Robin Hood nie był taki, jak pokazują filmy. Prawda o legendarnym banicie zaskakuje
Powrót Robin Hooda na wielki ekran sprawia, że jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci europejskich legend ponownie budzi zainteresowanie widzów. Wraz z premierą filmu „Robin Hood: Koniec legendy” z Hugh Jackmanem w roli głównej odżywają pytania o człowieka, który miał zabierać bogatym i rozdawać biednym. Opowieść o banicie ukrywającym się w lesie Sherwood, walczącym z szeryfem z Nottingham i wiernie wspierającym króla Ryszarda Lwie Serce od stuleci zajmuje ważne miejsce w kulturze popularnej. Choć kolejne ekranizacje utrwalają dobrze znany obraz szlachetnego łucznika, historycy od lat zastanawiają się, ile prawdy kryje się za tą legendą.
Robin Hood należy do grona bohaterów, których sława dawno wykroczyła poza granice kraju, z którego się wywodzą. Przez stulecia był bohaterem ballad, poematów, sztuk teatralnych, powieści, seriali i filmów, a każda epoka dopisywała do jego historii kolejne szczegóły. W zbiorowej wyobraźni zapisał się jako odważny łucznik ubrany w zielony strój, obrońca ubogich i przeciwnik niesprawiedliwej władzy. Jednak najstarsze zachowane źródła przedstawiają go w nieco innym świetle. Zamiast idealistycznego bohatera walczącego o równość społeczną pojawia się postać znacznie bardziej złożona – banita funkcjonujący według realiów średniowiecznej Anglii, kierujący się własnym kodeksem i nie zawsze odpowiadający współczesnym wyobrażeniom o sprawiedliwości. Czy za legendą Robin Hooda rzeczywiście kryje się historyczna osoba, czy też mamy do czynienia z bohaterem stworzonym przez wieki opowieści i ludowej wyobraźni? Czy Robin Hood istniał naprawdę? Najstarsze ślady prowadzą do średniowiecznej Anglii Poszukiwania historycznego Robin Hooda trwają od stuleci, jednak do dziś nie udało się wskazać jednej osoby, którą można byłoby bezsprzecznie uznać za pierwowzór legendarnego banity. Już XIX-wieczni badacze rozpoczęli intensywne poszukiwania po tym, jak ogromną popularność zdobyła powieść „Ivanhoe” sir Waltera Scotta. To właśnie ona utrwaliła w świadomości czytelników obraz Robin Hooda jako szlachetnego łucznika wiernego królowi Ryszardowi Lwie Serce. Kiedy jednak historycy zaczęli analizować średniowieczne dokumenty, szybko okazało się, że rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana. Jednym z najważniejszych badaczy tego zagadnienia był brytyjski historyk Joseph Hunter, który odnalazł liczne wzmianki o osobach noszących imię lub przydomek Robin Hood, Robehod czy Robynhod. W dokumentach sądowych z XIII i XIV wieku pojawiają się oni najczęściej jako zbiegowie, przestępcy lub osoby wyjęte spod prawa. Jedna z najstarszych takich wzmianek pochodzi z 1226 roku z hrabstwa Yorkshire i dotyczy człowieka określonego jako Robin Hood, którego majątek skonfiskowano po ucieczce przed wymiarem sprawiedliwości. Podobne zapisy odnajdywano później również w innych częściach Anglii. Z czasem wielu badaczy doszło do wniosku, że „Robin Hood” mógł funkcjonować nie tyle jako nazwisko konkretnej osoby, ile jako popularny przydomek nadawany banitom i uciekinierom. Jeszcze ciekawsze okazały się jednak źródła literackie. Najstarsza znana wzmianka o Robinie Hoodzie pochodzi z około 1377 roku z poematu „Piers Plowman” autorstwa Williama Langlanda. Jeden z bohaterów utworu przyznaje tam, że lepiej zna „rymowanki o Robinie Hoodzie” niż religijne modlitwy. Dla historyków jest to niezwykle ważna wskazówka, ponieważ dowodzi, że już pod koniec XIV wieku opowieści o słynnym banicie były powszechnie znane wśród zwykłych mieszkańców Anglii. Co istotne, musiały funkcjonować w obiegu ustnym znacznie wcześniej, zanim zostały zapisane. W średniowieczu pieśni i ballady pełniły bowiem funkcję podobną do dzisiejszych mediów – przekazywały historie, wiadomości i bohaterów, o których mówiło całe społeczeństwo. Fakt, że Langland odwoływał się do Robin Hooda bez żadnych dodatkowych wyjaśnień, sugeruje, że jego odbiorcy doskonale wiedzieli, o kim mowa. Już wtedy postać ta była więc elementem angielskiego folkloru, a jej sława wykraczała daleko poza lokalne opowieści krążące w lasach Yorkshire i Nottinghamshire. Robin Hood jako głos zwykłych ludzi. Skąd wzięła się popularność legendy? Te najstarsze opowieści o Robinie Hoodzie pełniły jednak zupełnie inną funkcję niż ta, którą przypisuje im współczesna kultura popularna. W średniowiecznej Anglii były przede wszystkim historiami o sprzeciwie wobec nadużyć władzy i niesprawiedliwości społecznej. Wielu historyków wskazuje, że popularność banity mogła wynikać z napięć istniejących między lokalną ludnością a przedstawicielami władzy, które przez stulecia narastały po normańskim podboju Anglii. W czasach częstych kryzysów politycznych, wojen i rosnących obciążeń nakładanych na niższe warstwy społeczne postać człowieka potrafiącego przechytrzyć urzędników, skorumpowanych możnych czy przedstawicieli prawa trafiała na wyjątkowo podatny grunt. W najstarszych balladach Robin nie był jednak szlachetnie urodzonym bohaterem. Przedstawiano go jako yeomana – wolnego człowieka stojącego pomiędzy chłopstwem a rycerstwem. Nie walczył o wielkie idee ani nie prowadził politycznej krucjaty. Był przede wszystkim sprawnym łucznikiem i przywódcą grupy banitów, którzy żyli poza oficjalnym porządkiem społecznym. Co ciekawe, jego dobroczynność miała znacznie bardziej ograniczony charakter, niż sugerują późniejsze opowieści. W jednej z najważniejszych średniowiecznych ballad Robin deklaruje, że pomoże człowiekowi ubogiemu, jeśli rzeczywiście znajduje się on w potrzebie. Nie jest to jednak jeszcze znany później motyw „zabierania bogatym i rozdawania biednym”, lecz raczej przejaw średniowiecznego poczucia sprawiedliwości. To właśnie dlatego legenda była wówczas popularna – pozwalała zwykłym ludziom wyobrazić sobie świat, w którym spryt i odwaga mogły choć na chwilę zwyciężyć nad siłą, bogactwem i przywilejami. Jak zmieniał się Robin Hood? Od banity do bohatera filmów i książek Z biegiem czasu legenda zaczęła jednak żyć własnym życiem i stopniowo oddalała się od swoich ludowych korzeni. Już w XVI wieku Robin Hood przestał być postacią kojarzoną wyłącznie z niższymi warstwami społecznymi. Stał się bohaterem majowych festynów i dworskich zabaw, a jego popularność dotarła nawet na królewski dwór. Wiadomo, że Henryk VIII był wielkim miłośnikiem opowieści o słynnym banicie i sam uczestniczył w widowiskach inspirowanych jego historią. W tym samym czasie zaczęły pojawiać się nowe elementy fabuły, które dziś wydają się nieodłączną częścią legendy. Do opowieści dołączyła Marian, większą rolę zaczęli odgrywać Mały John i brat Tuck, a Robin coraz częściej przedstawiany był jako człowiek szlachetnego pochodzenia. W epoce elżbietańskiej dramaturdzy poszli jeszcze dalej. Anthony Munday uczynił go hrabią Huntingdon i osadził jego losy w czasach Ryszarda Lwie Serce oraz Jana bez Ziemi. To właśnie wtedy ukształtował się znany współczesnym odbiorcom obraz lojalnego bohatera walczącego o przywrócenie sprawiedliwego porządku. Kolejne stulecia tylko wzmacniały tę wizję. W XIX wieku Walter Scott w „Ivanhoe” wpisał Robina Hooda w wielką narodową opowieść o konflikcie Sasów i Normanów, a literatura młodzieżowa uczyniła z niego wzór honoru, odwagi i bezinteresowności. XX wiek dopełnił tego procesu za sprawą kina. Od Douglasa Fairbanksa i Errola Flynna, po Kevina Costnera czy Russella Crowe’a – kolejne ekranizacje utrwalały wizerunek szlachetnego obrońcy uciśnionych. W efekcie współczesny Robin Hood jest w dużej mierze produktem wielu epok, które dostosowywały legendę do własnych potrzeb, oczekiwań i wyobrażeń o idealnym bohaterze. Źródła: National Geographic, BBC, Historic UK Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Poezja i ślady w słojach drzew pozwoliły japońskim naukowcom rozszyfrować kosmiczną zagadkę z XIII w.
Japońscy naukowcy odkryli ślady ogromnego bombardowanie protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła. Doszło do niego ponad 800 lat temu. Ślady zdarzenia zachowały się w słojach żywotnikowców japońskich.
Średniowieczne zapiski z dziennika japońskiego dworzanina i poety Fujiwary no Teiki, żyjącego w latach 1162–1241, stały się punktem wyjścia do poszukiwań dawnych słonecznych zdarzeń protonowych (SPE – solar proton event). W dzienniku można znaleźć informację, że w lutym 1204 roku poeta zobaczył „czerwone światła na północnym niebie nad Kioto”. Zorza polarna nad Kioto Poeta miał prawo nie wiedzieć, że ma do czynienia z zorzą polarną, ponieważ Kioto leży na 35° szerokości północnej, co jest stosunkowo niską szerokością geograficzną dla obserwacji zorzy polarnej. Jednak jak przekonaliśmy się w ostatnich latach maksimum słonecznego, silna burza geomagnetyczna może doprowadzić do pojawienia się zorzy również na średnich szerokościach geograficznych. Nie tylko Fujiwara no Teiki obserwował to niezwykłe zjawisko. W niebo spoglądali również chińscy astronomowie. Powstanie zorzy polarnej wiąże się z koronalnymi wyrzutami masy ze Słońca bombardującymi ziemską magnetosferę, ale wystąpienie wyjątkowo silnej zorzy jest dobrym punktem wyjścia do poszukiwań historycznych SPE. Wyjaśnijmy, że słoneczne zdarzenie protonowe to zjawisko bombardowania protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła przez rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. SPE mogą być niezwykle niebezpieczne, stanowiąc zagrożenie dla astronautów i statków kosmicznych. Pole magnetyczne Ziemi zatrzymuje większość protonów, lecz czasami część z nich przenika przez ziemską osłonę magnetyczną i trafia do atmosfery, gdzie zderza się z gazami, tworząc atomy szczególnego rodzaju węgla – węgla-14. Ten następnie rozprzestrzenia się po planecie i zostaje wchłonięty przez organizmy żywe – w tym drzewa. Dymiący pistolet Właśnie dlatego badacze z Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) skupili się na drzewach. Konkretnie na pozostałościach żywotnikowców japońskich z północnej Japonii, pochodzących z przełomu XII i XIII wieku. Zespół pod kierownictwem Hiroko Miyahary odkrył węgiel-14 w słojach datowanych na okres od zimy 1200 roku do wiosny 1201 roku. Słoje te stanowią „dymiący pistolet” wskazujący na „subekstremalne” zdarzenie SPE. – Poprzednie badania historycznych SPE koncentrowały się na rzadkich, ekstremalnie silnych zdarzeniach. Nasza praca stanowi podstawę do wykrywania subekstremalnych SPE – napisała Hiroko Miyahara w oświadczeniu. Wyjaśnijmy, że tzw. subekstremalne SPE występują częściej i mają energię wynoszącą około 10–30% energii najbardziej ekstremalnych SPE. Mimo to są niebezpieczne. – Subekstremalne SPE są trudniejsze do wykrycia, ale nasza metoda pozwala teraz skutecznie je identyfikować i lepiej rozumieć warunki, w których najczęściej występują – dodała badaczka. Bombardowanie protonami W opisywanym okresie tzw. cykl słoneczny był o kilka lat krótszy niż współcześnie spotykany 11-letni cykl. W pierwszych latach XII wielu Słońce znajdowało się w wyjątkowo aktywnej fazie – przynajmniej tak sugerują dowody zachowane w słojach drzew i historycznych zapisach. Wskazują one, że między rokiem 1200 a 1204 n.e. Ziemię bombardował strumień protonów oraz wzmożone koronalne wyrzuty masy. Aby lepiej zrozumieć to, co się wydarzyło, zespół naukowców z Okinawy wykorzystał metodę zwaną dendroklimatologią. To badanie tego, jak odstępy między słojami drzew odzwierciedlają zmiany klimatyczne. Pozwoliło to odkryć, że w tym okresie Słońce musiało być wyjątkowo aktywne. – Zebrane w ten sposób precyzyjne dane nie tylko pozwoliły nam dokładnie datować subekstremalne zdarzenia protonowe, ale także umożliwiły wyraźne odtworzenie cykli słonecznych tego okresu. Obecnie aktywność Słońca zmienia się w 11-letnich cyklach, ale odkryliśmy, że w tamtym czasie cykl trwał zaledwie siedem do ośmiu lat, co wskazuje na bardzo aktywne Słońce. Datowane przez nas SPE wystąpiło w szczytowym momencie jednego z tych cykli – podsumowała Hiroko Miyahara. Źródło: Proceedings of the Japan Academy, Series B Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Miłość i śmierć w pięknej Weronie. Jak zdobyta przez Rzymian osada stała się symbolem nieszczęśliwej miłości
„Dwa rody, równą odziane godnością, W pięknej Weronie, gdzie przebiega sztuka, Gniew dawny nową podsycają złością I krew szlachetna dłonie szlachty bruka”* – ten prolog z „Romea i Julii” Williama Shakespeare’a zapisał się w historii Werony. Mimo tego, że jego autor nigdy nie był w mieście, a przeklęci przez gwiazdy kochankowie nigdy nie istnieli. Trzeba jednak przyznać, że zakochać się w Weronie jest wyjątkowo łatwo. Zarówno w jej mieszkańcach, jak i w samym liczącym ponad dwa tysiące lat mieście.
Spis treści: 2000 lat historii miasta Arena di Verona Najwspanialszy festiwal operowy świata Och Romeo, czemuś ty jesteś Romeo? Werona położona jest w północnych Włoszech, nad rzeką Adygą, u podnóża gór Lessini. Początki miasta sięgają czasów prehistorycznych. Niewielka osada rozwijająca się między IV a III wiekiem p.n.e. stała się w I wieku p.n.e. rzymskim municypium. Szybko zyskała na znaczeniu handlowym i militarnym. Problemy zaczęły się V wieku n.e., gdy miasto najeżdżali Ostrogoci pod wodzą Teodoryka Wielkiego, następnie Longobardowie. W 774 roku przez Weronę podbiły wojska Karola Wielkiego. 2000 lat historii miasta W początkach XII wieku Werona stała się niezależną komuną. Ale dopiero przejęcie władzy przez ród della Scala przyniosło rozwój i wzrost potęgi miasta. W 1405 roku Werona została przyłączona do Wenecji. W 1796 roku Weronę zajęły wojska Napoleona Bonaparte. Rok później, na mocy traktatu w Campo Formio, przekazał on miasto Austrii, co nastąpiło po antyfrancuskim powstaniu znanym jako Werońska Wielkanoc. Kolejne ustalenia, wynikające z traktatu w Lunéville, doprowadziły do podziału miasta wzdłuż rzeki Adygi: prawy brzeg znalazł się pod kontrolą Francji, natomiast lewy – określany przez Francuzów mianem „Veronette” – przypadł Austrii. Taki stan utrzymywał się do 1805 roku, kiedy Austria oddała Francji całe terytorium Wenecji Euganejskiej. Po kongresie wiedeńskim Werona została na stałe włączona do monarchii austriackiej i pozostawała pod jej panowaniem aż do 1866 roku. W tym okresie miasto stało się kluczowym elementem tzw. Czworokąta Fortyfikacji – strategicznego systemu obronnego imperium Habsburgów. Obszar ten pełnił funkcję zabezpieczenia przed ekspansją Królestwa Sardynii, które dążyło do przejęcia kontrolowanego przez Austrię Królestwa Lombardzko-Weneckiego. W 1822 roku w Weronie odbyło się również jedno ze spotkań Świętego Przymierza. Arena di Verona Główna część miasta świetnie oddaje jego historię. Znajdują się tam liczne i świetnie zachowane zabytki z okresu rzymskiego. Obejmują one m.in. bramę miejską Porta Borsari, pozostałości Porta Leoni, Łuk Gawiuszów (Arco dei Gavi), który został rozebrany w okresie napoleońskim i odbudowany przy Zamku Vecchio w latach 30. XX wieku, most Ponte Pietra i wyjątkowo spektakularny amfiteatr Arena. Arena di Verona jest jednym z najlepiej zachowanych amfiteatrów rzymskich. Została wzniesiona około I wieku n.e. i znajdowała się wówczas na obrzeżach miasta. W tej chwili stanowi śpiewające serce Werony. Monumentalna budowla mogła pomieścić nawet 30 tysięcy widzów i służyła jako miejsce widowisk – walk gladiatorów, polowań na dzikie zwierzęta oraz innych spektakli, które przyciągały tłumy mieszkańców. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego arena stopniowo traciła swoje pierwotne znaczenie, a w średniowieczu wykorzystywano ją jako schronienie i fortecę. W 1117 roku silne trzęsienie ziemi poważnie uszkodziło jej zewnętrzny pierścień, a część kamieni została rozebrana i użyta do budowy innych obiektów w mieście. Najwspanialszy festiwal operowy świata Na szczęście w czasach renesansu dostrzeżono historyczną i artystyczną wartość budowli, co zapoczątkowało jej stopniową restaurację. Prawdziwe odrodzenie Arena di Verona nastąpiło w 1913 roku, kiedy wystawiono tu operę „Aida” Giuseppe Verdiego, inaugurując słynny festiwal operowy. Dziś arena jest jednym z najważniejszych miejsc wydarzeń muzycznych na świecie – odbywają się tu spektakle operowe i koncerty, które przyciągają setki tysięcy widzów rocznie. Zachwyca nie tylko swoją historią, lecz także doskonałą akustyką i wyjątkowym stanem zachowania, stanowiąc żywy pomnik starożytności funkcjonujący w samym sercu współczesnego miasta. Zainicjowany w 1913 roku festiwal operowy odbywa się do dziś. Trwa przez całe lato i jest ogromnym wydarzeniem artystycznym. Występują na nim najlepsi soliści, a prezentowane realizacje operowe należą do najlepiej ocenianych na świecie. W związku z wielkością Areny, scenografowie przygotowują specjalne dekoracje wykorzystujące możliwości tego miejsca, a choreografowie potrafią wprowadzić na scenę dziesiątki tancerzy. Jest to absolutnie wyjątkowe wydarzenie, które warto przeżyć choć raz w życiu. Och Romeo, czemuś ty jesteś Romeo? Centrum Werony obejmuje Piazza delle Erbe (z malowniczym targiem owoców i warzyw) oraz Piazza dei Signori, gdzie znajdują się historyczne budynki, takie jak Palazzo del Comune (ratusz), Palazzo del Governo (pałac rządowy), Loggia del Consiglio, grobowce Scaligerich (Arche Scaligere) oraz Domus Nova. Na placu Piazza Bra znajdują się liczne budowle z różnych epok. A co z domem Julii i balkonem, z którego wyznawała miłość kochankowi? Dramat Shakespeare’a wywarła ogromny wpływ na mieszkańców Werony i na licznych turystów, którzy zaczęli utożsamiać konkretne miejsca w mieście z losami Romea i Julii. Najbardziej znanym z nich jest dom Julii przy Via Cappello, słynący z charakterystycznego balkonu. Niedaleko znajduje się także dom Romea przy Via Arche Scaligere. Przy domu Julii stoi też jej posąg. Tradycja mówi, że ci, którzy pragną wielkiej miłości, powinni trzymając dłoń Julii myśleć o ukochanym. Na ścianach podwórza turyści z całego świata zostawiają karteczki, w których proszą o miłość lub dziękują za to, co już mają. Tam miłość wyziera spod każdego kamienia, przeszywa każdym promieniem słońca i kołysze w rytm turystów przeciskających się przez wąską bramę. Za miejsce spoczynku Julii uznaje się dawny klasztor franciszkanów, gdzie w krypcie stoi sarkofag przypisywany bohaterce. Obecnie kompleks ten pełni funkcję miejsca ceremonii ślubów cywilnych. Co ciekawe, w Weronie naprawdę istniały rody Montecchi i Capuleti, jednak brak dowodów na ich wzajemny konflikt. Rodzina Capuletich mieszkała w budynku utożsamianym dziś z domem Julii, co potwierdzają zachowane elementy architektoniczne. Sam balkon został jednak dobudowany dopiero na początku XX wieku. Choć więc historia miłosna jest literacką fikcją, jej związek z rzeczywistymi miejscami w mieście sprawił, że stały się one ważną atrakcją turystyczną. * tłum. Michał Słomczyński Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Piekło u Dantego to opis uderzenia planetoidy w Ziemię? Pisarz wyprzedził naukę o 500 lat
Wielopoziomowe piekło Dantego mogło być czymś więcej niż alegorią. Timothy Burbery z Marshall University przekonuje, że poeta opisał fizykę uderzenia planetarnego. „Upadek Szatana” to planetoida, która przebiła skorupę ziemską aż do jądra, tworząc strukturę piekła i górę Czyśćca.
„Boska komedia” Dantego znów trafia pod lupę naukowców, ale tym razem nie jako tekst o teologii czy literackiej wyobraźni. prof. Timothy Burbery, filolog z Marshall University proponuje odczytanie upadku Szatana w części „Piekło” jako eksperymentu myślowego z zakresu fizyki. Obiekt o ogromnej prędkości miał uderzyć w półkulę południową i „przewiercić się” aż do centrum Ziemi, a skutkiem byłyby jednocześnie piekielny lej i góra Czyśćca. Nad „Boską komedią” Dante Alighieri pracował od 1308 roku aż do śmierci w 1321 r. To poemat o podróży przez piekło, czyściec i raj, zawierający kwintesencję średniowiecznej myśli kulturalnej i filozoficznej. Współczesna nauka o uderzeniach ciał niebieskich i geologii zaczęła powstawać dopiero pięć stuleci później. Szatan jako impaktor, a piekło jako krater W interpretacji filologa klucz nie leży w moralnym ciężarze sceny, lecz w jej mechanice. Prof. Burbery opisuje Szatana jako impaktor: ciało niebieskie poruszające się z wysoką prędkością, które po uderzeniu nie zatrzymuje się płytko pod powierzchnią Ziemi, tylko przebija się przez kolejne warstwy planety aż do jądra. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-ksiezyc-jedna-z-teorii-mowi-o-katastrofie-na-niewyobrazalna-skale-fot-nasa-jpl-caltech-243993f.jpeg" width="3000" height="2400" alt="Jak powstał Księżyc? Jedna z teorii mówi o katastrofie na niewyobrażalną skalę (fot. NASA/JPL-CALTECH)" title="Jak powstał Księżyc? Jedna z teorii mówi o katastrofie na niewyobrażalną skalę (fot. NASA/JPL-CALTECH)" /> Badacz łączy ten ruch z geograficzną asymetrią opowieści: do uderzenia ma dojść na półkuli południowej, a północna część globu ma w reakcji ulec znacznej deformacji. W efekcie „piekło” nie powstaje jako zwykłe zagłębienie w miejscu uderzenia, tylko jako struktura krateru tworząca się oddolnie, zorganizowana wokół osi przebicia. Jednocześnie materiał wypchnięty po przeciwnej stronie miałby utworzyć górę Czyśćca, rozumianą tu jako centralne wyniesienie, znane geologom z dużych kraterów uderzeniowych. Dziewięć kręgów jako mapa pierścieni uderzenia Najbardziej sugestywny element tej propozycji dotyczy architektury piekła. Dziewięć kręgów przestaje być wyłącznie literackim porządkiem win i kar, a zaczyna przypominać morfologię basenów wielopierścieniowych: koncentrycznych, tarasowych struktur, które obserwuje się na innych ciałach Układu Słonecznego, np. na Księżycu. W takim ujęciu kolejne kręgi można czytać jako odpowiedniki pierścieni i progów, które powstają, gdy energia uderzenia modeluje skały na ogromnym obszarze. Prof. Burbery zestawia rozmach tego hipotetycznego zdarzenia ze skalą impaktu Chicxulub, związanego z globalnymi konsekwencjami dla życia na Ziemi, takimi jak wymarcie dinozaurów. To porównanie ma podkreślać nie tyle dosłowność sceny z poematu, ile możliwość użycia literatury do myślenia o zjawiskach skrajnych: nagłych, globalnych i trudnych do wyobrażenia bez odpowiednich modeli. Hipoteza wykracza poza literaturoznawstwo Badacz proponuje także, by impaktor miał kształt podłużny, podobny do obiektu międzygwiezdnego ‘Oumuamua. Wspomina również 60-tonowy meteoryt Hoba w Namibii jako przykład dużej masy, która nie uległa całkowitemu odparowaniu podczas przejścia przez atmosferę. W tym modelu Szatan pozostaje obiektem fizycznym, który trwale przebudowuje architekturę planety. W tle pojawia się jeszcze jeden trop: elementy geometrii nieeuklidesowej, które prof. Burbery dostrzega w części „Raj” dzieła Dantego i traktuje jako intuicyjne wyprzedzenie późniejszych narzędzi opisu przestrzeni. Całość ma wspierać tezę, że opowieści kultury mogą pełnić rolę „geomitologii literackiej” i budować wrażliwość na realne zagrożenia. Ten wątek badacz wiąże z obroną planetarną: świadomość, że ciała niebieskie potrafią być sprawcami zmian geologicznych stoi w kontrze do dawnych, arystotelejskich wyobrażeń o „niezmiennych” niebiosach. Nawet jeśli taka lektura „Boskiej komedii” pozostaje propozycją interpretacyjną, przenosi uwagę z samej symboliki na pytanie, jak ludzka wyobraźnia od wieków próbuje opisać energię zdarzeń, które w jednej chwili mogą zmienić oblicze świata. Źródło: EGU General Assembly 2026
Awanturnik, literat, mason i kobieciarz – prawdziwa historia Giacoma Casanovy
Dziś Casanova znany jest przede wszystkim jako jeden z najsłynniejszych kochanków w historii. Ale Wenecjanin był kimś więcej niż tylko kobieciarzem. Był bez wątpienia oszustem i przestępcą, który nieraz trafił do więzienia, samozwańczym alchemikiem, szpiegiem, duchownym, ale też znakomitym obserwatorem i wysokiej klasy intelektualistą. Jego krótki pobyt w Polsce zaowocował brzemiennym w skutkach pojedynkiem i trzytomowym dziełem „Historia niepokojów w Polsce”.
Spis treści: Czarownica z Murano Przystojny uwodziciel Bractwo wolnomularskie 300-letni alchemik Warszawski skandal Historia jego życia Giacomo Casanova, najstarszy z sześciorga dzieci aktorów Gaetano Giuseppe’a Casanovy i Zanetty Farussi z Wenecji, urodził się 2 kwietnia 1725 roku. Rodzina nie posiadała majątku, tytuł szlacheckich ani niczego, co dawałoby oparcie i pozwoliło na spokojne życie. W dodatku rodzice dużo podróżowali, przez co Giacomem i jego rodzeństwem zajmowała się babka. Czarownica z Murano Giacomo był dzieckiem inteligentnym, ale chorowitym. Aby odpędzić od wnuka złe duchy, babka wezwała czarownicę z wyspy Murano. Tej samej, która od średniowiecza słynie z wyrobu wyjątkowego szkła, nazywanego weneckim. Czarownica wysmarowała chłopca odchodami nietoperzy i masą innego paskudztwa, lecz o dziwo ta specyficzna kuracja przyniosła znakomite rezultaty. Tak dobre, że kila lat później, mając 12 lat Giacomo rozpoczął studia na Uniwersytecie w Padwie. W tamtych czasach dzieci szybko trafiały na uniwersytety. Niekoniecznie dlatego, że były nad wyraz rozwinięte. Po prostu edukację akademicką rozpoczynano znacznie wcześniej. W tym czasie dał się też poznać jako kochanek, a historie o jego uroku i sprawności seksualnej rozchodziły się pocztą pantoflową. Przystojny uwodziciel Faktem jest, że Giacomo wyróżniał się na tle innych mężczyzn. Był bardzo wysoki, miał ponad 186 cm wzrostu, ciemną karnację, ciemne włosy i brązowe oczy. Gdy połączy się to z niewątpliwą inteligencją i ujmującym sposobem bycia, mamy przepis na mężczyznę budzącego powszechne zainteresowanie. Kłopot w tym, że możliwości intelektualne i towarzyskie Casanovy nie szły w parze z tymi finansowymi. Pracował jako sekretarz, był przez pewien czas duchownym. Jednak jego kariera kościelna nie trwała długo. Długi hazardowe zaprowadziły go do więzienia. Po wyjściu na wolność stwierdził, że zostanie żołnierzem. „Kupiłem długi miecz i, z elegancką laską w dłoni, w dopasowanym kapeluszu z czarną kokardą, z przyciętymi bokobrodami i długim sztucznym warkoczem, ruszyłem, by olśnić całe miasto” – pisał w swoich pamiętnikach. Ta kariera również nie trwała długo i nie przyniosła oczekiwanych zarobków. Po powrocie do rodzinnej Wenecji zatrudnił się jako skrzypek w teatrze San Samuele. Po jednym z przedstawień uratował życie senatorowi Matteo Bragadinowi, który doznał ataku serca. Senator zaczął traktować go jak syna, co pozwoliło Casanovie na hulaszcze życie. Bractwo wolnomularskie Kolejne lata życia Casanovy to niemal nieustanne, często wymuszone podróże. I tak w 1750 roku znalazł się w Lyonie, gdzie przystąpił do wolnomularzy. To sprawiło, że przez resztę życia stykał się z wyjątkowymi ludźmi. W trakcie licznych pobytów w Paryżu spotkał m.in. madame de Pompadour, hrabiego de Saint-Germain, d’Alemberta oraz Rousseau. Korespondował oraz spotykał się z Wolterem. Po prelekcji o przyszłości transportu poznał i zaprzyjaźnił się z Benjaminem Franklinem. Podczas pobytu w Pradze w 1787 roku poznał Mozarta i wsparł swoim doświadczeniem uwodziciela Lorenzo Da Pontema, autora libretta do opery „Don Giovanni”. Legenda głosi, że był również na premierze opery. Jego życie było barwne, bogate w wydarzenia, przyjaźnie i nie zawsze legalne próby zdobycia pieniędzy. 26 lipca 1755 roku został aresztowany przez państwową wenecką inkwizycję i osadzony w celi pod Pałacem Dożów. Powodem osadzenia miły być jego skandaliczne romanse z zamężnymi kobietami, zakonnicami i dziewicami, hazard oraz związki z masonerią. Oficjalnie zatrzymano go za publiczne zniewagi wobec świętej religii. W więzieniu spędził 13 miesięcy. Wreszcie udało mu się uciec wraz z innym osadzonym. Historię tę opisze później w „Moja ucieczka z Więzienia Ołowianego”. 300-letni alchemik Po ucieczce z więzienia udał się do Paryża, gdzie udawał alchemika. Twierdził, że ma 300 lat i potrafi tworzyć diamenty. Zwrócił uwagę pewnego hrabiego, który uznał, że jego talent do kłamstwa czyni go świetnym szpiegiem. Jedną z misji była sprzedaż obligacji państwowych w Amsterdamie. Szybko dorobił się fortuny, którą równie szybko stracił, głównie na swoje liczne kochanki. Zadłużony i ścigany przez wrogów znów musiał uciekać. W 1760 roku, będąc bez grosza, przyjął nową tożsamość – „Chevalier de Seingalt”. Wrócił do Paryża i przekonał arystokratkę, że potrafi ją magicznie odmłodzić. W Anglii dostał się na audiencję u samego króla Jerzego III. Wreszcie trafił do Petersburga, gdzie usilnie próbował zainteresować sobą Katarzynę Wielką. Miał pecha, bo imperatorowa właśnie zakochała się bez pamięci w Potiomkinie i Wenecjanin nie zrobił na niej większego wrażenia. Warszawski skandal W październiku 1765 roku przybył z Petersburga do Warszawy, gdzie został życzliwie przyjęty przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, jednak nie otrzymał wyczekiwanej posady królewskiego sekretarza. Tym razem również poszło o romans. Casanova smolił cholewki do włoskiej tancerki Teresy Casaci. Traf chciał, że ta była kochanką podstolego wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego. W marcu 1766 roku doszło między panami do po pojedynku na pistolety. Giacomo ciężko ranił w brzuch polskiego księcia, co ściągnęło na niego gniew stronników Branickiego. Wenecjanin ukrywał się przez pewien czas w klasztorze reformatów przy ul. Senatorskiej w Warszawie. Pojedynek odbił się szerokim echem w Europie, a Casanova ostatecznie stracił względy króla Poniatowskiego i w lipcu 1766 roku został zmuszony do opuszczenia Polski. Historia jego życia W ostatnich latach życia nieco zwolnił. Został bibliotekarzem hrabiego Waldsteina w Czechach – praca była nudna i samotna, ale pozwalała na zajęcie się pisaniem. To właśnie tam spisał swoje słynne pamiętniki zatytułowane „Historia mojego życia”. Bo Casanova, choć kojarzony głównie z miłosnych podbojów, był naprawdę znakomitym i wnikliwym obserwatorem oraz utalentowanym literatem. Niestety, jego legenda awanturnika i kabotyna przyćmiła niewątpliwe talenty dyplomatyczne, rzutkość, szerokie horyzonty i ewidentny talent literacki. Casanova zmarł w 1798 roku w wieku 73 lat. Jego pamiętniki zostały wydane w 1826 roku, a osiem lat później trafiły do indeksu ksiąg zakazanych. 18 lutego 2010 Frédéric Mitterrand, minister kultury Francji, ogłosił, że Biblioteka Narodowa Francji zakupiła rękopis „Historii mojego życia”. Dzieło jest powszechnie dostępne w internecie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
William Szekspir i jego zaginiony dom. Po 300 latach archiwa ujawniły adres
Przez ponad trzy stulecia dokładna lokalizacja londyńskiego domu Williama Szekspira pozostawała wielką zagadką dla historyków i wielbicieli jego talentu. Teraz udało się odnaleźć unikatowy plan z 1668 roku, który precyzyjnie wskazuje fundamenty zaginionej posiadłości w dzielnicy Blackfriars. To niepozorne znalezisko zdradza nam to, co działo się w ostatnich latach życia artysty.
William Szekspir to postać, której nie trzeba przedstawiać – jego wpływ na literaturę światową jest ogromny. Jednak mimo jego sławy, wiele szczegółów z jego życia prywatnego pozostawało w sferze domysłów. Przez stulecia naukowcy wiedzieli, że w marcu 1613 roku zakupił on nieruchomość w prestiżowej dzielnicy Blackfriars w Londynie, w obrębie dawnego XIII-wiecznego klasztoru dominikanów. Problem polegał na tym, że nikt nie potrafił wskazać, gdzie dokładnie ten dom się znajdował. Napis na tablicy pamiątkowej przy 5 St Andrew’s Hill głosił jedynie, że budynek stał „w pobliżu tego miejsca”, co przez wieki irytowało badaczy. Czego nie wiedzieliśmy o mistrzu? Do tej pory powszechnie uważano, że William Szekspir po zakupie domu w 1613 roku szybko wycofał się z Londynu do rodzinnego Stratford-upon-Avon, gdzie wiódł spokojne życie szlachcica. Historycy często traktowali tę londyńską nieruchomość wyłącznie jako bezpieczną lokatę kapitału, a nie faktyczne miejsce zamieszkania. Nie znano ani precyzyjnych rozmiarów budynku, ani jego układu, a brak konkretnych planów uniemożliwiał odtworzenie codziennego życia twórcy w stolicy. Ta luka w biografii wielkiego dramaturga sprawiała, że jego ostatnie lata w Londynie były owiane tajemnicą. Archiwalny przełom profesor Munro Przełom nastąpił dzięki dociekliwości profesor Lucy Munro z King's College London, która podczas prac badawczych natrafiła na trzy kluczowe dokumenty – dwa w Archiwach Londynu i jeden w Archiwach Narodowych. – Prowadziłam badania w ramach szerszego projektu i nie mogłam uwierzyć, na co patrzę. Był to plan domu Szekspira w Blackfriars. Wszyscy myśleli, że nie znajdziemy już nic nowego, więc temat na lata poszedł w odstawkę – wspomina prof. Munro moment znaleziska. Najważniejszym znaleziskiem okazał się sporządzony w 1668 roku plan części dzielnicy Blackfriars, narysowany już po Wielkim Pożarze Londynu. To właśnie ten unikatowy dokument pozwolił na precyzyjne namierzenie fundamentów i rozmiarów posiadłości Szekspira. Badaczka przyznała, że była to chwila niedowierzania, gdyż dotychczas sądzono, że w tej kwestii nie da się już znaleźć żadnych nowych dowodów. Detale na temat zaginionej posiadłości Dzięki odkryciu wiemy już, że dom Szekspira obejmował tereny dzisiejszego wschodniego krańca Ireland Yard, dół Burgon Street oraz fragmenty budynków pod numerami 5 przy Burgon Street i St Andrew’s Hill. Posiadłość była pokaźna – główna część mierzyła blisko 14 metrów i około 4,5 metra szerokości. Okazało się, że tablica pamiątkowa wcale nie znajduje się jedynie „w pobliżu”, lecz dokładnie w miejscu, gdzie niegdyś stał dom mistrza. Dokumenty ujawniły także, że dom pozostał w rękach rodziny do 1665 roku, kiedy to wnuczka poety, Elizabeth Hall Nash Barnard, sprzedała go na rok przed tym, jak został zniszczony przez pożar. Dom jako warsztat pracy To ustalenie ma ogromne znaczenie dla historii literatury. – To odkrycie podważa narrację, jakoby Szekspir po prostu przeszedł na emeryturę do Stratford i nie spędzał już czasu w mieście. Czasami uważano, że kupił swoją posiadłość w Blackfriars jedynie jako inwestycję, ale nie wiemy, czy to prawda ani czy nigdy jej nie wykorzystał dla siebie. Mógł przecież kupić nieruchomość inwestycyjną w dowolnym miejscu w Londynie, ale ten dom znajdował się blisko jego miejsca pracy w teatrze Blackfriars – zauważa prof. Munro. A ta bliskość domu względem teatru sugeruje, że budynek ten był jego miejscówką, w której pracował i odpoczywał. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że to właśnie tutaj Szekspir współtworzył sztukę „Dwóch szlachetnych krewnych” z Johnem Fletcherem pod koniec 1613 roku. Fakt, że posiadał tak dużą nieruchomość w samym sercu kulturalnym miasta dowodzi, że Londyn pozostawał dla niego domem znacznie dłużej, niż sądziliśmy. Nowy obraz Szekspira jako Londyńczyka Co z tego wynika dla współczesnych wielbicieli poezji? Przede wszystkim zyskujemy nowy obraz Szekspira jako pisarza londyńskiego, silnie osadzonego w tkance miasta do ostatnich lat życia. To odkrycie pokazuje, że nawet w przypadku tak wielkich postaci, archiwa wciąż skrywają tajemnice. A Szekspir ciągle inspiruje. Niedawno powstał obsypany nagrodami film „Hamnet” na temat losów rodziny dramatopisarza. Źródło: King’s College London Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Piekło w raju – mroczna rzeczywistość za kulisami głośnej adaptacji Netfliksa
„Sto lat samotności” to opowieść o świecie zawieszonym między magią a codziennością. Macondo – literacka wioska rodziny Buendía – stało się symbolem Ameryki Łacińskiej, w której niezwykłość przenika zwyczajność. Powieść autorstwa Gabriela Garcíi Márqueza doczekała się ekranizacji na platformie Netflix. Problem w tym, że miejsce, które ją zainspirowało, ma dziś z magią niewiele wspólnego. Aracataca, miasto rodzinne autora, to przestrzeń naznaczona przemocą, zależnościami i walką o kontrolę.
Pomysł, by ekranizację powieści nakręcić właśnie tutaj, pojawiał się od początku. Dla wielu było oczywiste: skoro Macondo ma swoje źródło w Aracatace, to właśnie tam powinna powstać jego filmowa wersja. W praktyce to niemożliwe. Choć Aracataca uchodzi za pierwowzór literackiego Macondo, twórcy serialu nie zdecydowali się kręcić tam zdjęć. Produkcja platformy Netflix powstała w różnych częściach Kolumbii, a świat przedstawiony w dużej mierze zbudowano od podstaw – co najlepiej pokazuje, jak daleko rzeczywistość odbiega od literackiego mitu. Region od lat funkcjonuje w cieniu napięć, które wykraczają daleko poza obraz spokojnego karaibskiego miasteczka. Obok kolorowych domów i turystycznych śladów po Márquezie istnieje rzeczywistość znacznie mniej widoczna – taka, do której kamera nie ma łatwego dostępu. „Krwawe banany”, czyli kto tu naprawdę rządzi Gospodarka regionu od dekad opiera się na plantacjach bananów. To one przyciągnęły kapitał, ludzi i – z czasem – przemoc. Dziś plantacje nadal działają, ale ich funkcjonowanie trudno oddzielić od lokalnych układów siły. Struktury przestępcze nie zawsze są widoczne, ale ich obecność wyznacza granice tego, co można, a czego nie. Od bezpieczeństwa pracowników po transport i logistykę – wszystko odbywa się w ramach nieformalnych zasad. Pracownicy zarabiają niewiele, często funkcjonując na granicy przetrwania. Zyski płyną gdzie indziej. Oficjalnie jest to legalny biznes. W praktyce – system zależności, w którym dostęp do ziemi, pracy i bezpieczeństwa pozostaje ograniczony. To nie jest przeszłość, lecz mechanizm, który z czasem zmienił formę. Kolumbia, której się nie pokazuje – Istnieją dwie Kolumbie – mówi mi lokalny dziennikarz. – Ta, którą widzą turyści, i ta, w której żyje większość ludzi. Pierwsza jest kolorowa, głośna, pełna życia. Druga – cicha, napięta, podporządkowana lokalnym układom. – Na plantacjach ludzie funkcjonują niemal jak niewolnicy – dodaje. – Nikt z zewnątrz nie ma tam łatwego dostępu. Jeśli ktoś kontroluje teren, kontroluje wszystko: pracę, transport, bezpieczeństwo. Opowiada historię wizyty w Aracatace. Niewinny żart rzucony przy stoliku – sugestia, że może sami powinni kupić plantację – wystarczył, by następnego dnia musieli wyjechać. Szybko i bez dyskusji. Wojna o wpływy W marcu 2026 roku w okolicach Aracataki doszło do starć między grupami przestępczymi, w tym Gulf Clan i lokalnymi strukturami zbrojnymi. Zginęli cywile, spłonęły domy, część mieszkańców musiała uciekać. Takie sytuacje nie są wyjątkiem. Konflikt nie ma jednego początku ani jednego końca. To raczej ciąg zdarzeń, które wracają w różnych formach – zawsze wokół tych samych zasobów i wpływów. Oficjalne komunikaty państwa brzmią jak prośby, nie jak decyzje. Apel Rzecznika Praw Obywatelskich Kolumbii o „nieangażowanie ludności cywilnej” pokazuje granice realnej kontroli. Realizm (nie)magiczny Márquez pisał o świecie, w którym ,,czas nie mija, tylko kręci się w kółko”. W Aracatace to zdanie nabiera innego znaczenia. W 1928 roku w regionie doszło do ,,Masakry bananowej”, krwawego stłumienia strajku robotników miejscowej plantacji. Do dziś nie ma zgody co do liczby ofiar, ale dla mieszkańców ważniejsze od statystyk jest to, co wydarzenie symbolizuje: moment, w którym przemoc stała się narzędziem porządkowania rzeczywistości. Miasto nadal przyciąga turystów. Są tu murale, dom rodzinny pisarza, ślady Macondo. Z zewnątrz wszystko wygląda tak, jak powinno. Ale wystarczy wyjść poza ten obraz, by zobaczyć drugą warstwę – mniej spektakularną, za to bardziej trwałą. Taką, w której magia nie jest codziennością, lecz wyjątkiem. Bo jeśli coś naprawdę się tu powtarza, to nie niezwykłość, lecz mechanizmy, które od lat kształtują życie mieszkańców. Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
To tutaj powstał jeden z najsłynniejszych bohaterów świata. Region pozostał zaskakująco surowy
Wiatraki, muzea, hotele, nawet jedzenie. W regionie La Mancha wszystko ma związek z Miguelem de Cervantesem.
Spis treści: Wiatraki jak z powieści Cervantesa – które są oryginalne, a które to repliki? Żywy Don Kichot i Sancho Pansa – inscenizacja, która chwyta za serce Dulcynea, Casa de la Torre i smak La Manchy – śladami kobiety, która nie zauważyła Don Kichota Najbardziej wielojęzyczna książka świata? W El Toboso znajdziesz ponad 700 wydań „Don Kichota” Juan Bautista raz w miesiącu wspina się na drewniane ramiona zabytkowego wiatraka w miasteczku Campo de Criptana. Jako młynarz i specjalista od wiatraków pracuje od 28 lat. Z białą płachtą przewieszoną przez ramię wygląda na pionowej ścianie trochę jak superbohater. Jego misja? Założyć żagle na wszystkie cztery ramiona. Dzięki temu nieruchomy szkielet za chwilę ożyje, o ile tylko pozwoli na to łaskawy podmuch. Wiatraki jak z powieści Cervantesa – które są oryginalne, a które to repliki? Juan Bautista, nim zaczął się wspinać, sprawdził wraz z bratem José Maríą kierunek wiatru i ustawił skrzydła w odpowiednią stronę. – Widzisz te trzy wiatraki z ciemnego drewna? Są zabytkowe, można je obracać – tłumaczy mi Susana z biura promocji miasta. – Reszta powstała w latach 50. To repliki, postawione, by zachować dawny krajobraz – wskazuje kilka smukłych wież. Niestety dziś prawie nie wieje, więc mimo wysiłków Juana Bautisty skrzydła ani drgną. Dla mnie to jednak niezwykła okazja, by móc wyobrazić sobie, jak wyglądało całe wzgórze pod białymi żaglami. „Don Kichot spostrzegł z daleka ze 30 lub 40 wiatraków” – tak rozpoczyna się ósmy rozdział pierwszej części powieści Miguela de Cervantesa. Badacze nie mają pewności, gdzie dokładnie błędny rycerz zobaczył skrzydlate wieże, ale mogło to być właśnie w Campo de Criptana. Ze spisów katastralnych sprzed stuleci wiemy, że takich młynów znajdowało się tu aż kilkadziesiąt. – Cała okolica należała do zakonu św. Jakuba. W XVI w. tylko to zgromadzenie posiadało królewski przywilej budowania wiatraków – tłumaczy Susana. W innych zakątkach La Manchy, krainy nieopodal Madrytu, podobne konstrukcje pojawiły się znacznie później – choćby w mieście Consuegura, która też bywa łączona z powieścią Cervantesa. Tamtejsze wiatraki pochodzą jednak z połowy XIX w. Żywy Don Kichot i Sancho Pansa – inscenizacja, która chwyta za serce Turystów do Campo de Criptana przyciągają nie tylko wiatraki, z których jeden raz w miesiącu jest wprawiany w ruch przez braci Sanchez-Bermejo. Gdy rozmawiam z Juanem Bautistą, kątem oka dostrzegam, jak grupka gapiów gromadzi się wokół dwóch starszych panów w dziwnych strojach. Ten drobny i niewysoki dzierży lancę, a na głowie ma hełm w kształcie miski golibrody. To jedna z najbardziej charakterystycznych sylwetek w dziejach literatury. Ale nie tylko za sprawą rekwizytów od razu rozpoznaję hiszpańskiego bohatera Don Kichota. Odgrywający go mężczyzna jest stworzony do tej roli – ma szczupłą, pooraną zmarszczkami twarz, nieobecne spojrzenie i ciepły, ujmujący uśmiech. Stoi cichutko z boku, podczas gdy rubaszny i rozgadany Sancho Pansa kokietuje widzów. Po chwili rozpoczyna się przedstawienie: inscenizacja fragmentu, w którym Don Kichot przypuszcza szarżę na „olbrzyma”, biorąc wiatraki za groźne giganty. Nie trzeba znać powieści o szlachcicu z La Manchy, by domyślić się, że ten atak nie może się udać. Rycerz w rzeczywistości nazywa się José María Ortega i jest emerytowanym rolnikiem. Wspólnie z piekarzem Vicente Muñozem, powieściowym giermkiem, należą do opiekującego się wiatrakami stowarzyszenia, Asociación Hidalgos Amigos de los Molinos. José María i Vicente jako aktorzy amatorzy od ćwierćwiecza wcielają się w postacie z powieści Cervantesa. I choć czasem zapominają swoich kwestii, z odsieczą musi pospieszyć im suflerka, jest to najbardziej wzruszające przedstawienie, jakie mogłam sobie wyobrazić. Krucha postać Don Kichota w zestawieniu z majestatycznymi wiatrakami doskonale oddaje realia rozpaczliwie nierównej walki. Dulcynea, Casa de la Torre i smak La Manchy – śladami kobiety, która nie zauważyła Don Kichota Z areny przegranego pojedynku ruszamy w miejsce bliższe sercu błędnego rycerza – do El Toboso, gdzie mieszkała jego ukochana. Po obu stronach szosy aż po horyzont ciągną się równe rzędy winorośli i drzew oliwnych. Docieramy do miasteczka późnym popołudniem, gdy na kościelną wieżę padają ostatnie promienie słońca, a białe ściany domów odbijają niebieskawe światło dopiero co zapalonych latarni. W brukowanych uliczkach słyszymy tylko echo własnych kroków – niczym w mieście duchów, po którym błąkają się zagubione postacie z powieści. Przyjechaliśmy zbyt późno, żeby zajrzeć do głównej atrakcji, czyli świetnie zachowanego Domu Dulcynei, gdzie przed wiekami mieszkał niejaki don Esteban z siostrą Aną. Według niektórych źródeł to ona miała być pierwowzorem damy serca Don Kichota. Okazuje się jednak, że miejsce, w którym spędzimy noc, także niewiele się zmieniło od czasów Cervantesa. – Czujcie się jak u siebie – wita nas Isabel Fernández, właścicielka hotelu Casa de la Torre. Ma krótkie siwe włosy i ciemne, śmiejące się oczy. Na kolację założyła białą koronkową bluzkę i fartuch, co w chłodnych XVI-wiecznych murach wydaje mi się nie lada bohaterstwem; ja mam na sobie dwa swetry. – Jestem prawdziwą kobietą z La Manchy. U siebie nigdy nie marznę – śmieje się Isabel. W jej hotelu naprawdę można się poczuć jak w domu, choć dom to raczej zamożny. Zabytkowe wnętrze mojego pokoju ocieplają drewniane meble w stylu epoki. Nas rozgrzeje zaś kolacja, którą gospodyni przygotowała sama. Na pierwsze danie gęsty sos pisto manchego. – To nic takiego, tylko pomidory i papryka z oliwą z oliwek. Ale przyrządzone wedle przepisu mojej babci: dużo cierpliwości i żeliwna patelnia – opowiada. Duszenie warzyw przez 8 godz. wymaga wytrwałości i jest jakby nie z tej epoki. Isabel podaje pisto ze świeżymi bułkami i sadzonym jajkiem kuropatwy; po nim na stół trafiają croquetas z szynki, mięsa z rosołu i beszamelu, a na koniec salpicón – mięsna potrawka z książki kucharskiej z czasów Filipa II. To za panowania tego monarchy żył Cervantes. W hotelu wszystko wiąże się z hiszpańskim pisarzem. Nad długim stołem wisi portret Dulcynei pędzla Arsenii Tenorio. – Artystka przedstawiła ją pośród świń, jak zwykłą dziewczynę z La Manchy. Z książki wiemy, że Dulcynea była chłopką, że świetnie soliła wieprzowinę, a jak krzyknęła, to słyszała ją cała okolica. To ona zwoływała chłopów z pola. Kawał baby! – mówi z uznaniem Isabel. Z jednej z opowieści Don Kichota wynika również, że gdy on ją ujrzał i zapamiętał na zawsze, ona wcale go nie zauważyła. Dlatego na obrazie rycerz przedstawiony jest jako ledwie widoczny cień za plecami bohaterki. Z inicjatywy Isabel Fernández ukazało się kilka unikatowych wydań dzieł pisarza – choćby „Don Kichot” przepisany ręcznie przez znanych literaturoznawców oraz gości i przyjaciół Casa de La Torre, w przekładzie na 67 języków! Są w nim fragmenty po polsku, w keczua i w guarani, po kurdyjsku i aramejsku. 127 osób z całego świata usiadło, by wykaligrafować rozdziały wskazane przez pomysłodawczynię. Książkę wydano w 300 egzemplarzach; po jednym otrzymał każdy z twórców, pozostałe trafiły do kolekcjonerów. Najbardziej wielojęzyczna książka świata? W El Toboso znajdziesz ponad 700 wydań „Don Kichota” Isabel poza swoimi wydaniami ma też imponującą kolekcję dzieł Cervantesa w różnych językach w bibliotece obwieszonej rycinami i obrazami inspirowanymi „Don Kichotem”. To nie jedyny taki zbiór w El Toboso. Drugi, znaczenie starszy, znajduje się w Museo Cervantino. Przez drzwi z witrażem przedstawiającym błędnego rycerza wchodzimy do instytucji poświęconej jednej jedynej książce. Pomysłodawcą placówki był burmistrz Jaime Martínez Pantoja. W 1926 r. napisał do ambasadorów różnych krajów w Hiszpanii z prośbą, by przesłali do jego rodzinnego miasta egzemplarz najsłynniejszego dzieła Cervantesa przełożonego na swój język. Jako że Don Kichot z La Manchy jest ponoć, zaraz po Biblii, najczęściej tłumaczonym dziełem na świecie do El Toboso zaczęły wkrótce spływać książki. Zebrało się ich ponad 700. Ta wielość języków doskonale oddaje ducha epoki, w której Cervantes pisał „Don Kichota”. Choć działo się to już po wypędzeniu innowierców z Hiszpanii przez królów katolickich, Półwysep Iberyjski nadal był tyglem kultur, co znajduje odbicie w powieści. Dziś w La Manchy można już tylko szukać śladów tego świata. Choć region znajduje się obok Madrytu, pozostaje z boku turystycznych szlaków. Lekko zapatrzony w przeszłość, jest idealnym miejscem na odpoczynek. Źródło: National Geographic Traveler
Czarnolas Kochanowskiego – wieś, która na zawsze zapisała się w historii polskiej literatury
Czarnolas fascynuje nie tylko jako rodzinne gniazdo Jana Kochanowskiego, ale również jako przykład miejsca, które mimo upływu czasu i zmian właścicieli nigdy nie utraciło swojej symbolicznej wartości. Wieś konsekwentnie pełni rolę jednego z najważniejszych punktów na mapie polskiego dziedzictwa. To przestrzeń, w której historia i natura tworzą spójną, nadal żywą opowieść.
Spis treści: Gdzie leży Czarnolas Kochanowskiego? Historia wsi Muzeum Kochanowskiego w Czarnolesie – miejsce przesiąknięte duchem poety Czarnolas to niewielka, malownicza wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie zwoleńskim, na terenie gminy Policzna. Miejscowość znajduje się na obszarze Równiny Radomskiej, w regionie, który zachował charakter spokojnego, rolniczego krajobrazu. Struktura osadnicza Czarnolasu zachowała wiele cech dawnego układu wsi. Choć współczesny Czarnolas to miejscowość skromna pod względem wielkości, jej znaczenie historyczne i kulturowe jest nieporównywalnie większe niż sugerowałaby liczba mieszkańców. To właśnie tu, wśród pól i starych drzew, Jan Kochanowski tworzył swoje najważniejsze utwory. Gdzie leży Czarnolas Kochanowskiego? Dzisiejszy turysta przyjeżdżający do Czarnolasu bez trudu odnajdzie ślady poety. Wieś stanowi centrum tzw. krainy Kochanowskiego, obejmującej okoliczne tereny związane z życiem twórcy. Można tu zobaczyć zarówno współczesne miejsca pamięci, jak i historyczny układ przestrzenny, który nawiązuje do dawnej siedziby szlacheckiej. Dzięki temu Czarnolas stał się jedną z najważniejszych atrakcji kulturowych regionu radomskiego, a jednocześnie miejscem, gdzie nadal można poczuć atmosferę spokojnego, ziemiańskiego życia XVI wieku. Historia wsi Historia Czarnolasu jest nierozerwalnie związana z dziejami rodu Kochanowskich herbu Korwin. Już w pierwszej połowie XVI wieku wieś była prywatną własnością tej rodziny. W 1519 roku podzielono ją pomiędzy dwóch braci – Filipa i Piotra Kochanowskich. To właśnie syn tego drugiego, Jan Kochanowski, w 1559 roku odziedziczył część dóbr i ulokował w Czarnolesie swoją siedzibę. Wzniesiony przez poetę w 1560 roku dwór, położony w cieniu słynnej lipy, stał się przestrzenią twórczą, w której powstały „Pieśni”, „Fraszki” czy „Treny”. Czarnolas Jana Kochanowskiego szybko urósł do rangi symbolu polskiego renesansu. Niestety, oryginalny dwór poety nie przetrwał. W 1720 roku budynek spłonął, pozostawiając jedynie fragmenty murów. Zainteresowanie Czarnolasem nie gasło jednak wraz z upływem dekad. Właściciele wsi zmieniali się, a każdy kolejny ród w pewien sposób odciskał na niej swoje piętno. W XVIII wieku Czarnolas należał do księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego. Kolejni właściciele – Raczyńscy, Lubomirscy czy ponownie Jabłonowscy – sprawili, że Czarnolas stopniowo stawał się nie tylko majątkiem ziemskim, lecz także miejscem pamięci o poecie. Przekształcenia XIX wieku i kaplica Teresa Jabłonowskiej W XIX wieku Teresa Jabłonowska włączyła zachowane fragmenty murów spalonego dworu Kochanowskiego w konstrukcję kaplicy, którą wzniesiono około 1830 roku. To właśnie ona zapoczątkowała proces przekształcania Czarnolasu w miejsce symboliczne, będące hołdem dla poety. Równocześnie wieś rozwijała się jako typowa osada dworska. W 1827 roku liczyła 35 domów i 232 mieszkańców, a już w latach 60. XIX wieku populacja wzrosła do niemal 700 osób. Podział wsi na część dworską i włościańską odzwierciedlał charakterystyczny dla epoki model organizacji ziemiańskiej. Już pod koniec XIX wieku krajoznawcy, turyści i badacze zaczęli odwiedzać wieś, aby zobaczyć kaplicę, lipę i pamiątki po poecie. Aleksander Janowski, pionier polskiego krajoznawstwa, w 1904 roku wskazywał Czarnolas jako obowiązkowy punkt na trasie najciekawszych wycieczek po kraju. W kolejnych latach dawna wieś szlachecka zyskiwała status coraz ważniejszego punktu na mapie polskiej tożsamości kulturowej. Po II wojnie światowej zmienił się charakter zarządzania posiadłością. W latach 1954–1972 Czarnolas był siedzibą władz gromady, a w 1961 roku po raz pierwszy udostępniono zwiedzającym muzeum poświęcone Kochanowskiemu. Proces ten doprowadził do ostatecznego uformowania dzisiejszej roli wsi – miejsca pamięci narodowej, atrakcji kulturowej i centrum edukacji literackiej. Muzeum Kochanowskiego w Czarnolesie – miejsce przesiąknięte duchem poety Jedną z największych atrakcji w Czarnolesie jest Muzeum Jana Kochanowskiego, działające w zabytkowym dworze Jabłonowskich. Obiekt powstał w XIX wieku według projektu Jakuba Kubickiego, który był jednym z najwybitniejszych architektów polskiego klasycyzmu. Dwór, murowany i tynkowany, z elegancką bryłą parterowego budynku na wysokich piwnicach, na początku XX wieku został odrestaurowany po pożarze, dzięki czemu dziś możemy oglądać go w formie zbliżonej do oryginału. Powstanie muzeum i ekspozycja stała Muzeum otwarto w 1961 roku. Dziś jest to nowoczesna instytucja, która od 2020 roku działa jako samodzielna placówka kultury. Jej ekspozycja jest rozmieszczona w kilku salach tematycznych. Zwiedzający muzeum ma okazję poznać życie i twórczość poety z całkowicie nowej perspektywy – nie jako postać pomnikową, lecz jako człowieka zanurzonego w renesansowej kulturze europejskiej. W gablotach znajdują się starodruki, liczne wydania dzieł poety oraz prace naukowe poświęcone jego twórczości. Najcenniejsze eksponaty związane z poetą Wśród najcenniejszych eksponatów można zobaczyć dębowy fotel z herbem Korwin, obity skórą w ozdobne tłoczenia, który według tradycji należał do poety. Równie symboliczne są żelazne drzwi z inicjałami rodu – element pochodzący prawdopodobnie ze skarbca znajdującego się w spalonej w 1720 roku rezydencji Kochanowskich. Jednak muzeum to przede wszystkim miejsce, w którym „duch” Czarnolasu jest wciąż żywy. Wystawa „Jan Kochanowski – duch miejsca, klimat epoki” pozwala zanurzyć się w atmosferę renesansowej Polski, a interaktywne elementy ekspozycji umożliwiają zwiedzającym poznanie miejsc związanych z działalnością poety, a także zanurzenie się w klimacie gościny czartoryskiego dworu. Efekty dźwiękowe przywołują atmosferę życia rodziny Kochanowskich, a rekonstrukcje i prezentacje multimedialne pomagają zrozumieć kulturowy kontekst jego twórczości – od „Psałterza Dawidów” po „Pieśni” czy „Treny”. Park krajobrazowy i otoczenie muzeum Nie można pominąć także otoczenia dworu. Muzeum znajduje się w centrum pięknego parku krajobrazowego z XIX wieku, zaprojektowanego przez Józefa Stichego, a później przekształconego przez znanego ogrodnika Stefana Celichowskiego. Park, utrzymany w stylu angielskim, to miejsce spacerów, odpoczynku i kontaktu z naturą, w którym łatwo wyobrazić sobie krajobraz, jaki oglądał Kochanowski. To tu stoi obelisk upamiętniający miejsce dawnej lipy – tej samej, którą poeta wspominał w swoich utworach. Źródło: Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
To tu wielki romantyk przeżył wielką namiętność. Co skrywa pałac w Śmiełowie?
W niewielkim Śmiełowie, położonym malowniczo między Jarocinem a Żerkowem, mieści się jedno z najbardziej nastrojowych muzeów literackich w Polsce. To tu, w 1831 roku, Adam Mickiewicz znalazł bezpieczne schronienie, a miejsce to na zawsze zapisało się w historii polskiego romantyzmu.
Spis treści: „Polska Szwajcaria” i pałac, w którym każdy pokój opowiada historię Śladami wieszcza Chwila na oddech Punkt widokowy na Szwajcarię Żerkowską – panorama, której trudno zapomnieć Kiedy ruszałem w stronę Śmiełowa, nie spodziewałem się, że odkryję przestrzeń tak mocno przesiąkniętą historią, a jednocześnie tak urzekającą krajobrazem. Zaledwie kilkanaście kilometrów od Jarocina natrafiłem na widoki, które zostają w pamięci na długo. Wśród pagórków Szwajcarii Żerkowsko-Czeszewskiej wznosi się klasycystyczny pałac, otoczony zabytkowym parkiem. Od ponad pięciu dekad pełni funkcję Muzeum Adama Mickiewicza. Pisał, że Śmiełów jest dla niego „jedynym miejscem, gdzie mogę odpocząć”. „Polska Szwajcaria” i pałac, w którym każdy pokój opowiada historię Rezydencję ukończono w 1797 roku. Zaprojektowana przez Stanisława Zawadzkiego – twórcę słynnych założeń w Dobrzycy i Lubostroniu – zachwyca symetrią, monumentalnym portykiem jońskim i arkadowymi galeriami. To architektura, która nie tylko imponuje, ale także zaprasza do zanurzenia się w jej opowieści. Po przekroczeniu progu pałacu ma się wrażenie, że dawne rody – od Gorzeńskich po Chełkowskich – wciąż są tu obecne. Właśnie w tych wnętrzach Adam Mickiewicz zatrzymał się, próbując przedostać się do powstania listopadowego. Chodził tymi samymi alejkami, przesiadywał w tych samych pokojach i przeżywał jedno z najgorętszych romansowych epizodów swojego życia – uczucie do Konstancji Łubieńskiej. A widoki na „polską Szwajcarię”, które dziś podziwiam z tych samych okien, znalazły odbicie w słynnej inwokacji do „Pana Tadeusza”. Wnętrza zdobią imponujące sztukaterie Michała Ceptowskiego i freski braci Smuglewiczów. Pałac mógłby równie dobrze stać w jednej z europejskich metropolii, a jednak stoi tutaj – w sercu wielkopolskiej prowincji. Losy rezydencji nie zawsze były łaskawe. Podczas II wojny światowej została ograbiona, a później zamieniona na mieszkania pracownicze i szkolne klasy. Dopiero w 1955 roku rozpoczęto odbudowę i tworzenie muzeum. Dziś znajdują się tu unikatowe pamiątki związane z Mickiewiczem oraz przedmioty należące do dawnych właścicieli majątku. Zgromadzono również artefakty po innych romantykach – Juliuszu Słowackim czy Cyprianie Kamilu Norwidzie. Śladami wieszcza Muzeum w Śmiełowie to jedyny w Polsce obiekt w całości poświęcony Adamowi Mickiewiczowi. Od pierwszych chwil uwagę zwiedzających przyciąga jasna amfilada salonów wypełniona rękopisami, pierwodrukami, listami, obrazami i pamiątkami związanymi z poetą oraz kulturą polskiego romantyzmu. Wystawa układa się w opowieść o życiu twórcy – od młodości na Litwie, przez działalność filomacką i emigrację, aż po twórczość paryską. Multimedialne stanowiska pozwalają posłuchać fragmentów „Pana Tadeusza” i obejrzeć pierwsze wydania poematu. Na piętrze znajdują się historyczne wnętrza z pamiątkami po rodzie Chełkowskich oraz artefaktami związanymi z osobami odwiedzającymi Śmiełów: Sienkiewiczem, Paderewskim czy Wojciechem Kossakiem. Chwila na oddech Drugim sercem muzeum jest rozległy park w stylu angielskim. Romantyczne alejki, starodrzew, malownicze stawy i rzeźby sprawiają, że spacer staje się integralną częścią wizyty. Wśród najważniejszych miejsc znajdują się: Ogródek Zosi, pomnik Mickiewicza – jedno z najstarszych upamiętnień poety w Wielkopolsce, wyspa ze „Świątynią dumania”, mostki i zakola Lutyni, która przecina park. To przestrzeń, która sama narzuca wolniejsze tempo. Idealna, by usiąść z książką, przeczytać ulubione wersy lub po prostu chłonąć atmosferę romantycznego dworku. Miejscowa legenda mówi, że to tutaj Mickiewicz miał posadzić dąb po upadku obrony Warszawy, co dodatkowo dodaje miejscu symbolicznej mocy. Punkt widokowy na Szwajcarię Żerkowską – panorama, której trudno zapomnieć W drodze z Śmiełowa do Żerkowa warto zatrzymać się na punkcie widokowym na Szwajcarię Żerkowską. To jedno z najpiękniejszych miejsc panoramowych w tej części kraju. Z platformy można dostrzec pałac w Śmiełowie, kościół w Brzóstkowie, a przy dobrej pogodzie nawet Pyzdry. Dla mnie Śmiełów stał się jednym z tych miejsc, do których chce się wracać – choćby tylko po to, by jeszcze raz spojrzeć z platformy na pałac i przekonać się, że historia, natura i kultura potrafią tu współistnieć w idealnej harmonii. Źródło: Wielkopolska Organizacja Turystyczna Nasz ekspert Filip Nowek Od lat związany z mediami i komunikacją, z wykształcenia dziennikarz, który zawodowo rozwija się w obszarze marketingu. Pasjonuje się podróżami, które stanowią dla niego niewyczerpane źródło inspiracji – zarówno w pracy, jak i poza nią. Jest autorem przewodników po krajach europejskich oraz licznych zestawień i ciekawostek dotyczących największych miast świata. Uważnie obserwuje zmieniające się trendy w turystyce i sposoby odkrywania nowych miejsc. Po godzinach oddaje się swojej drugiej pasji – tenisowi, a także chętnie spędza czas w kinie, szukając historii, które poruszają i inspirują.
Obcokrajowcy ocenili polską literaturę. Ranking najlepszych książek otwiera lektura szkolna
Polska literatura od lat cieszy się dużym uznaniem nie tylko w naszym kraju, ale i na świecie. Wiele o gustach zagranicznych czytelników mówi lista ich ulubionych polskich dzieł. Zestawienie otwiera dobrze nam znana lektura szkolna.
Spis treści: Czy to najlepsza polska książka? Ulubione polski książki czytelników na świecie Media rozpisują się o książkach polskich autorów, które cieszą popularnością nie tylko w kraju, ale i za granicą. Tu triumfuje między innymi Olga Tokarczuk. Powieść noblistki zatytułowana „Empuzjon” trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Co ciekawe, jej angielskie tłumaczenie pojawiło się w amerykańskich księgarniach zaledwie kilka tygodni wcześniej. Mimo krótkiego stażu na półkach tytuł szybko został doceniony przez czytelników i krytyków. Literaturę spod pióra Olgi Tokarczyk doceniła też brytyjska piosenkarka Dua Lipa. W jednym z wywiadów artystka przyznała, że bardzo spodobała jej się książka naszej noblistki „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Więcej o tym, jakie polskie książki najbardziej podobają się obcokrajowcom, mówi ranking opublikowany w serwisie społecznościowym Goodreads. Platforma ta jest znana także czytelnikom z Polski, jednak większość jej użytkowników pochodzi z krajów anglojęzycznych. Idea jest prosta: internauci mogą oceniać tam książki i dyskutować o nich. W Polsce najpopularniejszym serwisem tego typu jest strona Lubimy Czytać. Czy to najlepsza polska książka? Na Goodreads nie brakuje tematycznych zestawień i rankingów. Jeden z nich jest szczególnie interesujący dla Polaków. Dotyczy bowiem właśnie polskich książek. Które z nich najbardziej podobają się obcokrajowcom? Pierwsze miejsce może zaskoczyć. Nie zajmuje go bowiem żaden z naszych noblistów, a Bolesław Prus. Za jego najlepszą powieść uznano „Lalkę”. To też najbardziej znany tytuł Prusa. Choćby dlatego, że od lat jest w Polsce lekturą obowiązkową. Każdy z nas na jakimś etapie edukacji zetknął się więc z Izabelą Łęcką i Stanisławem Wokulskim. Jak widać, ich burzliwe losy fascynują nie tylko polskich czytelników. Powieść jest dość długa (w zależności od wydania liczy około 800 stron), przez co czasem wzbudza niechęć uczniów. Ci, którzy jednak czytają „Lalkę” od deski do deski, żywo dyskutują potem o postawach głównych bohaterów – a te są dość kontrowersyjne. Przykładowo, zafascynowany Łęcką Wokulski podporządkowuje jej całe swoje życie, przez co wielu widzi w nim romantyka-idealistę. Z drugiej strony jego nieprzystosowanie do społeczeństwa i załamanie po zawodzie miłosnym rodzą wątpliwości: czy jest bohaterem tragicznym, czy może jego uczucia są toksyczne? Izabelę Łęcką z kolei często krytykuje się za powierzchowność, egoizm i niezdolność do docenienia prawdziwej (?) miłości. Jej relacja z Wokulskim – od manipulacji po chwilowe przebłyski sympatii – jest różnorako interpretowana przez czytelników. Ulubione polski książki czytelników na świecie Drugie miejsce w zestawieniu również zajmuje lektura szkolna. Jako drugą najlepszą polską książkę czytelnicy wybrali „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Trzeba przyznać, że to dość zaskakujący wybór, bo choć objętościowo powieść Gombrowicza jest znacznie krótsza np. od „Lalki”, to jej fabuła – pełna groteski i absurdu – wymaga większego skupienia. Podium zamyka „Krew elfów” autorstwa Andrzeja Sapkowskiego. To pierwsza z pięciu części sagi o wiedźminie Geralcie z Rivii. Co ciekawe, Andrzej Sapkowski pojawia się w zestawieniu 10 najlepszych polskich książek aż trzykrotnie. Na 8. miejscu znalazł się jego „Chrzest Ognia”, a na 9. „Czas Pogardy”. To akurat nie powinna być dużym zaskoczeniem. Postać Wiedźmina stworzona przez Sapkowskiego od lat jednym z najlepiej sprzedających się polskich towarów eksportowych. Na podstawie książek Polaka powstały między innymi gry komputerowe oraz seriale. Poniżej całe zestawienie najlepszych polskich książek według czytelników Goodreads. „Lalka” – Bolesław Prus, „Ferdydurke” – Witold Gombrowicz, „Wiedźmin: Krew Elfów” – Andrzej Sapkowski, „Solaris” – Stanisław Lem, „Quo Vadis” – Henryk Sienkiewicz, „Sklepy cynamonowe” – Bruno Schulz, „Kamienie na szaniec” – Aleksander Kamiński, „Wiedźmin: Chrzest Ognia”– Andrzej Sapkowski, „Wiedźmin: Czas Pogardy” – Andrzej Sapkowski, „Tango” – Stanisław Mrożek. Źródło: Goodreads Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wieki nie całkiem ciemne. Czy wczesne średniowiecze słusznie nosi taką nazwę?
Wczesne średniowiecze bywa nazywane wiekami ciemnymi, ale ta etykieta coraz częściej budzi sprzeciw. Nowe badania pokazują, że kultura i edukacja nie zniknęły, tylko przeszły transformację. Elity uczyły się inaczej, często w domach, a kobiety odgrywały coraz większą rolę. Co więcej – wciąż tworzono literaturę, kazania i poezję.
Spis treści: Błędy w Biblii? Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Płodny Izydor Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Kościół a piśmienność Kobiety rosną w siłę Łacina coraz mniej zrozumiała Tradycyjne historiograficzne stereotypy, tworzone głównie przez zniesmaczonych miłośników antyku, przedstawiają trzecią ćwierć pierwszego tysiąclecia (ok. 500–750) jako „wieki ciemne” Europy: czas, w którym rozum i klasyczna filozofia ustąpiły miejsca ignorancji i zabobonom. Ale czy słusznie? Błędy w Biblii? Księża i mnisi wciąż czytali Biblię, ale kopie, które mieli do dyspozycji, były pisane koszmarną łaciną, rojącą się od błędów gramatycznych. A owa garstka duchownych, którzy robili choć tyle, stanowiła wyjątek; reszta ludzi w ogóle nie potrafiła czytać. Jednak ten stereotyp nie jest pełnym – ani nawet połowicznym – obrazem. Pod koniec VIII wieku zachodni skrybowie opracowali nowy rodzaj pisma i nowe metody kopiowania tekstów, które sprawiły, że wcześniejsze manuskrypty zapisane dawnymi stylami pisma zaczęły im się wydawać kompletnie archaiczne. W efekcie dość ochoczo pozbywali się starszych rękopisów po ich skopiowaniu – co oznacza, że zachowało się bardzo niewiele tekstów pochodzących sprzed drugiej połowy VIII wieku. Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Ogromnie komplikuje to proces rekonstruowania kultury intelektualnej łacińskiej Europy w trzeciej ćwierci pierwszego tysiąclecia. Wobec znikomej liczby zachowanych manuskryptów z tego okresu niezwykle trudno posłużyć się wprost ówczesnymi tekstami jako dowodem na to, że między VI a połową VIII wieku czytano i sporządzano kopie. Brak oryginalnych manuskryptów pochodzących z tego okresu był, rzecz jasna, głównym czynnikiem, który przyczynił się do nadania mu etykietki „wieków ciemnych”; jednak przynajmniej po części ów brak świadectw jest iluzoryczny, gdyż był konsekwencją zniszczeń towarzyszących odmiennym upodobaniom pisarskim późniejszych mnichów. W efekcie argumentacja musi się często opierać na pośrednim wnioskowaniu. Jak okazało się w ostatnich dekadach – tradycyjna charakterystyka edukacji i nauki w tych stuleciach (a już na pewno uporczywie utrzymująca się etykietka „wieków ciemnych”) jest w dużej mierze nietrafna i myląca. Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Ważnym intelektualnym krokiem naprzód było uświadomienie sobie, że „piśmienność”, choć jest rzeczownikiem w liczbie pojedynczej, tak naprawdę oznacza zjawisko złożone. Dziś zwykle wrzucamy czytanie i pisanie do jednego worka. Jednakże w przednowożytnych realiach czytanie i komponowanie tekstu – sztuka tworzenia w rozmaitych gatunkach literackich różnej trudności – były częstokroć umiejętnościami odrębnymi, nabywanymi przez różne osoby i służącymi odmiennym celom. Fizyczny akt pisania – praca z piórem, pergaminem i inkaustem – był jeszcze inną sztuką, często o niższym statusie niż czytanie i komponowanie. W świecie rzymskim komponowanie polegało z reguły na dyktowaniu tekstu posłusznym skrybom i nawet czytano zazwyczaj na głos. Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Intelektualne dokonania niektórych czołowych duchownych, takich jak Braulion – i może w jeszcze większej mierze jego nauczyciel, Izydor z Sewilli – były niezwykle bogate. Urodzony około roku 560 w południowej Hiszpanii Izydor otrzymał klasyczne wykształcenie w zakresie języka i literatury łacińskiej pod kierunkiem swego brata Leandra, architekta trzeciego synodu w Toledo, który w 589 roku doprowadził Wizygotów do chrześcijaństwa nicejskiego i po którym Izydor około roku 600 przejął funkcję biskupa Sewilli. Po śmierci Izydora w 636 roku Braulion sporządził wykaz jego dzieł. Jest to imponujący katalog: dwadzieścia ksiąg o gramatyce (edukacyjnych prac składających się na oparte na klasycznych wzorcach studium językowo-literackie) oraz mnóstwo innych, poświęconych dyscyplinie kościelnej, egzegezie biblijnej i historii. Płodny Izydor Nikt na wczesnośredniowiecznym Zachodzie nie mógł się równać z Izydorem pod względem płodności pisarskiej, ale w innych chrześcijańskich mikrokosmosach postrzymskiego Zachodu było wielu uczonych mężów. Spod ich pióra w rzekomych „wiekach ciemnych” wychodziła obfitość kazań, praw kanonicznych, liturgii, żywotów świętych i dzieł religijnych. Po bliższym i życzliwszym zbadaniu także świeckie elity zachodnich państw powstałych po rozpadzie imperium rzymskiego okazują się bardziej wykształcone, niż wcześniej sądzono, choć ewidentnie w zróżnicowanej mierze. Olbrzymia większość była biernie piśmienna: nauczona jeśli nie kompozycji, to przynajmniej czytania Biblii. Zwykle byli oni też funkcjonalnie piśmienni, gdyż musieli sobie radzić zarówno z dokumentami prawnymi (choć być może z pomocą specjalistów), jak i z własnymi, opartymi na rejestrach narzędziami administracyjnymi, które pozwalały im zarządzać majątkami ziemskimi. W ostatnich dekadach XX wieku w północno-środkowej Hiszpanii odkryto skarbnicę dokumentów spisanych na łupku i datowanych na okres od końca VI do połowy VIII stulecia – wiele z nich należy właśnie do tej administracyjno-prawnej kategorii. To nietypowo trwałe medium uchroniło przed zniszczeniem teksty, które na postrzymskim Zachodzie w większości zapewne spisywano masowo na bardziej ulotnych skrawkach papirusu lub pergaminu, a czasem nawet na drewnianych tabliczkach. Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Choć jednak w Europie „wieków ciemnych” znajomość łaciny, w znacznej części silnie kształtowana przez klasyczne i późnorzymskie chrześcijańskie dziedzictwo, nie była rzadkością, opierała się ona teraz na zupełnie nowej infrastrukturze. Późnorzymskie elity ziemiańskie uczyli czytać i pisać zawodowi, pracujący na własną rękę nauczyciele języka i literatury – gramatycy, których można było znaleźć w większości targowych miast imperium. Ten program nauczania rozszerzali, dla tych, którzy mogli sobie na to pozwolić, retorzy i filozofowie działający w ośrodkach akademickich. Dzieci elit spędzały kilka kosztownych lat na zgłębianiu pod kierunkiem owych nauczycieli małego kanonu ustalonych tekstów, ucząc się „poprawnej” łaciny i przyswajając sobie wspólny kod kulturowy, który przygotowywał je do życia publicznego w świecie rzymskim. Jednakże na postrzymskim Zachodzie nie tylko szybko przestały funkcjonować dawne ośrodki akademickie, ale i zniknęła cała klasa zawodowych gramatyków. W Brytanii Święty Patryk jest ostatnią osobą, o której wiadomo, że pobierała – około 400 roku – naukę u zawodowego gramatyka; w Galii i Hiszpanii gramatycy zniknęli przed końcem V wieku. Nieco dłużej utrzymali się w Italii: w pierwszej połowie VI stulecia gramatyków i retorów wciąż można było znaleźć przynajmniej w Rzymie, Rawennie i Mediolanie (w tej właśnie tradycji kształcił się Wenancjusz). Kościół a piśmienność Na całym dawnym rzymskim Zachodzie – w Galii, Hiszpanii i Italii – było tylko około 350 biskupstw. A raz nadane, każde z nich było piastowane dożywotnio. Dla kontrastu, około 400 roku, u szczytu rozwoju państwowej biurokracji, sama tylko zachodnia połowa imperium rzymskiego oferowała swoim wykształconym ziemiańskim elitom co najmniej 3 tysiące wysokich stanowisk w każdym dziesięcioleciu, a wiele innych atrakcyjnych posad niższego szczebla czekało na kandydatów o pośledniejszym statusie. Niektóre z tych ziemiańskich rodzin nie przetrwały upadku imperium, ale spośród wielu, którym się to udało, jedynie niewielka mniejszość obrała kariery kościelne. Nawet przyjmując, że atrakcyjne były również niektóre podrzędne stanowiska klerykalne, Kościół w okresie postrzymskim zdecydowanie nie był strukturą na tyle dużą, by wchłonąć wszystkich niedobitków rzymskiego ziemiaństwa. Większość z nich szybko zaczęła służyć swoim nowym władcom jako wojownicy. To z kolei wyjaśnia, dlaczego gramatycy porzucili swą profesję i zniknęły ośrodki wyższej edukacji. Wraz z rozpadem struktur państwowych, które zatrudniały ich absolwentów, bardzo kosztowna nauka języka i literatury klasycznej – nie mówiąc już o bardziej zaawansowanej znajomości filozofii i prawa – straciła praktyczne zastosowanie. Nawet jeśli łacina i klasyczna edukacja jako taka zachowały w dużej mierze swój kulturowy prestiż wyznaczników elitarnego statusu, gruntowne klasyczne wykształcenie szybko stało się niszowym luksusem w świecie, w którym pola bitwy, a nie biskupstwa, zastąpiły urzędy jako typowe środowisko życia elit. Elitarne rody nie widziały już potrzeby wykładania pokaźnych sum na edukację, która przestała zwiększać szanse ich dzieci na sukces życiowy, i w efekcie popyt na usługi gramatyków spadł. Kobiety rosną w siłę Tak więc, mimo że kultura klasyczna nie zniknęła w okresie postrzymskim, struktury edukacyjne stanowiące fundament wykształcenia elit przeszły poważną metamorfozę. Odkąd zabrakło gramatyków, ogniskiem podstawowej edukacji stał się dom rodzinny, gdzie kobiety – matki – odgrywały główną rolę we wstępnym kształceniu dzieci. Jednym z ubocznych skutków tego stanu rzeczy było to, że istniejące w czasach rzymskich różnice w poziomie wykształcenia mężczyzn i kobiet zaczęły zanikać i jeśli już, to właśnie kobiety z elit stały się na wczesnośredniowiecznym Zachodzie lepiej wykształcone niż ich męscy krewni. Stąd pokaźna liczba wykształconych kobiet w literackim otoczeniu wczesnośredniowiecznych biskupów: kilka pojawia się na przykład w zachowanej korespondencji Brauliona. W jednym wypadku, na wyraźną prośbę (nieznanej skądinąd) Apicelli, do słów pocieszenia Braulion dołączył kopie (apokryficznych) ksiąg Tobiasza i Judyty. Łacina coraz mniej zrozumiała To zastąpienie edukacji profesjonalnej przez domową silnie z kolei wpłynęło na dominujące wzorce wykształcenia elit. W dłuższej skali czasowej przyspieszyło, nawet w elitarnych kręgach, przejście z łaciny na rozmaite formy języka staroromańskiego, z których ostatecznie ukształtował się współczesny język francuski, hiszpański i włoski. Z kilku anegdotycznych przekazów wynika jednak jasno, że pewna forma łaciny (a nie starofrancuski ani starohiszpański) była językiem mówionym elit jeszcze w X wieku, kiedy to wciąż potrafiły one porozumieć się ze sobą na terenie od południowej Hiszpanii po północno-środkową Francję. Ale bez gramatyków z ich zbiorami reguł coraz trudniejsze stawało się pielęgnowanie ustalonej, jednolitej formy pisanej łaciny, charakterystycznej dla późnorzymskich elit. Ponieważ ludziom nie wtłaczano już do głów rozmaitych „poprawnych” końcówek wyrazów, jakie wyszczególniały podręczniki gramatyków, fleksyjne formy klasycznej łaciny zaczęły zanikać w codziennym użyciu, a mówiona łacina postrzymskich elit szybko odeszła od klasycznych norm ich rzymskich poprzedników w stronę znacznie prostszych wzorców. To uproszczenie, nieuniknione w świecie, w którym nauczyciele nie przestrzegali rygorystycznie reguł gramatyków, sprawiało też, że teksty pisane bardziej skomplikowaną, klasycyzującą łaciną stawały się mniej zrozumiałe. Stąd, choć elity wciąż posługiwały się w mowie pewną formą łaciny, bardziej wyrafinowane formy lingwistyczne wkrótce stały się nieczytelne dla niewprawnego odbiorcy. To jest przedruk z książki „Chrześcijaństwo. Triumf religii”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Rebis w przekładzie Adama Bukowskiego, Jacka Środy, Norberta Radomskiego. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
To on zabrał Polaków do świata surowych krain polarnych. Książki tego autora to klasyka
Doświadczenia z ekspedycji polarnych stały się dla Czesława Centkiewicza inspiracją do stworzenia opowieści, które zapadły w pamięć całym pokoleniom. Oto nieznane fakty z życia pioniera polskiej literatury polarnej.
Spis treści: Alina i Czesław Centkiewiczowie Czesław Centkiewicz – książki Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz jest pionierem polskiej literatury polarnej. Dzięki swoim książkom stał się uosobieniem fascynacji Arktyką i Antarktyką. Nie sposób jednak mówić o Czesławie Centkiewiczu, pomijając jego żonę, Alinę Centkiewicz. Alina i Czesław Centkiewiczowie Para ta tworzyła nierozerwalny duet, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Alina i Czesław Centkiewicz nie ograniczali się jedynie do pisania o swoich podróżach – często sami brali udział w wyprawach naukowych. Razem badali nieznane dotąd obszary i dokumentując życie ludzi i dzikich zwierząt w ekstremalnych warunkach. Alina Centkiewicz, z domu Kosk, była nie tylko żoną Czesława, ale również jego współautorką. Razem stworzyli wiele książek, które przybliżały czytelnikom piękno i surowość polarnych krain. Ich książki, takie jak „Zaczarowana zagroda” czy „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”, stały się klasyką polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Alina, z wykształcenia pedagożka, z pasją angażowała się w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Organizowała wykłady i prezentacje w szkołach i instytucjach kulturalnych. Czesław, inżynier i geofizyk, wnosił do książek głęboką wiedzę o warunkach panujących na biegunach. To połączenie wiedzy naukowej z literackim talentem sprawiło, że ich pasjonujące opowieści stały się cennymi źródłami informacji. Prace Centkiewiczów były wielokrotnie nagradzane. Ich wkład w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych do dziś jest nieoceniony. Czesław Centkiewicz – książki Twórczość pisarska Czesława Centkiewicza obejmuje szerokie spektrum gatunków literackich, od literatury faktu po literaturę dziecięcą. Jego książki były inspirowane osobistymi doświadczeniami z licznych wypraw polarnych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Czesława Centkiewicza jest „Anaruk, chłopiec z Grenlandii”. Książka ta, skierowana do młodszych czytelników, opowiada historię dziecka, które żyje w surowych warunkach Arktyki. Dzięki prostemu językowi i fascynującym opisom historyjka od lat cieszy się popularnością wśród dzieci i jest często wykorzystywana jako lektura szkolna. Nie mniejszą popularnością od lat cieszą się wspomniane wcześniej „Zaczarowana zagroda” i „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”. Innym ważnym dziełem jest książka opisująca podróż przez Afrykę, którą Centkiewicz odbył wraz z żoną. Jej tytuł to „Od Kairu do Cape Town”. Pełna przygód opowieść ukazuje niezwykłą determinację i odwagę autorów, którzy nie bali się wyzwań, jakie stawia przed nimi nieznany kontynent. Książka ta, choć mniej znana niż ich arktyczne opowieści, jest równie ważnym świadectwem podróżniczych pasji Centkiewiczów. Warto również wspomnieć o „Białym lądzie”. Ta książka, oparta na doświadczeniach z wyprawy do Antarktyki, jest hołdem dla polskich badaczy, którzy poświęcili swoje życie na eksplorację tego nieprzyjaznego kontynentu. Centkiewicz w mistrzowski sposób opisuje nie tylko zmagania ludzi z ekstremalnymi warunkami, ale także piękno i majestat lodowego świata, który mimo swojej surowości, fascynuje i przyciąga kolejnych śmiałków. Twórczość Czesława Centkiewicza to również bogaty zbiór reportaży i artykułów, które publikował w różnych czasopismach. Jego prace były często ilustrowane zdjęciami, które sam wykonywał podczas swoich podróży. Był jednym z pierwszych polskich autorów, którzy w tak szeroki sposób popularyzowali tematykę polarną, przybliżając ją szerszemu gronu odbiorców. Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był nie tylko pisarzem i podróżnikiem. Oto ciekawostki, które mogą zaskoczyć nawet jego największych fanów. Jedną z mniej znanych informacji o Centkiewiczu jest fakt, że zanim zajął się literaturą, pracował jako inżynier geofizyk. Wiedza zdobyta na Politechnice Warszawskiej okazała się niezwykle przydatna podczas jego wypraw polarnych. Wykształcenie techniczne pozwoliło mu lepiej zrozumieć otaczający świat oraz zaangażować się w rozwój badań naukowych w rejonach polarnych. Czesław Centkiewicz był również zapalonym fotografem. Jego zdjęcia, które często ilustrowały jego książki i artykuły, są do dziś cenione nie tylko za swoją wartość dokumentalną, ale także artystyczną. W czasach, gdy fotografia nie była jeszcze tak powszechna, jak dzisiaj, Centkiewicz potrafił uchwycić na kliszy niezwykłe momenty z życia ludzi i zwierząt w ekstremalnych warunkach. Centkiewiczowie mieli również bliskie kontakty z wieloma wybitnymi postaciami polskiej nauki i kultury. Przyjaźnili się między innymi z Antonim Dobrowolskim, wybitnym polarnikiem, uczestnikiem wyprawy antarktycznej w latach 1910–1912, który był jednym z pierwszych polskich badaczy tego kontynentu. Niewielu wie, że Czesław Centkiewicz miał również talent do opowiadania anegdot. Jego opowieści, pełne humoru i autoironii, były często przytaczane przez przyjaciół i współpracowników. Potrafił z niezwykłą lekkością opowiadać o trudnych sytuacjach, w które wpadał podczas swoich wypraw, co czyniło go niezwykle lubianą postacią w gronie polskich podróżników i naukowców. Pod koniec życia Centkiewiczowie osiedlili się w Warszawie, gdzie spędzili swoje ostatnie lata, kontynuując pisanie i popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Ich dom stał się miejscem spotkań dla wielu osób zainteresowanych tematyką polarną. Oni sami do końca swoich dni pozostali aktywni zarówno literacko, jak i naukowo. Czesław Centkiewicz zmarł 10 lipca 1990 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i naukowy, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia podróżników i miłośników literatury. Jego życie i twórczość są dowodem na to, że pasja do odkrywania świata i dzielenia się wiedzą może prowadzić do niezwykłych osiągnięć, które przetrwają lata. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Osiemdziesiąte urodziny bajki o Muminkach. Śladami fikcyjnych istot Tove Jansson w prawdziwym świecie
Mija 80 lat od kiedy do sprzedaży trafiła pierwsza książka opisująca losy rodziny Muminków, Małej Mi i Włóczykija. Sława tych fikcyjnych istot wykracza daleko poza mroźne krajobrazy Finlandii. Jednak to stamtąd autorka czerpała główne inspiracje przy tworzeniu swojej fantastycznej doliny. Przyjrzyjmy się temu, gdzie obecnie można znaleźć ślady tych istot.
Powiedzenie, że bajki wymyślone przez fińską pisarkę Tove Jansson zdobyły światową popularność, byłoby eufemizmem. W rzeczywistości Muminki stały się elementem popkultury, reprodukowanym w późniejszych latach poprzez filmy, komiksy czy ubrania. Bajka stanowi prawdziwe dziedzictwo kraju ze stolicą w Helsinkach, tym bardziej, że fantastyczna dolina, w której mieszkają bohaterowie powieści, jawnie odnosi się do fińskich krajobrazów. Okrągły osiemdziesiąty jubileusz bohaterów to idealny moment, aby przyjrzeć się, gdzie we współczesnym świecie można znaleźć ślady tych bajkowych istot. Archipelag z bajek W powieściach Tove Jansson możemy dostrzec inspiracje fińską przyrodą. Archipelag, który otacza wybrzeże Finlandii, składa się 179 584 mniejszych i większych wysp. Na jednej z nich – Klovharun, fińska autorka spędzała wakacje przez 30 lat swojego życia, mieszkając tam ze swoją partnerką Tuulikki Pietilä. To ta kobieta stała się inspiracją do powstania postaci rybaczki Too Tiki. Klovharu to bardzo kameralna wysepka pełna kamieni, zamieszkana przez mewy i inne morskie zwierzęta. Pośrodku niej, fińska autorka wzniosła 1964 roku chatkę, która stoi na wyspie do dziś. Obecnie, w trosce o Klovharun, przebywanie na wyspie musi się odbywać w sposób minimalnie ingerujący w środowisko. Archipelag poza naturą skrywa jeszcze inne elementy występujące w bajkach o trollach z doliny. W trakcie rejsu po poszczególnych wyspach można dostrzec wiele latarni morskich, których wygląd był inspiracją do powstania książki „Tatuś Muminka i morze”. Największe skojarzenia z fikcyjnym budynkiem budzić może latarnia z wyspy Söderskär, na którą da się dostać promem z Helsinek. Odizolowana wieża idealnie oddaje spokój i połączenia człowieka z naturą – wartości, które niesie za sobą książka Jansson. Fińskie zwyczaje w Dolinie Muminków Inspiracje wykorzystywane przy pisaniu książki wykraczały poza fińskie pejzaże. W powieści bardzo ważne miejsce zajmują zwyczaje i tradycje obchodzone na co dzień w tym kraju. Jednym z nich jest Midsommar, obchodzone w trakcie najdłuższego dnia roku. Muminki, tak jak ludzie, uplatały tego dnia wianki, rozpalały ogniska i świętowały do godzin nocnych. Innym elementem tradycji zapożyczonym przez Tove Jansson są fińskie potrawy. Kuchnia bohaterów książki – zupełnie jak Finów i Finek – opierała się na zrównoważonym pozyskiwaniu dóbr natury. Trolle odżywiały się więc m.in. rybami, owocami i grzybami. W 2010 roku powstała nawet książka kucharska, zawierająca przepisy inspirowane kuchnią Mamy Muminka. Gdzie jeszcze można zobaczyć Muminki? Dla spragnionych kontaktu z Muminkami w Finlandii istnieje mnóstwo miejsc nawiązujących do tych fikcyjnych istot. Najpopularniejsze z nich to: Muzeum Muminków w Tempere oraz park rozrywki Moominworld na wyspie koło miasta Naantali. Każde z tych miejsc oferuje liczne atrakcje dla fanów bajkowych stworzeń i samej autorki, Tove Jansson. W parku rozrywki można zobaczyć odwzorowaną scenerię z książek wraz z kultowym domem rodziny Muminków. W Finlandii znajdziemy też mnóstwo innych, mniej znanych miejsc związanych z Doliną Muminków. W Helsinkach możemy na przykład napić się kawy w muminkowej kawiarni lub zrobić zakupy w specjalnym sklepie. W miejscowości Leppävirta znajduje się z kolei sztuczna lodowa jaskinia pełna bajkowych postaci wykutych w zamrożonej wodzie. Mnogość atrakcji rodzi pytanie o granice wykorzystywania kulturowego dorobku w celach turystycznych. Na szczęście miejsca związane z naturą, z której inspiracje czerpała Jansson, pozostają wolne od komercjalizacji, chroniąc pierwotne środowisko. Ślady Muminków poza Finlandią Muminki to element ogólnoświatowej popkultury. Nic dziwnego, że obiekty nawiązujące do tych bajkowych istot powstają w przeróżnych zakątkach kuli ziemskiej. Bohaterów Tove Jansson dostrzeżemy choćby w japońskim mieście Hannō, gdzie powstał park rozrywki Moomin Valley Park. Lokalizacja nie może dziwić, gdyż kraj „kwitnącej wiśni” stanowi jedno z największych skupisk fanów fińskiej powieści. Japończycy produkowali nawet ekranizacje tekstów Jansson. Sklepy i kawiarnie nawiązujące do Muminków znajdziemy w takich krajach, jak Polska, Japonia, Chiny czy Tajlandia. Pokazuje to tylko jak ważnym, w skali całego świata, produktem są postacie, które 80 lat temu wyszły spod pióra Tove Jansson. Źródła: National Geographic Polska, Moomin Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Co łączy najsławniejszego samuraja z Leonardem da Vinci? Dziś jest inspiracją dla popkultury i twórców gier
Miyamoto Musashi – samuraj, artysta, filozof. Jego historia to więcej niż tylko legenda. Niezrównany mistrz miecza od wieków inspirował wojowników, twórców i graczy. Dzięki badaczom odkrywamy, co kryje się za opowieściami o jego pojedynkach, technice walki i życiu.
Spis treści: Jak legenda Musashiego zainspirowała twórców gry „Ghost of Yōtei” Kim był prawdziwy Miyamoto Musashi? Musashi jako artysta i uczony Fakty i mity o pojedynkach Musashiego Dziedzictwo Musashiego w literaturze i współczesności Niewielu wojowników w dziejach zainspirowało tyle opowieści, co Miyamoto Musashi – najsławniejszy samuraj Japonii. Prof. Hitomi Tonomura, historyczka w Uniwersytetu Cambridge, wspomina, jak głęboko jego legenda kształtowała dziecięce zabawy w Japonii. Razem z koleżanką staczały potyczki na kije, naśladując Musashiego i jego technikę dwóch mieczy. – Które dziecko nie zna Musashiego? – pyta retorycznie. Czczony za niezrównane umiejętności, Musashi został unieśmiertelniony w sztuce, literaturze, filmie, teatrze i mandze – a teraz także w bestsellerowej grze wideo z 2025 roku „Ghost of Yōtei”. Jak legenda Musashiego zainspirowała twórców gry „Ghost of Yōtei” Nate Fox, dyrektor kreatywny w Sucker Punch, przyznaje – Gra powstała z inspiracji „Księgą Pięciu Kręgów” Musashiego. Zwłaszcza podejściem do improwizacji i nieustannego szukania każdej przewagi w walce. Dwie postacie również czerpią z dorobku szermierza: sensei uczący bohatera władania dwoma mieczami oraz legendarny mistrz, któremu przypisuje się stworzenie stylu dwusiecznego. – Dodaliśmy też poważne Easter eggs związane z Musashim – mówi Nate Fox. – Skoro nasz bohater walczy dwoma mieczami, musieliśmy uznać, że technika ta wywodzi się od wielkiego mistrza, który ją zapoczątkował. Prawie cztery stulecia po jego śmierci sprawdźmy, co historia mówi o najbardziej trwałej ikonie kultury starożytnej Japonii. Kim był prawdziwy Miyamoto Musashi? Po pierwsze – o Musashim wiemy zaskakująco niewiele na pewno. Sporne są nawet jego imię i rok urodzenia. Wiemy, że był biegłym samurajem urodzonym na początku lat 80. XVI wieku (najpewniej w 1582 albo 1584 r.), który zmarł w 1645 r. Imię „Miyamoto Musashi” było jednym z kilku używanych przez niego w życiu. Nie było to ani imię nadane przy urodzeniu, ani to na jego memoriale. Badacze sądzą, że Musashi prawdopodobnie został adoptowany. Tłumacz i znawca Japonii Alexander Bennett sugeruje też, że biorąc pod uwagę relacje o jego zachowaniu i relacjach z ludźmi, dziś mógłby zostać uznany za osobę w spektrum autyzmu. Musashi zasłynął jako twórca Szkoły Dwóch Mieczy i bywa określany mianem kensei – „świętego miecza”. Musashi jako artysta i uczony Podobnie jak u większości samurajów tamtej epoki, talent Musashiego wykraczał jednak daleko poza walkę. Dorastał u schyłku okresu wojen domowych w Japonii – stulecia konfliktów zakończonego powstaniem siogunatu Tokugawa w 1603 r. Gdy nastał pokój, warstwa samurajska musiała zdefiniować swoją rolę na nowo – z wojowników polowych stawali się uczonymi, urzędnikami i artystami. W książce „Miyamoto Musashi: His Life and Writings” socjolog i praktyk sztuk walki Kenji Tokitsu porównuje Musashiego do Leonarda da Vinci – ze względu na zasięg jego sztuki oraz sposób, w jaki badał granice ówczesnej wiedzy. Musashi był uznanym malarzem sumi-e (monochromatycznego malarstwa tuszem), rzeźbiarzem i kaligrafem. Fakty i mity o pojedynkach Musashiego Pod koniec życia spisał swoje najtrwalsze dzieło – zwoje znane jako „Księga Pięciu Kręgów”. Pisał w nich, że wojownik musi zachować umysł spokojny i skupiony, nie pozwalając, by działaniami rządziła emocja lub rozproszenie. Choć były to przede wszystkim rady dla wojowników, niosą lekcje strategii i filozofii, które oddziałują także na współczesny świat. Większość tego, co wiemy o Musashim, pochodzi nie z historii, lecz z legend. Przez stulecia opowiadacze zapełniali luki w jego biografii pojedynkami, rywalizacjami i niemal cudownymi wyczynami. Według samego Musashiego już w wieku 13 lat stanął do pojedynku i zabił przeciwnika. Twierdził też, że stoczył i wygrał ponad 60 pojedynków – co jest liczbą znaczną, nawet jak na wybitnego samuraja. Najgłośniejszy z nich to starcie z wojownikiem Sasakim Kojirō (zwanym też Ganryū). Wedle legendy Musashi miał zakończyć walkę jednym ciosem drewnianego miecza. Mimo niezliczonych wersji tej historii, a nawet pomnika na wyspie Ganryū, możliwe, że sam Kojirō nigdy nie istniał. Życie Musashiego szybko stało się ulubionym tematem malarzy i dramaturgów – od przedstawień kabuki po obrazy. Choć wiele z nich liczy sobie setki lat, Bennett podkreśla, że pełniły one funkcję fanowskich hołdów, a nie rzetelnych świadectw historycznych. Dziedzictwo Musashiego w literaturze i współczesności Wiek później Musashi narodził się dla nowej publiczności. W 1935 r. pisarz Yoshikawa Eiji rozpoczął w tokijskiej gazecie cykl opowieści o Musashim. Publikacje trwały cztery lata, a następnie zebrano je w książkę, która na nowo wprowadziła Musashiego do powszechnej świadomości. Choć historie te były niemal całkowicie fikcyjne, to właśnie one w największym stopniu uformowały współczesne przedstawienia Musashiego. Życie Musashiego może tonąć w mitach, ale jego wpływ pozostaje niezaprzeczalny. Jego idee koncentracji i samodoskonalenia wciąż rezonują – od sal treningowych sztuk walki po współczesną popkulturę. Źródło: National Geographic
Nagroda Nobla 2025: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafiła Nagroda Nobla 2025? Tradycyjnie na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista zwycięzców.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2025: fizyka Nagroda Nobla 2025: chemia Literacka Nagroda Nobla 2025 Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Nagroda Nobla 2025: ekonomia Polacy z Nagrodą Nobla Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobnymi kategoriami są Nagroda Pokojowa i Nobel z ekonomii. W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2025? Poniżej prezentujemy przewidywania oraz pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate, bazujące na liczbie cytowań artykułów naukowych. Medycyna lub fizjologia Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Fizyka Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Chemia Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Ekonomia David Autor, Lawrence F. Katz – za analizy dotyczące nierówności i postępu technologicznego, Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan – za analizy dotyczące wpływu kultury i psychologii na ekonomię pracy, Nicholas Bloom – za analizy dotyczące wpływu niepewności na gospodarkę. Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Werdykt komitetu ze szwedzkiego Instytutu Karolinska poznaliśmy w poniedziałek, 6 października. Medycznego Nobla w tym roku dostali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi. Dokonali oni przełomowych odkryć dotyczących obwodowej tolerancji immunologicznej, która zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Victorowi Ambrosowi i Gary’emu Ruvkunowi. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA. Nagroda Nobla 2025: fizyka Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy we wtorek, 7 października. Nobla z fizyki otrzymali w tym roku John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis. Nagrodzono ich za „za odkrycie makroskopowego tunelowania mechaniki kwantowej i kwantyzacji energii w obwodzie elektrycznym”. Laureaci wykorzystali serię eksperymentów, aby wykazać, że osobliwe właściwości świata kwantowego można urzeczywistnić w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Ich nadprzewodzący układ elektryczny mógł tunelować z jednego stanu do drugiego, tak jakby przechodził prosto przez ścianę. Wykazali również, że układ absorbował i emitował energię w dawkach o określonych rozmiarach, zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). Nagroda Nobla 2025: chemia Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy w środę, 8 października. Chemicznego Nobla w tym roku dostali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi. Doceniono ich za „za opracowanie struktur metaloorganicznych”. Laureaci opracowali nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali David Baker, Demis Hassabis i John M. Jumper. Zajmowali się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Literacka Nagroda Nobla 2025 Werdykt Akademii Szwedzkiej poznaliśmy w czwartek, 9 października. Nobla z literatury w tym roku otrzymał László Krasznahorkai. Węgierskiego pisarza i scenarzystę doceniono za „przekonujące i wizjonerskie dzieło, które w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”. Krasznahorkai znany jest z trudnych i wymagających powieści, często określanych mianem postmodernistycznych , które poruszają tematy dystopijne i melancholijne. Jego ważniejsze dzieła to „Szatańskie tango”, „Melancholia sprzeciwu” oraz „Wojna i wojna”. Rok temu Nobla dostała Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Werdykt Norweskiego Komitetu Noblowskiego poznaliśmy w piątek, 10 października, najwcześniej o godz. 11. Pokojowa Nagroda Nobla w tym roku przypadła w udziale Maríi Corinie Machado. Doceniono ją za „jej niestrudzoną pracę na rzecz promowania praw demokratycznych dla narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji”. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej”. Nagroda Nobla 2025: ekonomia Werdykt Banku Szwedzkiego poznaliśmy w poniedziałek, 13 października. Ekonomicznego Nobla otrzymali Joel Mokyr oraz Philippe Aghion i Peter Howitt. Pierwszy z badaczy otrzymał 1/2 nagrody za „zidentyfikowanie warunków wstępnych dla zrównoważonego wzrostu poprzez postęp technologiczny”. Pozostali dwaj uczeni opracowali „teorię zrównoważonego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia, Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura, Władysław Reymont (1924) – literatura, Czesław Miłosz (1980) – literatura, Lech Wałęsa (1983) – nagroda pokojowa, Wisława Szymborska (1996) – literatura, Olga Tokarczuk (2018) – literatura. Źródła: Clarivate, Nobelprize.org
Adam Mickiewicz kształtował polski romantyzm. Był nie tylko literackim geniuszem, ale także patriotą
Adam Mickiewicz, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu, nie był wyłącznie wybitnym poetą. W polskiej kulturze i historii zapisał się jako działacz wszechstronny – nauczyciel akademicki, publicysta, tłumacz, a nawet organizator i dowódca wojskowy. Jako że jego życie i twórczość nierozerwalnie splotły się z losami narodu w okresie zaborów, stał się światkiem historii i aktywnym uczestnikiem walki o zachowanie tożsamości narodowej. Poniżej przybliżamy sylwetkę jednego z trzech wieszczy.
Spis treści: Młodość Adama Mickiewicza Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Czas zesłania i podróży Śmierć wieszcza Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Każda epoka ma swoją ikonę. Adam Mickiewicz, twórca nieśmiertelnych dzieł, stał się ucieleśnieniem romantycznego ideału artysty głęboko zaangażowanego w sprawy społeczne i narodowe. W czasie, gdy Polskę rozdzierały trzy mocarstwa, to właśnie przedstawiciele kultury z Mickiewiczem na czele dawali społeczeństwu nadzieję, że ojczyzna w końcu odzyska niepodległość. Należy jednak podkreślić, że wielki wieszcz nie tylko pisał o patriotyzmie. Był patriotą z krwi i kości. Młodość Adama Mickiewicza Adam Bernard Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu lub Nowogródku. Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny. Jego ojciec, Mikołaj Mickiewicz herbu Poraj, był adwokatem sądowym w Nowogródku i komornikiem mińskim. Matka, Barbara z Majewskich, była córką ekonoma z pobliskiego Czombrowa. W 1815 roku, po ukończeniu szkoły dominikańskiej w Nowogródku, wyjechał do Wilna, by tam podjąć studia. Na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim uczył się na Wydziale Nauk Fizycznych i Matematycznych, jednocześnie uczęszczając na wykłady prowadzone na Wydziale Nauk Moralnych i Politycznych oraz Literatury i Sztuk Wyzwolonych. W trakcie studiów był jednym z założycieli Towarzystwa Filomatów – tajnej organizacji studenckiej, której celem było samokształcenie i kultywowanie idei patriotycznych. W 1812 roku zmarł Mikołaj Mickiewicz. Rodzina znalazła się wówczas w trudnej sytuacji materialnej. By móc studiować, przyszły poeta musiał pobierać stypendium, co zobowiązywało go do pracy nauczyciela w carskiej szkole. Studia ukończył w 1819 roku. Jako świeżo upieczony magister, podjął pracę nauczyciela historii, literatury i prawa w szkole powiatowej w Kownie. Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Mickiewicz mieszkał tam do 1823 roku, najpierw w domu Stanisława Kostki Dobrowolskiego, dyrektora szkoły, później w kwaterze w budynku gimnazjum. Nie był to dla niego łatwy czas. W 1820 roku po raz pierwszy spotkał Marylę Wereszczakównę, córkę zamożnego i wpływowego szlachcica litewskiego. Zakochali się w sobie, ale wspólne życie nie było im pisane. Mickiewicz pozostawał w przyjaznych stosunkach z rodziną swojej wybranki, ale zgody na ślub nie uzyskał. Młoda kobieta z wpływowego rodu nie mogła przecież wyjść za zaściankowego szlachcica, a poza tym była już zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem. W 1821 roku rodzice wymogli na niej dopełnienie tego zobowiązania. Rok wcześniej zmarła matka Mickiewicza. To dodatkowo wpłynęło na jego psychikę, ale także w dużej mierze ukształtowało wrażliwość poetycką. W 1822 roku wydany został tom poetycki „Ballady i romanse”. Zawarte w nim utwory nowy światopogląd, w którym dominowały emocje i wyobraźnia. Autor odrzucił nadmierny racjonalizm i kult rozumu, a skupił się na emocjach i uczuciach. Tym samym zapoczątkował nową epokę, jakże odmienną od poprzedniej – romantyzm. Czas zesłania i podróży Działalność Mickiewicza w tajnych organizacjach młodzieżowych nie uszła uwadze carskich służb. W 1823 roku został aresztowany i osadzony w klasztorze bazylianów w Wilnie, gdzie przebywał do marca 1824 roku. Został skazany na zesłanie w głąb Rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu. Do 1827 roku przebywał w Petersburgu, Odessie, Moskwie i na Krymie. Podczas zesłania, zbratał się ze środowiskiem elity postępowej inteligencji rosyjskiej. Utrzymywał kontakty między innymi z Puszkinem, Chomiakowem i Żukowskim W 1829 roku udał się w podróż po Europie. W pierwszej kolejności zatrzymał się w Niemczech, skąd udał się do Szwajcarii i Włoch. To zaowocowało kolejnymi cennymi kontaktami w środowisku artystycznym. Okres paryski O wybuchu powstania listopadowego dowiedział się podczas pobytu w Rzymie. Wieczne Miasto opuścił w kwietniu 1831 roku. W maju dotarł do Paryża, skąd udał się do Drezna. Stamtąd wyjechał do Wielkopolski, skąd zamierzał udać się do ogarniętego powstaniem Królestwa Polskiego. Ostatecznie wrócił do Drezna, skąd po jakimś czasie udał się do Paryża. Pobyt w stolicy Francji nie był łatwym czasem w życiu poety. Nie miał stałego źródła dochodu, a samo środowisko emigranckie było podzielone. W końcu zdołał odnaleźć się w miejscu, w którym miał spędzić kolejne 20 lat. W 1832 roku dołączył do paryskiego Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich. Współpracował także Towarzystwem Literackim, towarzystwem Narodowym Polskim i innymi organizacjami, zrzeszającymi obywateli ziem zabranych. Był aktywnym publicystą „Pielgrzyma polskiego”. Przestał uczestniczyć w życiu publicznym w 1834 roku. Ślub z Celiną Szymanowską Poślubił wówczas Celinę Szymanowską, córkę znanej pianistki Marii Szymanowskiej. Doczekał się z nią sześciorga dzieci: Marii, Heleny, Władysława, Józefa, Aleksandra i Jana. Początkowo małżeństwo układało się pomyślnie. Szymańska była dla Mickiewicza „żoną, jakiej szukał”. Innego zdania byli jego koledzy po piórze. Ze strony środowiska polskiej emigracji, w tym Zygmunta Krasińskiego, padały pod jej adresem zarzuty rozrzutności, braku zdolności kulinarnych i chęci całkowitego zdominowania męża. Małżeńska sielanka nie trwała długo, ale poślubny błogostan przerwało coś innego. Okazało się, że Celina cierpi na urojenia. Jej stan był poważny. Podawała się za wcielenie Matki Boskiej. Twierdziła, że ma moc uzdrawiania. To musiało położyć się cieniem na ich małżeństwie. Początkowo Mickiewicz sam opiekował się żoną. W końcu musiał jednak przyznać, że nie podoła temu zadaniu. Po urodzeniu drugiego dziecka trafiła do zamkniętej placówki. Kolejny raz poddano ją „specjalistycznemu leczeniu” (tak określano niemające nic wspólnego z postępowaniem medycznym okrutne terapie, stosowane wówczas na chorych psychicznie pacjentach) już po trzecim porodzie. Pogarszający się stan żony nie pozostawał bez wpływu na kondycję psychiczną poety. Mickiewicz miewał myśli samobójcze. Niestety, nie skończyło się na samych zamiarach. Trapiony małżeńskimi problemami, w 1838 roku spróbował odebrać sobie życie. Prorok z Litwy Terapie nie pomogły Celinie, ale interwencja Andrzeja Towiańskiego – tak, przynajmniej na jakiś czas. Mężczyzna, który sam siebie nazywał prorokiem i w 1842 roku stanął na czele Koła Sprawy Bożej, stwierdził, że może pomóc żonie wieszcza. Gdy jego interwencja przyniosła poprawę, zaskarbił sobie wdzięczność poety, który stał się wyznawcą jego nauk. Ukojenie znalazł w ramionach kochanki W 1840 roku w życiu rodziny Mickiewiczów pojawiła się Ksawera (a właściwie Anna) Deybel – fanatyczna wyznawczyni nauk Towiańskiego. Poeta zatrudnił ją jako guwernantkę. Nieoficjalnie młodsza od gospodarza o 20 lat kobieta pełniła funkcję jego kochanki. W listach do siostry Celina zachwalała Deybel, jednak najprawdopodobniej od początku była świadoma, że jej mąż odwiedza guwernantkę w sypialni. Jej bierność w kwestii romansu Mickiewicza być może wynikała z faktu, że kochliwy poeta nie zaniedbywał jej potrzeb. Przecież między 1842 a 1850 rokiem Celina urodziła mu jeszcze troje dzieci. Z kolei z kochanką począł przynajmniej jedno dziecko. Śmierć wieszcza Paryż opuścił w 1855 roku, po śmierci żony. W trakcie wojny krymskiej wyjechał do Konstantynopola, by tworzyć oddziały do walki z carską Rosją – Legiony Polskie i Legiony Żydowskie. Zamieszkał w domu wdowy po tureckim kapitanie i tam zmarł w niejasnych okolicznościach, 26 listopada 1855 roku. Śmierć wieszcza nastąpiła podczas epidemii cholery i podejrzewa się, że to właśnie ta choroba zakończyła jego życie. Należy jednak wspomnieć, że pojawiły się sugestie, według których Mickiewicz mógł zostać otruty arszenikiem. Inne podejrzenia wskazywały na udar mózgu. Zabalsamowane ciało poety umieszczono w trzech trumnach, cynkowej i dwóch drewnianych. 30 grudnia zwłoki wyruszyły w podróż do Francji. Adam Mickiewicz, ojciec polskiego romantyzmu, spoczął na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency. 4 lipca 1890 roku ciało zostało przeniesione na Wawel. Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Tragedie rodzinne, niespełniona miłość, uwięzienie i zesłanie, emigracja i wreszcie choroba psychiczna żony i niekonwencjonalne życie rodzinne, w którym uczestniczyła kochanka – każde z tych doświadczeń wpłynęło na twórczość wieszcza. Nie bez powodu mówi się, że wielki talent hartuje się w bólu doświadczeń. We wczesnej twórczości romantycznej Adama Mickiewicza wyraźnie zarysowują się elementy melancholijne i introspektywne. To najprawdopodobniej rezultat głębokiego przygnębienia, którego doświadczył podczas pobytu w Kownie. W późniejszej twórczości wieszcza dominuje duchowa i metafizyczna głębia. To koreluje z zaangażowaniem poety w mistykę i ruch Towiańskiego. Z kolei w utworach patriotycznych, które wyszły spod jego pióra, łatwo odnaleźć tęsknotę za lepszym światem i poczucie ciężaru. Czyżby wynikało to z ciągłej walki o utrzymanie licznej rodziny? Nie jest przecież tajemnicą, że mimo posad dość intratnych posad, między innymi w charakterze profesora katedry języków słowiańskich Collège de France, pieniądze nie imały się go. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki – spór dwóch wieszczy Na zakończenie wypada wspomnieć o sporze, który wywiązał się między czołowymi przedstawicielami polskiego romantyzmu, Mickiewiczem i Słowackim, i w historii zapisał się jako jeden z najbardziej znaczących w tym okresie. „Pojedynek”, o którym mowa, wykraczał daleko poza osobiste animozje i dotykał kwestii ideologicznych – roli artysty w kraju pod zaborami i przyszłości narodu. Momentem, który zapoczątkował otwarty konflikt, był incydent, podczas którego Adam Mickiewicz odmówił Słowackiemu miana poety, twierdząc, że jego kolega po piórze „nie ma wiary i miłości”. To głęboko dotknęło Słowackiego, który dał upust frustracji w listach do matki. Nie był to jedyny atak Mickiewicza, skierowany przeciwko niemu. W III części „Dziadów” przedstawił Augusta Becua, jego ojczyma, jako Doktora, a jego poezję opisał jako „piękny kościół, w którym nie ma boga”. Po tym afroncie Juliusz Słowacki napisał „Kordiana” jako krytykę romantycznej idei cierpienia narodu polskiego jako odkupienia za grzechy świata. Walka idei, czyli mesjanizm kontra winkelriedyzm Po klęsce powstania listopadowego szeroko dyskutowany był temat właściwej drogi, prowadzącej do niepodległości ojczyzny. W ramach tej debaty, Mickiewicz i Słowacki podjęli polemikę na temat roli poezji w życiu narodu. Ten pierwszy hołdował idei mesjanizmu i upatrywał sensu w ofierze Polaków, którzy w ten sposób mieli zbawić inne narody. Koncepcja ta zakładała pasywne oczekiwanie jako drogę do odkupienia. Słowacki promował heroiczną walkę do samego końca, nawet w obliczu nieuchronnej klęski. Widział w tym akt ofiarny, ale nawołujący do czynu i gotowości do działania. O roli poezji i poety Swoje stanowisko w kwestii roli poezji w życiu narodu przedstawił w prologu do „Kordiana”. Pierwsza Osoba mówi o pasywności, cichym cierpieniu i odkupieniu grzechów Europy. Wzywa do spokoju i oczekiwaniu na zbawienie. Poeta jest przedstawiany jako mesjasz o niejasnej roli. Jak nietrudno się domyślić, to przytyk w stronę Mickiewicza. Druga Osoba jest krytykiem pierwszej propozycji. Promuje poezję zachęcającą do walki i oporu. Z kolei Trzecia Osoba, reprezentująca samego Słowackiego, przedstawia poetę jako osobę nawołującą do aktywnego działania i inspirującą do walki. W tej opinii, artysta ma wskrzeszać pamięć o bohaterach i tworzyć narodową skarbnicę, do której naród będzie mógł sięgnąć w odpowiednim czasie. Jak spór wpłynął na twórczość wieszczy? Nie ulega wątpliwości, że spór z Mickiewiczem był bolesny dla Słowackiego, ale jak mówi stare powiedzenie: „nie ma tego złego, co na dobre by nie wyszło”. Z tego sporu zrodziło się bowiem dzieło wybitne – „Kordian” – a nie ulega wątpliwości, że cała ta sytuacja przyczyniła się też do krystalizacji stylu i myśli ideologicznej Juliusza. Poza tym utarczki między dwoma artystami w dużej mierze ukształtowały intelektualne tło polskiego romantyzmu. Nie mówimy tu przecież o kameralnej sprzeczce dwóch literatów, a o publicznej debacie o przyszłości narodu polskiego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten jeden list mógł zmienić losy Williama Szekspira – co się z nim stało?
William Szekspir – twórca ponadczasowych dramatów i mistrz języka – skrywał wiele tajemnic. Biografia angielskiego dramatopisarza jest pełna jest tajemniczych epizodów, jak choćby okres „zagubionych lat”, rodzinnych sekretów i zaskakujących faktów, takich jak złoty kolczyk czy marihuana w ogrodzie.
Spis treści: Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej Co napisał William Szekspir? Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo Spory o autorstwo – alternatywne teorie Dziedzictwo i upamiętnienia Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce William Szekspir, jeden z najbardziej cenionych dramatopisarzy w historii literatury, do dziś fascynuje nie tylko swoją twórczością, ale też niejednoznaczną biografią. Choć pozostawił po sobie 39 sztuk, 154 sonety i dziesiątki idiomów, które weszły do codziennego języka angielskiego, życie Anglika wciąż owiane jest tajemnicą. Kim był naprawdę? Czy miał brata aktora? Dlaczego jego nazwisko zapisano na tyle różnych sposobów? I co miał wspólnego z marihuaną? Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Rodzina i dzieciństwo w Stratford-upon-Avon William Szekspir urodził się 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon, niewielkim, lecz dobrze prosperującym miasteczku w hrabstwie Warwickshire. Był trzecim z ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a – rękawicznika, lokalnego polityka i późniejszego burmistrza miasta, oraz Mary Arden – córki zamożnego właściciela ziemskiego z wpływowego rodu Ardenów, jednej z najstarszych rodzin szlacheckich w hrabstwie. Rodzina Szekspira była częścią klasy średniej o aspiracjach szlacheckich. Ojciec Williama w 1571 roku pełnił funkcję bailiffa (odpowiednik burmistrza), co świadczyło o jego dużym autorytecie i pozycji społecznej. W 1596 roku rodzina uzyskała prawo do herbu szlacheckiego, co formalnie potwierdziło ich awans społeczny. Dzieciństwo Williama przypadło na czas burzliwych przemian religijnych i społecznych w Anglii epoki elżbietańskiej– co mogło wpłynąć na jego przyszłe zainteresowanie konfliktami społecznymi i politycznymi, które często pojawiają się w jego twórczości. Okres edukacji i pierwsze lata pracy William najprawdopodobniej uczęszczał do Stratford Grammar School, jednej z najlepszych szkół prowincjonalnych w Anglii. Nauka była intensywna i opierała się głównie na języku łacińskim, klasycznej literaturze oraz gramatyce i retoryce Cycerona, Horacego, Owidiusza i Wergiliusza. Uczniowie często zaczynali zajęcia już o 6 rano, a kończyli o 17 – pięć dni w tygodniu. Nie istnieją bezpośrednie dowody, że Szekspir uczęszczał do tej szkoły, jednak ze względu na pozycję jego ojca oraz poziom wykształcenia ujawniający się w późniejszych dziełach, jest to niemal pewne. W wieku 18 lat Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, kobietą o osiem lat starszą, pochodzącą z wioski Shottery, nieopodal Stratfordu. Ślub odbył się w pośpiechu – istnieją przypuszczenia, że był to „ślub z przymusu”, gdyż kilka miesięcy później urodziła się ich córka Susanna. W 1585 roku para doczekała się bliźniąt – Hamneta i Judith. Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, co mogło wpłynąć na emocjonalną głębię późniejszych tragedii Szekspira, w tym „Hamleta”. Nie wiadomo, czym dokładnie zajmował się Szekspir przed wyjazdem do Londynu, ale istnieją hipotezy, że pracował jako nauczyciel, pomocnik adwokata lub był zaangażowany w działalność teatralną już na prowincji. Ten etap życia, poprzedzający jego sławę, nadal pozostaje częściowo nieodkryty. Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Po narodzinach bliźniąt w 1585 roku William Szekspir znika z rejestrów historycznych na siedem lat – aż do momentu, gdy jego nazwisko pojawia się w 1592 roku w pamflecie Roberta Greene’a, krytykującego go jako uzurpatora literackiego. Ten nieudokumentowany etap jego życia określany jest mianem „zagubionych lat” (lost years) i należy do najbardziej tajemniczych okresów w jego biografii. Brak jednoznacznych źródeł historycznych z tego okresu otworzył pole dla licznych teorii i spekulacji. Jedna z hipotez głosi, że Szekspir uciekł z rodzinnego Stratfordu przed kłopotami prawnymi, prawdopodobnie po polowaniu na cudzej ziemi – co było wówczas surowo karane. Inna teoria sugeruje, że podróżował po kontynencie, szczególnie do Włoch, co miałoby tłumaczyć jego szczegółową wiedzę na temat włoskich realiów i znajomość tak wielu ciekawostek o Włoszech, co widać w takich sztukach jak „Wenecjanka z Werony” czy „Otello”. Alternatywne koncepcje wskazują, że mógł pracować jako nauczyciel domowy u katolickich rodzin szlacheckich, być może u Heskethów z Lancashire. Ten scenariusz mógłby tłumaczyć jego znajomość arystokratycznych zwyczajów oraz subtelności życia dworskiego, obecne w wielu dramatach pisarza. Istnieją także przypuszczenia, że już wtedy współpracował z trupami aktorskimi jako autor tekstów lub aktor objazdowy – zdobywając w praktyce wiedzę, która później pozwoliła mu zrewolucjonizować teatr elżbietański. Pewne pozostaje jedynie to, że w 1592 roku William Szekspir był już na tyle znany w Londynie, że jego działalność literacka wzbudzała zawiść i niepokój konkurencji. W tym samym roku miasto nawiedziła epidemia dżumy, która na pewien czas zamknęła teatry – co mogło wpłynąć na dalszy rozwój jego kariery jako autora poezji narracyjnej. Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Po raz pierwszy William Szekspir został publicznie wspomniany w 1592 roku przez Roberta Greene’a – wykształconego na uniwersytecie dramaturga, który w pamflecie „Groatworth of Wit” określił go mianem „młodego kruka upierzonego cudzymi piórami”. To jedno z pierwszych świadectw wskazujących na rosnącą popularność Szekspira w londyńskich kręgach literackich, a zarazem potwierdzające jego „niewłaściwe” – bo nieakademickie – pochodzenie. Oskarżenie o brak uniwersyteckiego wykształcenia świadczyło o elitarnym podziale w ówczesnym świecie sztuki – podziale, który Szekspir swoim talentem skutecznie przełamywał. Już w tym czasie współpracował z trupą teatralną The Lord Chamberlain’s Men, która miała prawo występować przed królową Elżbietą I. Początkowo był zaledwie jednym z autorów, jednak jego rola szybko rosła. Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej W 1599 roku Szekspir, wraz z kilkoma członkami swojej trupy, zainwestował we własny teatr – Globe Theatre, zbudowany po północnej stronie Tamizy, w dzielnicy Bankside. Budulec pochodził z wcześniejszego teatru „The Theatre”, który aktorzy rozebrali i przenieśli w nowe miejsce pod osłoną nocy, aby uniknąć kosztów dzierżawy. Globe był teatrem o okrągłym kształcie, z drewnianą sceną i otwartym dachem, mieszczącym nawet do 3 tysięcy widzów. Szekspir był udziałowcem i jednym z głównych dostawców repertuaru, co pozwoliło mu łączyć działalność literacką z dochodową inwestycją biznesową – ewenementem jak na tamte czasy. Po wstąpieniu na tron Jakuba I, zespół przemianowano na The King’s Men, co jeszcze bardziej podniosło jego status i zapewniło mu oficjalny patronat królewski. Dzięki temu Szekspir zdobył przywilej występowania na dworze królewskim, a jego dramaty stały się częścią życia polityczno-kulturalnego Anglii. W Globe wystawiano zarówno jego tragedie, jak „Makbet” czy „Hamlet”, jak i komedie w rodzaju „Wieczoru Trzech Króli”. Jego sztuki cieszyły się ogromną popularnością wśród różnych warstw społecznych – od prostych mieszczan po arystokrację. Teatr stał się nie tylko przestrzenią rozrywki, ale i miejscem refleksji nad naturą ludzką, władzą, miłością i śmiercią. Warto dodać, że Szekspir był również czynnym aktorem – zagrał m.in. w sztuce „Henryk VI” i prawdopodobnie w „Hamlecie”, gdzie według niektórych relacji mógł wcielić się w ducha ojca Hamleta. Jego podwójna rola – artysty i przedsiębiorcy – pokazuje, że był nie tylko twórcą wielkich dramatów, lecz także wizjonerem teatru i nowoczesnym menedżerem sceny Co napisał William Szekspir? William Szekspir pozostawił po sobie imponujący dorobek literacki, który do dziś inspiruje twórców na całym świecie. Napisał 39 sztuk teatralnych, 154 sonety oraz kilka poematów narracyjnych, takich jak „Wenus i Adonis” czy „Gwałt na Lukrecji”. Dramaty Szekspira można podzielić na cztery główne kategorie: komedie, tragedie, kroniki historyczne, romanse. Do najbardziej znanych komedii należą „Sen nocy letniej”, „Wieczór Trzech Króli” i „Jak wam się podoba” – pełne dowcipu, intryg i przebieranek. Tragedie, takie jak „Hamlet”, „Makbet”, „Otello” czy „Król Lear”, ukazują dramat człowieka uwikłanego w władzę, namiętności i moralne konflikty. W dramatach historycznych – np. „Ryszard III”, „Henryk IV”, „Henryk V” – Szekspir odwołuje się do wydarzeń z dziejów Anglii, kształtując narodową tożsamość. Natomiast romanse, jak „Burza” czy „Opowieść zimowa”, łączą elementy fantastyczne z filozoficznymi refleksjami o odkupieniu i czasie. Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Mimo ogromnego znaczenia Szekspira dla kultury, niewiele zachowało się dokumentów bezpośrednio związanych z jego osobą. Znamy tylko sześć jego oryginalnych podpisów, z których każdy został zapisany inaczej: m.in. Shakspere, Shakspear, Shakespeare. Brak jednolitej formy zapisu nazwiska był typowy dla epoki, ale dla niektórych badaczy stał się pretekstem do kwestionowania jego autorstwa. Nie zachował się żaden kompletny rękopis jego dzieł literackich, co dodatkowo podsyca kontrowersje. Wyjątkiem jest fragment sztuki „Sir Thomas More”, w którym znajduje się tekst napisany charakterystycznym pismem przypisywanym Szekspirowi. Grafolodzy i paleografowie są zgodni, że fragment ten – pełen retorycznych figur i humanistycznej wrażliwości – najprawdopodobniej wyszedł spod jego ręki. Równie intrygujący jest brak jego listów czy dzienników, co skłania niektórych badaczy do spekulacji, że był osobą wyjątkowo dyskretną lub że jego dokumenty zaginęły w wyniku losowych okoliczności, takich jak pożar Globe Theatre w 1613 roku. Choć dowodów jest niewiele, historycy są zgodni, że pozostawione podpisy i dokumenty prawne jednoznacznie wskazują, że to właśnie William Shakespeare ze Stratford-upon-Avon był autorem przypisywanych mu dzieł. Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ślub Williama Szekspira z Anne Hathaway odbył się 28 listopada 1582 roku, gdy William miał zaledwie 18 lat, a Anne była o osiem lat starsza. Ceremonia była pośpieszna – zaledwie sześć miesięcy przed narodzinami ich pierwszego dziecka, Susanny, co może świadczyć o presji społecznej i konieczności legalizacji związku. Anne pochodziła z dobrze sytuowanej rodziny rolniczej z wioski Shottery, położonej niedaleko Stratfordu. Para miała troje dzieci: córkę Susannę (ur. 1583) oraz bliźnięta Hamneta i Judith (ur. 1585). Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, prawdopodobnie na skutek epidemii dżumy – jego śmierć do dziś budzi spekulacje, czy nie miała wpływu na melancholijny ton tragedii „Hamlet”, napisanej kilka lat później. William przez większość życia mieszkał i pracował w Londynie, podczas gdy Anne z dziećmi pozostała w Stratford. Ich relacje są trudne do ocenienia z perspektywy historycznej – nie ma żadnych zachowanych listów między małżonkami. Jednakże w testamencie Szekspira Anne otrzymała jedynie „drugie najlepsze łoże”, co przez niektórych interpretowane jest jako znak chłodnych stosunków, a przez innych jako powszechny zwyczaj tamtej epoki (najlepsze łoże było zwykle zarezerwowane dla gości). Bracia Szekspira również związani byli z teatrem. Najmłodszy, Edmund Shakespeare, został aktorem i występował w Londynie, najpewniej w tych samych teatrach, co William. Zmarł młodo, w wieku około 27 lat, w 1607 roku – został pochowany w kościele Southwark Cathedral, a koszty pogrzebu prawdopodobnie pokrył William. Brat Edward z kolei był mniej znany i pozostaje postacią o niejasnym życiorysie. Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa W 2001 roku południowoafrykańscy naukowcy zbadali fragmenty glinianych fajek znalezionych w ogrodzie posiadłości Szekspira w Stratford-upon-Avon. Analiza chemiczna ujawniła obecność kannabinoidów, co może sugerować, że Szekspir – jak wielu ludzi jego epoki – eksperymentował z roślinami psychoaktywnymi, w tym marihuaną. Choć nie ma na to niepodważalnych dowodów, odkrycie to wywołało duże zainteresowanie w mediach i środowiskach naukowych. Z kolei jego ojciec, John Shakespeare, pełnił funkcję tastera – inspektora jakości piwa i wina jako radny Stratfordu. W tamtym czasie była to odpowiedzialna funkcja urzędowa, która polegała m.in. na sprawdzaniu czystości trunków i właściwego nalewania ich w karczmach. To doświadczenie ojca mogło sprawić, że William od młodości miał kontakt z kulturą degustacji alkoholi i znane mu były realia życia codziennego różnych klas społecznych – co znajduje odzwierciedlenie w realistycznych dialogach karczemnych w jego sztukach, takich jak „Henryk IV” czy „Falstaff”. Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo William Szekspir wywarł głęboki i trwały wpływ na rozwój nowożytnego języka angielskiego. Jego twórczość wprowadziła nie tylko nowe słownictwo i idiomy, ale także nowatorskie struktury gramatyczne i syntaktyczne, które z czasem ugruntowały się w języku codziennym i literackim. Badacze szacują, że Szekspir stworzył lub spopularyzował około 1700 słów i wyrażeń, które dziś są integralną częścią angielszczyzny. Do najbardziej znanych należą: „break the ice” (przełamać lody), „love is blind” (miłość jest ślepa), „wild-goose chase” (daremny pościg), „faint-hearted” (tchórzliwy), „green-eyed monster” (zazdrość). Często przekształcał rzeczowniki w czasowniki i tworzył nowe słowa przez dodawanie przedrostków i przyrostków. Dzięki popularyzacji dzieł Szekspira przez drukarnie i teatr, język używany w sztukach Szekspira stał się wzorcem literackim i kulturowym, co miało ogromne znaczenie dla standaryzacji angielszczyzny w okresie przejścia z średniowiecza do nowożytności. Współcześnie jego dzieła są nieustannie wystawiane i reinterpretowane na całym świecie – od teatrów narodowych po produkcje offowe i filmowe. Adaptacje jego sztuk pojawiają się w operze, balecie, musicalach, kinie (np. film „Romeo + Julia” Baza Luhrmanna) i telewizji. „Być albo nie być” to cytat, który przeszedł do języka potocznego jako symbol egzystencjalnego pytania o sens życia – nawet wśród tych, którzy nigdy nie czytali „Hamleta”. Spory o autorstwo – alternatywne teorie Od XIX wieku pojawiają się kontrowersje dotyczące autorstwa dzieł przypisywanych Williamowi Szekspirowi. Część badaczy i entuzjastów literatury twierdzi, że człowiek pochodzący z prowincji, bez wykształcenia uniwersyteckiego, nie mógł być autorem tak głębokich, erudycyjnych i zróżnicowanych dzieł, które wykazują znajomość prawa, medycyny, języków klasycznych, geografii i życia arystokracji. Najczęściej wskazywanymi „rzeczywistymi” autorami są: Edward de Vere, hrabia Oksfordu – arystokrata, poeta, dramaturg, człowiek dobrze wykształcony i obywatel dworu królewskiego; Francis Bacon – filozof, prawnik, uczony i pisarz, którego styl pisania rzekomo przypomina dramaty Szekspira; Christopher Marlowe – dramatopisarz i poeta, którego rzekoma śmierć w 1593 roku miałaby być mistyfikacją, umożliwiającą dalsze pisanie pod pseudonimem. Inne, bardziej egzotyczne teorie sugerują autorstwo Mary Sidney, królowej Elżbiety I, a nawet zbiorowości intelektualistów. Brakuje jednak jednoznacznych dowodów potwierdzających którakolwiek z tych teorii. Wszystkie znane dokumenty – prawa autorskie, świadectwa współczesnych, wpisy w rejestrach kościelnych i sądowych – konsekwentnie przypisują autorstwo dzieł Williamowi Szekspirowi ze Stratford-upon-Avon. Większość uznanych historyków literatury traktuje te alternatywne hipotezy jako interesujące, lecz marginalne spekulacje bez podstaw naukowych. Dziedzictwo i upamiętnienia William Szekspir zmarł 23 kwietnia 1616 roku, w wieku 52 lat – dokładnie w dniu swoich urodzin według kalendarza juliańskiego. Został pochowany w kościele Świętej Trójcy w Stratford-upon-Avon, gdzie do dziś można odwiedzić jego grób. Nad miejscem pochówku znajduje się epitafium z ostrzeżeniem przed przenoszeniem jego szczątków: „Good friend, for Jesus’ sake forbear, To dig the dust enclosed here. Blessed be the man that spares these stones, And cursed be he that moves my bones.” Ten rymowany napis od wieków odstraszał potencjalnych badaczy przed naruszeniem grobu – co być może tłumaczy, dlaczego jego ciało nigdy nie zostało ekshumowane. Dziedzictwo Szekspira jest niemal nieporównywalne z żadnym innym twórcą. Jego imieniem nazwano: krater na planecie Merkury; liczne instytucje edukacyjne, literackie i teatralne – m.in. Royal Shakespeare Company w Stratford, Folger Shakespeare Library w Waszyngtonie; ulice, parki, szkoły i muzea na wszystkich kontynentach; nagrody literackie i festiwale teatralne – w tym prestiżowe wydarzenia w Londynie, Nowym Jorku i Tokio. Dzieła Szekspira zostały przetłumaczone na ponad 100 języków, w tym esperanto i klingoński. Jego wpływ nie ogranicza się do literatury – jest obecny w edukacji, języku, filozofii, psychologii, a nawet kulturze popularnej. Współcześnie Szekspir to nie tylko autor – to symbol uniwersalnego geniuszu ludzkiego umysłu. Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce Pierwsze polskie tłumaczenia dzieł Williama Szekspira pojawiły się na początku XIX wieku, a ich rosnąca popularność zbiegła się z narodowym romantyzmem i zainteresowaniem dramatem jako formą wyrazu tożsamości kulturowej. Za pierwsze pełne tłumaczenie sztuki Szekspira na język polski uważa się „Hamleta” w przekładzie Leona Ulricha, opublikowane w 1871 roku. Ulrich był również autorem przekładów „Makbeta”, „Otella” i „Romea i Julii”, które do dziś uznaje się za klasyczne i wpływowe. Wcześniejsze – fragmentaryczne lub parafrazowane – tłumaczenia pojawiały się już w XVIII wieku, m.in. w czasopismach i adaptacjach scenicznych. Znaczący wkład w popularyzację Szekspira w Polsce mieli również Julian Korsak i Józef Paszkowski, a później Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński. Ten ostatni dokonał jako jedyny w historii przekładu całego dzieła dramatycznego Szekspira na język polski, publikując w latach 70. i 80. XX wieku wszystkie 39 sztuk w jednej, spójnej wersji. Polska recepcja Szekspira zawsze łączyła elementy fascynacji uniwersalizmem jego przesłań z lokalnym kontekstem politycznym i kulturowym. Dramaty takie jak „Hamlet” czy „Makbet” odczytywano przez pryzmat walki o wolność, dylematów moralnych i kondycji człowieka – dlatego też Szekspir zajął trwałe miejsce w kanonie polskiej kultury teatralnej i literackiej. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nie tylko Solaris. Najważniejsze książki Stanisława Lema
Stanisław Lem to pisarz, który wyprzedził swoje czasy. Choć pisał w XX wieku, jego książki zaskakują trafnością diagnoz dotyczących technologii, sztucznej inteligencji i psychiki ludzkiej. Dla jednych – wizjoner, dla innych – filozof w przebraniu autora science fiction. Lem nie tylko przewidział przyszłość w wielu aspektach technologicznych, ale też nauczył nas ją kwestionować. Dlatego dziś, w świecie algorytmów i intensywnego rozwoju AI, jego głos brzmi dla wielu nawet mocniej niż kiedyś.
Spis treści: Dlaczego nadal warto czytać Lema? „Solaris”, czyli Stanisław Lem bardzo na serio „Cyberiada” – futurystyczna wizja w baśniowo-groteskowej konwencji „Niezwyciężony” – moralna siła kontra fatalizm zniszczenia Futurolog, filozof, prorok technologicznej przyszłości – Stanisław Lem wyprzedzał swoją epokę nie tylko literacko, ale i intelektualnie. Jego książki, choć zakorzenione w science fiction, nie są jedynie opowieściami o robotach czy odległych planetach. To głębokie rozważania o naturze człowieka, granicach poznania i etycznych dylematach, które przynosi rozwój technologii. Lem potrafił przewidzieć wiele zjawisk, które dziś stają się naszą codziennością – od sztucznej inteligencji, przez internet rzeczy, po moralne pułapki cyfrowego świata. Każda jego książka to nie tylko literacka podróż, ale i intelektualna przygoda, która zostawia trwały ślad. Dlaczego nadal warto czytać Lema? Stanisław Lem to nie tylko pisarz science fiction – to myśliciel, który w swoich utworach zamieszczał prognozy futurologiczne. Choć pisał kilkadziesiąt lat temu (ostatnia powieść, „Fiasko”, powstała w 1987 roku), jego książki nadal zaskakują trafnością spostrzeżeń. Pisał o sztucznej inteligencji, robotach, podróżach kosmicznych, a przy tym pytał o to, kim jesteśmy jako ludzie i dokąd zmierzamy. Nie bez powodu jego działa są uznawane za najlepsze polskie książki. Także przez obcokrajowców! Lem nie daje w swoich tekstach prostych odpowiedzi, ale zmusza do myślenia, do rozważań nad często nie wprost postawionymi pytaniami. Pokazuje, że nie zawsze technologia rozwiąże nasze problemy, a wręcz czasami je pogłębia. Lem robi to z humorem, błyskotliwie, często w sposób lekki, choć treść bywa bardzo głęboka i nieoczywista na pierwszy rzut oka. Powieści Lema pozostają w głowie na długo, nie sposób przeczytać ich szybko i bezrefleksyjnie. To lektura, która nie należy do lekkich, ale rozwija wyobraźnię i uczy patrzeć szerzej na świat. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z jego twórczością, poniżej znajdziesz krótki przegląd najważniejszych utworów Stanisława Lema. Dowiedz się, jaka tematyka jest w nich poruszana i dlaczego są ciągle aktualne. „Solaris”, czyli Stanisław Lem bardzo na serio „Solaris” to najbardziej znana powieść Stanisława Lema. Jest uznawana za klasykę światowej fantastyki naukowej. Opowiada o nieudanym kontakcie ludzi z obcą inteligencją, reprezentowaną przez tajemniczy ocean pokrywający planetę Solaris. Głównym bohaterem jest psycholog Kris Kelvin, który przybywa na stację badawczą, gdzie konfrontuje się z niewytłumaczalnymi zjawiskami i z własną przeszłością. Ocean materializuje wspomnienia badaczy i tworzy kopie postaci zapisane w podświadomości ludzi. To zmusza bohaterów powieści do zmierzenia się z traumami i poczuciem winy. Tematyka powieści wykracza poza klasyczne science fiction, widać w niej wyraźne wpływy egzystencjalizmu. Choć książka ukazała się w 1961 roku, pozostaje zaskakująco aktualna. „Solaris” opisuje granice ludzkiego poznania – pokazuje, że nauka bywa bezradna wobec innych form istnienia, a człowiek, nawet w najdalszym zakątku kosmosu, nie potrafi uciec od własnych wspomnień, emocji i poczucia winy. Powieść to nie tylko historia o kosmicznej wyprawie, ale też o wewnętrznej podróży i duchowej izolacji. Dzieło zyskało międzynarodowe uznanie i przetłumaczono je na ponad 40 języków. Powieść doczekała się kilku adaptacji filmowych: m.in. głośnej wersji Andrieja Tarkowskiego z 1972 roku, która spotkała się z krytyką ze strony Lema, ale została doceniona przez jury w Cannes (więcej o filmie przeczytasz tutaj). Powstały także słuchowiska, audiobooki, a nawet opera wystawiona w 2024 roku w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie. Symboliczny wymiar „Solaris” dostrzeżono także poza światem literatury – Międzynarodowa Unia Astronomiczna uhonorowała twórczość Lema, nadając nazwę Solaris jednej z gwiazd. „Cyberiada” – futurystyczna wizja w baśniowo-groteskowej konwencji „Cyberiada” to jedna z najbardziej niezwykłych książek Stanisława Lema, którą sam autor uważał za swoje szczytowe dzieło. Ten cykl opowieści zaskakuje połączeniem futurystycznej wizji świata robotów z baśniową konwencją staropolskiej gawędy i filozoficznej przypowieści. Lem stworzył uniwersum, w którym występują obok księżniczek i smoków także roboty – często bardziej ludzkie od nas. Główni bohaterowie, roboty Trurl i Klapaucjusz, to konstruktorzy o niemal nieograniczonych możliwościach. Są w stanie zbudować wszystko, co sobie wymarzą, a nawet przesunąć gwiazdy na niebie, by stworzyć reklamę. Ich przygody są pełne groteski i błyskotliwego humoru, ale także głębokiej refleksji nad naturą nauki, postępu i władzy. Z kolei w postaci filozofa Klapostoła autor umieszcza swój autoportret. Opisuje siebie jako niedocenianego myśliciela, który nieustannie mierzy się z ograniczeniami ludzkiego poznania. Lem w satyryczny sposób portretuje typowe ludzkie przywary: pychę, chciwość, ślepe zaufanie do techniki i nieumiejętność przewidywania skutków własnych działań. „Cyberiada” to dzieło wielopoziomowe: bawi formą, językiem i humorem, ale jednocześnie zmusza do myślenia o tym, kim jesteśmy i jaką rolę odgrywa technologia w naszym życiu. Lem udowadnia, że nawet najbardziej błyskotliwa maszyna nie odpowie za nas na pytania o dobro, odpowiedzialność czy sens istnienia. „Niezwyciężony” – moralna siła kontra fatalizm zniszczenia „Niezwyciężony” to powieść z gatunku hard science fiction z 1964 roku, w której Stanisław Lem łączy opis misji kosmicznej z głęboką refleksją nad miejscem człowieka we Wszechświecie, ograniczeniami ludzkiego poznania i moralnością. Akcja rozgrywa się na pustynnej planecie Regis III, na którą przybywa tytułowy krążownik „Niezwyciężony”, by odnaleźć bliźniaczy statek „Kondor”. Zespół badaczy, wyposażony w zaawansowaną technologię, szybko orientuje się, że żadne urządzenia ani uzbrojenie nie chronią ich przed zagrożeniem. Planeta okazuje się miejscem katastrofy statku obcych. Ewoluowały na niej samoistnie miliony mikroskopijnych robotów, które połączyły się w coś, co naukowcy określają jako „nekrosferę”, czyli martwą, mechaniczną odpowiedzią na biosferę. Ta forma istnienia nie posiada świadomości, ale działa jak zbiorowa inteligencja, niszcząc wszelkie przejawy myślenia i pamięci przy pomocy bardzo silnego pola magnetycznego. W „Niezwyciężonym” Lem stawia fundamentalne pytania o granice technologii, sens ekspansji człowieka i jego stosunek do innych form życia. Pokazuje, że nie wszystko, co nieznane, musi być wrogie, ale także że nie każdą formę egzystencji da się zrozumieć ludzkimi kategoriami. W obliczu zagłady, bezsilności nauki i zbrojnej przewagi człowiek musi polegać na moralnej sile, solidarności i gotowości do wycofania się bez walki. To powieść chłodna w tonie, ale pełna gorzkiej mądrości – jedna z najmocniejszych i najbardziej filozoficznych opowieści w dorobku Lema. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Noblista chciał zrobić karierę sceniczną. Zamiast aktorem został jednym z najwybitniejszych pisarzy
Władysław Reymont to jeden z tych autorów, którzy swoimi dziełami zapewnili sobie nieśmiertelność. Uniwersalna ponadczasowość treści jego utworów sprawiła, że te doczekały się tłumaczenia na dziesiątki języków i do dziś są szeroko dyskutowane i komentowane. Kim był autor „Chłopów” i „Ziemi obiecanej”? Poniżej przybliżamy życiorys polskiego noblisty.
Spis treści: Ze szkołą nie było mu po drodze W Warszawie zaczął żyć z pióra Nieoczywisty kandydat Stojąca u progu niepodległości Polska musiała mierzyć się z wieloma trudnościami. Do takich należało choćby postrzeganie naszego kraju na arenie międzynarodowej. Niemcy zadbali, by II Rzeczpospolita uchodziła za niedojrzałą i nierozwiniętą kulturalnie. W interesie władz leżało, by zmienić ten stan rzeczy. Już na początku lat 20. prowadzone były zabiegi, które zmierzały do przyznania Polakowi Nagrody Nobla. Władysław Reymont nie był najoczywistszym kandydatem, ale finalnie to właśnie on odebrał najwyższe wyróżnienie literackie. Jak do tego doszło? Zanim padnie odpowiedź na to pytanie, warto przyjrzeć się bliżej życiu autora „Chłopów”. Ze szkołą nie było mu po drodze Władysław Reymont, a właściwie Stanisław Władysław Rejment, urodził się 7 maja 1867 roku, w Kobielach Wielkich. Syn kościelnego organisty Józefa (który przy okazji prowadził kościelne księgi i pełnił rolę rozjemcy w różnych sprawach prawnych) i małopolskiej szlachcianki Antoniny z Kupczyńskich dzieciństwo spędził w Tuszynie. Miał pójść w ślady ojca, jednak młody Stanisław nie palił się do nauki. Jako dziewięciolatek, nie zdał egzaminów. Odmawiał też nauki gry na organach. Józef nie mógł pozwolić, by jego syn został bez fachu w ręku. Wysłał go do Warszawy, gdzie pobierał nauki w szkole rzemieślniczo-niedzielnej. Ostatecznie udało się mu uzyskać tytuł czeladnika krawieckiego. Aktorskie ambicje przyszłego noblisty Po zdobyciu zawodu postanowił nie wracać do domu. Próbował rozpocząć życie na własny rachunek, ale nie z zamiarem pracy igłą i nicią. Podczas pobytu w barwnej kulturowo Warszawie, zafascynował go teatr. W 1884 roku przystąpił do wędrownej grupy teatralnej. Nie został jednak pierwszoplanowym aktorem. Z różnym skutkiem grywał pomniejsze role, ale brak sukcesów na tym polu nie zabił w nim miłości do tej dziedziny sztuki. Nadal fascynował go teatr, czemu dał wyraz w przyszłości, na kartach powieści „Komediantka”. Nudziła go praca na kolei Skoro nie udało mu się zrobić kariery aktorskiej, nie miał innego wyjścia, jak wrócić w rodzinne strony. Dzięki wstawiennictwu ojca, dostał pracę niskiej rangi funkcjonariusza Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Pracował na stacjach w Rogowie, Krosnowej i Lipcach, ale to zajęcie było dla niego wybitnie nudne. Nic więc dziwnego, że nie popracował długo jako zawiadowca. Postanowił szerzyć spirytyzm Kolejna praca Rejmenta była już znacznie ciekawsza. W 1890 roku zbliżył się do niejakiego Puszowa, który miał być „adeptem wiedzy tajemnej”. W XIX-wiecznej Europie spirytyzm był popularnym zjawiskiem. Młody Stanisław Rejment postanowił to wykorzystać. Wraz ze swoim towarzyszem wyruszył w objazd po Starym Kontynencie, jako medium. Odbywał sesje, podczas których przepowiadał przyszłość, łącząc się z duchami przodków. W Warszawie zaczął żyć z pióra W końcu wrócił do Polski. W 1894 roku zamieszkał w Warszawie. Był to dla niego wyjątkowo trudny czas. Nierzadko przymierał głodem i z braku innego zajęcia, całymi dniami włóczył się ulicami miasta. Szansą na odmianę losu był dla niego debiut literacki. Wiersze pisał od 1882 roku, ale publikacji doczekało się dopiero napisane w Warszawie opowiadanie „Pracy!”. Właśnie wtedy Stanisław Władysław Rejment zmienił nazwisko na Władysław Stanisław Reymont. Czy przymusiła go do tego rodzina, czy raczej zrobił to z własnej woli, by nie przynieść bliskim wstydu? Nie wiadomo. Życiowe doświadczenie zaprocentowało Władysław Reymont nie lubił pracy zawiadowcy, ale czasu spędzonego na pracy w tym zawodzie z całą pewnością nie mógł nazwać straconym. Pracując w Lipcach, bacznie obserwował lokalną społeczność. Nie należał do rozmownych, ale nadstawiał ucha, słuchał i wyciągał wnioski. Czy już wtedy wiedział, że na tej kanwie powstanie wybitne dzieło? Trudno powiedzieć. Faktem jest natomiast, że w 1897 roku rozpoczął pracę nad powieścią, która w przyszłości zagwarantowała mu Nobla. Właśnie wtedy epopeja chłopska zaczęła zyskiwać realny kształt. Powstały pierwsze rozdziały, ale kolejne miały rodzić się w wielkich bólach, dosłownie i w przenośni. Fatalny wypadek Pracę nad powieścią przerwał wypadek kolejowy, któremu uległ autor. 13 lipca 1900 roku Władysław Reymont trafił do szpitala. Miał dwa złamane żebra (w raporcie lekarskim napisano o 12 złamanych żebrach) i inne urazy. Pisarz doznał nie tylko ran fizycznych. W wypadku zginęła siostra jego przyjaciela. To tragiczne wydarzenie wstrząsnęło nim tak mocno, że zapadł na niemoc twórczą. Złapał wiatr w skrzydła Reymont na kilkanaście miesięcy zarzucił pisanie. Zmieniło się to dopiero po ślubie z Aurelią Szabłowską. Był niezależny finansowo, bo w ramach rekompensaty za doznane obrażenia otrzymał odszkodowanie w wysokości 38 500 rubli. Gdy przestał martwić się o pieniądze, zaczął podróżować, a to uwolniło w nim kreatywność. Odwiedził wiele europejskich stolic, w tym Paryż, gdzie powstała większa część „Chłopów”. Opus magnum Reymonta trafiło do druku Czterotomowa powieść, gdzie każdy tom dotyczył innej pory roku, wyznaczającej rytm życia w Lipcach, tak jak wcześniejsze utwory pisarza publikowana była w odcinkach, w prasie. Pierwsze rozdziały ukazały się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1902 roku. „Chłopi” byli drukowani do 1908 roku. Nieoczywisty kandydat „Chłopi” zyskali uznanie w kraju i zagranicą. Krytycy chwalili reportażową wnikliwość autora. Powieść doczekała się tłumaczenia na wiele języków. Nic dziwnego. Reymont z mistrzowskim kunsztem przelał na papier realia chłopskiego życia, łącząc realizm z naturalizmem. Stworzył przy tym postaci uniwersalne, reprezentujące różne typy ludzkie. Mimo dobrego przyjęcia powieści, przyszły noblista nie był najoczywistszym z polskich kandydatów do zaszczytnej nagrody. Miał silną konkurencję, choćby w osobie Maksyma Gorkiego czy Tomasza Manna, ale i tak najważniejszym kandydatem do Literackiej Nagrody Nobla był Stefan Żeromski. Co sprawiło, że przestał być brany pod uwagę? W 1922 roku Żeromski wydał powieść „Wiatr od morza”, która traktowała o losach polskiej ludności na Pomorzu. Niestety, ten tytuł nie spotkał się z ciepłym międzynarodowym przyjęciem, zwłaszcza w Niemczech. Żeromskiemu zarzucano antygermanizm. To właściwie przekreśliło jego szanse. Władysław Reymont otrzymał nagrodę za późno Wobec tego wielkie wyróżnienie przypadło w udziale autorowi „Chłopów”. 13 listopada 1924 roku Władysław Reymont został ogłoszony drugim po Henryku Sienkiewiczu polskim laureatem Literackiej Nagrody Nobla. Czy ucieszyła go ta wiadomość? Otóż nie. Pisarz zareagował na tę informację z rozgoryczeniem, mówiąc o „urągliwej i prawdziwie szatańskiej ironii życia”. Wybitny prozaik i nowelista nie cieszył się wówczas dobrym zdrowiem. Nie mógł nawet zjawić się na ceremonii w Sztokholmie. Zamiast niego, nagrodę odebrał Alfred Wysocki, polski przedstawiciel dyplomatyczny. Władysław Reymont zmarł rok później, 5 grudnia 1925 roku. Jego ciało spoczęło na Cmentarzu Powązkowskim, a serce zostało wmurowane w filar kościoła św. Krzyża. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Starożytna tragedia jak show na Broadwayu. Tak wyglądał teatr 2500 lat temu
Na Uniwersytecie w Cincinnati trwają przygotowania do wystawienia greckiej tragedii „Antygona”. Będzie najbardziej bliska oryginałowi – zapewniają twórcy. A zabrzmi jak hip-hop.
Spis treści: Naukowa rekonstrukcja antycznej sztuki O co chodzi w „Antygonie”? „Antygona” to starożytna tragedia grecka, którą każdy zna ze szkoły. Stworzył ją w V wieku p.n.e. Sofokles, który był też politykiem, dowódcą wojskowym i kapłanem. Ten jego dramat uznawany jest za arcydzieło antycznej literatury. Nic dziwnego, że do dziś bywa wystawiany na deskach teatru. Teraz „Antygona” trafi na nie ponownie, ale w nowej – a w zasadzie starej oprawie, bo możliwie najbliższej oryginałowi. Naukowa rekonstrukcja antycznej sztuki „Ożywić” sztukę postanowili wspólnie specjalistka w dziedzinie muzyki i dramatu starożytnego, Anna Conser i kierownik spektaklu dramatycznego – Brant Russell. Oboje są pracownikami amerykańskiego Uniwersytetu w Cincinnati. Aby to zrobić eksperci prześledzili muzyczne wzorce w zachowanych tekstach: poetyckie metrum (struktura rytmiczna wersu) oraz akcent toniczny. W ten sposób zrekonstruowano to, w jaki sposób chóry śpiewały i poruszały się w czasie antycznych przedstawień „Antygony”. Jak opisuje Anna Conser, antyczne przedstawienia były bardzo rytmiczne. – Najbliższą analogią może być hip-hop. Nacisk kładziony jest mniej na orkiestrację niż na połączenie słów, melodii i rytmu – podkreśliła ekspertka. To dość zaskakujące, bo często współczesne adaptacje tej tragedii wydają się być bardziej sztywne. – Ale w rzeczywistości było to bardziej jak przedstawienie na Broadwayu – uważa Conser. O co chodzi w „Antygonie”? Antyczna tragedia opowiada historię Antygony, księżniczki, która łamie prawo, aby pochować swojego zabitego brata po wojnie domowej i płaci za tę decyzję życiem. – Główną postacią w „Antygonie” nie jest Antygona, ale jej wuj Kreon, król, który postępuje zgodnie z literą prawa, nie robiąc wyjątków dla rodziny. Stara się robić to, co uważa za słuszne, ale odmawia kompromisu i w rezultacie traci wszystko – opisuje sztukę Conser. I zaznacza, że na scenie chór jest w centrum wszystkiego. – Błędem byłoby myślenie o chórze jako o zwykłych wykonawcach w tle, recytujących wersy w cieniu. Ich ody, pierwotnie wykonywane ze śpiewem i tańcem, były popisowymi występami – dodała Conser. Spektakl będzie mieć swoją premierę w kwietniu 2026 roku na Uniwersytecie w Cincinnati. Źródło: Uniwersytet w Cincinnati Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Olga Tokarczuk ponownie doceniona. Historyczny sukces polskiej noblistki
Olga Tokarczuk z kolejnym prestiżowym wyróżnieniem. Laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2018 r. jako pierwsza polska pisarka została uhonorowana tytułem doktora honoris causa na paryskiej Sorbonie.
W tym artykule: Olga Tokarczuk z doktoratem honorowym Sorbony Olga Tokarczuk z kolejnym tytułem Tytuły honoris causa przyznane Olga Tokarczuk ponownie została uhonorowana przez środowisko akademickie. Tym razem prestiżowy tytuł doktora honoris causa przyznała jej paryska Sorbona. To jedna z najbardziej cenionych uczelni w Europie, na której – jako pierwsza kobieta w historii – wykładała Maria Skłodowska-Curie. Olga Tokarczuk z doktoratem honorowym Sorbony Po raz pierwszy w dziejach Sorbony tytuł doktora honoris causa trafił do polskiej pisarki. Wyróżnienie to podkreśla nie tylko rangę twórczości Olgi Tokarczuk, ale także jej ogromny wpływ na rozwój światowej kultury. W swoim przemówieniu autorka „Ksiąg Jakubowych” nie kryła wzruszenia. Podkreśliła, że wyróżnienie to jest dla niej nie tylko zaszczytem, ale także zobowiązaniem. – Z ogromną radością odbieram ten zaszczytny tytuł (...). Jestem jednak świadoma tego, że staję przed Akademią jako przybyszka z innego świata, z nieznanego miejsca i nieokreślonego czasu, gdzie ani instrumenty naukowe (...), ani indeksy i recenzje nie grają istotnej roli – zaznaczyła. W kolejnych słowach Tokarczuk poruszyła temat wyzwań, przed którymi stoi ludzkość. Od narastającego poczucia niepewności po globalne zagrożenia, w tym falę dezinformacji. Pisarka zwróciła uwagę, że dziś każde słowo niesie ze sobą odpowiedzialność większą niż kiedykolwiek. – Informacja wykorzystywana jest jako broń, za pomocą której można wprowadzić w błąd, manipulować, oszukać, zwieść, w końcu zabić – przyznała. I dodała: – Uhonorowanie mnie zaszczytnym tytułem doktory honoris causa uważam za symboliczne i polityczne uznanie przez Akademię naszej „Krainy Metaksy”, z której wszyscy przecież się wzięliśmy i w której spotykamy się, wciąż jak najbardziej realnie, choć bez granic, paszportów i języków. Laudację wygłosiła prof. Małgorzata Smorąg-Goldberg, literaturoznawczyni z Sorbony, która od lat aktywnie zabiegała o przyznanie Oldze Tokarczuk tego wyróżnienia. W swoim przemówieniu podkreśliła, że pisarka porusza kwestie kluczowe dla współczesnej debaty społecznej:– Tematy, które porusza – feminizm, ekologia, walka o demokrację, zaangażowanie przeciwko partiom populistycznym we Francji i w Europie Środkowej – bardzo przemawiają do młodych ludzi. Olga Tokarczuk z kolejnym tytułem Dla Olgi Tokarczuk to już czwarty tytuł doktora honoris causa przyznany przez zagraniczną uczelnię. Wcześniej uhonorowały ją: Uniwersytet Sofijski (2022), Hong Kong Baptist University (2022) oraz Uniwersytet w Tel Awiwie (2023). Ponadto laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2018 r. ma w swoim dorobku tytuły doktora honoris causa także od czołowych polskich uczelni – Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Uniwersytetu w Gdańsku. Tytuły honoris causa przyznane Oprócz Olgi Tokarczuk tytułem doktora honoris causa na Sorbonie wyróżniono również siedmiu innych wybitnych przedstawicieli nauki, literatury i kultury z całego świata. W gronie uhonorowanych znaleźli się: Giovanna Mallucci – brytyjska neurolog i neurobiolog, Jean-Jacques Muyembe – kongijski mikrobiolog i współodkrywca wirusa Ebola, Chimamanda Ngozi Adichie – nigeryjska pisarka, Oliver Primavesi – laureat Nagrody Leibniza, specjalizujący się w starożytnej filozofii greckiej, Rémi Quirion – ekspert w dziedzinie badań neurologicznych, James Ferguson Skea – szef Międzynarodowego Zespołu ds. Zmian Klimatu, oraz Maryna Viazovska – ukraińska matematyczka. Przypomnijmy, że najnowsza powieść Olgi Tokarczuk, zatytułowana „Empuzjon”, trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Twórczość polskiej noblistki doceniła m.in. brytyjska gwiazda pop – Dua Lipa. Źródła: facebook.com/FundacjaOlgiTokarczuk; sorbonne-universite.fr Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Czy Bolesław Prus był jasnowidzem? Przewidział losy cesarzy niemieckich
Z nowelą „Z dziejów starożytnego Egiptu” wiąże się niesamowita zagadka. Los umierających na jej stronicach faraonów w realnym świecie podzielili cesarze Niemiec. Czy to był tylko przypadek?
Spis treści: Trzej niemieccy cesarze Podszepty z zaświatów? Opowieść z morałem Na przełomie lat 1887 i 1888 czytelnicy polskiej prasy w zaborze rosyjskim mieli w czym wybierać. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazywało się w odcinkach „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, zaś w „Kurierze Codziennym” w podobny sposób można było śledzić losy bohaterów „Lalki” Bolesława Prusa. Na dodatek ten autor miał coś jeszcze w zanadrzu. W tym samym czasie ukazała się jego nowela „Z legend dawnego Egiptu”. Pisarz opowiadał w niej wyimaginowaną, lecz całkiem prawdopodobną, sytuację z dziejów starożytnego państwa nad Nilem. Oto stary władca konał: „Stuletni Ramzes, potężny władca Egiptu, dogorywał. Na pierś mocarza, przed którego głosem pół wieku drżały miliony, padła dusząca zmora i wypijała mu krew z serca, siłę z ramienia, a chwilami nawet przytomność z mózgu”. W tej sytuacji do przejęcia tronu po rządzącym twardą ręką władcy szykował się młody następca: Horus. Ma zupełnie inne poglądy niż stary faraon – tyran. Nie chce wojen, a pokoju. Zakaże torturowania jeńców. Obniży ludowi podatki. Ograniczy wyzysk niewolników. Sprowadzi z zagranicy wygnanych uczonych. Wszystkie te światłe plany spalą jednak na panewce. Po pierwsze, Horusa ukąsi jadowity pająk, a po drugie – w tym samym czasie stary faraon cudem ozdrowieje. W chwili, gdy powstawał ten utwór, nie był uważany tylko za jakąś opowieść rozgrywającą się w starożytności. Cała Europa wiedziała bowiem, że w Cesarstwie Niemieckim nadchodzi kres rządów ponad dziewięćdziesięcioletniego już Wilhelma I Hohenzollerna. Trzej niemieccy cesarze Jak Ramzes z opowiadania, Wilhelm I doprowadził swój kraj do potęgi. Siłą i dyplomacją zjednoczył Niemcy, wygrał kilka wojen, upokorzył wrogów. Pod jego berłem cierpieli Polacy w zaborze pruskim poddani germanizacji. Wszystko zapowiadało, że jego następcą zostanie Fryderyk III Hohenzollern. Jak Horus, był człowiekiem postępowym. Miał opinię umiarkowanego liberała, był masonem, pragnął zbliżenia z Wielką Brytanią, walczył z antysemityzmem w Niemczech. Spodziewano się również, że za jego rządów Berlin wygasi swoją antypolską politykę na ziemiach rozbiorowych. Kiedy na początku marca 1888 r. (a więc dwa miesiące po publikacji „Z legend dawnego Egiptu”) zmarł stary cesarz i Fryderyk przejął władzę, wydawało się, że faktycznie idą nowe czasy. Odwołał mającego złą renomę pruskiego ministra spraw wewnętrznych von Puttkamera. Ogłosił też amnestię dla osób ściganych i skazanych za przestępstwa polityczne i prasowe. Do kraju wrócili publicyści niemogący wcześniej cieszyć się w Niemczech wolnością słowa. I wówczas, jak w opowiadaniu Prusa, doszło do nagłego zwrotu. Liberalny Fryderyk III rządzi zaledwie 99 dni i umiera w czerwcu 1888. Do władzy znów dochodzi stara ideologia konserwatywna – tym razem w osobie jego syna Wilhelma II. 29-latka surowego, zakompleksionego, zakochanego w wojsku, myślącego o kolejnych podbojach. To w przyszłości zaowocuje eskalacją napięcia międzynarodowego i wybuchem I wojny światowej. Czyżby Bolesław Prus okazał się jasnowidzem? Podszepty z zaświatów? Wierzący w siły nadprzyrodzone łatwo mają argumenty. Bliskim przyjacielem pisarza był w owym czasie Julian Ochorowicz. To genialny wynalazca, ale także badacz hipnozy i spirytyzmu (wylansuje m.in. polskie medium Stanisławę Tomczyk). Wierzący w nieznane stany świadomości i możliwość nawiązania kontaktów z zaświatami, Ochorowicz badał też starożytną kulturę egipską, czego efektem była książka „Wiedza tajemna w Egipcie”. To pod jego wpływem Prus zainteresował się państwem nad Nilem, wydał „Z legend dawnego Egiptu” (1888), a następnie „Faraona” (1895). A chociaż pisarz był pozytywistą, w jego twórczości nierzadko pojawiały się wątki fantastyczne, zaskakujące teorie, nieodgadnione wydarzenia. „Niejednokrotnie bywa tak, że Prusowska codzienność miewa zastanawiające luki, przez które niewytłumaczalne zjawiska wtłaczają się w uporządkowany racjonalnie świat” – pisała literaturoznawczyni dr Anna Wietecha. Tyle tylko, że Prus nie musiał być jasnowidzem, by przewidzieć przebieg wypadków w Niemczech. Poglądy starego cesarza wszyscy znali. O tym, że jego następca cierpi na nieuleczalnego raka krtani mówiono od listopada 1887 roku. O tym, że Fryderyk III – nałogowy palacz – ma jakieś poważne kłopoty ze zdrowiem, wspominano już ponad rok wcześniej. To, że w razie śmierci Fryderyka III władzę przejmie konserwatywny Wilhelm II też nie było dla nikogo tajemnicą. Pozostało ubrać to w szaty legendy rodem ze starożytnego Egiptu. Opowieść z morałem Data publikacji utworu Prusa, będącego parabolą i swoistą adaptacją współczesnych wydarzeń historycznych, też nie wynikała z jasnowidzenia, lecz z przyjętej przez pisarza praktyki. „Prus przyzwyczaił czytelników do tego, że w okresie świątecznym przedstawia im coś specjalnego, coś mającego poruszyć sumienia (wszak w okresie świąt Bożego Narodzenia wydrukował aż dwadzieścia pięć nowel i opowiadań)” – pisał literaturoznawca dr hab. Jakub A. Malik. „Opowiadania świąteczne Bolesława Prusa są poddawane swoistej interpretacji, czyta się je bowiem w kontekście czasu świątecznego i być może dlatego (...) szczególnie chętnie w okresie świątecznym publikował swoje utwory paraboliczne”. A zatem Prus przewidział przyszłość, ale nie było w tym nic magicznego. To nie było jasnowidztwo. Pisarz po prostu trzeźwo ocenił rozwój sytuacji w sąsiednich Niemczech i przebrał opowieść o nich w historyczny kostium. Źródła: Jakub A. Malik, Dawca dobrych czynów, w: „Czterdzieści i cztery studia ofiarowane profesorowi Marianowi Maciejewskiemu”, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008 Krystyna Tokarzówna, ‎Stanisław Fita, ‎Zygmunt Szweykowski, „Bolesław Prus, 1847–1912: kalendarz życia i twórczości”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1969 Anna Wietecha, Modyfikacje realności w »Dziwnej historii« Bolesława Prusa, w: „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, Studia Historicolitteraria”, nr XIV/2014 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Erotyczna poezja Owidiusza nikogo nie pozostawiała obojętnym. To przyczyna jego wygnania?
Pisanie skandalicznych wierszy o bogach i śmiertelnikach przyniosło Owidiuszowi wielu rzymskich fanów. Wyjątkiem był cesarz August, który wygnał poetę. Ale czy powodem rzeczywiście były jego śmiałe wiersze?
Spis treści: Wczesny sukces Owidiusza Owidiusza recepta na romans Metamorfozy Owidiusza Gniew cesarza Augusta Tajemnice wygnania Owidiusza Znany dziś z „Metamorfoz”, olśniewających przeróbek greckich i łacińskich mitów, Owidiusz zasłynął również w swoich czasach z żywej, kontrowersyjnej poezji miłosnej, w tym „Amores” (Miłości) i „Ars amatoria” (Sztuka kochania). Te szczere poetyckie refleksje na temat rzymskich zwyczajów seksualnych przyniosły mu sławę, ale także przyczyniły się do jego upadku. Po opublikowaniu swojego opus magnum Owidiusz podpadł cesarzowi, został zmuszony do opuszczenia Rzymu i wygnany do Tomis, miasta nad Morzem Czarnym. To właśnie tutaj, na obrzeżach imperium, Owidiusz tęsknił za swoim ukochanym Rzymem i błagał o powrót. Według relacji samego Owidiusza, wygnanie było karą za „błąd”, który rozwścieczył cesarza Oktawiana Augusta. Owidiusz uważał się za szczęściarza, że uniknął egzekucji za to przestępstwo, ale nigdy nie wyznał, co nabroił. Uczeni przez wieki zastanawiali się nad przyczyną wygnania, która do dziś pozostaje zagadką. Wczesny sukces Owidiusza Owidiusz urodził się w 43 r. p.n.e. w Sulmo (obecnie Sulmona), 160 km na wschód od Rzymu. Jego listy i „Tristia” („Żale”), pięciotomowy zbiór wierszy napisanych na wygnaniu, dostarczyły historykom wielu szczegółów autobiograficznych. Od młodości opisywał siebie jako urodzonego poetę. Po krótkim okresie podróżowania, a następnie studiowania w Atenach, zrezygnował z kariery politycznej i udał się do Rzymu, by zostać poetą. Zakochał się w tym mieście, a jego mieszkańcy – w jego twórczości. Ukończonym w 16 r. p.n.e. pierwszym ważnym dziełem Owidiusza były „Amores”, zbiór wierszy opisujących romans z młodą kobietą o imieniu Koryna. W tym pierwszym tomiku z wierszami Owidiusz użył eleganckiego, ironicznego stylu. Niektórzy sugerowali, że Koryna istniała naprawdę. Sydoniusz Apolinary, żyjący w V wieku poeta, zidentyfikował ją jako Julię Starszą, córkę Augusta, i twierdził, że Owidiusz miał z nią romans. Sydoniusz przypisał ten skandaliczny związek wygnaniu Owidiusza, ale późniejsi historycy obalili tę teorię. Większość komentatorów uważa Korynę za postać fikcyjną. Po tym debiucie Owidiusz odnosił jeden sukces za drugim. Jego „Heroides” („Heroidy”) to seria dramatycznych monologów skupiających się na opiewanych w mitach kobietach, w tym Dydonie, Medei i Ariadnie, które rozpaczają nad złym traktowaniem przez swoich kochanków. Owidiusza recepta na romans Trzyczęściowe dzieło „Sztuka kochania”, ukończone około 2 r. n.e., było sensacją. Pierwsze dwie części to poradnik dla mężczyzn dotyczący uwodzenia kobiet i utrzymywania ich miłości. Owidiusz twierdzi, że nieobecność sprawia, iż serce staje się bardziej czułe, a pytanie o wiek kobiety nie jest receptą na uwodzenie. Część trzecia skierowana jest do kobiet i zawiera sugestię, że wzbudzanie zazdrości w kochanku nie jest takim złym pomysłem. Owidiusz trafił na wydawniczą żyłę złota. Jego podręcznik dawał młodym odbiorcom praktyczne wskazówki pod przykrywką formalnego dzieła dydaktycznego. Ale pomimo sukcesu, Owidiusz pragnął bardziej uczonych czytelników. Kariera Owidiusza rozpoczęła się, gdy rzymskie kręgi literackie zaczytywały się twórczością Wergiliusza i Horacego. Wergiliusz napisał „Eneidę”, epos o Eneaszu, trojańskim księciu i mitycznym założycielu Rzymu, podczas gdy Horacy był ceniony za swoje dowcipne satyry. Ci dwaj mężczyźni uosabiali rozkwit rzymskiej literatury pod rządami Oktawiana Augusta. W wieku 40 lat, kiedy ukończył „Sztukę kochania”, Owidiusz nie był bogaty, ani nie miał szczególnych koneksji. Posiadał lojalnego mecenasa, ale grupa literacka, z którą się związał, nie była wpływowa. Metamorfozy Owidiusza Zainspirowany do napisania tak wielkiego dzieła jak Eneida, Owidiusz stworzył „Metamorfozy”. „Przemiany pragnę śpiewać ciał w odmienne ciała” (w tłum. Brunona Kicińskiego) – napisał w pierwszych wersach. Niezwykle udany w swoim czasie tekst stał się jednym z najbardziej wpływowych dzieł literatury zachodniej, inspirując liczne dzieła sztuki, muzyki i dramatu. Miłość, pożądanie, smutek, przerażenie i boska kara wywołują serię zaskakujących zmian w opowiedzianych przez Owidiusza 250 historiach bogów i śmiertelników. Żeglarze stają się delfinami. Pocałunek rzeźbiarza Pigmaliona zmienia posąg w młodą kobietę. Za to, że szpiegował boginię Dianę podczas kąpieli, myśliwy Akteon zmienia się w jelenia, który zostaje rozszarpany przez jego psy. W jednym z najsłynniejszych fragmentów „Metamorfoz”, Dafne ucieka przed pożądliwymi zalotami Apolla i zmienia się w drzewo laurowe. Gniew cesarza Augusta W wieku 50 lat Owidiusz osiągnął szczyt swojej popularności. Jego przełomowy styl uczynił go jednym z najpopularniejszych poetów w Rzymie. Ale właśnie wtedy, u szczytu kariery, nastąpiła katastrofa. W 8 r. n.e., gdy Owidiusz zbierał pochwały za „Metamorfozy”, cesarz August postanowił go wygnać. Owidiusz do końca życia mieszkał w Tomis. Jego petycje do cesarza poszły na marne. Po śmierci Augusta w 14 r. n.e. Owidiusz próbował nakłonić jego następcę Tyberiusza do złagodzenia wyroku, ale nowy cesarz był odporny na ciągłe błagania zarówno poety, jak i jego żony Fabii. Rzymski poeta miłości zmarł w 17 r. n.e., z dala od miasta, w którym zasłynął i które tak bardzo kochał. Uczeni wciąż nie ustalili wszystkich powodów, dla których August wygnał Owidiusza. Poeta przypisywał swoją karę „carmen et error” – „wierszowi i błędowi”. Większość historyków zgadza się, że „wierszem” była „Sztuka kochania”, której obojętność na normy społeczne była sprzeczna z nową moralnością cesarską, promowaną przez Augusta. Jako główny kapłan, cesarz był strażnikiem praw i obyczajów (curator legum et morum) i chętnie przywracał tradycyjne normy społeczne. W 8 r. n.e., roku wygnania Owidiusza, „Sztuka kochania” miała już jednak ponad pięć lat. Historycy w dużej mierze zgadzają się, że chociaż wiersz mógł służyć jako dodatkowy powód niełaski Augusta, był to drugorzędny powód jego wygnania. Prawdziwą przyczyną był „błąd”, do którego Owidiusz odnosi się w różnych późniejszych pismach. Poeta nigdy go nie precyzuje, ale stwierdza, że był on nieumyślny i wynikał z głupiej pomyłki. Tajemnice wygnania Owidiusza Wysunięto wiele hipotez. Amerykański uczony John C. Thibault w swojej książce z 1964 roku, „The Mystery of Ovid’s Exile”, bada średniowieczne pisma, które spekulują na temat błędu Owidiusza. Wśród najbardziej dramatycznych hipotez jest ta, że Owidiusz wiedział o kazirodczym romansie między Augustem a jego córką Julią lub że Owidiusz miał romans z Liwią, żoną cesarza. Dwudziestowieczny brytyjski badacz Owidiusza Peter Green sugeruje, że błąd nie był natury moralnej, ale politycznej. Bardzo delikatnym tematem w tamtym czasie była kwestia sukcesji Oktawiana Augusta. Jeśli Owidiusz plotkowałby o pewnych frakcjach politycznych, jego niedyskrecje (w połączeniu ze słonością jego wcześniejszej poezji erotycznej) mogłyby wystarczyć, by przypieczętować jego los. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski