludmiłą (niektórzy historycy sugerują, że miała na imię Anna lub Elżbieta). Siemowit III poznał 19-letnią pannę, gdy przebywał na dworze cesarza Karola IV. Władca „rozmiłował się w niej aż do zbytku i zazdrości”. Ślub odbył się ok. 1357 r. Ludmiła urodziła mężowi dwóch synów. Niestety, obaj szybko zmarli. Bolesław Zapomniany, syn Mieszka II. Dlaczego ten król Polski został wykreślony z historii naszego kraju? Mieliśmy króla, którego wrogowie tak starannie wymazali z historii i pamięci potomnych, że do dziś trwają spory, czy w ogóle istniał. Bolesław Zapomniany był wnukiem Bolesława Chrobrego... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/boleslaw-zapomniany-syn-mieszka-ii-dlaczego-ten-krol-polski-zostal-wykreslony-z-historii-naszego-kraju-fot-public-domain-8330c36.jpg" width="852" height="481" alt="Bolesław Zapomniany, syn Mieszka II. Dlaczego ten król Polski został wykreślony z historii naszego kraju? (FOT. PUBLIC DOMAIN)" title="Bolesław Zapomniany, syn Mieszka II. Dlaczego ten król Polski został wykreślony z historii naszego kraju? (FOT. PUBLIC DOMAIN)" /> Gdy była znów przy nadziei, siostra księcia Eufemia i jej syn, książę cieszyński Przemysław I zarzucili Ludmile zdradę małżeńską. Kochankiem miał być dworzanin Dobek. Siemowit uwierzył im, uwięził żonę w wieży rawskiego zamku i rozpoczął śledztwo. Wziął na tortury zaufaną dworkę księżnej, ale jej zeznania nie obciążyły pani. Książę jednak trwał przy podejrzeniach. W 1366 r., w kilka tygodni po narodzinach syna, któremu nadano imię Henryk, polecił Ludmiłę udusić. Dobek zdołał uciec. Opuścił Płock i udał się z pielgrzymką do Ziemi Świętej, napisawszy list wyjaśniający okoliczności wyjazdu. Po 7 latach siepaczom Siemowita udało się schwytać byłego dworzanina. Książę najpierw kazał go umieścić w Prusach (co odbyło się zapewne w porozumieniu z Krzyżakami), następnie torturować, a w końcu powiesić. Wkrótce po tym wydarzeniu o spotkanie z księciem zaczął zabiegać nieznajomy franciszkanin. Zapewniał, że księżna była niewinna, a powiedział mu o tym pewien człowiek na spowiedzi, tuż przed śmiercią. Nie wiadomo, kim był penitent, ale słów duchownego, zdradzającego na dodatek tajemnicę spowiedzi, nie wypadało lekceważyć. Polska historia w angielskiej literaturze Część rodziny też nie podzielała przekonania o winie Ludmiły. Ponieważ mały Henryk został zaraz po urodzeniu oddany przypadkowej kobiecie mieszkającej pod Rawą, w 1369 r. córka Siemowita III z pierwszego małżeństwa – Małgorzata – wysłała dwóch jeźdźców, którzy w nocy uprowadzili dziecko. Księżna umieściła chłopca na dworze męża Kaźka w Słupsku. Wychowała przyrodniego brata stosownie do stanu książęcego. Gdy chłopiec nieco podrósł, wysłała go na dwór ojca. Siemowit, przekonany podobieństwem Henryka, uznał go za potomka. Otoczył staranną opieką i polecił kształcić. Przeznaczył go do stanu duchownego. W 1379 r. obdarzył Henryka tytułem przewodniczącego kapituły katedralnej w Płocku. Sam do końca życia żałował ponoć swej zbrodni i nakazał odprawiać msze żałobne za zamordowaną żonę. Wypadki te opisał w swojej „Kronice” Janko z Czarnkowa. Siemowit III zaliczał się do jego politycznych wrogów, trudno więc powiedzieć, czy Janko zrelacjonował je rzetelnie. Niemniej wieść o wydarzeniach na zamku rawskim rozniosła się poza granice kraju.Jako pierwszy z dramaturgów sięgnął po wątek rawskiej tragedii Robert Greene (1558–1592), angielski autor oraz krytyk. W 1588 r. napisał utwór „Pandosto: Triumf czasu, czyli historia Dorastusa i Fawnia”, który czerpał z historii Siemowita i Ludmiły. Tak przynajmniej twierdzą znawcy literatury pochodzącej z tego okresu. M.in. Leslie Dunton-Downer i Alan Riding w encyklopedii „Szekspir” oraz Oscar James Campbell w „A Shakespeare Encyclopaedia”. Greene przeniósł akcję wydarzeń na Sycylię. Z Siemowita zrobił Czecha, a porwane dziecko okazało się dziewczynką. I dokładnie taki sam scenariusz pojawia się w późniejszej o prawie ćwierć wieku „Zimowej opowieści” Szekspira, datowanej na lata 1610–1612. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Siemowit i Ludmiła w wersji Szekspira Oto główny bohater król Leontes (czyli mazowiecki władca Siemowit III) niszczy własne szczęście rodzinne, rzucając przeciw żonie wyssane z palca oszczerstwa, a następnie oskarżając ją o zdradę. Królowa (w domyśle: Ludmiła), pełna godności i pokory, poddaje się złemu losowi. Król to szaleniec, a tyran na tronie to typ władcy dobrze znany Anglikom z czasów dynastii Tudorów... Dzieło Greene’a było romansem pasterskim. Czyli utworem – pisanym prozą i przeplatanym wierszem – którego temat stanowi wyidealizowana miłość wśród pasterzy lub arystokratów w pasterskim przebraniu. „Zimowa opowieść” to romans z cechami tragedii. Analogie fabuły są jednak uderzające. Szekspir mógł zapożyczyć historię od Greene’a, bo zwykł czerpać motywy z literatury dawniejszej, co wpisywało się w prawa epoki. Wszelka imitacja, trawestacja czy wręcz naśladownictwo były wtedy typowe, a nawet cenione. Nie znano pojęcia praw autorskich. Szekspir nie widział niczego złego w korzystaniu ze sprawdzonych wzorów. W czasach elżbietańskich popularna była też kooperacja między autorami sztuk i Szekspir także ją podejmował. Z tego powodu podważano kwestię autorstwa części dzieł Szekspira. Tak było i z „Zimową opowieścią”. Pytanie, czy Szekspir znał też kronikę Janka z Czarnkowa? Z polskich historyków na podobieństwo utworów Greene’a i Szekspira do wydarzeń rawskich po raz pierwszy zwrócił uwagę już w 1873 r. Kazimierz Stadnicki, członek Akademii Umiejętności w Krakowie. Nieco później, w 1881 r., do tych samych wniosków doszedł Stanisław Koźmian. Zaś ku wnioskowi, że Szekspir nie tylko skorzystał z romansu Greene’a, ale i zapewne znał dzieło Janka, przychylał się Paweł Jasienica. Nie ma jednak bezpośrednich dowodów, że polska kronika została w interesujących nas latach przetłumaczona na język angielski bądź w innej formie znalazła się w kraju nad Tamizą. Pytanie, w jaki sposób oraz dlaczego Szekspir i Greene mogliby zainteresować się wydarzeniami, które ponad 200 lat wcześniej rozegrały się na terenie dzisiejszej Polski? Polska stanowiła inspirację dla Anglii Szekspir szukał inspiracji w starożytnej klasyce oraz dziełach włoskich, angielskich i z innych krajów. Co ważne, od XVI w. także utwory polskich uczonych trafiały w odpisach do angielskich bibliotek uniwersyteckich, do księgozbioru parlamentu i na dwór królewski. Zainteresowanie Rzecząpospolitą Obojga Narodów brało się m.in. stąd, że demokracja (szlachecka) zwyciężyła u nas nad absolutyzmem. Ustrój Rzeczypospolitej przeciwstawiany był innym krajom kontynentu, pogrążonym w waśniach. Życie po życiu Władysława Warneńczyka. Czy król Polski i Węgier faktycznie zginął? Po klęsce w bitwie z Turkami pod Warną w 1444 roku niewiele osób uwierzyło w śmierć polskiego króla. Pojawienie się samozwańców było więc tylko kwestią czasu. Rozległość i potęga państwa polsko-litewskiego sprawiały, że i w Anglii istniało duże zapotrzebowanie na informacje o jego mieszkańcach, prawach czy sile militarnej. Dowodem na to są liczne wydania pierwszego informatora o Polsce – „Polonii” Marcina Kromera z 1578 r. Ponadto ustrój Rzeczypospolitej szlacheckiej doczekał się opisu w dziele, które uzyskało na Zachodzie duży rozgłos. Była to rozprawa biskupa, królewskiego sekretarza i dyplomaty Wawrzyńca Goślickiego „De optimo senatore” (O najlepszym senatorze) z 1568 r. W języku angielskim została wydana dwukrotnie (a nigdy w polskim!). Stała się w Anglii dziełem popularnym, które wywarło pewien wpływ na tamtejszą myśl polityczną. To, że do jej czytelników należał Szekspir, podkreślał w swoich publikacjach prof. Janusz Tazbir. Badacze dopatrują się śladów znajomości utworu Goślickiego w szekspirowskim „Hamlecie”. Dramaturg miał przejąć do swego arcydzieła nie tylko pewne zwroty i koncepcje polityczne, lecz także imię i postać Poloniusza. W „Hamlecie” pojawia się też wątek jakiejś wojny w Skandynawii, prowadzonej przez Polskę. Niezależnie więc od tego, że znał dzieło Greene’a, Szekspir na pewno słyszał o Polsce. Lecz dodatkowym źródłem wiedzy o tym, co wydarzyło się kilka wieków wcześniej na mazowieckim dworze, niekoniecznie musiała być „Kronika” Janka z Czarnkowa. Litwa w „Hamlecie”, czyli Transpolonia Pisarka i publicystka Jadwiga Żylińska w książce „Piastówny i żony Piastów” tak wyjaśnia tę kwestię: „Pod koniec XIV w. na dworze angielskim żyło dwoje ludzi świetnie poinformowanych o sprawach dziejących się na dworze Piastów, szczególnie mazowieckich. Ludźmi tymi były nie byle jakie persony, bo królowa Anna, żona Ryszarda II Plantageneta, i jego kuzyn Henryk Lancaster, późniejszy król Henryk IV. Królowa angielska była siostrzenicą Kaźka, na którego dworze wychowywało się wyrzucone przez ojca niemowlę”. Henryk Lancaster swego czasu korzystał z gościnności wielkich mistrzów Zakonu Krzyżackiego. Na ich zaproszenie w 1390 i 1392 roku przybyli do Królewca rycerze i żołnierze, m.in. ze Szkocji i Anglii. Pod pozorem wyprawy krzyżowej podbijali Litwę. W większych sukcesach przeszkodziły im jednak ciągłe niesnaski. Niemniej Lancaster w 1390 r. brał udział w oblężeniu Wilna, gdzie odznaczył się odwagą. Henryk był kuzynem króla Ryszarda II Plantageneta (nic więc nie wskazywało, że odziedziczy kiedyś tron Anglii), wychowywał się razem z nim. Tak się składa, że pierwsza żona Ryszarda to poślubiona w 1383 r. Anna Czeska – córka cesarza, a prawnuczka Kazimierza Wielkiego. Po śmierci ukochanej małżonki Ryszard stał się niedostępny dla otoczenia, a jej śmierć wyzwoliła w nim ponoć istne szaleństwo (nasuwa się pewne podobieństwo do Siemowita III). Zarówno Henryk IV, jak i Ryszard II stali się dwieście lat później bohaterami utworów Szekspira. Zaś Litwa, gdzie wojował Lancaster, pojawia się u Greene’a i Szekspira jako Transpolonia. Znaczące, że podczas XIV-wiecznej wyprawy na Litwę zachodniemu rycerstwu początkowo pomagał… litewski książę Witold, skłócony z Jagiełłą. Opamiętał się wskutek mediacji, której na jego dworze podjął się… znany nam już syn Siemowita III i Ludmiły – Henryk! Wieść o niezwykłych losach mediatora mogła rozejść się między rycerzami. Nic zatem dziwnego, że zdaniem Żylińskiej „dzieje Henryka syna Siemowita III były prawdopodobnie znane na dworze Plantagenetów i w formie na półbajecznej mogły przetrwać do czasów Szekspira”. Historie bez happy endu Dalsze losy Henryka, syna Siemowita, były dramatyczne. Czytelnicy „Krzyżaków” znajdą go pod postacią biskupa płockiego, o którym Maćko z Bogdańca opowiadał w gospodzie „Pod Lutym Turem”. Po tym, jak Henryk doprowadził do zgody między królem Władysławem Jagiełłą a jego bratem księciem Witoldem, powierzono mu następną misję. W 1392 r. pojechał w poselstwie do Kwidzyna. Tam zakochał się w księżniczce litewskiej Ryngalle i, nie bacząc na swój stan duchowny… ożenił się z nią. W roku następnym zmarł od trucizny. Jedni posądzali o tę zbrodnię mściwych Krzyżaków, inni – Ryngałłę (do tej wersji przychylał się Sienkiewicz). Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy Miał zostać mnichem, stał się przywódcą buntu i zdrajcą. Bezprym uzależnił Polskę od Rusi i doprowadził do wojny domowej. Skazano go za to na zapomnienie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bezprym-pierworodny-syn-chrobrego-pograzyl-polske-w-chaosie-zrobil-to-z-zemsty-za-odsuniecie-go-od-wladzy-ryc-public-domain-d1dbfa9.jpg" width="565" height="316" alt="Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy (ryc. public domain)" title="Bezprym, pierworodny syn Chrobrego, pogrążył Polskę w chaosie. Zrobił to z zemsty za odsunięcie go od władzy (ryc. public domain)" /> Kręte były również dalsze drogi Janka z Czarnkowa, który pierwszy opisał rawską tragedię. Niedługo po śmierci Kazimierza Wielkiego wykradł ze świeżego jeszcze królewskiego grobowca insygnia władzy oraz przywłaszczył sobie ze skarbca monarszego znaczną ilość kosztowności. Sprawa szybko wyszła na jaw. Oskarżono Janka o profanację zwłok i o zbrodnię obrazy majestatu (wszak były to zwłoki królewskie), czyli o zdradę stanu. Groziła mu śmierć. Po przesłuchaniu w Krakowie przyznał się do zarzucanego mu czynu. Część skradzionych przez niego rzeczy przepadła, ale królewskie insygnia udało się odzyskać. Po co były Jankowi? Zamierzał prawdopodobnie ofiarować skradzioną koronę Kaźkowi słupskiemu, który sam nie bardzo się kwapił do przejęcia tronu po dziadku. Janko miał poparcie możnych protektorów, dlatego udało mu się uniknąć wyroku skazującego na śmierć. Skończyło się „tylko” na konfiskacie majątku i banicji, ale to i tak w rezultacie przerwało świetnie zapowiadającą się karierę. Także historie Roberta Greene’a i Williama Szekspira, którzy w ten czy inny sposób czerpali z rawskiej tragedii, nie skończyły się happy endem. Pierwszy zmarł wskutek obżarstwa. Na osiągnięciach drugiego ciąży zaś zarzut plagiatorstwa.
Pierwsze wydanie przełomowego dzieła Kopernika zostanie wystawione na aukcję. Może kosztować fortunę
Pierwsze wydanie księgi „O obrotach sfer niebieskich” może zostać wkrótce sprzedane za rekordową kwotę. Niezwykle rzadki egzemplarz jest w niemalże doskonałym stanie.
W tym artykule: Pierwsze wydanie dzieła Kopernika jest warte fortunę Dotychczas starodruk dzieła astronoma sprzedano za rekordowe 2,2 mln dolarów Podejrzenia może budzić fakt, że nieznani są poprzedni właściciele starodruku De revolutionibus orbium coelestium, czyli „O obrotach sfer niebieskich” to jedno z najpopularniejszych dzieł Mikołaja Kopernika i zarazem jedna z najbardziej kontrowersyjnych książek w historii literatury naukowej. Polski astronom zaczął prace nad nią ok. 1530 roku, a finalną wersję wydano dopiero 13 lat później. Uczony w swojej księdze stwierdził, że to Słońce znajduje się w centrum Układu Słonecznego, a inne ciała niebieskie krążą wokół centralnej gwiazdy. Pierwsze wydanie dzieła Kopernika jest warte fortunę Po raz pierwszy od czasów greckich filozofów zaproponował heliocentryczną budowę Wszechświata. Jego wykład spotkał się wówczas z krytyką, a wielu naukowców (w tym duchownych) przez lata nie zgadzało się z poglądami Kopernika twierdząc, że to jedynie hipotezy. Teoria zaproponowana przez Kopernika była bowiem sprzeczna z nauczaniem Kościoła Katolickiego. Ciekawostki o kosmosie. Czego jeszcze nie wiemy o Wszechświecie? Ciekawostki o kosmosie bywają intrygujące, zaskakujące, a czasem też trochę straszne. Przede wszystkim uzmysławiają nam jednak, jak mało w gruncie rzeczy wiemy o naturze wszechświata oraz ... Pierwsze wydanie dzieła Kopernika ukazało się w Norymberdze nakładzie ok. 500 kopii. Od tego czasu wiele z nich zaginęło, a niektóre zostały zniszczone. Szacuje się, że dziś na świecie istnieje ok. 250–270 egzemplarzy „O obrotach sfer niebieskich” z 1543 roku. Właśnie dlatego każdy z oryginalnych XVI-wiecznych druków wzbudza niemałą sensację i przyciąga kolekcjonerów z całego świata. Tym bardziej że większość z nich nie jest na sprzedaż, ponieważ znajdują się w zbiorach muzeów, bibliotek lub innych państwowych instytucji kultury. Dotychczas starodruk dzieła astronoma sprzedano za rekordowe 2,2 mln dolarów Ostatni przypadek, kiedy jedna z kopii starodruku pierwszego wydania została wystawiona na sprzedaż, miał miejsce w 2022 roku. Dzieło Kopernika zostało wystawione na aukcji internetowej jednego z francuskich portali – interencheres.com. Wartość egzemplarza szacowano wówczas na 150–200 tysięcy euro, czyli ok. 705–942 tysiące złotych. Z kolei w 2008 r. pierwsze wydanie dzieła polskiego uczonego zostało sprzedane za rekordową kwotę na aukcji w domu aukcyjnym Christie’s w Nowym Jorku. Nabywca zapłacił 2,2 mln dolarów, co wówczas było równowartością ponad 5 milionów złotych. Teraz wszystko wskazuje na to, że księga autorstwa Mikołaja Kopernika może zostać sprzedana za jeszcze wyższą kwotę. Eksperci podejrzewają, że sprzedaż tego egzemplarza może przynieść nawet 2,5 miliona dolarów, co oznacza, że dziś kopia może kosztować aż 11,1 miliona złotych. Zostanie wystawiona na sprzedaż w kwietniu w internetowym domu aukcyjnym Sophia Rare Books. – Ta księga pojawia się na aukcjach tylko raz na kilka lat. Co więcej, rzadko można trafić na egzemplarz, który jest w tak doskonałym stanie – mówi Christian Westergaard, założyciel Sophia Rare Books, w rozmowie z portalem Live Science. Podejrzenia może budzić fakt, że nieznani są poprzedni właściciele starodruku Westergaard podkreśla, że księga jest w prawie niezmienionym od 1543 roku stanie. Jedyną zauważalną zmianą jest oprawa wykonana ze skóry, która została wymieniona prawdopodobnie w XVIII wieku. Właściciel domu aukcyjnego podkreśla, że kopie, które pojawiają się na rynku często bywały dużo bardziej uszkodzone. Kosmos i planety: budowa Układu Słonecznego oraz nazwy planet Kosmos i planety fascynują człowieka od zawsze. Przybliżamy najważniejsze informacje o każdej planecie, a także związane z nimi ciekawostki o kosmosie. Księga zawiera kilka odręcznych inskrypcji i adnotacji. To między innymi dwa nazwiska na stronie tytułowej, które widoczne są pod wpływem światła UV. Widoczne są tam słowa „Brugiere” oraz „Jacobi Du Roure”. – Zbieranie książek jest podobne do kolekcjonowania starych samochodów – twierdzi Westergaard – Kolekcjonerzy chcą mieć oryginał – dodaje. Warto jednak zaznaczyć, że nie wiadomo nic o dwóch poprzednich właścicielach starodruku. Jest to o tyle podejrzane, że w przeszłości rękopis Mikołaja Kopernika został kilkukrotnie skradziony. W 1998 roku niezidentyfikowany mężczyzna wykradł pierwsze wydanie z Biblioteki Polskiej Akademii Nauk. Złodziej podał fałszywe dane osobowe, a następnie założono mu konto i udostępniono dzieło Kopernika do lektury na miejscu. Człowiek wyszedł do toalety, a następnie schował księgę pod ubranie i opuścił gmach biblioteki. Sprawcy nigdy nie odnaleziono. Źródło: Live Science, Sophia Rare Books Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Kamperami przez Śląsk i Wielkopolskę. Taka była Miedzianka Po Drodze
Wędrowny festiwal literacki Miedzianka Po Drodze przypomniał mi, że Polska jest piękna, a czytanie książek jeszcze piękniejsze. Oto najciekawsze miejsca na trasie Gliwice – Sierosław (gmina Tarnowo Podgórne).
W tym artykule: Jedyny taki wędrowny festiwal literacki. Na początek Gliwice Podróże po Polsce z książkami. Kierunek: Racibórz Rzym czy Lizbona? Nie, to Nysa Opole nie tylko dla melomanów Legendarny Złoty Stok Miedzianka Po Drodze przez Wielkopolskę Po dwuletniej przerwie literacki festiwal Miedzianka Fest wrócił w odmienionej formie. Tym razem jako Miedzianka Po Drodze. Takie rozwiązanie pozwala pozwala zmniejszyć ślad ekologiczny i antropopresję na miejsce, w którym do tej pory odbywało się wydarzenie. Na trasie wędrownego festiwalu literackiego znalazły się w tym roku: Górny Śląsk, Śląsk Opolski, Dolny Śląsk i Wielkopolska. Jedyny taki wędrowny festiwal literacki. Na początek Gliwice Niedzielne przedpołudnie. Miedzianka Po Drodze zaczyna objazd południowo-zachodniej Polski w Gliwicach. Park im. Fryderyka Chopina powoli zapełnia się ludźmi. Część przyszła specjalnie na spotkanie z autorami książek. Część – do pobliskiej palmiarni. Wszyscy, choć na chwilę, zaglądają do namiotu, w którym Filip Springer prowadzi krótki wykład inaugurujący festiwal. Temat przewodni tegorocznej Miedzianki to literatura niepraktyczna. Po trwającym tydzień tournée wiem, że nie da się sprecyzować, czym ona jest. Każdy rozumie ten termin inaczej. Kwestia praktyczności literatury jeszcze nie raz wróci w rozmowach z Mariuszem Szczygłem, Sylwią Chutnik czy Witoldem Szabłowskim. Pierwszy dzień wędrownego festiwalu kończą stałe punkty programu. To klimatyczny koncert Michała Zygmunta (inspirowany dźwiękami Odry), kino letnie Fundacji Deloitte Polska i wydarzenie plenerowe Latarnicy i Latarniczki. To ostatnie polega na tym, że po zmroku goście festiwalu czytają publiczności, a publiczność czyta gościom. Magia. Do zobaczenia w Gliwicach: palmiarnia miejska, Zamek Piastowski, wieża kościoła p.w. Wszystkich Świętych – punkt widokowy, kamienica, w której mieszkał Tadeusz Różewicz. Podróże po Polsce z książkami. Kierunek: Racibórz Kolejnego dnia Miedzianka Po Drodze jedzie do Raciborza. Pod względem liczby mieszkańców miasto jest ponad trzy razy mniejsze od Gliwic. Obawy o niską frekwencje wydają się więc zasadne, ale do czasu. Na premierze książki „Ogień wyszedł z lasu” Dawida Iwańca prawie wszystkie miejsca siedzące są zajęte. Opisana przez autora tragedia w Kuźni Raciborskiej do dziś wzbudza ogromne emocje w lokalnej społeczności. Kilka osób dyskretnie ociera łzy. W każdym mieście na trasie robię sobie krótki spacer krajoznawczy. Racibórz zapamiętam dzięki przestrzennemu rynkowi i mozaikom na kamieniach wzdłuż ulicy Długiej. Co jeszcze warto zobaczyć w Raciborzu: Zamek Piastowski, arboretum Bramy Morawskiej, kościół św. Jakuba z XV w., zabytkowy cmentarz przy kościele św. Jana Chrzciciela. Rzym czy Lizbona? Nie, to Nysa Nysa, w której nigdy nie byłem, okazuje się miłym zaskoczeniem. Nie bez powodu jest nazywana „Śląskim Rzymem”. Położone na Opolszczyźnie miasto zachwyca architekturą. Niekiedy monumentalną – na przykład barokowy kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Dużo niższe kamienice przy rynku również przypominają Wieczne Miasto. Pojawiają się i porównania do Lizbony. Nyscy czytelnicy tłumnie stawiają się na kolejnych spotkaniach z autorami. W programie między innymi rozmowy z Marcinem Wichą, Sylwią Chutnik, Zbigniewem Rokitą i lekcja poezji z Wojciechem Bonowiczem. Publiczność chętnie zadaje pytania. Ba, nieraz wywiązują się dyskusje na linii autor-czytelnik, a nawet autor-czytelnik-kolejny autor. Serce rośnie. Opole nie tylko dla melomanów Kolejny dzień, kolejne miasto. Opole to niekwestionowana Stolica Polskiej Piosenki. Widać jednak, że i literatura wzbudza ogromne zainteresowanie wśród opolan. Podczas rozmowy Mariusza Szczygła z Jarosławem Mikołajewskim brakuje wolnych miejsc. Podobnie jest, kiedy z Barbarą Klicką rozmawia Sylwia Chutnik. Publiczności nie zniechęca nawet nieplanowana zmiana miejsca. Wszyscy chwytają krzesła i leżaki, żeby jak najszybciej kontynuować spotkania po drugiej stronie ulicy. Aby dopełnić odkrywanie Opola, zaglądam do Muzeum Polskiej Piosenki. To raj dla miłośników opolskiego festiwalu i ponadczasowych przebojów. Multimedialną wystawę zwiedza się w słuchawkach. To, co z nich płynie, wybieramy sami. Od przedwojennych piosenek kabaretowych po Manaam i Bajm. Można też spróbować swoich sił jako perkusista i wirtualnie przymierzyć kreacje gwiazd estrady. W Opolu obowiązkowo trzeba się też przejść Aleją Gwiazd. Legendarny Złoty Stok Piątego dnia Miedzianka Po Drodze oddala się od większych miast. Kierunek – Złoty Stok. Malownicze miasteczko położone w Górach – a jakże – Złotych jest uważne za najstarszy ośrodek górniczo-hutniczy w Polsce. W miejscowej kopalni nie wydobywa się już złota. Jej fragment można za to zwiedzać. Po Sztolni Gertrudy krąży ponoć duch kobiety, która od lat szuka swojego zaginionego męża. Złoty Stok to też Złoty Jar – dom „bardzo gościnny” z klimatem i duszą, w którym stawia się na ekologię. I właśnie w takich złotych okolicznościach z Mariuszem Szczygłem rozmawia Anda Rottenberg, a Julia Fiedorczuk przeprowadza lekcje poezji. W tym czasie Robert Maciąg – dwukrotny laureat Travelerów – jak co dzień prowadzi warsztaty etnograficzne dla najmłodszych. Literacki slow life w najlepszym wydaniu. Miedzianka Po Drodze przez Wielkopolskę Miedziankowe kampery ruszają ze Śląska w stronę Wielkopolski. Przedostatni przystanek na trasie to Pleszew, a konkretnie Zajezdnia Kultury. Tego dnia rozmowy z autorami odbywają się na platformie na torach, a lekcja poezji – w wagonie. Do literackiego line-upu dołączają Inga Iwasiów i Kazimiera Szczuka. Wieczorny program poszerza się o występ teatru improwizowanego Klancyk. Komicy improwizują skecze na podstawie fragmentów najnowszej, niewydanej jeszcze książki Filipa Springera. Po drodze z Pleszewa do Sierosławia warto zatrzymać się w kilku miejscach na trasie. Okolica obfituje w ciekawe atrakcje turystyczne. W Śremie znajduje się słynna wieża ciśnień. Symbol miasta odegrał istotną rolę w czasie powstania wielkopolskiego. To właśnie na niej w grudniu 1918 r. harcerze wywiesili biało-czerwony sztandar. Pokazali w ten sposób, że miasto jest w polskich rękach. Między wieżą ciśnień, a promenadą nad Wartą mieści się Muzeum Śremskie z wyjątkowym gabinetem osobliwości. Wśród eksponatów można podziwiać między innymi wiekowy pas króla kurkowego czy armatkę, która miała posłużyć hrabiemu Raczyńskiemu w samobójstwie. W Kórniku największą atrakcją jest zamek. To zasługa Sali Mauretańskiej, przypominającej hiszpańską Alhambrę, oraz biblioteki, w której znajdują się rękopisy Mickiewicza i Słowackiego. Ponoć na zamku mieszka duch Biała Dama, co dodatkowo przyciąga turystów. Kolejne miejsce warte odwiedzenia to Arboretum Kórnickie. Największy i najstarszy tego typu obiekt w Polsce. Skoro o przyrodzie mowa, w Rogalinie stoi prawdopodobnie najstarszy dąb w naszym kraju. Rus liczy ponad 800 lat. Łącznie w parku rośnie aż 1400 dębowych olbrzymów. Najlepiej ogląda się je o poranku, kiedy są skąpane we mgle i wschodzącym słońcu. Wędrowny festiwal literacki Miedzianka Po Drodze dobiega końca w sobotę w gminie Tarnowo Podgórne. Literackim centrum regionu zostaje Sierosław. Biały namiot z literami jest rozstawiany po raz ostatni. Tym razem w sąsiedztwie dworu i świetlicy wiejskiej. Ostatniego dnia wśród gości są między innymi: debiutujący jako powieściopisarz Marcin Meller, Małgorzata Rejmer i Jakub Sieczko. Po klimatycznym koncercie Michała Zygmunta Latarnicy i Latarniczki rozchodzą się pod drzewa. Czytają fragmenty swoich książek. A mi trudno uwierzyć, że tydzień minął tak szybko. 7 dni, 7 miejsc, ponad 1200 km w kamperach, kilkadziesiąt godzin inspirujących rozmów, kilka nowych książek w plecaku. Dziękuję! Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.