Te europejskie kraje są wolne od tłumów. Znajdziesz w nich ciszę i spokój
W czasie gdy wiele europejskich ikon turystyki zmaga się ze skutkami overtourismu, a najsłynniejsze miasta i kurorty przeżywają prawdziwe oblężenie, wciąż istnieją miejsca, gdzie podróżowanie wygląda zupełnie inaczej. Zamiast kolejek do atrakcji i przepełnionych starówek można tam liczyć na przestrzeń, spokój i autentyczny kontakt z lokalnym krajobrazem oraz kulturą. Które kraje Europy należą dziś do najmniej odwiedzanych przez turystów?
Europa od lat pozostaje najchętniej odwiedzanym kontynentem świata, jednak turystyczna popularność rozkłada się bardzo nierównomiernie. Podczas gdy część państw notuje rekordowe napływy gości, inne pozostają na uboczu głównych szlaków podróżniczych. Analiza przygotowana przez organizatora rejsów Riviera Travel, oparta na danych Eurostatu dotyczących liczby noclegów w obiektach turystycznych, wskazuje, które europejskie kraje przyciągają najmniej zagranicznych odwiedzających i tym samym mogą być dziś jednymi z ostatnich bastionów spokojnego podróżowania. Najrzadziej odwiedzane kraje Europy Na czele zestawienia państw o najmniejszej liczbie noclegów turystycznych w Europie znalazł się Liechtenstein, który według danych za 2024 rok odnotował jedynie 228 579 noclegów w oficjalnych obiektach zakwaterowania. Skala ta wyraźnie kontrastuje z jego położeniem w samym sercu Alp, między Austrią a Szwajcarią, co teoretycznie powinno sprzyjać dużemu ruchowi turystycznemu. Stolica, Vaduz, przyciąga panoramą doliny Renu, zamkiem książęcym oraz nowoczesnymi instytucjami kultury, takimi jak Kunstmuseum Liechtenstein czy Muzeum Narodowe. Jednocześnie kraj jest często odwiedzany w formule krótkiej wycieczki z sąsiednich regionów, co ogranicza liczbę nocujących gości. W efekcie Liechtenstein pozostaje miejscem o alpejskim charakterze, rozbudowanej sieci szlaków pieszych i winnicach, lecz bez presji masowej turystyki. Drugą pozycję zajmuje Macedonia Północna, z wynikiem około 2 180 510 noclegów. Mimo wzrostu zainteresowania regionem Bałkanów kraj ten wciąż pozostaje na uboczu głównych europejskich szlaków turystycznych. Najważniejszym punktem na mapie jest Ochryda, wpisana na listę UNESCO, której zabytkowa zabudowa i położenie nad jeziorem tworzą krajobraz porównywany z najbardziej rozpoznawalnymi destynacjami południa Europy. Dziedzictwo bizantyjskie i osmańskie widoczne w architekturze sakralnej, kamienne uliczki i klasztory na zboczach wzgórz budują silny kontekst historyczny. Stolica, Skopje, łączy elementy antyczne, osmańskie i współczesne, a rozwijające się regiony winiarskie dodatkowo poszerzają ofertę turystyczną kraju. Podium zamyka Luksemburg, gdzie liczba noclegów sięgnęła ok. 3,6–3,7 mln. Mimo roli ważnego centrum instytucjonalnego Unii Europejskiej, kraj nie doświadcza natężenia ruchu typowego dla sąsiednich państw. Miasto Luksemburg oferuje spektakularne połączenie nowoczesnej zabudowy z rozległym systemem średniowiecznych fortyfikacji wpisanych na listę UNESCO. Kilkanaście minut od stolicy rozciąga się region Mullerthal, nazywany „Małą Szwajcarią”, z siecią szlaków prowadzących przez lasy, wąwozy i formacje piaskowcowe. Mniej oblegane europejskie państwa Tuż za podium w zestawieniu państw o relatywnie niewielkiej liczbie noclegów turystycznych plasuje się Łotwa, która w 2024 r. odnotowała ok. 4,7 mln noclegów – wyraźny wzrost względem roku poprzedniego, ale wciąż niski na tle najpopularniejszych kierunków kontynentu. O jej atrakcyjności decyduje Ryga, uznawana za jedno z najważniejszych centrów architektury secesyjnej w Europie, a także dostęp do dzikiego wybrzeża Bałtyku i rozległych terenów leśnych. Piąte miejsce zajmuje Czarnogóra (ok. 5,2 mln noclegów), gdzie kontrast między adriatyckim wybrzeżem a surowym interiorem górskim buduje wyjątkową różnorodność krajobrazową. Zatoka Kotorska z miastem Kotor oraz Park Narodowy Durmitor pokazują, że niewielka powierzchnia kraju nie przekłada się na ubogą ofertę. Szósta w rankingu Estonia (ok. 6,4 mln noclegów) łączy dobrze zachowane średniowieczne centrum Tallina z krajobrazem wysp i lasów północnej Europy, tworząc profil kierunku kulturowo-przyrodniczego. Dalej znajduje się Albania (ok. 7,4 mln noclegów), gdzie Riwiera Albańska, miasta UNESCO (Berat i Gjirokastra) oraz górskie regiony północy budują alternatywę dla przepełnionych kurortów śródziemnomorskich. Ósma Litwa (8,6 mln noclegów) przyciąga barokowym Wilnem i krajobrazem Mierzei Kurońskiej, oferując połączenie historii, natury i nowoczesnej sceny kulinarnej. W dalszej części zestawienia znalazła się Malta (11,3 mln noclegów), której bogate dziedzictwo – od świątyń megalitycznych po barokową Vallettę – równoważy stosunkowo niewielką skalę ruchu turystycznego. Listę zamyka Serbia (12,6 mln noclegów), gdzie dynamiczny Belgrad łączy intensywne życie kulturalne z dostępem do regionów winiarskich i formacji przyrodniczych, takich jak Đavolja Varoš. Wspólnym mianownikiem tej grupy jest wyraźny wzrost zainteresowania przy jednoczesnym zachowaniu przestrzeni, która pozwala doświadczać europejskiego dziedzictwa poza głównym nurtem turystycznym. Źródła: Riviera Travel, Time Out Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
TikTok wskazuje podróżnicze trendy na 2026 rok. Na liście znalazł się jeden z najmniejszych krajów świata
Aplikacja TikTok opublikowała listę najbardziej rozchwytywanych kierunków turystycznych w 2026 roku. Wśród miejsc, które od lat cieszą się dużym zainteresowaniem przyjezdnych, znajdują się mniej znane destynacje, o których w nadchodzącym roku może być głośno.
Od kilku lat TikTok staje się forum wymiany informacji na temat przeróżnych wyjazdów turystycznych. Krótkie filmy publikowane w aplikacji zawierają kluczowe informacje dla potencjalnych podróżujących. Właściciele serwisu społecznościowego oznajmiają, że liczba wyszukiwań treści związanych z wakacjami wzrasta z roku na rok o ok. 131 procent. Aplikacja ma więc doskonały wgląd w obecne trendy i potrafi dzięki temu ocenić, jakie kierunki turystyczne mogą być wyjątkowo oblegane w nadchodzących miesiącach. Europejskie miasta i… kraj liliput Jako najgorętsze kierunki miejskie TikTok podaje wiele destynacji od lat uchodzących za idealne na weekendowy wypad. Neapol i Florencja kuszą swoim włoskim klimatem oraz wybitną kuchnią, a Budapeszt rok w rok przyjmuje miliony turystów w swoich Łaźniach Gellérta. Uznanie odwiedzających zyskała również duńska Kopenhaga, która od lat kreuje trendy w lifestyle’u Europejczyków. Według TikToka w nadchodzącym roku wielu turystów skusi się na podróż do Frankfurtu nad Menem. Niemieckie miasto jest od lat finansowym ośrodkiem naszego zachodniego sąsiada, koncentrując w sobie siedziby kilku europejskich gigantów korporacyjnych. Obecnie we Frankfurcie odbywają się liczne wydarzenia kulturalne, artystyczne i społeczne, które pozwalają miastu konkurować z innymi turystycznymi destynacjami w Niemczech, takimi jak Berlin czy Kolonia. Nieoczekiwanie na liście TikToka znalazł się niewielki Liechtenstein. Jedno z najmniejszych państw na świecie zyskuje wraz z rozwojem trendu „slow travel”, który polega na powolnym doznawaniu i eksplorowaniu danego miejsca. W nadchodzącym roku turyści mają masowo zakochać się w pięknych widokach tego niewielkiego sąsiada Szwajcarii i Austrii. Wodna rozrywka godzinę od Londynu W rozmowie z brytyjskim magazynem „Daily Mail” przedstawiciele TikToka zwrócili również uwagę na atrakcję znajdującą się niespełna godzinę drogi od Londynu — Jeziora St Andrews w hrabstwie Kent. Kompleks stworzony z kilku sztucznych zbiorników, powstałych w zagłębieniach dawnego kamieniołomu, znacząco rozwinął się w ostatnich latach za sprawą rozbudowy turystycznej infrastruktury m.in. domków noclegowych. Odwiedzający mogą również skorzystać z szerokiej oferty aktywności, takich jak kajakarstwo czy paddleboarding. Podobne miejsce, w którym woda — dzięki chemicznym właściwościom dawnego wyrobiska — przybiera intensywnie turkusowy kolor, znajduje się także w Polsce. To Zakrzówek, położony tuż obok Krakowa. Nowi królowie Półwyspu Apenińskiego W 2026 roku w szranki z turystycznymi potentatami Włoch, takimi jak Rzym czy Mediolan, ma stanąć Bolonia — miasto znane ze słynnego makaronu oraz najstarszego uniwersytetu na świecie. Tanie loty realizowane m.in. przez Wizz Air i Ryanair mają sprawić, że miejsce to stanie się jedną z najchętniej odwiedzanych miast na Półwyspie Apenińskim. Walkę o miano najpopularniejszego wakacyjnego kurortu ma również podjąć miejscowość Milano Marittima. Riwiera Adriatycka, położona w regionie Emilia-Romania, według TikToka zacznie konkurować z zachodnim wybrzeżem Amalfi, które od lat przyciąga tłumy odwiedzających. Innymi plażowymi destynacjami położonymi w basenie Morza Śródziemnego, które w przyszłym roku mogą liczyć na liczne przyjazdy turystów, są miasto Malaga oraz region Costa Brava, obfitujący w zapierające dech w piersiach widoki wybrzeża. Ekstremalne jednodniowe wycieczki – nowe trendy w podróżowaniu Dzięki tanim liniom lotniczym, które oferują loty w obie strony za niewielkie pieniądze, na popularności zyskują tzw. ekstremalne jednodniowe wycieczki (ang. Extreme Day Trips). Turyści, którzy chcą zaoszczędzić na noclegu i pobycie w danym miejscu, decydują się na bardzo krótki wyjazd, który zaczyna się i kończy na lotnisku w trakcie jednego dnia. Popularnymi kierunkami dla tego typu podróżowania stają się Barcelona, Alicante, Berlin czy Wenecja. Opcja takiego zwiedzania wydaje się wyjątkowo korzystna dla młodych turystów, chcących zaoszczędzić jak najwięcej środków ze swojego budżetu. Źródło: Daily Mail Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ciekawostki o Liechtensteinie. Z czego słynie jeden z najmniejszych krajów Europy?
W Księstwie Liechtenstein nie ma dużego szpitala, więźniów wysyła się do Austrii, a melodię hymnu narodowego zapożyczono od Brytyjczyków. Pełne osobliwości mikropaństwo to równocześnie jeden z najbogatszych krajów świata. Sprawdź, z czego słynie Liechtenstein.
W tym artykule: Skąd się wzięła nazwa Liechtenstein? Kiedy można zrobić sobie selfie z księciem? Dlaczego monarcha straszy, że opuści kraj? Komu podpadło księstwo Liechtenstein? Kto ma dość księcia? Jak działa kraj bez więzień? Rozmowa z księciem Liechtensteinu Wynajęcie całego państwa Liechtenstein na jedną noc kosztuje 70 tys. dolarów. W cenie uwzględniono specjalną walutę emitowaną na czas wynajmu oraz zmienione na tę okazję znaki drogowe. Taka oferta ukazała się 10 lat temu w serwisie Airbnb. Nie licząc młodej pary, która planowała wyprawić tu swoje wesele, nikt na nią nie odpowiedział. Zanim jednak do ślubu doszło, młodzi się rozstali. Mające 24 km długości mikropaństwo tworzy kilka łańcuchów górskich oraz jedna dolina. Wszystko to wciśnięte, niczym pinezka, między Austrię a Szwajcarię. Niektórym kojarzy się ze znaczkami pocztowymi lub rajem podatkowym, nieliczni potrafią wskazać, gdzie leży na mapie, a są i tacy, którzy w istnienie Liechtensteinu w ogóle nie wierzą. – Liechtenstein ma bez wątpienia poważny problem wizerunkowy. Prawie nikt nie traktuje go poważnie, a dla wielu jest absurdalnym wymysłem z tandetnej operetki – pisał ponad dekadę temu David Beattie, były brytyjski ambasador akredytowany w Vaduz, w swojej książce o historii Liechtensteinu. Oto mało znane ciekawostki o Liechtensteinie. Skąd się wzięła nazwa Liechtenstein? Faktem jest, że kraj liczący zaledwie 37 tys. mieszkańców (więcej ludzi mieszka w Mińsku Mazowieckim czy śląskim Knurowie) to jedno z najdziwniejszych miejsc współczesnej Europy. Państwo nieprzerwanie od 1719 roku rządzone przez jedną rodzinę, od której nazwiska pochodzi jego nazwa, już na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie średniowiecznego skansenu. Dziwaczny system feudalny wciąż gwarantuje księciu właściwie nieograniczoną władzę. A kobiety do 1984 roku nie miały tam prawa głosu. Uzyskały je dopiero w wyniku referendum, w którym wzięli udział wyłącznie mężczyźni, wynikiem 51,3 proc. „za”. Przywiązanie do lokalnej tradycji doskonale oddaje Narodowy Dzień Liechtensteinu (Staatsfeiertag), hucznie obchodzony 15 sierpnia. Święto zostało ustanowione w 1940 roku. Z braku ważnych dat w historii państwa wybrano wigilię dnia urodzin panującego wówczas księcia Franciszka Józefa II. – Głównym powodem ustanowienia święta narodowego w tym właśnie czasie było zagrożenie ze strony III Rzeszy. Po Anschlussie sąsiedniej Austrii Liechtenstein spodziewał się, że oddziały Wehrmachtu w każdej chwili mogą wkroczyć na teren księstwa. Brak własnej armii czynił nasz kraj właściwie bezbronnym. Potrzebowaliśmy zatem symboli, aby móc zamanifestować naszą niezależność – mówi dr Donat Buechel, kurator wystawy „1938 – Anschluss czy dalsza niepodległość” w Muzeum Narodowym w Vaduz. I rzeczywiście, podobnie jak w przypadku sąsiedniej Szwajcarii, Hitler nie zdecydował się na aneksję Liechtensteinu, a sam kraj przetrwał wojnę bez uszczerbku. Złośliwi komentują, że mała alpejska dolina nie była warta zatrzymywania niemieckich diesli aż na kwadrans (tyle miałaby trwać operacja). Weekend za granicą. 10 pomysłów na city break w Europie Często wystarczą 2 lub 3 dni, by dobrze poznać nowe miasto. Oto 10 miast w Europie, do których dolecisz w mniej niż 4 godziny. Kiedy można zrobić sobie selfie z księciem? Święto Staatsfeiertag ściąga do Liechtensteinu setki turystów. Na obchody zaproszeni są wszyscy mieszkańcy kraju. Już od rana tłumy ludzi zmierzają do zamku na wysokim klifie. Scenariusz co roku jest taki sam. Zgromadzeni w napięciu czekają na orszak, w którym przechodzi książęca rodzina oraz najważniejsi lokalni politycy w otoczeniu orkiestry i młodych ludzi w tradycyjnych strojach. Oficjalne uroczystości rozpoczyna wspólne odśpiewanie narodowego hymnu „Nad młodym Renem”, który wykonuje się na zapożyczoną od Brytyjczyków melodię „God Save the Queen/King”. W corocznej mowie okolicznościowej władca przybliża zgromadzonym plany polityczne i gospodarcze, konsekwentnie wspominając o unikatowym lokalnym ustroju (czyli szerokich uprawnieniach monarchy), który ma być gwarantem stabilności kraju i zamożności jego mieszkańców. Dopiero część nieoficjalna wzbudza prawdziwe emocje. Do ogrodów są wnoszone stoły z lokalnym piwem, napojami orzeźwiającymi oraz precle i kanapki. Wszystko na koszt rodziny panującej, która wciąż jest na festynie obecna. Przez kilka godzin książę Jan Adam II (oficjalna głowa państwa), książę Alojzy (jego syn i następca tronu, de facto sprawujący władzę od 2004 roku) oraz księżna Zofia są do dyspozycji poddanych. Każdy obywatel może podejść do monarchy, zamienić z nim słowo, uścisnąć dłoń czy zrobić sobie selfie. Rzecz niewyobrażalna w innych monarchiach. Liechtensteinowie starają się prowadzić życie normalnej rodziny. Nie udzielają wywiadów magazynom plotkarskim, nie pojawiają się na pokazach mody. Owszem, mieszkają w starym średniowiecznym zamku niedostępnym dla zwiedzających. Nie utrzymują jednak tradycyjnego dworu i stosunkowo często można ich spotkać na ulicach Vaduz na zakupach lub w kawiarni. Dzieci następcy tronu nie mają guwernantek, uczą się w jedynym w kraju gimnazjum. Dlaczego monarcha straszy, że opuści kraj? – Oczywiście, że jestem najbardziej światłym władcą na świecie – mówi podczas festynu grupce podnieconych amerykańskich turystów 71-letni książę Jan Adam. W ręku trzyma wielki kufel piwa, sprawia wrażenie człowieka, który ma dystans do swojej roli i potrafi żartować. Z pewnością nie można mu odmówić charyzmy. W Europie znany jest z tego, że mówi, co myśli. W roku 2000, w następstwie (nieudowodnionych) oskarżeń o ukrywanie nielegalnych operacji finansowych przez władze Liechtensteinu, które opublikował niemiecki magazyn „Der Spiegel”, powiedział: – Przetrwaliśmy trzy niemieckie Rzesze, przetrwamy i czwartą. Jan Adam II wstąpił na tron Liechtensteinu w 1989 roku i od początku zamierzał traktować swoją rolę poważnie. Podczas gdy inne europejskie monarchie w XX wieku zachowały już właściwie wyłącznie charakter reprezentacyjny, w konserwatywnym Liechtensteinie książę wciąż ma pełnię władzy. Nie w głowie mu jakiekolwiek demokratyczne zmiany. Ciekawostki o Litwie – poznaj mało znane fakty na temat naszego sąsiada Choć nie należy do największych państw na Starym Kontynencie, ma bardzo wiele do zaoferowania turystom. Oto ciekawostki o Litwie, które pozwolą ci jeszcze lepiej poznać kulturę i historię ... – Cóż, jeżeli większość mieszkańców opowie się za ograniczeniem uprawnień swojego księcia, nie pozostanie mi nic, jak zaakceptować taką decyzję i... opuścić kraj – ostrzegał Jan Adam. – Rodzina panująca nie uznaje za konieczne, aby przekształcać Księstwo Liechtenstein w jakąś Republikę Górnego Renu. Nie zgodzę się również na sytuację, w której książę miałby zostać zredukowany do roli ściskającej dłonie marionetki rządu, jak to się dzieje w innych państwach – dodaje władca. Komu podpadło księstwo Liechtenstein? Dzisiejsze uprawnienia księcia Liechtensteinu rzeczywiście muszą robić wrażenie na jego kolegach z innych europejskich monarchii. Zgodnie z zapisami konstytucji z 1921 roku, książę może tu odwołać każdego ministra, rozwiązać parlament, bojkotować wyroki sądów, ułaskawiać więźniów, a przy tym zachowuje prawo weta wobec każdej ustawy parlamentu lub będącej wynikiem referendum. Części obywateli ten nie do końca demokratyczny system wydaje się nie przeszkadzać. Liechtenstein jest krajem zamożnym, w którym żyje się spokojnie i wygodnie. Silna pozycja księcia wydaje się świetnie sprawdzać w warunkach mikropaństwa. – Jako poddani zawsze możemy się przecież wybrać na zamek, aby skonsultować każdą obywatelską inicjatywę. Jego Wysokość chętnie nas przyjmie i po wysłuchaniu pomysłu oznajmi, czy ustawa mu się podoba oraz czy ją podpisze lub nie. Jak nie, to dajemy sobie spokój z całym procesem legislacyjnym i oszczędzamy sporo czasu. To bardzo praktyczne – tłumaczy Leander Schädler, lokalny przewodnik. Tymczasem na takie właśnie anachroniczne praktyki od lat zwracają uwagę przedstawiciele tutejszej partii zielonych oraz będąca organem Rady Europy tzw. komisja wenecka (ta sama, która wzywała polski rząd do niezwłocznego opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego). Groźba książęcego weta jest aktywnie wykorzystywanym narzędziem w polityce kraju, co od czasu do czasu prowadzi do lokalnych kryzysów politycznych. Ostatni wybuchł 10 lat temu. Wtedy to, w przededniu referendum, w którym obywatele mieli opowiedzieć się za liberalizacją jednego z najostrzejszych praw antyaborcyjnych w Europie, książę Alojzy, gorliwy katolik, ogłosił, że w razie przeforsowania zmian ustawę odrzuci. Wielu zwolenników złagodzenia prawa nie widziało zatem sensu udziału w referendum i pozostało w domu. Uznaje się, że słowa księcia miały wpływ na ostateczny rezultat głosowania, zgodnie z którym 51,5 proc. poparło utrzymanie całkowitego zakazu aborcji. Kto ma dość księcia? Ta pozornie błaha sprawa (w Liechtensteinie nie ma dużego szpitala, więc w celu usunięcia ciąży i tak należy udać się do Szwajcarii) przelała czarę goryczy. Wielu obywateli uznało, że ich zdanie po prostu się nie liczy. Ostatecznie i tak przecież w każdej sprawie decyzję podejmuje książę. Do rewolucji nie doszło, jednak zaraz po referendum aborcyjnym grupa obywateli zebrała wystarczającą liczbę podpisów do zorganizowania kolejnego plebiscytu. Tym razem w sprawie zmiany konstytucji i uchylenia książęcego prawa weta. Alojzy ponownie sięgnął po sprawdzone narzędzie szantażu, grzmiąc w parlamencie, że „jeżeli taka będzie wola narodu, rodzina Liechtensteinów może przenieść się do Wiednia”. To wystarczyło, aby mieszkańcy zagłosowali przeciwko odebraniu monarsze części praw. – Książę zachowuje się jak tatuś, który straszy swoje dzieci, że jak będą niegrzeczne, to je zostawi – mówił dziennikowi „The Telegraph” Sigvard Wohlwend, przedsiębiorca z miasta Schaan. – A my właśnie straciliśmy okazję opuszczenia epoki średniowiecza i przekształcenia naszego państwa w nowoczesną XXI-wieczną monarchię konstytucyjną – dodaje. Prawda jest jednak taka, że większość mieszkańców Liechtensteinu jest szczerze przywiązana do dynastii panującej. Przyznał to również Sigvard Wohlwend: – Jeżeli książę wyjdzie jutro i ogłosi, że niebo jest różowe, jestem pewien, że 15 do 20 proc. ludności się z nim zgodzi – wzdychał do brytyjskich dziennikarzy. To jednak Liechtensteinowie założyli to państwo, dali mu nazwę i mimo że od tego czasu upłynęły ponad trzy stulecia, trudno sobie wyobrazić kraj bez jego rodziny panującej. Dla obywateli ani książę, ani jego rodzina nie są obciążeniem finansowym. W przeciwieństwie do monarchy brytyjskiego nie utrzymują się z podatków, lecz z własnej działalności biznesowej. Majątek rodziny szacuje się na ponad 3 mld dol. Składa się nań m.in. jedna z największych prywatnych kolekcji sztuki na świecie oraz 100 proc. udziałów w banku LGT. Przez większość poddanych Liechtensteinowie uznawani są za część ich własnej tożsamości narodowej. Są tym, co odróżnia ich od żyjących po drugiej stronie Renu Szwajcarów. – Anglia ma Big Bena, Francja – wieżę Eiffla, a my mamy księcia. On jest tym, co czyni nas Liechtensteinem – mówi urzędnik z Vaduz. Jak działa kraj bez więzień? W tym roku „alpejska monarchia” obchodzi 216 lat istnienia jako w pełni niezależny kraj. Jest młodsza od USA, lecz starsza od takich nowożytnych państw jak Belgia, Grecja, Niemcy czy Włochy. Dwa główne stereotypy dotyczące Liechtensteinu przedstawiają to państwo albo jako anachroniczny alpejski raj z disnejowskiej bajki, albo jako magnes przyciągający podejrzane biznesy. Wydawałoby się bowiem, że w kraju w skali mikro, który do tego ma jeszcze problemy z demokracją, nic nie powinno działać. Tymczasem jest wręcz odwrotnie. To szóste najmniejsze państwo świata zajmuje drugie miejsce na liście najbogatszych krajów z PKB na głowę mieszkańca przewyższającym Norwegię, USA czy Monako. Na jednego obywatela przypada tu też najwięcej zarejestrowanych przedsiębiorstw. Zamożność jest częścią narodowej dumy. W konstytucji istnieje nawet zapis zobowiązujący rząd do stałego powiększania dobrobytu mieszkańców. Na wygodę życia w Księstwie Liechtenstein wpływa również fakt, że od 1866 roku kraj nie był zaangażowany w żaden konflikt międzynarodowy. Wyjątek stanowił rok 2011, kiedy to mały oddział armii szwajcarskiej zgubił się w przygranicznym lesie i przypadkowo wtargnął na teren sąsiedniego księstwa. Tak będzie wyglądać największy wycieczkowiec świata. Jednostka ocieka luksusem Icon of the Seas oficjalnie zostanie uznany za największy wycieczkowiec świata na początku 2024 roku, gdy wyruszy w dziewiczy rejs. Zdjęcia przyszłego rekordzisty mórz i oceanów naprawdę za... Rozmowa z księciem Liechtensteinu Z księciem Alojzym von Liechtenstein rozmawiamy o obowiązkach monarchy, prawie kobiet do sukcesji tronu i życiu codziennym w mikropaństwie. Spotykamy się dzień po obchodach Staatsfeiertag, podczas których każdy obywatel może porozmawiać z członkami rodziny książęcej. To nie zdarza się w innych monarchiach... Tak. Dla mnie ten dzień jest przede wszystkim okazją, aby wysłuchać, co trapi poddanych. Jest to też świetna chwila na przedstawienie bieżących planów politycznych. W Liechtensteinie mieszka ok. 37 tys. ludzi. To oznacza, że Wasza Wysokość może być jedynym monarchą na świecie, który zna osobiście znaczną część swoich poddanych. To prawda, choć nie potrafię podać dokładnego procentu mieszkańców, których znam z imienia i nazwiska. W większości są to ludzie, których poznałem jeszcze w latach szkolnych. Spotykanie się z poddanymi to zresztą część moich codziennych obowiązków. Za każdym razem, kiedy widzę kogoś w ośrodku narciarskim, w sklepach albo na ulicach Vaduz, staram się nawiązać kontakt. Wasza Wysokość uczęszczał do lokalnej szkoły podstawowej i gimnazjum. Edukacja następcy tronu wraz z innymi dziećmi to egalitarny pomysł. Cóż, lata spędzone w szkole pozwoliły mi spojrzeć na mój kraj oczami zwykłych ludzi. Mam naprawdę dobre wspomnienia z czasów szkolnych, z wieloma kolegami zresztą utrzymuję kontakt do dziś. Jacy są więc mieszkańcy Liechtensteinu? Myślę, że trochę podobni do Polaków. Przede wszystkim ciężko pracują, twardo stąpają po ziemi i są oddani wierze katolickiej. Z powodów historycznych są również podobni do Szwajcarów – wywodzą się od tych samych germańskich plemion, które tysiące lat temu zasiedliły te ziemie. Na pewno są też dumni ze swojej małej ojczyzny. Określenie „mikropaństwo” nie jest więc obelgą? Nie, dopóki nie jest używane w obraźliwym kontekście. Porozmawiajmy zatem o monarchii. Ojciec Waszej Wysokości, książę Jan Adam II, uważa, że jest monarchą nie dlatego, że urodził się księciem, lecz dlatego, że jest głęboko przekonany o tym, iż monarchia dziedziczna ma więcej zalet niż republika. Czy Wasza Wysokość zgadza się z tym stwierdzeniem? Proszę zauważyć, że monarcha zazwyczaj ma na uwadze dobro przyszłych pokoleń, podczas gdy politycy skupiają się na kolejnych wyborach. Moim zdaniem silny pierwiastek monarchiczny przynosi państwu korzyści. System musi być jednak zrównoważony, a władca powinien współpracować z przedstawicielami ludu. Myślę, że ustrój, który obowiązuje w Liechtensteinie, jest gwarantem nie tylko stabilizacji politycznej, ale również trwałości i tożsamości państwa. 1 lipca 1984 roku Liechtenstein stał się ostatnim państwem Europy, które dało kobietom prawo głosu. To prawda. Przez ostatnie 30 lat kraj przeszedł jednak dużą transformację, stając się jednym z najbardziej tolerancyjnych miejsc w Europie, w którym nie tylko kobiety i mężczyźni mają równe prawa, ale uznane są także związki jednopłciowe. Jednocześnie Liechtenstein pozostaje ostatnią monarchią w Europie, w której kobiety nie mają prawa sukcesji tronu. Z czego to wynika? Taka forma sukcesji obowiązuje w Liechtensteinie od stuleci i doskonale się sprawdza. W przeciwieństwie do innych europejskich monarchii, w Liechtensteinie władca odgrywa aktywną polityczną rolę. Jednocześnie jest ojcem rodziny i szefem należących do rodziny przedsiębiorstw. To niełatwe i zajmujące czas zajęcia, którym towarzyszy duża odpowiedzialność. Połączenie tych zadań z rolą matki może być bardzo trudne. Rola kobiety w rodzinie książęcej jest również ważna – to ona przecież zapewnia sukcesję, rodząc następcę tronu. Traktat pomiędzy Księstwem Monako a Republiką Francji zakłada, że w przypadku wakatu na stanowisku następcy tronu Monako automatycznie zostanie wcielone do terytorium Francji. Co się zdarzy, jeżeli któryś z potomków Waszej Wysokości nie będzie miał syna? (śmiech) Biorąc pod uwagę, jak liczna jest nasza rodzina, jestem spokojny [książę Alojzy ma czworo dzieci – przyp. red.]. Teoretycznie jednak, w przypadku braku następcy tronu, zgodnie z zapisami regulaminu naszej rodziny, ostatni książę ma prawo wskazać swojego następcę. Od zakończenia II wojny światowej na świecie przeważa raczej tendencja likwidowania monarchii. Dzisiaj w Europie mamy już tylko 12 państw z takim ustrojem. Czy ustrój monarchiczny ma przyszłość? Naprawdę nie mogę się zgodzić z pana opinią. Europejskie monarchie nie znikają. Te, które wciąż istnieją w Europie, mają się dobrze. Warto przypomnieć, że w roku 1975 Hiszpania jako kolejny kraj przywróciła władzę króla. Moja opinia jest jasna: tak długo jak królowie i książęta będą działać w interesie swoich poddanych, jestem spokojny o przyszłość monarchii w Europie. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Vaduz na weekend. Z czego słynie stolica Liechtensteinu?
Vaduz to bardziej miasteczko niż miasto. Leży nad Renem i otoczone jest Alpami Retyckimi. Jakie atrakcje czekają tu na turystów?
W tym artykule: Gdzie się znajduje Liechtenstein? Jak się żyje w Liechtensteinie? Atrakcje Vaduz – co warto zobaczyć? Liechtenstein – jak dojechać? Siedemdziesiąt tysięcy dolarów kosztuje wynajęcie całego państwa Liechtenstein na jedną noc. W cenie uwzględniono specjalną walutę emitowaną na czas wynajmu oraz zmienione na tę okazję znaki drogowe. Oferta od ukazania się kilka lat temu na Airbnb pozostaje bez odpowiedzi, nie licząc pewnej pary, która planowała wynająć Liechtenstein na miejsce swojego ślubu. Gdzie się znajduje Liechtenstein? Mierzący 24 km długości kraj tworzy kilka łańcuchów górskich oraz jedna mała dolina, wszystko wciśnięte niczym parówka z hot doga między Austrię a Szwajcarię. Mnie kojarzył się dotąd wyłącznie ze znaczkami pocztowymi i horrendalnie wysokimi cenami. Liechtenstein ma bez wątpienia poważny problem wizerunkowy. Prawie nikt nie traktuje go poważnie, a dla wielu jest absurdalnym wymysłem z tandetnej operetki – przeczytałem w monumentalnej (jak na wymiary przedmiotu badań) historii Liechtensteinu Davida Beattiego. Z każdą kolejną lekturą dotyczącą tego państwa moja ciekawość tylko rosła. Liczący sobie zaledwie 37 tys. mieszkańców kraj wydaje się jednym z najdziwniejszych miejsc współczesnej Europy. Państwo nieprzerwanie od 1719 r. rządzone jest przez jedną rodzinę, od której nazwiska pochodzi jego nazwa, i już na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie średniowiecznego skansenu. To tutaj dziwaczny system feudalny wciąż gwarantuje księciu właściwie nieograniczoną władzę, a kobiety uzyskały powszechne prawo głosu dopiero w 1984 r. (w wyniku referendum, w którym wzięli udział wyłącznie mężczyźni i które ledwie przeszło, wynikiem 51,3 proc. „za”). Najbogatsze kraje świata. Ranking najzamożniejszych narodów 6 z 10 najbogatszych krajów na świecie wciąż znajduje się w Europie. Oto najnowszy ranking najbogatszych państwa świata. Jak się żyje w Liechtensteinie? Do Liechtensteinu wybrałem się w sierpniu i trafiłem wprost na obchody Święta Państwowego (Staatsfeiertag), hucznie celebrowane co roku 15. dnia tego miesiąca. Jak się dowiedziałem na miejscu, święto zostało wprowadzone w 1940 r. – z braku jakichkolwiek ważnych dat w historii państwa wybrano wigilię dnia urodzin panującego wówczas księcia Franciszka Józefa II. Tego dnia na obchody w zamkowych ogrodach są zaproszeni wszyscy mieszkańcy kraju, a także turyści. Już od wczesnego rana ku umieszczonemu na wysokim klifie nad Vaduz zamkowi zmierzają tłumy ludzi. Scenariusz imprezy każdego roku jest taki sam. Zgromadzeni w napięciu czekają na orszak, w którym przechodzą: książęca rodzina oraz najważniejsi lokalni oficjele w otoczeniu orkiestry i młodych ludzi w tradycyjnych strojach. Całość sprawia wrażenie średniowiecznego festynu odpustowego. Oficjalne uroczystości rozpoczyna wspólne odśpiewanie narodowego hymnu Nad młodym Renem, który – co ciekawe – wykonuje się na zapożyczoną od Brytyjczyków melodię God Save the Queen. W corocznej mowie okolicznościowej władca przybliża zgromadzonym bieżące plany polityczne i gospodarcze, zawsze konsekwentnie wspominając o unikalnym ustroju konstytucyjnym (czyli szerokich uprawnieniach monarchy), który ma być gwarantem stabilności kraju i zamożności jego mieszkańców. Dopiero jednak część nieoficjalna wzbudza prawdziwe emocje. Do ogrodów są wnoszone kramy z lokalnym piwem, napojami orzeźwiającymi oraz precle i kanapki. Wszystko na koszt rodziny panującej, która wciąż jest na festynie obecna. Przez kilka godzin oficjalna głowa państwa, książę Jan Adam II, jego syn – następca tronu, de facto sprawujący władze od 2004 r., książę Alojzy – oraz księżna Zofia są do dyspozycji swoich poddanych. Każdy obywatel ma zatem możliwość podejścia do monarchy (zaliczone!), zamienienia z nim słowa (zaliczone!), uściśnięcia dłoni (zaliczone!) czy zrobienia sobie selfie (nie mogłem sobie odmówić!). Wszystko to byłoby absolutnie niewyobrażalne w innych monarchiach. Liechtensteinowie starają się prowadzić życie normalnej rodziny. Nie udzielają wywiadów magazynom plotkarskim, nie pojawiają się na pokazach mody. Owszem, mieszkają w wielkim średniowiecznym zamku, nie utrzymują jednak tradycyjnego dworu. Za to stosunkowo często można ich spotkać na ulicach Vaduz, podczas zakupów lub na filiżance kawy. Dzieci następcy tronu nie maja guwernantek, uczą się z rówieśnikami w jedynym w kraju gimnazjum. – Tak, oczywiście, jestem najbardziej światłym władcą na świecie – mówi podczas festynu grupce podnieconych amerykańskich turystów 71-letni książę Jan Adam. W reku trzyma wielki kufel piwa, sprawia wrażenie człowieka, który ma dystans do swojej roli i potrafi żartować. Z pewnością nie można mu odmówić charyzmy. W Europie znany jest z tego, ze mówi, co myśli, a czasami zdarza mu się coś chlapnąć. W roku 2000, w następstwie (nieudowodnionych) oskarżeń o ukrywanie nielegalnych operacji finansowych przez władze Liechtensteinu, które opublikował niemiecki magazyn Der Spiegel, książę stwierdził: „Przetrwaliśmy trzy niemieckie Rzesze, przetrwamy i czwartą”. Wakacje na południu Europy. Gdzie polecimy bezpośrednio z polskich miast? Zagraniczne podróże nareszcie są możliwe. Wiele osób czekało na to, żeby móc kupić bilet lotniczy, spakować walizkę i ruszyć w świat – my na pewno. Tym razem pod lupę bierzemy wakac... Atrakcje Vaduz – co warto zobaczyć? Kolejnego dnia, po suto zakrapianej piwem imprezie w książęcych ogrodach, wybieram się na spacer po Vaduz. Niewiele jest na świecie tak małych stolic, w których wychodząc drugi dzień z rzędu na ulicę, można być pewnym, ze minie się dokładnie te same twarze. Takie jest liczące 5 tys. mieszkańców Vaduz. Miasto tworzy tak naprawdę jedna główna ulica – Städtle, przebiegająca tuż pod dramatycznie zawieszonym na alpejskim klifie zamkiem księcia (pamiętacie słowa Davida Beattiego o „tandetnej operetce”? No właśnie.). Potrzeba naprawdę dużo dobrej woli, aby opisać Städtle jako gwarną aleję, a mimo to właśnie tutaj swoje adresy mają najważniejsze instytucje Liechtensteinu, muzea, galerie sztuki, sklepy i restauracje. Spacerując po okolicy, w oczy rzuciły mi się przede wszystkim dwa budynki. Nowa siedziba Landtagu, czyli lokalnego parlamentu oraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej Hilti. Projekt Landtagu ze spadzistym dachem i planem prostokąta nawiązuje do archetypicznej formy domu. Warto zajrzeć do środka, aby przyjrzeć się wypełniającej prawie cały budynek prostej, ale nowoczesnej sali posiedzeń. Bryła przykuwa uwagę za sprawą pokrywającej ją w całości cegły klinkierowej, która nadaje parlamentowi ciekawy jasnobrązowy kolor. Zaledwie kilka kroków dalej znajduje się Muzeum Hilti. Nowoczesny budynek został uznany przez użytkowników serwisu VirtualTourist.com za jeden z 10 najbrzydszych na świecie (sporo w tym przesady, nie jest taki zły!). Zawiera całkiem niezłą kolekcję sztuki współczesnej należącą do rodziny książęcej oraz lokalnego rodu Hiltich. Z powodu naprawdę niewyobrażalnie wysokich cen darowałem sobie jakiekolwiek zakupy w księstwie. Świadomie nie omijałem jednak lokalnych restauracji przy Städtle. Liechtensteińskie tradycje kulinarne nie odbiegają znacząco od innych kuchni alpejskich, ze Szwajcarii czy Tyrolu. Przede wszystkim na talerzu musi być dużo, sycąco i gorąco. Moje serce skradły szpecle, czyli kładzione kluski z serem, tu podawane z musem jabłkowym i szklanką mleka (käsknöpfle mit apfelmus) oraz tatch, czyli cienki placek na słodko. Wszystko to oczywiście w towarzystwie kolejnych kieliszków owocowych sznapsów. Liechtenstein – jak dojechać? Liechtenstein nie ma na swoim terytorium lotniska obsługującego pasażerskie loty międzynarodowe. Aby dostać się do stolicy księstwa, najlepiej udać do Zurychu, skąd w ok. półtorej godziny dotrzemy do Vaduz. Inną opcją są dalekobieżne autobusy, które kursują z największych polskich miast. Jednak taka opcja dojazdu wiąże się z wielogodzinną podróżą (ponad 20 godzin). Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – 50 miast na weekend w Europie” (nr 01/2019). Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.