Lis bawi się jak pies? To tylko pozory – ostrzegają eksperci
Czy lisy stają się udomowione? Filmy na TikToku pokazują zwierzęta, które podchodzą do ludzi i zachowują się jak domowe pupile. Ale czy to naprawdę oznacza udomowienie?
Spis treści: Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Filmy z przyjacielskimi, łagodnymi lisami, które podchodzą do ludzi i jakby chcą się bawić, robią furorę na TikToku. Ale to, że jakiś gatunek jest towarzyski, wcale nie znaczy, że jest udomowiony. W filmie na TikToku, który ma ponad milion wyświetleń, dziki lis bawi się czymś w rodzaju piłki. Pozwala jej stoczyć się ze wzgórza, po czym za nią goni. Wideo jest oznaczone hashtagiem #domesticatedfox. – Pewnie z daleka patrzył, jak psy bawią się w aport – pisze jeden z komentujących. – On też po prostu chce być grzecznym chłopcem. W innym filmie na TikToku dziki lis podchodzi do wyciągniętej ludzkiej ręki. Zauroczony komentujący żartuje: – Skoro nie do głaskania, to czemu wygląda jak do głaskania? Seria viralowych filmów w mediach społecznościowych sprawia, że wiele osób w internecie spekuluje, iż lisy „same się udomawiają”. Czyli stają się coraz bardziej przyjazne ludziom bez świadomej ingerencji człowieka i bez celowej selektywnej hodowli. Ale czy to prawda? Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Żeby uznać zwierzę za udomowione, musi dojść zarówno do zmian behawioralnych, jak i fizycznych. Zwierzęta stają się łagodniejsze, a z czasem często także mniejsze niż ich dzicy krewni. – Ostatecznym rozstrzygnięciem są geny – mówi Blake Morton, badacz zachowania zwierząt z Uniwersytetu w Hull w Wielkiej Brytanii. Nie wystarczy, że w jednym pokoleniu danego gatunku pojawi się łagodniejsze podejście do ludzi. Te zachowania i cechy muszą zostać przekazane potomstwu. Istnieją dowody, że część współczesnych lisów wykazuje drobne oznaki udomowienia. W jednym badaniu stwierdzono, że lisy żyjące w miastach mają krótsze pyski i mniejsze czaszki niż lisy z terenów wiejskich. Z kolei własne badania Mortona wykazały, że miejskie lisy były mniej płochliwe i bardziej skłonne do eksplorowania niż wiejskie, gdy podano im pojemniki z jedzeniem wymagające rozwiązania prostych zadań. Morton podkreśla jednak stanowczo, że „żadne z tych wyników nie jest bezpośrednim dowodem udomowienia”. Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Co więcej, mit samoudomowienia może tak naprawdę szkodzić lisom. Może też prowadzić do niepokojących zachowań ze strony ludzi. – Często widzimy viralowe zdjęcia czy filmy z lisami pojawiającymi się w środowisku miejskim. To podsyca błędne przekonanie, że lisy same się udomawiają – mówi Cinthia Abbona, biolog z argentyńskiej Narodowej Rady ds. Badań Naukowych i Technicznych. – Sugestia, że dzikie lisy są na drodze do udomowienia, grozi normalizowaniem zachowań, które mogą być szkodliwe i dla zwierząt, i dla ludzi. Lisy faktycznie wykazują zachowania podobne do psów, na przykład machanie ogonem. To może sprawiać, że wydają się przyjazne. Prawdziwe samoudomowienie – u jakiegokolwiek gatunku – byłoby jednak czymś niezwykłym. – Nie znamy ani jednego gatunku, który naprawdę sam się udomowił – mówi Abbona. Morton dodaje, że sama koncepcja samoudomowienia jest wśród naukowców wciąż przedmiotem sporu. Na przykład badanie z 2012 roku sugerowało, że bonobo mogły się samodzielnie „udomowić”, stając się z czasem mniej agresywne. Późniejsze prace zakwestionowały jednak ten wniosek – wskazano, że bonobo wcale nie są tak tolerancyjne, jak wcześniej sądzono. Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Zdaniem Mortona ludzie, którzy dopatrują się „samoudomowienia”, mylą je z habituacją. Habituacja zachodzi wtedy, gdy zwierzę przyzwyczaja się do bliskości człowieka po wielokrotnych kontaktach, które nie kończą się dla niego niczym złym. Lisy mogą najpierw przyciągać łagodne miejskie warunki klimatyczne. Potem odkrywają, że miasto zapewnia mnóstwo pokarmu. – Wszędzie są szczury, którymi mogą się pożywić – mówi Morton. – Ludzie dokarmiają lisy w swoich ogrodach. Z czasem lisy przyzwyczajają się do obecności ludzi. Trevor Williams – założyciel The Fox Project, organizacji ratującej i rehabilitującej rocznie około 1500 dzikich lisów w Wielkiej Brytanii – twierdzi, że choć lisy potrafią sobie same znaleźć jedzenie, wybierają najpierw łatwiejszą drogę. Trzymają się blisko ludzi, bo prędzej czy później ktoś coś upuści albo wyrzuci resztki. – Znam dwie restauracje w Londynie, które dokarmiają „swoje” lisy – mówi. – Jedna to restauracja indyjska, druga włoska. Jedne lisy dostają więc ciągle curry, a inne makaron. Dla lisów to sprytna metoda na szybki posiłek. Ale wcale nie jest im to konieczne. – Bez was też sobie poradzą – mówi Williams. – Wezmą wasz poczęstunek, a potem i tak pójdą zjeść szczura gdzieś w rurze kanalizacyjnej. Williams uważa też, że „znaczna” część spośród 15 tys. londyńskich lisów cierpi na toksoplazmozę – powszechną chorobę pasożytniczą. Nie przenosi się ona z lisów na ludzi, ale może sprawić, że zwierzęta tracą naturalny odruch ucieczki. W jednym z filmów z ponad dwoma milionami wyświetleń widać lisa, który podchodzi do człowieka wyciągającego rękę. Zaniepokojone zwierzę obwąchuje dłoń, po czym gwałtownie ucieka. (Mani Lejeune, specjalistka od parazytologii z Cornell University College of Veterinary Medicine, zaznacza, że londyńskie lisy nie są wyjątkiem. Szacuje się, że na świecie co najmniej 39 procent lisów jest zakażonych toksoplazmozą, a w USA prawie 50 procent). – Brakuje im naturalnego instynktu, by po prostu dać nogę i dopiero potem „zadawać pytania”. Tak zachowywałyby się lisy w normalnych warunkach – mówi Williams. – Lisy w miastach nie są bardziej udomowione niż ich wiejscy krewni. Po prostu lepiej nas rozumieją. Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Obecnie lisy raczej nie marzą o tym, by zostać naszymi najlepszymi przyjaciółmi. Ale czy kiedykolwiek w przeszłości było inaczej? Dwa niedawne badania sugerują, że lisy mogły kiedyś pełnić rolę zwierząt domowych. W badaniu z 2025 roku ustalono, że rdzenne kultury Ameryki Południowej miały półoswojone lisy-pupile. Określano je jako Fuegian Dogs. W innym badaniu archeolodzy odkryli szczątki wymarłego dziś gatunku lisa, Dusicyon avus, pochowane razem z człowiekiem. Może to sugerować, że „najlepszym przyjacielem człowieka” mógł być kiedyś właśnie lis. – Zaskoczyła nas głębia tej relacji, sugerowana przez wspólny pochówek. To zjawisko rzadkie i bardzo symboliczne – mówi Abbona, współautorka badania poświęconego D. avus. – Lisy zwykle żyją samotnie i trudno je oswoić. To wciąż nie jest jednak dowód na pełne udomowienie. – W społecznościach łowiecko-zbierackich trzymanie dzikich zwierząt jako towarzyszy było prawdopodobnie dużo mniej niezwykłe, niż wydaje się nam dzisiaj – wyjaśnia Abbona. Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Jedyny dobrze opisany przypadek udomowienia lisów to kontrowersyjny eksperyment rosyjskich genetyków. Przez niemal 60 lat, począwszy od połowy XX wieku, selektywnie rozmnażali oni dzikie lisy. W każdym pokoleniu krzyżowali tylko najłagodniejsze osobniki, wykazujące przyjazne cechy. Po wielu latach uzyskali lisy, które lizały badaczom ręce i machały ogonami na widok człowieka. Nie skończyło się to dobrze dla wielu zwierząt. Setki lisów, które nadal zachowywały się dziko i agresywnie – czyli po prostu jak typowy lis – zostały zabite lub sprzedane na fermy futrzarskie albo do handlu egzotycznymi zwierzętami. – Stworzenie gatunku naprawdę domowego wymaga wielu lat pracy naukowej i selektywnej hodowli – mówi Kimberly DeFisher, założycielka i prezes Arctic Fox Daily Wildlife Rescue, ośrodka dla lisów w Williamson w stanie Nowy Jork. DeFisher opiekuje się 35 lisami z niewoli, porzuconymi lub oddanymi przez właścicieli, gdy okazało się, że „lis domowy” to wciąż w dużej mierze dzikie zwierzę. Badaczka nazywa rosyjski eksperyment „nieetycznym i nieprzystającym do dzisiejszych standardów ochrony zwierząt.” Choć nie ma oficjalnych statystyk, DeFisher szacuje, że w USA co najmniej 50 procent lisów kupionych jako „zwierzęta domowe” w ramach handlu egzotycznymi gatunkami trafia w ciągu pierwszego roku życia do innych miejsc. Są porzucane, usypiane albo nielegalnie wypuszczane na wolność. Dzieje się tak, gdy właściciele nagle sobie uświadamiają, że mają w domu dzikie zwierzę, a nie psa. – Ludzie myślą, że lis będzie jak szczeniak. Wszystko przez te viralowe filmiki, które pokazują lisy z zachowaniami podobnymi do psich – tłumaczy. Lisy mają jednak zwyczaj znaczenia moczem praktycznie wszystkiego w domu: – Wszystkiego, co pachnie inaczej, czego nie lubią albo co „chcą zachować na później.” Ich mocz jest, jak dodaje, „bardzo ostry w zapachu – coś pomiędzy skunksem a piżmem”. W swoim ośrodku DeFisher regularnie nagrywa interakcje z uratowanymi lisami i publikuje filmy, które dają realistyczny obraz ich zachowania. W jednym z nowszych nagrań Portia – dzika lisica, której nie można już wypuścić na wolność po tym, jak została zabrana z natury i przyzwyczajona do życia jako „pupil” – wspina się DeFisher na głowę i od razu… sika jej na włosy. Nawet badanie z 2025 roku, które wykazało, że rdzenne kultury Ameryki Południowej trzymały „półoswojone lisy*pupile”, podkreśla, że opisywano je często jako „złośliwe, dzikie, na wpół oswojone i inne”. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego gatunek ten wyginął. Jedna z hipotez zakłada, że celowo zastąpiono go łatwiejszymi do udomowienia psami. Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Jeśli marzy ci się lis, który będzie potulnym pupilem i nigdy nie nasika ci na głowę, lepiej ochłoń. Morton uważa, że wizja samoudomowienia lisów w XXI wieku jest całkowicie nierealna. – Zdecydowanie nie za naszego życia. I nie w ciągu wielu, wielu pokoleń – mówi. – Udomowienie psa zajęło tysiące lat. Co więc robić, jeśli spotkasz lisa na wolności – albo na chodniku w mieście? Głaskanie zdecydowanie odpada. Nie należy też próbować karmić ich z ręki. Jeśli lis przyzwyczai się do dostawania jedzenia prosto z dłoni, może spróbować powąchać i skubnąć rękę nowej osoby. Będzie myślał, że znowu dostaje smakołyk. To mogłoby się dla niego skończyć „śmiertelnym błędem” – ostrzega Williams. W Wielkiej Brytanii wolno zadzwonić do prywatnej firmy, która „zajmie się lisem”. W USA władze mogą zwierzę odłowić i uśpić. – Ludzie oglądający takie filmiki myślą, że to urocze i magiczne, jak z bajki o Królewnie Śnieżce – mówi DeFisher. – A tak naprawdę to niebezpieczne dla lisa. Jeśli nauczy się ufać jednej osobie, może zacząć mniej bać się kolejnych. Problem w tym, że większość ludzi nie odbiera dzikiego lisa podchodzącego z bliska jako czegoś magicznego. Przestraszą się. Zadzwonią po odpowiednie służby. Williams się z tym zgadza: – Nie zakładaj od razu, że dzikie zwierzęta cię potrzebują. W większości przypadków w ogóle cię nie potrzebują. Źródło: National Geographic
Lis tybetański to niewielki, lecz sprytny drapieżnik. Potrafi współpracować z niedźwiedziami
Lis tybetański, znany również jako Wa lub Wamo, żyje na wysokogórskich równinach trawiastych Wyżyny Tybetańskiej. To nieduże zwierzę o charakterystycznym kształcie pyska można również znaleźć na bezdrzewnych zboczach Nepalu, na północ od Himalajów. Lisy tybetańskie są sprytne, wytrzymałe, a w trakcie polowań potrafią współpracować z niedźwiedziami brunatnymi.
W tym artykule: Wygląd lisów tybetańskich Lis tybetański – zwierzę wysokogórskie Monogamia lisów tybetańskich Obawy o przetrwanie lisów tybetańskich Lis tybetański piaskowy (Vulpes ferrilata) to niewielki przedstawiciel wielkiej lisiej rodziny. Podobnie jak inne lisy, lisy tybetańskie są drapieżnikami i padlinożercami. Ich głównym łupem padają szczekuszki, a następnie drobne gryzonie, świstaki, zające wełniste i jaszczurki. Zjadają również padlinę antylop tybetańskich, jeleni piżmowych, owiec i zwierząt gospodarskich. Czasami uzupełniają dietę roślinami. Głównym składnikiem pożywienia lisów są jednak szczekuszki. Czyli małe, krępe zwierzęta z krótkimi kończynami, zaokrąglonymi uszami, pozbawione ogona. Aby je zdobyć, lisy tybetańskie współpracują z niedźwiedziami brunatnymi. Gdy niedźwiedź rozkopuje norę szczekuszek, lisy pozostają w odwodzie i wyłapują uciekinierów. Wygląd lisów tybetańskich Lisy tybetańskie piaskowe charakteryzują się miękką i gęstą sierścią, wąskim pyskiem i puszystym ogonem. Ich kufa, czubek głowy, szyja, grzbiet i dolne części nóg mają barwę od brązowego do rudego. Natomiast policzki, boki, górne partie nóg i grzbiet są szare. Końcówka ogona jest biała. Krótkie uszy są jasnobrązowe lub szarobrązowe na zewnątrz, a wewnątrz i od spodu białe. Mają stosunkowo krótkie nogi i bardzo charakterystyczny, „kwadratowy” kształt pyska. Mają też bardzo wyostrzony zmysł słuchu, co czyni je doskonałymi myśliwymi. Lisy tybetańskie chętnie dzielą się swoimi zdobyczami z rodziną. Jest to o tyle istotne, że lisia rodzina może zjeść do 10 szczekuszek dziennie. Spekuluje się, że płaskie twarze lisów tybetańskich są przystosowane do poruszania się w silnym wietrze, który często wieje na płaskowyżu. Lis tybetański – zwierzę wysokogórskie Te nieduże, ważące maksymalnie 5,5 kg i mierzące około 60 cm zwierzęta występują na Płaskowyżu Tybetańskim w zachodnich Chinach oraz na płaskowyżu Ladakh w północnych Indiach. Zamieszkują obszary na północ od Himalajów, w północnych regionach Nepalu i Indii, w Tybecie oraz w prowincjach Qinghai, Gansu, Xinjiang, Yunnan i Syczuan w Chinach. Ich siedliska to wysokie równiny i wzgórza. Preferują półpustynne lub suche łąki, obszary pokryte niskimi krzewami. Zawsze wybierają siedliska z dala od ludzi i gęstej roślinności. Wybierają otwarte tereny, takie jak step, tundra i półpustynie. Są dobrze przystosowane do życia na dużych wysokościach, gdzie panują niskie temperatury, a powietrze jest rozrzedzone. Można je spotkać na wysokości od 2500 do 5200 m n.p.m. Ich aktywność wzrasta w ciągu dnia, kiedy polują i eksplorują swoje terytorium. Monogamia lisów tybetańskich Lisy te żyją w małych grupach rodzinnych, składających się z pary i ich młodych, choć preferują samotność. Nie są terytorialne, dlatego kilka par może żyć blisko siebie, dzieląc te same tereny łowieckie. Lisy tybetańskie piaskowe korzystają z nor, gdzie odpoczywają w ciągu dnia, wychowują młode lub ukrywają się w razie zagrożenia. Nory znajdują się u podstawy skał i na niskich zboczach. Mają po cztery wejścia o średnicy 25–35 cm. Lisy tybetańskie są monogamiczne i tworzą stałe pary. Ich okres rozrodczy przypada na zimę. Po trwającej około 50–60 dni ciąży, samica rodzi w norze 2–4 młode. Młode rodzą się ślepe i bezradne, pozostając z rodzicami do 8–10 miesiąca życia. Obawy o przetrwanie lisów tybetańskich Gatunek ten nie jest w tej chwili zagrożony. Został sklasyfikowany na tzw. Czerwonej Liście IUCN jako najmniejszej troski (LC). Brakuje dokładnych danych na temat całkowitej populacji. Jednak obawy o przetrwanie lisów tybetańskich rosną wraz ze spadkiem populacji szczekuszek w ostatnich latach. Ze względu na sponsorowany przez rząd program eliminowania tych niedużych ssaków i nadmierny wypas zwierząt, istnieje możliwość, że populacja szczekuszek będzie spadać, a nawet zostanie wyeliminowana z ekosystemu. Z powodu zakłóceń powodowanych przez człowieka, równowaga w przyrodzie jest teraz zagrożona. Jeśli lisy tybetańskie stracą swoje główne źródło pożywienia, mogą, niestety, nie przetrwać. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Argentynie odkryto szczątki lisa sprzed 1500 lat. Był udomowiony przez łowców-zbieraczy
Naukowcy przeprowadzili badania szczątków lisa sprzed 1500 lat, które odkryto w Argentynie. Ustalili, że zwierzę prawdopodobnie było udomowione i miało silny związek z tamtejszym społeczeństwem zbieracko-łowieckim.
W tym artykule: Udomowiony lis z Patagonii Związek zwierząt z łowcami-zbieraczami Jak człowiek z lisem Zespół naukowców z Argentyny, Wielkiej Brytanii i Niemiec przeprowadzili ostatnio niezwykle interesujące badania. Uczeni raz jeszcze przyjrzeli się grobom, które odkryto na terenie argentyńskiego Cañada Seca. To obszar ok. 210 kilometrów na południe od miasta Mendoza, w północnej Patagonii. Udomowiony lis z Patagonii Pochówki odkryto w 1991 roku. Zawierały kości co najmniej 24 osób, w tym dzieci. Ponad 30 lat temu archeolodzy odkryli tam rzeczy osobiste i narzędzia kamienne. Datowanie wykazało, że ludzie ci zostali pochowani ok. 1500 lat temu. Co najciekawsze, w jednym z grobów znajdował się częściowy szkielet zwierzęcia przypominającego współczesnego lisa. Badacze początkowo sądzili, że jest to stworzenie z rodzaju nibylis. To ssak drapieżny z rodziny psowatych (Canidae). Dwa gatunki występują w Ameryce Południowej. Naukowcy opublikowali wyniki najnowszych badań na łamach czasopisma „Royal Society Open Science”. Ponowna analiza kości wykazała, że było to zupełnie inne zwierzę. Badacze zidentyfikowali go jako Dusicyon avus. To wymarły gatunek psowatego z rodzaju Dusicyon. Był blisko spokrewniony z lisem lub wilkiem z Falklandów. Badacze sądzą, że D. avus został celowo pochowany w grobie, tuż obok dorosłej osoby. Naukowcy twierdzą, że taki pochówek wskazuje, iż lisowate zwierzę miało silny związek z pochowanym człowiekiem. Uczeni sugerują nawet, że mogło być nawet udomowione. Związek zwierząt z łowcami-zbieraczami – To zaledwie drugie takie znalezisko w Ameryce Południowej – powiedziała Ophélie Lebrasseur, zooarcheolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego i współautorka badania. – Prawdopodobnie lis ten miał jakiś głęboki związek ze społeczeństwem łowiecko-zbierackim, a w szczególności z tym zmarłym – stwierdziła. Domestykacja, czyli udomowienie zwierząt. Jak wiele gatunków jesteśmy w stanie oswoić? Mimo że proces domestykacji (udomowienie zwierząt) z każdym wiekiem ewoluował, to do tej pory ludzkość zdołała oswoić zaledwie kilkanaście gatunków dzikich zwierząt. Według naukowców,... – Nowe badania sugerują, że łowcy-zbieracze na terenach dzisiejszej Patagonii w Argentynie trzymali lisy jako zwierzęta domowe przed przybyciem europejskich psów około 500 lat temu. W niektórych przypadkach starożytni ludzie byli tak blisko związani ze swoimi lisami, że nawet chowano ich razem z nimi – dodała. – Poprzednie wykopaliska archeologiczne odsłoniły szczątki psów, które uznano za część diety człowieka. W tym badaniu wykorzystaliśmy analizę DNA, badania morfologiczne i analizę stabilnych izotopów, aby ponownie ocenić przypisanie taksonomiczne psowatego odkrytego w Cañada Seca. Nasze odkrycie rozszerza znane rozmieszczenie geograficzne Dusicyon avus na północny kraniec Patagonii – napisali w badaniu autorzy. Jak człowiek z lisem Co ciekawe, analiza izotopów węgla i azotu w kościach lisa wykazała, że zwierzę spożywało dietę bogatą w rośliny, podobną do diety osoby pochowanej w grobie. – Dzikie lisy zjadały zwykle znacznie więcej mięsa. Sugeruje to, że odnalezione zwierzę jadło to samo, co człowiek – powiedziała Lebrasseur. – Właśnie dlatego najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest to, że lis ten był pełnoprawnym towarzyszem grupy łowiecko-zbierackiej – napisali autorzy w badaniu. Z tego powodu po śmierci został pochowany z człowiekiem jak równy z równym. – Ameryka Południowa jest domem dla różnorodnej grupy psowatych, która obejmuje 11 istniejących gatunków i sześć gatunków należących do rodzaju Lycalopex. Ponadto obszar ten zamieszkiwały kiedyś dwa wymarłe obecnie gatunki psowatych: Dusicyon avus i Dusicyon australis. Ten drugi jest powszechnie znany jako wilk z Falklandów i występuje wyłącznie na tych wyspach. Badania paleogenetyczne wykazały, że rozbieżność między tymi dwoma gatunkami Dusicyon wystąpiła około 16 000 lat przed naszą erą – wyjaśnili badacze. Dusicyon avus to średniej wielkości lis o szacunkowej masie ciała 10–15 kg . Zapis kopalny D. avus obejmuje głównie czaszki, szczęki i zęby. Obejmuje okres późnego plejstocenu, aż do jego wymarcia około 500 lat p.n.e. Stworzenie występowało niemal w całej Ameryce Południowej, m.in. zamieszkiwało południową Brazylię, Urugwaj, północno-wschodnią Argentynę, Pampę i Patagonię. Gatunek zamieszkiwał tereny otwarte, w tym stepy. Badacze dodali, że jednym z powodów wyginięcia gatunku można były zmiany klimatyczne. Kolejnym mogła być introdukcja psów domowych do Ameryki Południowej z Mezoameryki przez rdzenną ludność około 5000 lat p.n.e. ich przybycie do Patagonii około 700–900 lat p.n.e. Mogło to również doprowadzić do hybrydyzacji między obydwoma gatunkami, potencjalnie dalej przyczyniając się do wyginięcia lisów. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Chytrusy czy mistrzowie przetrwania? Ciekawostki o lisach pokazują, że to niezwykle sprytne zwierzęta
Jest jednym z najmniejszych psowatych, a mimo to okazuje się niezwykle skutecznym myśliwym, który potrafi przetrwać w niemal każdym środowisku. Zadomowił się na prawie całej półkuli północnej, od koła okołobiegunowego, po Amerykę Środkową i stepy Azji. Jest sprawnym drapieżnikiem, ale w jego jadłospisie pojawiają się też owoce. Czym jeszcze zaskakuje lis? Ciekawostki na temat najbardziej rozpowszechnionego przedstawiciela drapieżnych wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Jak wygląda lis rudy? Co je lis? Jakie dźwięki wydaje lis? Ile żyje lis? Czy lis jest pod ochroną? Lis rudy (nazywany też pospolitym) to prawdziwy mistrz przetrwania. Dzięki wrodzonemu sprytowi, potrafi znaleźć pożywienie niemal wszędzie. Nic dziwnego, że zdołał opanować niemal całą Amerykę Północną, Eurazję, a nawet fragmenty Afryki. Zadomowił się też w Australii, gdzie w XIX wieku został sprowadzony przez Brytyjczyków (w celach łowieckich). Opanował większość kontynentu i obecnie jest uznawany za jednego z największych szkodników, który bezwzględnie przetrzebia australijską faunę. Jak wygląda lis rudy? Bezwzględny zabójca? Tak, mimo że na takiego nie wygląda. Dorosły lis osiąga wysokość 35–50 cm w kłębie. Długość ciała dorosłego osobnika to 49–90 cm, a długość ogona (kity) – 50–60 cm. Wśród psowatych lisa rudego należy zaliczyć do przedstawiciela wagi lekkiej. Najcięższe osobniki osiągają masę ok. 14 kg, ale takie nie są spotykane zbyt często. Większość lisów waży od 3 do 7 kg. Nie bez przyczyny. Kości tego zwierzęcia są o ok. 30 proc. lżejsze niż kości psa o podobnej budowie. Atlas lisiej mimiki. Fotograf udowadnia, że te zwierzęta mają osobowość (ba! cały kalejdoskop) [GALERIA] Pewnie zapytasz: "Czy te wszystkie zdjęcia są takie same?". Nie, tylko trzeba włożyć wysiłek, by dostrzec te subtelne różnice. Futro lisa ma charakterystyczne rudo-rdzawe umaszczenie. Jedynie spód, podbródek i końcówka ogona przybierają biały kolor. Futro pokrywające kończyny, od stawu skokowego po palce, jest czarne. Co je lis? Lis jest mniejszy i słabszy od większości psowatych, a mimo to okazuje się niezwykle sprawnym drapieżnikiem. Nie ma ostrych pazurów i silnych szczęk, jednak te deficyty nadrabia szybkością, inteligencją i sprytem. Ze względu na filigranową budowę, lisy polują przede wszystkim na drobną zwierzynę. Ich ofiarą najczęściej padają gryzonie: szczury, myszy i nornice. W polowaniu na taką zdobycz są równie sprawne jak koty. Należy jednak wspomnieć, że ich technika łowiecka jest zgoła inna od kociej. Lisy wyciągają gryzonia z nory, trawy lub ze śniegu. Ułatwia im to długi, wąski i szpiczasty pysk. Precyzyjne namierzanie ofiary umożliwia im świetnie rozwinięty zmysł słuchu. Lis słyszy nawet najcichsze popiskiwanie i szelest. Gdy zlokalizuje zdobycz, podkrada się niepostrzeżenie. Następnie wykonuje błyskawiczny wyskok (na odległość dochodzącą nawet do 4 metrów) i, niczym drapieżny ptak, przypuszcza atak z powietrza. Lisy polują też na większe gryzonie, zające i króliki. Zdarza się też, że zabijają młode sarny. W tym przypadku stosują tradycyjną technikę łowiecką – podkradają się i czekają, aż zwierzę straci czujność. Gdy to nastąpi, przypuszczają atak. Kiedy lis pochwyci zdobycz, zaczyna energicznie potrząsać łbem na boki. W ten sposób szybko łamie kark ofierze. Lisy gustują także w ptakach, zwłaszcza w okresie lęgowym. Wkradają się wtedy do gniazd i wyjadają pisklęta. Chwytają też podloty, które nie są jeszcze tak sprawnymi lotnikami, jak dorosłe osobniki. Prawdziwą gratką dla lisów są ptaki hodowlane. Gdy drapieżnik zakrada się do kurnika, potrafi uśmiercić wszystkich jego mieszkańców, mimo że nie jest w stanie pożreć tak licznej zdobyczy. Właśnie dlatego zwykło się mówić, że lisy są chytre. Takie zachowanie nie ma jednak nic wspólnego z przebiegłością. To naturalny instynkt, który nakazuje zwierzęciu gromadzić zapasy na okres głodu. Lisy ukrywają nadmiar pokarmu w jamach, by później wracać do swoich zapasów. Lis nie przepuszcza żadnej okazji do zdobycia pożywienia. Zdarza się, że zapoluje na rybę. Nie gardzi resztkami pozostawionymi przez większych drapieżników. Ochoczo wkracza też na obszary miejskie, gdzie pożywienia ma pod dostatkiem. Nie chodzi tu tylko o gryzonie i wyrzucane na śmietnik resztki. Lisy coraz częściej są dokarmiane (co należy uznać za wyjątkowo nieodpowiedzialne zachowanie). Co ciekawe, lisy są wszystkożerne. Swojego jadłospisu nie ograniczają wyłącznie do mięsa, bo w ich diecie pojawiają się także owoce, zwłaszcza jesienią, gdy takiego pokarmu jest pod dostatkiem. Jakie dźwięki wydaje lis? Lisy prezentują niezwykle szeroki repertuar odgłosów. Tak jak inne psowate, potrafią popiskiwać, szczekać i warczeć. Każdy dźwięk pełni inną funkcję. Piskami matka ostrzega swoje potomstwo przed zagrożeniem. Dla młodych jest to sygnał, że mają nie opuszczać schronienia. Czy ludzie i zwierzęta mogą żyć obok siebie? 58 proc. z nich tak Tak, człowiek jest odpowiedzialny za wyginięcie dziesiątek gatunków zwierząt i doprowadzenia na skaj zagrożenie wyginięciem setek innych nnych, ale czy relacje między ludźmi, a innymi prze... Szczekanie, podobne do psiego, ale krótsze i niższe, może pełnić funkcję odstraszającą (zarówno wobec przedstawicieli tego samego gatunku, jak i innych zwierząt). Za to w okresie godów może służyć nawoływaniu. Tę samą funkcję spełnia lisie zawodzenie. Ten charakterystyczny dźwięk przypomina nieco kobiece krzyki. W głębi lasu, może przyprawić o gęsią skórkę, ale nie ma się czego bać. W ten sposób samica przywołuje samca. Warczenie, tak jak u większości psowatych, jest sygnałem ostrzegawczym. Lisy warczą, kiedy intruz zbliży się do ich młodych lub zdobyczy. W lisim repertuarze znajduje się też dźwięk, który w języku angielskim jest określany jako gekkering. Brzmi to jak połączenie pisków z gardłowym skrzeczeniem. Te odgłosy najczęściej mają na celu wymuszenie uległości na innym osobniku. Ale zdarza się też, że lisy w ten sposób wyrażają zadowolenie. Skoro o zadowoleniu mowa, warto wspomnieć, że lisy trzymane w niewoli potrafią się śmiać. Podczas pieszczot z opiekunem, wydają dźwięki, które do złudzenie przypominają dziecięcy śmiech. Ile żyje lis? Osobniki trzymane w niewoli żyją do 15 lat, ale na wolności, średnia długość życia lisa jest znacznie krótsza. Przeciętnie lisy rude żyją 4 lata. Tylko nieliczne osobniki dożywają 9 lat. Czy lis jest pod ochroną? Lisy nie należą do długowiecznych zwierząt, ale ich populacja w Polsce utrzymuje się na wysokim poziomie. W związku z tym gatunek ten jest klasyfikowany jako takson najmniejszej troski. Dawniej liczebność tych zwierząt ograniczał wirus wścieklizny. Lisy łatwo ulegały zakażeniu, więc w celu ochrony innych dzikich zwierząt, psów domowych i ludzi, pod koniec XX wieku podjęto skuteczną walkę ze wścieklizną wśród lisów. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Lisy polarne – wszystko, co trzeba wiedzieć o „pluszakach północy”
Arktyka stała się domem dla wielu gatunków zwierząt. Mroźną północ zamieszkują między innymi lisy polarne. Sprawdź, jak na co dzień te niewiele większe od domowego kota stworzenia radzą sobie w tak ekstremalnych warunkach.
W tym artykule: Jak wygląda lis polarny? Biały lis – występowanie i zagrożenia Potomstwo lisa polarnego Zdobywanie pożywienia to podstawowa aktywność całego świata zwierząt. Niewiele jednak stworzeń musi mierzyć się z tym zadaniem w tak ekstremalnych warunkach. Wbrew pozorom nie jest to beztroska zabawa, ale decydujące o przetrwaniu polowanie na focze noworodki w archipelagu Svalbard. Lis najpierw lokalizuje śnieżną norę, potem następuje wyskok w górę i nurkowanie w śnieżnym puchu. Arktyka – zwierzęta i ekosystem. Jakie zwierzęta żyją w Arktyce? Zobacz niesamowite zdjęcia [GALERIA] Arktyczne zwierzęta miały ok. 3 miliony lat, żeby przystosować się do surowych warunków. Zobacz niesamowite zwierzęta Arktyki! – Miesiącami żyje na skraju śmierci głodowej – mówi prof. Jan Marcin Węsławski z Instytutu Oceanologii PAN w Sopocie, od wielu lat badacz Spitsbergenu. – W prostym systemie arktycznym pełni niewdzięczną rolę małego drapieżnika, padlinożercy i śmieciojada. Jeżeli nie ma szczęścia należeć do populacji żyjącej w pobliżu wielkich ptasich kolonii, to skazany jest na pokonywanie dziennie dziesiątek kilometrów wzdłuż wybrzeża lub podążanie śladami niedźwiedzi po zamarzniętym morzu, w nadziei na resztki z ich polowania. Przeganiają go nie tylko niedźwiedzie, ale też mewy blade, wydrzyki, a nawet rybitwy. Jak wygląda lis polarny? Lis polarny, zwany inaczej pieścem, jest niezwykle wytrzymały na niskie temperatury. Nie zapada w sen zimowy, prowadzi aktywny tryb życia, nawet przy mrozie dochodzącym do 70 st. C. Podobnie jak wszystkie ssaki żyjące w klimacie polarnym, ma relatywnie mniejsze te części ciała, które są narażone na szybką utratę ciepła. W porównaniu z lisem rudym ma znacznie krótsze łapy i pysk, mniejsze uszy i krótszy, choć piękny i puchaty ogon. Cały jest też wyraźnie mniejszy, wysokości zaledwie 30 cm w kłębie, waży od 2,5 do 6 kg. Z wyjątkiem czarnego nosa, całe jego ciało pokrywa niezwykle obfite, długie i puszyste futro. Nawet poduszki stóp. Stąd zresztą łacińska nazwa Alopex lagopus – czyli lis o futrzanych stopach. Nie jest łatwo go wypatrzyć, znakomicie kamufluje się w śnieżnym otoczeniu. Prócz lisów o białej sierści zdarzają się też należące do tego samego gatunku, ale znacznie rzadsze, tzw. lisy niebieskie. Ich futro ma barwę ciemnopopielatą z błękitnym odcieniem. Więcej spotyka się ich na obszarach nadmorskich, zimą wolnych od lodu. Biały lis – występowanie i zagrożenia Białe list zamieszkują całą Arktykę: olbrzymie tereny Kanady, Alaski, Syberii, Grenlandię, Islandię, Spitsbergen i północną Skandynawię. W czasie ostatniego zlodowacenia miały znacznie większy zasięg, ich pozostałości odnaleziono w wielu stanowiskach plejstoceńskich na obszarze prawie całej Europy. W Polsce między innymi w okolicach Krakowa. Lisy prawie nie mają naturalnych wrogów, prócz polującego na nie człowieka. W części kanadyjskiej tundry ich konkurentem jest lis rudy, którego zasięg częściowo się tu pokrywa. Na niektórych terenach zagraża im także wilk. Największym jednak przeciwnikiem jest głód. Populacja lisów polarnych waha się od kilkunastu do nawet kilkuset tysięcy i zależy głównie od ilości lemingów – gryzoni nieco większych od chomików, które stanowią ich główne pożywienie. Lemingi rozmnażają się bardzo intensywnie, a ich liczebność ulega dużym fluktuacjom. W kolejnych latach populacja zmienia się 10-krotnie, ale zdarza się, że rośnie nawet 100-krotnie. Arktyka staje się pułapką dla migrujących zwierząt Ekosystemy Arktyki zmieniają się na skutek działalności człowieka. Widać to szczególnie w ostatnich dekadach. To szczęśliwy okres dla lisów. Dużo więcej osobników przeżywa wówczas zimę, a późniejsze mioty są liczniejsze. Na terenach, gdzie nie ma lemingów, np. na Spitsbergenie, latem lisy żywią się głównie ptakami, ich jajami, wiewiórkami ziemnymi, jagodami. Zimą – resztkami pozostawianymi przez niedźwiedzie i padliną z własnych zapasów zakopanych latem. Polują też na ukryte w śnieżnych jamach focze noworodki. By dobrać się do nich, ostrymi pazurami rozgrzebują śnieg, potem wyskakują w górę tak wysoko, jakby miały sprężyny w łapach, i spadając, wbijają pysk w foczą norę. Wygląda to prawie jakby nurkowały. – To przesympatyczne zwierzątka – mówi Adam Wajrak, który obserwował je na Spitsbergenie i Grenlandii. – Są nie tylko ładne, ale też niezwykle bystre, a poza tym mało płochliwe, można podejść do nich nawet na kilka metrów. Chciałoby się je złapać, przytulić i pogłaskać, prawdziwe pluszaki północy. Ciekawskie, wszędzie zajrzą, wszystko spenetrują, są doskonałymi obserwatorami. Wykorzystują każdą okazję, żeby coś zjeść. Bardzo sprytnie potrafią podkradać jedzenie ludziom, nie raz utrudniły życie polarnikom. Z zachowania przypominają trochę nasze psy, należą zresztą do rodziny psowatych – dodaje. Podróż życia zająca polarnego. Zwierzę pokonało rekordowy dystans. Miesiąc później zmarło Samica zająca polarnego przebyła 388 kilometrów w 49 dni. Jeszcze nigdy nie zaobserwowano, żeby jakikolwiek z zającowatych pokonał tak długą trasę. Zimą lisy mają ciężki żywot – w ekstremalnych arktycznych warunkach wiele z nich ginie. Dlatego przed jej nadejściem zawzięcie zagrzebują resztki upolowanych zwierząt. Te, które żyją blisko dużych kolonii ptaków morskich, łapią ich setki i zakopują. A później podkradają sobie nawzajem te zapasy. Ledwo jeden coś schowa, już drugi mu to wykopuje i zagrzebuje w swoim miejscu. A potem przybiega następny. I tak w kółko. W maju, gdy śnieg zaczyna topnieć, lisy tracą swoje grube, białe futro i przez dwa, trzy tygodnie są prawie łyse, więc wyglądają paskudnie, ale wówczas są już połączone w pary. Potem pojawia się futro letnie, cienkie i lepiej maskujące właściciela wśród szarych skał. Białe lisy stają się brunatne z białawo-szarym podbrzuszem, niebieskie zaś robią się czekoladowobrązowe. Zaloty zaczynają się w marcu lub kwietniu, czyli na dwa miesiące przed końcem zimy. Polegają na długotrwałych, radosnych, szczekliwych gonitwach i pozorowanych walkach. Przed narodzeniem szczeniąt przyszli rodzice wyszukują norę, oczyszczają ją i wykopują jedno lub dwa nowe wejścia. Nory, często zlokalizowane na stokach wzgórz bądź na stromych brzegach jezior lub rzek, tworzą skomplikowany system podziemnych korytarzy z wieloma rozgałęzieniami i dziesiątkami wejść. Wykorzystywane są przez kolejne pokolenia, nawet przez 300 lat! Potomstwo lisa polarnego Pod koniec maja lub na początku czerwca rodzą się młode. Jest ich dużo, często kilkanaście, ale zdarza się nawet 20 w jednym miocie. Pokryte rzadką sierścią, ślepe i bezradne, ważą niewiele ponad 50 gramów. Gdy samica karmi małe, samiec przynosi jej jedzenie. Lis jest bardzo uważnym ojcem, a wśród psowatych prawdopodobnie również najlepszym dostawcą jedzenia. Po sześciu tygodniach, by nadążyć za rosnącymi potrzebami swojej gromadki, rodzice zaczynają polować razem i są bardzo zapracowani. Przeciętny miot 11 szczeniąt początkowo wymaga zdobycia 30 lemingów dziennie, ale tuż przed opuszczeniem nory aż stu. Słońce ułatwia nieco zadanie, pozostając w tym czasie wysoko nad horyzontem przez całą dobę. Gdy rodzice przynoszą jedzenie, małe wyskakują z nory jak rakiety i momentalnie rozszarpują ptaka lub leminga. Potem każdy ciągnie swój kawałek na bok, by spokojnie zjeść go samemu. Małe niemal bez przerwy bawią się, siłują i podskakują wysoko do góry. W lipcu, gdy wokół wszystko kwitnie i tętni życiem, opuszczają nory i powoli rozpoczynają trudne życie na własny rachunek. Już wkrótce ich otoczenie zmieni się nie do poznania, zacznie się pierwsza w ich życiu arktyczna, wielomiesięczna zima. Dla wielu z nich jednocześnie ostatnia. Dzieciobójstwo wśród zwierząt. Dlaczego rodzice zabijają własne potomstwo? Badacze przyrody coraz lepiej rozumieją, co powoduje dzieciobójstwo wśród zwierząt. Wciąż jednak szukają odpowiedzi, dlaczego małe są zabijane przez ojczymów i sąsiadów. – Na Spitsbergenie miałem wiele spotkań ze zwierzętami – mówi Tomasz Raczyński, doktorant z Instytutu Oceanologii PAN w Sopocie i jednocześnie fotograf. – Najzabawniejsze były te z lisami polarnymi. W naszej strefie klimatycznej na widok człowieka, nawet z oddali, lis ucieka. Tutaj jest odwrotnie. Jeden z nich, gdy mnie zobaczył, już z daleka biegł na łeb, na szyję. Zaczął szczekać i przepędził drugiego, który się przy mnie wcześniej kręcił. Potem biegał dookoła i szczekał. Gdy usiadłem, zainteresował się rzeczami, które położyłem przed sobą. Najpierw sprawdzał, czy przypadkiem nie da się zjeść lufy i kolby karabinu. Potem, gdy zacząłem machać butem, obwąchał go i zaczął atakować tak, jakby to był jakiś zwierzak. Po paru minutach doszedł do wniosku, że czubki moich butów nie nadają się do jedzenia i przeszedł do atakowania pięty. Cwaniak miał mocne szczęki. Gdy odchodziłem, musiałem uważać, by tak rozochocony nie chwycił mnie za kostkę. Na szczęście dał spokój. Niby to dzikie zwierzę, a momentami zachowuje się jak zwykły burek z osiedla. Morsy – Królowie Arktyki. Czego nie wiesz o tych lodowych gigantach? Są wielkie, grube, i wydawałoby się – nieco ślamazarne. Jednak jeśli nie wiesz, jak zachowywać się w obecności morsa arktycznego, możesz się przeliczyć. Jak silne i nieprzewidywalne je... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mors-arktyczny-ciekawostki-i-informacje-o-zagrozonych-wyginieciem-morsach-fot-getty-images-2d45439.jpeg" width="938" height="625" alt="Mors arktyczny: ciekawostki i informacje o zagrożonych wyginięciem morsach (fot. Getty Images)" title="Mors arktyczny: ciekawostki i informacje o zagrożonych wyginięciem morsach (fot. Getty Images)" />
Atlas lisiej mimiki. Fotograf udowadnia, że te zwierzęta mają osobowość (ba! cały kalejdoskop) [GALERIA]
Pewnie zapytasz: "Czy te wszystkie zdjęcia są takie same?". Nie, tylko trzeba włożyć wysiłek, by dostrzec te subtelne różnice.
Indywidualność Kiedy w latach 60. Jane Goodall nazwała szympansa imieniem, a nie numerem, jak zwykło się to robić wcześniej, świat nauki wywrócił się do góry nogami. Anonimowe dotychczas zwierzęta dzięki temu prostemu zabiegowi odzyskały osobowość i indywidualizm. Choć od tamtego momentu minęło wiele lat, nadal miewamy tendencję do lekceważenia innych mieszkańców ziemi. Bagatelizujemy ich znaczenie. Ujednolicamy. Wrzucamy do jednego worka „zwierzęta”, „gatunek”. „Kiedy widzisz lisa, widzisz osobowość” Czy zastanawialiście się kiedyś nad tym, że każdy lis, podobnie jak ukochany pies lub kot, ma pewne cechy, które czynią go wyjątkowym? Niektóre lisy są lekką zwariowane, inne spokojne i wycofane. Niektóre lubią się wygłupiać, inne są urodzonymi łowcami. Ile lisów, tyle typów. Każdy ma swoje oblicze. Każdy pyszczek skrywa niepowtarzalny charakter. - Ponieważ wszystkie te „twarze” mówią więcej niż tomy słów, chciałbym przedstawić wam 12 wybitnych osobistości lisów – tłumaczy Roeselien Raimond, autor lisich zdjęć. Raimond obserwował zwierzęta przez dłuższy czas. Przyglądał się ich zachowaniom, zależnościom wewnątrz stada. Swoje obserwacje ujął na zdjęciach. Tak powstał niezwykły kalejdoskop lisich min, atlas lisiej mimiki, album osobowości. Wysiłek Kiedy zobaczycie tę galerię możecie odnieść wrażenie, że wszystkie portrety są takie same. Złudzenie. Dla Azjatów na pierwszy rzut oka wszyscy Europejczycy są tacy sami (i vice versa). To uproszczenie, na które pozwala sobie nasz mózg. Włóżmy wysiłek i dostrzeżmy te subtelne różnice. Bo one są i są piękne! ZOBACZ GALERIĘ >>> Więcej: FB / Instagram / 500px / www
Po obejrzeniu tych zdjęć zakochasz się w fińskiej naturze! [GALERIA]
Zwierzęta pozwalają mu fotografować się z bardzo bliska, a on wkracza w ich niedostępny świat, nie szkodząc im. Potrafi uchwycić to niesamowite napięcie, jakie wytwarza się w czasie spotkania zwierzęcia z człowiekiem.
Fotograf Konsta Punkka robi zapierające dech w piersiach zdjęcia fińskiej natury. Punkka potrafi doprowadzić do takiego spotkania ze zwierzęciem, że jesteśmy w stanie policzyć krople na mokrej sierści. Sekret fotografa? Zabiera ze sobą małe przekąski, dosłownie kilka orzeszków. Jak mówi, dba o to, by zwierzętom nie działa się krzywda. Punkka potrafi uchwycić to niesamowite napięcie, jakie wytwarza się w czasie spotkania zwierzęcia z człowiekiem. Jest na tych zdjęciach ufność i niepewność. Zobacz GALERIĘ >>>
Dzikie lisy uczą się żyć z człowiekiem. Matka Natura naśladuje Rosjan
Dzikie rude lisy żyjące na obrzeżach miast mogą się samodzielnie udomawiać, a my tego nawet nie zauważamy, przekonują zoolodzy z Wielkiej Brytanii. Gdy przenoszą się z lasów na tereny zamieszkałe przez człowieka zaczynają się u nich pojawiać biologiczne cechy podobne do psich. Być może wpadliśmy na trop eksperymentu ewolucyjnego Matki Natury.
Wilka sobie udomowiliśmy i zyskaliśmy wiernych czworonożnych przyjaciół. Kot nubijski puścił się tysiące lat temu w tango z europejskim żbikiem i w konsekwencji na naszym kontynencie zadomowiły się sierściuchy. Ale Vulpes vulpes, czyli rudy lis, choć nawet służył ludziom w epoce brązu za zwierzę pociągowe, nigdy jednak masowo nie przekroczył magicznej bariery progu naszego domu. View oEmbed on the source website Rosjanie pod koniec lat 50-tych ubiegłego wieku postanowili pokazać, że tysiące lat ewolucji wilka w posłusznego czworonoga można skrócić do kilkudziesięciu pokoleń. W 1959 roku rozpoczęto eksperyment mający odtworzyć proces udomowienia psa, ale z lisami. Trwa on nieprzerwanie do dziś, a jego ”owoce” są sprzedawane osobom prywatnym jako pupile. View oEmbed on the source website - Dr Dmitrij Bielajew na syberyjskim oddziale Rosyjskiego Instytutu Cytologii i Genetyki pokazał na lisach rudych, że już w osiemnastym pokoleniu można uzyskać kilkanaście procent całkowicie udomowionych zwierząt, które zachowują się podobnie jak psy – machają ogonami na znak zadowolenia, opuszczają uszy, chodzą na smyczy, są nawet mniej agresywne od psów - pisze Dorota Kowalska i Andrzej Gugołek w artykule "Zmiany domestykacyjne i behawioralne wskaźniki adaptacyjne zwierząt futerkowych" w pierwszym numerze kwartalnika "Wiadomości Zootechniczne" z 2013 roku wydawanego przez krakowski Instytut Zootoechniki. O słynnym sowieckim, dziś rosyjskim, eksperymencie biolog ewolucyjny Kevin Parsons naturalnie też słyszał. Wręcz sugerował się odkryciami kolegów z Syberii, gdy wpadł na pomysł własnego badania. Kanadyjczyk wykładający na Uniwersytecie w Glasgow nie mógł wyjść z podziwu dla odwagi dzikich lisów które regularnie spotyka na ulicach tego szkockiego miasta. - Mijają mnie wpatrując się, zupełnie jak gdyby pytały: co się gapisz? Kompletnie się nie boją – mówi Parsons. Do swoich badań nad ewolucją rudego lisa wykorzystał część zbiorów z przepastnej kolekcji lisich czaszek z Narodowego Muzeum Szkocji. Jest ich tam ponad 1500. To efekt masowego wybijania ich w okolicach Londynu w latach 1971 – 1973. Towarzyszące czaszkom informacje były niezwykle cenne, bo wskazywały dokładne położenie każdej kości. W ten sposób dr Parsons badając szczątki ponad setki zwierząt wyróżnił cechy osobnicze ze względu na płeć oraz to, czy zwierzę żyło na wsi czy na skraju miasta. – Okazało się, że habitat lisa wpływał na kształt jego czaszki, Parsons i jego koledzy napisali w czasopiśmie “Proceedings of the Royal Society B.” ”Miejskie lisy”, podobnie jak w rosyjskim eksperymencie, miały znacznie krótsze i szersze pyski. Także mózgi mniejsze niż ich ”wiejscy” koledzy. Zwierzęta obu płci żyjące na obszarach zurbanizowanych miały bardzo podobne czaszki. Wszystko to są cechy opisane jeszcze przez Karola Darwina jako ”syndrom udomowienia”. View oEmbed on the source website Jak zauważył zespół dr. Parsonsa, zwierzęta żyjące w pobliżu osiedli ludzkich miały budowę ciała wskazującą na większe znaczenie silnego zgryzu niż zdolności szybkiego poruszania się. Być może, teoretyzują autorzy badania, wymusiło to zjadanie odpadków z naszego stołu w których dość dużo kości. Odkrycie ze Szkocji nie znaczy bynajmniej, że tamtejsze rude lisy są już potulnymi ”pieskami” jak te hodowane w rosyjskim instytucie. Ale wykazano, że znalazły się na naturalnej drodze prowadzącej właśnie w tym kierunku. Pierwszym krokiem było zapanowanie nad lękiem przed nami.
"Kotolis" to nowy gatunek? Fascynujące zwierzę odnalezione na Korsyce
Na jego trop trafili francuscy leśnicy z Narodowego Biura do Spraw Łowiectwa i Przyrody (ONCFS). Wciąż toczy się dyskusja czy jest hybrydą, nowym gatunkiem, czy to po prostu kilka wyjątkowych osobników.
- Wierzymy, że to naturalny i dziki gatunek, który do tej pory był znany, ale nie został opisany naukowo, ponieważ jest ekstremalnie dobrze zakamuflowany w naturalnym środowisku – powiedział Pierre Benedetti z ONCFS w rozmowie z agencją AFP. Zwierzątko od lat funkcjonowało w lokalnych legendach, jako drapieżnik atakujący w nocy owce i kozy. Nazwę "kotolisa" nadali mu właśnie okoliczni mieszkańcy, określając go jako "ghjattuvolpe". W 2008 udało się schwytać pojedynczego osobnika w kurniku, od tego czasu trwało żmudne poszukiwanie i dociekanie czy to pojedynczy przypadek, czy nowy gatunek. W 2012 naukowcy rozpoczęli zastawianie specjalnych pułapek na zwierzęce DNA. Składają się one z patyczków nasączonych zapachem ściągającym dany gatunek. Koty z chęcią pocierają się o nie zostawiając liniejące włosy. Te natomiast są cennym źródłem identyfikacji genetycznej. - Przyglądając się jego DNA można jasno oddzielić go od europejskiego żbika – mówi Benedetti – Jest zbliżony do afrykańskiego kota leśnego, ale dopiero musimy dokładnie go zidentyfikować. View oEmbed on the source website W 2016 roku złapano pierwszego osobnika. Od tego czasu udało się zaobserwować 16 i złapać kolejne 12, zaczipować i wypuścić na wolność śledząc ich zachowania. Wśród nich znajdował się jeden wyjątkowy kocur z jednym złotym, a drugim brązowym okiem. To wynik walki z innym samcem i uszkodzenia oka. Dzięki obserwacji zwierząt na wolności udało się ustalić zasięg ich populacji. Pojedynczy samiec potrafił poruszać się po obszarze 3 tysięcy hektarów, wysokim od 300 do 2,5 tysiąca metrów nad poziomem morza. Trzeba przyznać, że prawdziwy z niego wędrowiec. Naukowcy podejrzewają, że "kotolisy" pojawiły się na Korsyce około 6500 lat temu, w czasie drugiej kolonizacji wyspy przez ludzi. To wskazuje na blisko-wschodnie pochodzenie zwierzaka. Teraz wyjaśnijmy rzecz najważniejszą. Co wspólnej z lisem i kotem ma "kotolis"? Czas zburzyć mit – z lisem absolutnie niczego. Niektóre naukowe źródło donoszą, że nie ma możliwości by lisy mogły skutecznie spółkować z kotami. "Kotolisy" różnią się jednak w kilku ważnych cechach od udomowionych mruczków. Są znacznie większe od przeciętnych dachowców (do 90 centymetrów długości), mają szeroko rozstawione uszy i długie zęby podobne do psowatych. Ich sierść jest bardzo gęsta, co daje ochronę przez kleszczami i pchłami, a bardzo ciemne stopy i paski na nogach połączone z prążkami na ogonie oraz rudym brzuszkiem są idealnym kamuflażem w korsykańskiej przyrodzie. fot. kadr YT - To ich rozmiar oraz ogon przyniosły im nazwę "kotolisów" na całej wyspie – tłumaczy Benedetti. Jest także możliwość, że nie jest to zupełnie nowy i osobny gatunek. W ostatnim roku odkryta w amerykańskiej Montanie hybryda psa i wilka okazała się po prostu wilkiem. Może i tutaj doszło do ciekawego wymieszania się dwóch gatunków kotowatych. Kolejne badania i obserwacje będą to wyjaśniać. Bendetti i jego ekipa liczą jednak na uznanie "kotolisów", bo to pozwoli na objęcie ich natychmiastową ochroną.
W Warszawie i okolicach potwierdzono wściekliznę. Restrykcje dla właścicieli zwierząt
Psy mogą być wyprowadzane jedynie na smyczy, a koty nie powinny opuszczać mieszkań. Wszystko to w trosce o ich zdrowie. Dla dwóch dzielnic Warszawy oraz powiatów mińskiego i otwockiego wydano rozporządzenie o zwalczaniu wścieklizny, po tym jak chorobę potwierdzono u lisa w miejscowości Izabela.
O potwierdzonym przypadku wścieklizny u lisa 19 stycznia poinformował Wojewódzki Inspektorat Weterynarii w Siedlcach. Chore zwierzę znaleziono w miejscowości Izabela, w gminie Wiązowna. Rozporządzenie w sprawie wprowadzenia dodatkowych restrykcji wydał wojewoda mazowiecki. Za zagrożone wścieklizną uznano dwie dzielnice Warszawy - Wawer i Wesołą, oraz powiaty otwocki i miński. Siedlecki Inspektorat przypomina, że na obszarze zagrożonym wystąpieniem wścieklizny opiekunów zwierząt obowiązują dodatkowe nakazy. Podstawowym jest nakaz trzymania psów na uwięzi lub na ogrodzonym terenie zamkniętym, a kotów w zamknięciu oraz pozostawienie zwierząt gospodarskich w okólnikach i na zamkniętych wybiegach. Najlepszą ochroną dla psów i kotów przed wścieklizną są regularne szczepienia. Zgodnie z Ustawą o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, psa przeciwko wściekliźnie po raz pierwszy musimy zaszczepić po ukończeniu przez niego trzech miesięcy. Potem - nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Obecnie siedlecki urząd prowadzi także kampanię informacyjną „Zaszczep pupila - to tylko chwila”, która ma przypominać opiekunom czworonogów o obowiązkowych szczepieniach. Ponadto na zagrożonych obszarach zabrania się także organizowania targów, wystaw, konkursów, pokazów z udziałem psów, kotów oraz innych zwierząt wrażliwych na wściekliznę. A także organizowania polowań i odłowów zwierząt łownych, za wyjątkiem odstrzałów sanitarnych dzików oraz polowań indywidualnych na dziki bez udziału psów – wymieniono na profilu urzędu. Inspektorat podał też szczegółowy zakres zagrożonych terenów. I tak obszar zagrożony obejmuje miasto stołeczne Warszawa: w dzielnicy Wawer: część dzielnicy ograniczona od północy Mazowieckim Parkiem Krajobrazowym, od zachodu ulicą Kwitnącej Akacji, od południa ulicą Izbicką, ulicą Zagórzańską i ulicą Złotej Jesieni; w dzielnicy Wesoła: część dzielnicy na południe od ulicy Trakt Brzeski oraz część dzielnicy ograniczona od północy linią kolejową, od zachodu ulicą I Praskiego Pułku i od południa ulicą Trakt Brzeski; w powiecie mińskim: Miasto Sulejówek; w gminie Halinów miejscowości: Długa Kościelna – część miejscowości na zachód od ulicy Jana Kochanowskiego, Długa Szlachecka – część miejscowości na zachód od ulicy Prymasa Stefana Wyszyńskiego, Grabina, Halinów – część miejscowości na zachód od ulicy Okuniewskiej, Hipolitów, Józefin, Królewskie Brzeziny, Stary Konik; w powiecie otwockim, w gminie Wiązowna miejscowości: Boryszew, Emów, Duchnów, Góraszka, Izabela, Majdan, Michałówek, Stefanówka, Wiązowna, Zagórze, Zakręt. Jak informuje Inspektorat Weterynarii teren powinien być dodatkowo oznaczony tablicami „Uwaga obszar zagrożony wścieklizną zwierząt”. Wścieklizna – objawy u psa i kota Wścieklizna jest chorobą zakaźną zwierząt, choć mogą zachorować na nią także ludzie. Atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Wirus wścieklizny jest odporny na zamarzanie, natomiast wrażliwy na ogrzewanie. Już w temperaturze 60 st. C przeżywa zaledwie 5 minut. Jest też podatny na działanie większości środków dezynfekujących. Do przeniesienia wirusa dochodzi przez kontakt ze śliną chorego zwierzęcia. Najczęściej do zakażenia dochodzi więc na skutek ugryzienia. Wirusy wścieklizny początkowo atakują zakończenia nerwowe uszkodzonych miejsc, a następnie poprzez nerwy obwodowe mózg. Dla zakażonych zwierząt prawie zawsze jest to choroba śmiertelna. Zgon następuje po około 2-4 dniach. Dzikie zwierzęta chore na wściekliznę zazwyczaj zachowują się nietypowo - stają się nadmiernie agresywne lub wręcz odwrotnie - łagodne i łatwo dają się podejść człowiekowi. „U wściekłych zwierząt często występują ataki szału, nieposłuszeństwo, agresja i otępienie. Nierzadko stwierdza się biegunki lub zaparcia, wymioty, ślinotok, brak apetytu, gorączkę, trudności w połykaniu, niedowład żuchwy oraz mięśni przełyku. Zwierzę cały czas nosi język na wierzchu. Wścieklizna może przybrać także postać cichą – nie stwierdza się wówczas żadnych widocznych symptomów” - czytamy w serwisie chwiladlapupila.pl. U psów objawami wścieklizny może być niepokój i nadmierna pobudliwość, zjadanie niejadalnych przedmiotów (np. kamieni), napady szału, ślinotok, zez, niedowład kończyn. U kotów podobnie – pierwszą oznaką choroby jest dziwne zachowanie, uciekanie, nieustanne głośne miauczenie.
Lisy wyjadały resztki ze śmietników już w epoce lodowcowej. Nie bały się człowieka?
W epoce lodowcowej lisy przezwyciężyły strach przed człowiekiem i szukając dodatkowych źródeł pożywienia zapuszczały do osiedli ludzkich. Pozostawiane przez naszych przodków resztki były łakomym kąskiem, wynika z badania opublikowanego 22 lipca w czasopiśmie „PLOS ONE”.
Chris Baumann pracujący nad swoim doktoratem na uczelni w Tübingen poświęcił się poszukiwaniom śladów po lisach na stanowiskach archeologicznych sięgających właśnie do czasów ostatniego zlodowacenia a znajdujących się w południowo-zachodniej części Niemiec. – Ludzie polowali na zwierzęta, a to czego nie zjedli, przechwytywały dzikie lisy. To oportuniści, którzy doskonale sobie radzą w dopasowywaniu się ze swoją dietą do nowych sytuacji. Szukają najprostszych rozwiązań – przekonuje Baumann, jeden za autorów analizy w „PLOS ONE”. Badania lisich szczątków metodą rozpadu określonych izotopów pozwoliło ustalić co te zwierzęta jadały za życia. Resztki z ludzkiego stołu trafiające się lisom to w głównej mierze było mięso reniferów, ale też chętnie posilały się kawałkami mamuta. Nie ma możliwości by lisy same je upolowały, ale z pomocą człowieka dostęp nagle stawał się możliwy. Wystarczyło odpowiednio długo „kręcić” się koło ludzi i czekać, aż zostawią coś smacznego u wejścia do jaskini. Najlepsze kęski zabierali do środka, ale większe fragmenty zwierzyny zostawały na zewnątrz. Badania z Hiszpanii już pokazały, że zwierzęta te mocno udomowiły się korzystały z towarzystwa ludzi w epoce brązu (2-3 tys. lat p.n.e.). Nowa analiza archeologiczna z Niemiec wskazuje być może na moment w historii, kiedy lisy mogły przełamać swój lęk przed nami i swoją domestykację rozpocząć. Lisy żyjące 42 tys. lat temu niewiele się biologicznie zmieniły w stosunku do dzisiejszych. Także ich metody poszukiwania jedzenia są analogiczne. – Nadal kręcą się na obrzeżach ludzkich osiedli, wyszukując porzuconych skrawków tego, co sami jemy. Te żyjące na polach jadają myszy a nie pogardzą owocami. Z kolei arktyczne lisy podążają za białymi niedźwiedziami, bo te też nie wszystko zjedzą z tego, co upolują – wylicza Baumann. Według doktoranta z Tübingen, znaczenie zachowanie się lisów tysiące lat temu wykracza poza problematykę napełniania sobie brzucha. – Te zwierzęta zmieniły wygląd naszej planety. Wpłynęły na środowisko naturalne. Teraz wiemy, że działo się to wcześniej, niż po wyginięciu wielkich ssaków epoki lodowcowej – dodaje naukowiec. Serwisowi CNN zdradził, że w przyszłości zamierza przebadać stanowiska archeologiczne w innych częściach świata, a potem zająć się badaniami nad adaptacją innych zwierząt, np. kruków do życia w pobliżu człowieka.
Jak sowiecki eksperyment na lisach wyjaśnia niezwykły proces udomowienia psów
Eksperyment z czasów radzieckich mający na celu rozmnażanie oswojonych i agresywnych lisów zaowocował zaskakującymi odkryciami na temat zachowań społecznych i prób udomowienia zwierząt.
Przez niemal 60 lat, rosyjscy naukowcy hodowali lisy w celu oswajania ich lub rozbudzania w nich agresji. Nowe badania dotyczące genomów obu grup pokazują, że eksperyment zmienił DNA zwierząt w zaskakujący sposób i ma spore znaczenie, jeśli chodzi o zrozumienie zachowań społecznych u zwierząt, a nawet u ludzi. Jednak, żeby tak się stało musiało minąć sporo czasu. W 1959 r. Dimitri Belyaev rozpoczął eksperyment, który pomógłby zrozumieć w jaki sposób udomowiono psy. Belyaev z grupą innych biologów wierzyli, że psy są potomkami wilków, jednak nie wiedzieli, jakie dokładne różnice między anatomią, zachowaniem i psychologią tych dwóch gatunków pojawią się w trakcie badania. Podejrzewano, że kluczowym składnikiem, które przyczyniło się do udomowienia psa była jego uległość i łagodność. Być może, jak przypuszczał, zmiany biologiczne u zwierząt domowych - białe plamy, zakręcone ogony, oklapnięte uszy, skrócone czaszki - wynikały raczej z ewolucyjnego procesu selekcji niż z cech behawioralnych czy anatomicznych. Przyjazny i lękliwy Belyaev wierzył, że rozmnażając między sobą najbardziej przyjazne lisy, w końcu będzie w stanie je oswoić, naśladując tysiącletni proces, w wyniku, którego wilki stały się psami. Zakupił grupę srebrnych lisów na Kanadyjskiej farmie, po czym powrócił do swojej pracy w Związku Radzieckim. Z czasem dowiódł, że miał rację. Rozmnażanie między sobą najmniej płochliwych i łagodnych lisów poskutkowało nie tylko tym, że zwierzęta chętnie szukały kontaktu z człowiekiem, ale pojawiły się też zmiany w anatomii, które były kojarzone z udomowionymi zwierzętami, białe plamki, zakręcone ogony, oklapnięte uszy i nie tylko. Całą gamę modyfikacji związanych z udomowieniem można było zaobserwować w czasie kontaktów lisa z człowiekiem i reakcji na niego. Czy zwierzę podejdzie do eksperymentu z zaciekawieniem i przyzwoleniem na kontakt fizyczny? Czy odwróci się sycząc i wyjąc ze strachu? Belyaev umarł w 1985 r., jednak eksperyment trwa do dziś. Naukowcy wyhodowali ponad 40 pokoleń lisów, przyjaznych i tych agresywnych. Wyodrębnili geny dziesięciu lisów z obu grup. Dopełnili kompletnym genomem lisa srebrnego (Vulpes vulpes). W rosyjskim eksperymencie hodowlanym rozmnażano potulne lisy, podobnie jak w selektywnej hodowli psów, które przez tysiąclecia rozmnażały psy domowe. Teraz po raz pierwszy, wyodrębnili lisi genom. - To pozwoliło i nadal będzie umożliwiać znalezienie różnic genetycznych, które mogą leżeć u podstaw różnych aspektów udomowienia - mówi biolog Uniwersytetu Illinois Anna Kukekova, która prowadziła badania. Badanie zostało opisane w Nature Ecology and Evolution. Do tej pory badacze musieli polegać na genomie psa domowego jako punkcie odniesienia. Sekrety genetyki Kukekova i jej koledzy zbadali jeden z 103 genów, które różniły się między oswojonymi i agresywnymi lisami. Analiza ta wykazała, że najsłabsze lisy miały wersję genu o nazwie SorCS1, która nie występowała u lisów agresywnych lub zwyczajowo hodowanych. Tymczasem inna wersja SorCS1, najczęściej spotykana w agresywnych lisach, była niezwykle rzadko spotykana w pozostałych grupach. Nie było wcześniejszych powodów, aby podejrzewać, że SorCS1 jest związany z zachowaniami społecznymi. - Wiadomo było, że wiąże się z autyzmem i chorobą Alzheimera [u ludzi - od red.] - mówi Kukekova. Niedawno przeprowadzone badanie na myszach wykazało, że SorCS1 jest zaangażowany w tworzenie synapsy i sygnalizację neuronalną. - To toruje drogę do zrozumienia, w jaki sposób gen może wpływać na zachowania społeczne - wyjaśnia badaczka. Hodowla uległych lisów spowodowała również zmiany anatomiczne, takie jak oklapnięte uszy, które są związane z udomowieniem. Udomowione zwierzęta doświadczają znacznie mniej stresu niż dzikie w konfrontacji z nieznanymi osobami lub przedmiotami. Badanie wykazało, że geny, z których wynika ta różnica w zachowaniu są związane ze stępioną reakcją:oś podwzgórze - przysadka - nadnercza. Ta seria struktur biologicznych tworzy połączenie między mózgiem a układem endokrynologicznym w organizmie, które aktywuje się w odpowiedzi na stres. Badania wykazały również, że geny związane z udomowieniem u psów oraz z zespołem Williamsa-Beurena u ludzi (stanem genetycznym związanym z wyjątkowo przyjaznymi zachowaniami) pojawia się w agresywnych lisach, a nie w tych oswojonych. Kukekova podkreśla, że zespół Williamsa-Beurena charakteryzuje się jednak również ekstremalnym niepokojem, co jest zgodne z bardziej bojaźliwą reakcją lisów na człowieka. Biolog ewolucyjny z Uniwersytetu Princeton, Bridgett von Holdt, który nie był związany z badaniem, zwraca uwagę, że niektóre psy mogą być niezwykle agresywne, nawet jeśli budują silne, przyjazne więzi z właścicielami. Dodaje, że aby naprawdę rozwiać wszystkie wątpliwości, trzeba będzie przeprowadzić o wiele więcej badań. Jason Goldman
To miejsce chciałby odwiedzić każdy podróżnik. Fascynująca przyroda Yellowstone [GALERIA]
Gdy do Europy dotarły pierwsze opisy amerykańskiego parku narodowego Yellowstone, uznano je za bajki. Bo jak uwierzyć w kolorowe jeziora, żółte góry, gejzery wybuchające z dokładnością szwajcarskiego zegarka?!
Zdjęcia pochodzą ze strony amerykańskiej redakcji National Geographic, a wykonali je zarejestrowani użytkownicy yourshot.nationalgeographic.com.
Svalbard: dom białego niedźwiedzia [REPORTAŻ]
Bogactwu życia Svalbardu, arktycznego norweskiego archipelagu, zagraża podstępna odwilż.
Pięć minut temu minęła północ, ale zwierzęta Spitsbergenu nadal wykazują gorączkową aktywność. W dolinie Adventdalen, na głównej wyspie archipelagu położonego w połowie odległości między Norwegią a biegunem północnym, w jasnym świetle polarnego dnia nad zaciszną zatoczką kołuje stadko rybitw popielatych. Są podenerwowane. Od wschodu nadlatuje para mew bladych – żarłocznych drapieżców znanych z tego, że kradną jajka i porywają pisklęta. Rybitwy w mgnieniu oka zamieniają się w chmurę najeżoną ostrymi, błyskającymi czerwienią dziobami. Ryzyko się opłaciło. Mewy omijają stadko łukiem i kierują się w głąb wyspy. Przelatują nad parą edredonów na gnieździe, zagrodą z psami pociągowymi, pasącym się samotnym reniferem. Typowa biała noc na Spitsbergenie. Na obszarach podbiegunowych niewiele jest miejsc dorównujących tym wyspom różnorodnością i obfitością zwierzyny. Ponad połowa populacji niedźwiedzi polarnych (Ursus maritimus) z Morza Barentsa, której liczebność oceniana jest na 3 tys. sztuk, wychowuje młode właśnie na tym archipelagu. Na Spitsbergenie ostrzega się ludzi, by nie wychodzili poza granice osiedla bez strzelby, bo niedźwiedzie są wszędzie. W okolicznych wodach żeruje pięć gatunków fok i 12 gatunków wielorybów. Na olbrzymich ławicach małży zasiedlających płytki szelf Morza Beringa wykarmiły się wielkie stada morsów. W tundrze spitsbergeńskich gór i dolin pasą się renifery, a pieśce, czyli lisy polarne, nie mogą narzekać na brak zdobyczy. Dla człowieka jest to jednak surowa, niegościnna okolica. Ponad połowę lądu pokrywają lodowce. Mniej niż 10 proc. obszaru wysp ma warunki klimatyczno-glebowe umożliwiające wegetację roślinności. Gdy wybrałem się latem na wędrówkę po zboczach Nordenskiöldfjellet (Góry Nordenskiölda), przez pięć godzin naliczyłem zaledwie siedem gatunków roślin – karłowatych, pochowanych w spękaniach skał. Wiele lat temu, gdy norweski archeolog Povl Simonsen zastanawiał się, dokąd może sięgać granica ludzkiego osadnictwa na Dalekiej Północy, użył określenia „skraj możliwości”. Przez większość swoich dziejów Spitsbergen znajdował się poza tym skrajem. Starożytna cywilizacja nigdy tu nie zagościła. Nie skolonizowali wysp wikingowie. Nawet Eskimosi trzymali się z daleka. Dzisiaj, choć dzięki regularnemu połączeniu lotniczemu z Oslo mogą tu zjeżdżać turyści, stałych mieszkańców jest zaledwie 2,5 tys.; większość to górnicy z kopalni węgla. Zimą zapada polarna noc. Maszynerię tutejszego życia napędza Golfsztrom (Prąd Zatokowy) i jego przedłużenie – Prąd Północnoatlantycki. Gdyby puścić się z głównym nurtem tego systemu prądów, wyląduje się na wybrzeżu Spitsbergenu. Słony i ciepły prąd (chociaż przymiotnik „ciepły” na określenie wody o temperaturze 5,6OC może się wydać przesadą) sprawia, że tutejsze morze nie pokrywa się lodem, a niesione substancje pokarmowe sprzyjają ogromnym wiosennym zakwitom glonów. Plankton zwabia walenie, a także wielkie ławice ryb: gromadników i dorszyków polarnych, będących pożywieniem ptaków i fok. Obfitość fok z kolei utrzymuje niedźwiedzie polarne. Dorosłe niedźwiedzie odżywiają się głównie foczym sadłem, przede wszystkim z nerp (fok obrączkowanych) oraz fok wąsatych. Wysokokaloryczny pokarm zapewnia dość energii, by drapieżnik mógł przemieszczać swoje ogromne cielsko (samce ważą do 600 kg, samice mniej więcej połowę tego) po rewirze o powierzchni 150–400 km2. Obfitujące w pokarm wody przybrzeżne sprawiają, że w maju i czerwcu, gdy lód się cofa, a z tundry schodzi śnieg, na wyspy przylatuje ponad 3 mln ptaków. Liczba jest imponująca, ale rozmaitość – taka sobie. Pospolitych gatunków jest raptem 28, a zaledwie jeden – pardwa górska – wytrzymuje na lądzie przez cały rok. Ptaki znajdują tu bezpieczne miejsce do gniazdowania i możliwość żerowania przez całą dobę. W wielu miejscach brzegi wysp wznoszą się z morza pionowymi urwiskami, z milionami skalnych występów, półek i półeczek, dość dużych, by zmieściło się gniazdo, ale za małych, żeby mógł się po nich dostać np. piesiec. Gnieżdżą się tu, często tuż obok siebie, pary fulmarów, nurzyków polarnych i mew trójpalczastych. Wychowują pisklęta i karmią je owocami morza wydobytymi z wody tuż poniżej. Kiedyś płynąc statkiem, zwróciłem uwagę, że szary skalny klif po drugiej stronie spitsbergeńskiego fiordu przyprószył biały śnieg. Ponieważ nie padało, wziąłem lornetkę, by zaraz się przekonać, że to jednak nie śnieg. To były dziesiątki tysięcy białych łepków mew trójpalczastych, siedzących w gniazdach na skalnych półkach. Wraz z końcem lata ptaki zmywają się do ciepłych krajów. Pozostają tylko stali spitsbergeńscy mieszkańcy. Ci stosują jedną z dwóch metod na przetrwanie okrutnej arktycznej zimy: albo bez przerwy polują, albo gromadzą zapasy energii. Mistrzem pierwszej metody jest niedźwiedź polarny, który większą część zimy spędza, czatując przy foczych przeręblach oddechowych, z nadzieją że wynurzy się z nich obiad. Lis polarny stosuje metodę mieszaną. Poluje, korzystając z tego, że białe zimowe futro zapewnia kamuflaż, ale gdy zrobi się naprawdę paskudnie, dobiera się do zapasów, które wiele miesięcy wcześniej schował na czarną godzinę. W łagodniejszym klimacie lisy mają fatalną opinię – z powodu uśmiercania większej ilości zdobyczy, niż mogą zjeść – ale tu przechowanie nadmiaru upolowanej zwierzyny oznacza różnicę między życiem a śmiercią. W przypadku reniferów i pardw górskich gromadzenie zapasów polega na maksymalnym utuczeniu się. Spitsbergeńskie renifery pasące się o północy to niezwykły widok. Zwierzęta te rezygnują z dobowych rytmów, które rządzą aktywnością i odpoczynkiem pozostałych mieszkańców. Jedzą, jedzą, jedzą, chwilę odpoczywają i znów jedzą, jedzą, jedzą. Dorabiają się w ten sposób warstwy słoniny grubej na 10 cm – rezerwy energetycznej na czas zimowego głodu. Tutejsi całoroczni rezydenci przystosowali się do długiej polarnej nocy, mrozu i braku roślinności. Ale nie do obecności człowieka. Od XVII do XIX w. przybywali w te strony wielorybnicy; wielorybi tłuszcz dawał się przerabiać na olej, a olej – na forsę. Kapitan holenderskiej jednostki donosił z podróży na Spitsbergen w 1612 r., że w Morzu Barentsa jest tyle wielorybów, iż statek musiał się między nimi przepychać niczym przez krę. Sama flota holenderska wybiła na okolicznych morzach ok. 50 tys. wali grenlandzkich, najbardziej długowiecznych ssaków na świecie, żyjących nawet ponad 200 lat. Rzeź doprowadziła gatunek na krawędź wymarcia (dziś jego pogłowie ocenia się na 10 tys.). Zdziesiątkowawszy wieloryby, myśliwi zainteresowali się morsami – źródłem „kości słoniowej” – i tego gatunku też omal nie wykończyli. Traktat paryski (spitsbergeński) zawarty po I wojnie światowej przyznał władzę nad archipelagiem Norwegii, choć chrapkę na niego miały też Szwecja i Rosja. W ciągu XX stulecia władze norweskie zahamowały rabunkową eksploatację „bezpańskich” obszarów. Dziś 65 proc. wysp Svalbardu i 75 proc. okolicznych wód jest objętych ochroną jako parki narodowe i rezerwaty. A gdy zwierzęta mają dobre siedlisko i spokój – mnożą się. Pogłowie morsów, polowaniami sprowadzone w latach 50. XX w. do zaledwie paru setek, odbudowało się do 2,6 tys. sztuk. W latach 20. w dolinach pasło się ledwie tysiąc reniferów. Dziś ich liczebność sięga 10 tys. Czas rzezi na szczęście jest już za nami, ale presja człowieka na przyrodę trwa. Z powietrza i wody trafiają na Spitsbergen trucizny. Polichlorowane bifenyle czy też perfluorowęglowodory kumulują się w tkance tłuszczowej mew bladych, wydrzyków wielkich, pieśców czy fok i rujnują im układ odpornościowy. U tutejszych niedźwiedzi obserwuje się znacznie większe stężenia substancji zanieczyszczających niż u ich krewniaków z Alaski. Równocześnie zmiany klimatyczne sprawiają, że letni zasięg lodu morskiego jest coraz mniejszy, a to zagraża misiom. Być może nadzieję trzeba czerpać z obserwacji, jak pokrętnymi drogami przyroda Spitsbergenu już zdołała się przystosować do obecności człowieka. W osadzie górniczej Barentsburg dziesiątki mew trójpalczastych potraktowało porzucone przez ludzi budynki jak urwiska i pozakładało gniazda na parapetach. Tak oto ptaki przesunęły „skraj możliwości”. Tu, na Dalekiej Północy szanse i obfitość trafiają się w najdziwniejszych miejscach. Bruce Barcott
To świetna wiadomość! Udało się uratować ten piękny i zagrożony wyginięciem gatunek lisa
Jego populacja zwiększyła się ponad 20-krotnie na przestrzeni 25 lat. Wcześniej nie dawano mu szans na przetrwanie.
Niezwykle rzadkie cztery podgatunki lisa (urucjona) wyspowego, którym w latach 90. groziło ostateczne wyginięcie, udało się ocalić, zwiększając ich całkowitą populację z 200 w 1990 r. do 5 tys. obecnie – podała Służba Rybołówstwa i Dzikiej Przyrody (FWS). W czwartek przedstawiciele FWS skreślili trzy podgatunki lisa wyspowego, żyjącego na sześciu z ośmiu wysp archipelagu Channel Islands u wybrzeży Kalifornii, z listy gatunków zagrożonych wyginięciem. Czwarty podgatunek trafił na listę wymagających ochrony. Lis wyspowy, zwany inaczej urocjonem wyspowym, to niewielki gatunek drapieżnego ssaka z rodziny psowatych. Jest to najmniejszy z gatunków lisów żyjących w USA. Istnieje sześć podgatunków tego zwierzęcia, każdy zamieszkuje jedną z wysp w archipelagu Channel Islands. Małe rozmiary lisa wyspowego są rezultatem zamieszkiwania na wyspach. Z powodu odizolowanania geograficznego urucjony nie są uodpornione na pasożyty i choroby przynoszone przez zwierzęta na lądzie. Do przetrzebienia populacji lisów wyspowych przyczyniły się też polowania orła przedniego oraz ludzka działalność. Cztery podgatunki urucjona zostały zakwalifikowane w 2004 r. jako zagrożone. Były one odtąd prawnie chronione; podjęto także środki mające na celu odbudowanie populacji lisa i odnowienie środowiska naturalnego na wyspach. Źródło: PAP