Libia zachwyca przyrodą i ujmuje gościnnością. To nieodkryta perła Orientu
Ogromne zjawiskowe wydmy, słone jeziora, które unoszą cię na powierzchni, wspaniałe formacje skalne. Libia to perła wciąż czekająca na odkrycie.
Spis treści: Kraina diun U Tuaregów Perła pustyni Antyczne korzenie Libia – informacje praktyczne Wrzucone na Facebooka zdjęcie pokazujące, jak leżąc na wodzie, czytam książkę, robi furorę. – To Morze Martwe? – ktoś dopytuje. – Gdzie tam, jezioro Gaberoun, w Libii, na środku Sahary – wyjaśniam. Tutaj też są mocno zasolone jeziora pozwalające na samoistne utrzymanie się na powierzchni. Mało tego, w stosunku do swojego słynnego konkurenta libijskie jeziora w okolicach miasta Ubari są dużo ładniejsze i praktycznie bez ludzi. Wciśnięte między żółte, a o zachodzie słońca pomarańczowe wydmy zaskakują barwą wody: granatową, błękitną albo turkusową, zależnie od pory dnia. Niestety, z ponad 40 jezior już tylko w kilku jest woda. Reszta powysychała. Żyjący w tym regionie Tuaregowie na określenie piaszczystych gór mają dziesiątki nazw. Te z ostrym niczym nóż grzbietem to sif, a to, co nazywamy morzem wydm, to idehan. Tak wielkich diun jak te tutaj nigdy wcześniej nie widziałam. Mam zaufanie do naszych kierowców, jednak kiedy maksymalnie rozpędzeni podjeżdżamy pod szczyt, za którym nie wiadomo, co jest, odruchowo zamykam oczy. Na szczęście „synowie pustyni” doskonale znają teren – poza sporadycznym zakopywaniem się w sypkim piachu i przegrzewaniem się chłodnic nic złego się nie dzieje. O spalaniu paliwa nikt w tym kraju nie myśli – Libia to w kategorii: „wydobycie ropy naftowej”, prawdziwy potentat. Nic dziwnego, że litr paliwa kosztuje tutaj równowartość 15 groszy, co oznacza, że za 8 zł mamy pełny bak (53 litry). Dużo droższa jest woda – za równowartość 1 jej litra można kupić 6 litrów paliwa! Kraina diun Efektem wojny domowej, której apogeum było zabicie w 2011 r. rządzącego krajem przez 42 lata pułkownika Muammara Kaddafiego, był m.in. upadek turystyki. Przybysze z zagranicy bali się tu przyjeżdżać, było wiele obostrzeń. Ostatnio to się trochę zmienia, ale obcokrajowcy nadal wzbudzają tu sensację, a jednocześnie wybuchy szczerej radości. Co chwila słyszymy pełne sympatii: salam alejkum („pokój z tobą”) albo merhaba („cześć”, „dzień dobry”). Niewiele już jest krajów, które turystę witają z takim entuzjazmem. I to od razu wprowadza nas w dobry nastrój. Nie przeszkadza nam nawet kiepska libijska infrastruktura. Odbudowa hoteli czy choćby kempingów trochę czasu zapewne zajmie. Zresztą nie ma problemu – rozstawiane ad hoc obozy i tak są najlepsze. Cały sprzęt biwakowy mamy ze sobą na samochodach, podobnie jak drewno na ognisko, bo nie zawsze można liczyć na chrust, a jakoś trzeba gotować. Bywają też miejsca, takie jak Wadi Meggedet, gdzie będąc pod wrażeniem otaczającego mnie krajobrazu odpuszczam sobie namiot, wynoszę materac na najwyższą wydmę i zasypiam pod niebem z tysiącami gwiazd. Noc jest zimna (na pustyni duże różnice temperatur to norma), ale co tam, nagrodą jest zjawiskowy wschód słońca podziwiany wprost ze śpiwora. Niedługo później, już po śniadaniu, wraz z grupą wyruszam na kilka godzin w rozciągający się na olbrzymiej przestrzeni las kamiennych iglic wysokich na 20 m i przybierających najprzeróżniejsze kształty. Uruchamiamy wyobraźnię – w jednym miejscu widzimy zaklętego w kamień wielkiego smoka, w innym basztę zamieszkaną przez tajemnicze dżiny. Dobrze, że przezornie wbiliśmy w telefony GPS-ową pozycję naszego obozu, bo łatwo zabłądzić, a zapytać o drogę nie ma kogo. Cóż, łatwiej tu o spotkanie z pustynnym lisem niż z innym człowiekiem. Skorpiony też oczywiście są, chociaż zimową porą, nie lubiąc zimna, na ogół hibernują. – Tylko niektóre z nich stanowią śmiertelne zagrożenie – mówi przewodnik. – Najgorsze są te małe. Jest tu jeden taki, co jak użądli, to ma się kwadrans na podanie surowicy albo nie żyjesz – tłumaczy. A jak z wężami? – Też się zdarzają, choć same z siebie nie atakują. Na marginesie – wąż przechodzący przez drogę to w tuareskiej tradycji zwiastun szczęścia. U Tuaregów Najlepszy czas na opowieści jest zwykle wieczorem, kiedy siedzimy przy ognisku, podgryzamy przypominający podpłomyki, świeżo wypieczony beduiński chleb i popijamy podawaną w małych szklaneczkach tradycyjną herbatę. W rzeczywistości to importowana z Chin „grin szaj”, ale wyróżnia ją sposób parzenia, z odpowiednim nalewaniem z imbryków – tak by wytworzyć odpowiednią piankę. Nasi tuarescy opiekunowie przyznają, że coraz mniej spośród ich grona wiedzie tradycyjny pustynny żywot, choć karawany jeszcze sporadycznie się w Libii zdarzają. Większość z nich przenosi się do miast, do łatwiejszego, cywilizowanego życia. A zamiast hodować wielbłądy coraz częściej stają za konsolami maszyn wydobywających ropę. Jednak kiedy czas im pozwala, wracają na pustynię i z dumą wiążą sobie na głowie tradycyjny turban, czyli tagelmust. Co ciekawe, u Tuaregów (którzy nie są Arabami) jedynie mężczyźni zasłaniają swoje głowy, a często też twarze. Ich kobiety tego nie robią, same też wybierają sobie mężów i podejmują kluczowe dla rodziny decyzje. Zupełnie inaczej jest u Arabów, którzy w Libii stanowią 86% społeczeństwa. Obecne władze (w kraju są teraz dwa rządy, jeden ma siedzibę w Trypolisie, drugi w Bengazi) ograniczają kobietom wiele praw. Libijki znów mają nakaz powrotu do tradycyjnych strojów i zasłaniania włosów hidżabem. Niewykluczone, że wprowadzony zostanie też zakaz samodzielnych podróży kobiet. Pojawił się nawet pomysł utworzenia pilnującej moralności policji. Perła pustyni W ramach podróży po Saharze odwiedzamy znajdujące się wzdłuż granicy z Algierią góry, czyli Acacus. Nie przekraczają 1500 m, ale wysokość nie jest tu istotna. Natura stworzyła w tej okolicy niezwykłe naturalne łuki, z których jeden uwieczniono na banknocie o nominale 50 dinarów. Są też miejsca, gdzie można zobaczyć wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO malowidła naskalne – najstarsze z nich mają 12 tys. lat. Najbardziej podoba mi się prehistoryczny słonik wyglądający niczym postać z kreskówki Disneya, a także scenka z żyrafami – świadectwo, że tu, gdzie teraz jest pustynia, dawno temu była obfitująca w wiele gatunków zwierząt i roślin zielona sawanna. Odwiedzamy też położone u stóp gór miasteczko Ghat. Zaczynamy od kawy. Kultura picia czarnego naparu to akurat pozytywna pozostałość po czasach kolonialnych (Libia była włoską kolonią w latach 1912–1947, a niepodległość ogłosiła w 1951 r.). Dobrą espresso, latte czy cappuccino można w Libii dostać za równowartość 2,5 zł praktycznie wszędzie. Z podkręconą energią idziemy oglądać miejscową medynę, czyli lokalną starówkę. Spacer po zupełnie pustych uliczkach skłania do rozmyślań, jak to miejsce wyglądało w czasach, gdy Ghat był popularnym punktem postojowym na szlaku karawan. Prawdziwą stolicą karawanowego handlu był jednak Ghadamis, miasto, do którego z Ghat jest w linii prostej raptem 570 km, ale ze względu na pola naftowe (teren wymagający specjalnych zezwoleń) nasza trasa wydłuża się do 1430 km. Po drodze zahaczamy o Germę z ruinami starożytnej Garamy, stolicy świetnie zorganizowanego ludu Garamantów (wspominał o nich w zapiskach z V w. p.n.e. słynny Herodot), i dziwnymi piramidami, które stanowiły grobowce ich notabli. A gdy wreszcie, po trzech dniach jazdy, docieramy do Ghadamis, szybko zdajemy sobie sprawę, dlaczego tutejsza medyna określana jest Perłą Pustyni i stanowi kolejne libijskie miejsce wpisane na listę UNESCO. Labirynt wąskich uliczek, w których kilka razy się gubimy, dawniej stanowił teren, w którym spotkać można było przeważnie mężczyzn. Dla kobiet zarezerwowane były... dachy. W specjalny sposób połączone ze sobą pozwalały na szybkie przedostawanie się do domów koleżanek czy kuzynek. Na dachach organizowano kobiece bazarki, no a dzięki temu, że były to też dobre punkty obserwacyjne, to kobiety pierwsze wiedziały, kiedy do miasta zbliża się jakaś karawana. Czym handlowano? Kupcy przybywający z północy przywozili ceramikę, szklaną biżuterię, papier (potrzebowano go do spisywania tekstów religijnych), podczas gdy ci z południa – m.in. kość słoniową, złoto, strusie pióra, a także niewolników. Ale to dawne czasy. Ja w Ghadamis kupuję pyszne daktyle i oliwki. Lokalne! A to ważne! W związku z niewystarczającą produkcją krajową w libijskich sklepach dominują towary z Tunezji, Egiptu czy Turcji. Antyczne korzenie Na zakończenie naszej libijskiej przygody lecimy do położonej na wybrzeżu Morza Śródziemnego stolicy – Trypolisu. Jej nazwa oznacza tętniące życiem już 2,7 tys. lat temu Trzy Miasta (w starogreckim „Treis Póleis”). Tu, gdzie teraz jest Trypolis, była Oea, nieco na zachód znajduje się Sabratha, a z kolei na wschód – Leptis Magna. O ich dawnej świetności świadczą ruiny – w obecnym Trypolisie szczątkowe, ale w pozostałych dwóch miastach naprawdę imponujące. Historia tych miejsc sięga czasów fenickich (VII w. p.n.e.). Potem byli tu Grecy, jednak większość antycznych budowli, jakie się tu zachowały, to czasy rzymskie (I–V w.). Największe wrażenie robią świetnie zachowane teatry z turkusowym morzem w tle. Dzięki świetnie opowiadającym miejscowym przewodnikom przenosimy się w wyobraźni w czasy sprzed prawie 2 tys. lat – poznajemy tajniki handlu, spotkań na agorze, odwiedzamy antyczne łaźnie, a nawet świetnie zorganizowane… toalety. Warto wiedzieć, że Leptis Magna to miejsce, z którego pochodził rzymski cesarz Septymiusz Sewer (ur. w 145 r., zm. 211). Z kolei Sabratha przeszła do historii dzięki procesowi popularnego w II w. filozofa Apulejusza. Miał pecha – po tym jak poślubił dużo starszą od siebie bogatą wdowę, rodzina kobiety zarzuciła mu, że posiadł ją przy wykorzystaniu... magicznych mocy. Sprawa toczyła się przez 10 lat, aż w końcu, po mowie obronnej trwającej ponoć 4 dni (!), mężczyznę uniewinniono. Oczywiście współczesny Trypolis też wart jest uwagi. Z liczącej 7,3 mln populacji kraju w stolicy mieszka ok. 1,3 mln ludzi. Główny plac, dawniej zwany Włoskim, potem zaś Zielonym (za czasów Kaddafiego zielona była też flaga Libii, a filozofię polityczną wodza określała opublikowana w 1975 r. „Zielona książka”), to obecnie plac Męczenników. A więc tych wszystkich, którzy stracili życie, walcząc z reżimem Kaddafiego. To tutaj schodzą się główne ulice miasta, tu też znajduje się Assai Al-Hamra, czyli Czerwona Twierdza, dobry punkt widokowy na okolicę (z jednego z balkonów lubił przemawiać Mussolini). Kontrastująca z nowoczesnym bulwarem dzielnica to z kolei urokliwa starówka – tworzą ją uliczki z kolorowo pomalowanymi kamienicami, galerie, sklepiki, fotogeniczne podwórka. Choć są tu też i bardzo wiekowe obiekty, jak np. wybudowany w 165 r. Łuk Marka Aureliusza. Wyjeżdżam z Libii z niedosytem. Wiem już, że to niezwykle ciekawy kraj, ale ze względu na olbrzymie terytorium (5,6 razy większe od Polski) za jednym razem zwiedzić się go nie da. Równocześnie to kraj naprawdę fantastycznych, gościnnych ludzi. I choćby dlatego trzeba będzie tu wrócić. Libia – informacje praktyczne Dojazd Z Warszawy do Trypolisu dolecimy za 2,3 tys. zł liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule). W wyszukiwarkę należy wpisać nie Trypolis, ale Mitiga (MJI), bo tak nazywa się stołeczna dzielnica, w której znajduje się lotnisko. Można też polecieć do Tunezji, np. lotem czarterowym na Dżerbę, skąd do granicy z Libią jest 2,5 godz. jazdy samochodem. Wiza i waluta Wiza dla obywateli Polski jest konieczna. Mając zaproszenie, można ją otrzymać w Ambasadzie Libii w Warszawie, jej koszt to 260 zł. Dinar libijski; 1,47 LYD = 1 PLN. Transport Miasta na wybrzeżu są dobrze skomunikowane ze sobą – kursują tam tanie autobusy i mikrobusy. Gorzej jest z transportem w rejonach saharyjskich, gdzie działają zbiorowe taksówki, ale jeżdżą rzadko. Na długich dystansach lepiej korzystać z samolotów – bilet na trwający prawie 1,5 godz. lot między Ubari i Trypolisem to koszt ok. 560 zł. Przy eksplorowaniu Sahary niezbędne jest auto z napędem na 4 koła. I to najlepiej nie jedno – może pomóc, gdy się zakopiemy w piachu. Organizacja wyjazdu Dużym problemem w samodzielnym podróżowaniu cudzoziemców po Libii są niejasne przepisy. Musimy liczyć się z częstymi kontrolami dokumentów. Przez to wyjazd poza Trypolis czasem jest wręcz niemożliwy. Najlepiej zdać się na miejscowe biura turystyczne organizujące zwiedzanie w obstawie występujących po cywilnemu ludzi z odpowiednich służb. Źródło: archiwum NG Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
13 maja to światowy dzień humusu. Jak to się stało, że wegański dip z Bliskiego Wschodu zawojował świat?
Humus można dziś kupić niemal w każdym sklepie. Ta smakowita pasta z ciecierzycy i sezamu cieszy się globalną popularnością.
W tym artykule: Jak zrobić hummus Skąd pochodzi humus? Globalna kariera humusu Dania kuchni libańskiej „Hummus” to po arabsku ciecierzyca, czyli cieciorka lub groch włoski. Na terenach Bliskiego Wschodu roślina ta uprawiana jest od 9 tysięcy lat. Nic więc dziwnego, że jest obecna w kuchniach państw całego regionu. Jak zrobić hummus Ale humus to też potrawa. Składa się tylko z czterech składników: ciecierzycy, sezamowej pasty tahini, soku z cytryny, czosnku. Może być wszystkim: dodatkiem, dipem, pełnoprawnym posiłkiem. Humus jest zdrowy, pełen roślinnego białka, sycący i bardzo uniwersalny – zagra z mnóstwem składników. We współczesne żywieniowe trendy wpasował się idealnie. Przepisy na humus znajdziecie w serwisie MojeGotowanie.pl. Skąd pochodzi humus? Od wieków jedzą go Syryjczycy, Egipcjanie, Turcy, Tunezyjczycy i Grecy. Jednak to Liban i Izrael uważają się za ojczyzny humusu. Dlatego toczą niekończący się spór o prawo do nazwania go daniem narodowym. Liban podjął nawet wysiłki, by humus zastrzec jako markę. Choć rzeczywiście trudno jednoznacznie wskazać, gdzie i kiedy humus wymyślono, to w Libanie jest on absolutną podstawą kuchni, obecną przy niemal każdym posiłku i codziennie. Libańczycy podają go najczęściej z oliwą, porcją niezmielonej cieciorki i szczyptą suszonej papryki. Żeby był gładki, ucierają go na masę dodając kostki lodu. Globalna kariera humusu Humus zrobił też niesamowitą karierę na całym świecie. Podobno globalna wartość humusowego rynku to ponad 2,5 miliarda dolarów rocznie. Najwięcej jedzą go Amerykanie, a w Europie – Brytyjczycy. To właśnie w USA w 2012 roku powstał pomysł na Międzynarodowy Dzień Humusu. Choć stał się on produktem dostępnym niemal w każdym sklepie, oczywiście najlepiej próbować go w którejś z jego bliskowschodnich ojczyzn. Na przykład w Libanie. Dania kuchni libańskiej Kuchnia tego kraju to – jak zwykle na Bliskim Wschodzie – prawdziwa feeria smaków. Oto, czego koniecznie jeszcze musicie tam spróbować:
Muammar Kaddafi – dyktator, despota, tyran. Jak doszedł do władzy?
– Pozostaję z moim narodem i gotów jestem do śmierci w mękach – zapewniał Muammar Kaddafi na antenie libańskiego radia pod koniec września 2011 roku. Słowa dyktatora okazały się prorocze. Miesiąc później, po ponad 40 lat autorytarnych rządów, zginął od kul powstańców.
W tym artykule: Muammar Kaddafi – wyzwoliciel, który stał się dyktatorem Muammar Kaddafi – „Zielona książka” prawdę ci powie Śmierć Muammara Kaddafiego – jak zginął libijski dyktator? Muammar Kaddafi – cytaty 20 października 2021 roku minęło dziesięć lat od śmierci Muammar Kaddafiego. Panował dwa razy dłużej niż Saddam Husajn, cztery razy dłużej niż Adolf Hitler i pięć razy dłużej Idi Amin. Przez ponad cztery dekady siał postrach wśród obywateli i niepodzielnie rządził Libią do momentu wybuchu Arabskiej Wiosny. Skończył jak wielcy dyktatorzy. Zginął z rąk rebeliantów w czasie rozpoczętej kilka miesięcy wcześniej wojny domowej. Czy mógł tego uniknąć? Muammar Kaddafi – wyzwoliciel, który stał się dyktatorem Muammar Kaddafi według jednych źródeł przyszedł na świat 7 czerwca 1942 r., inne z kolei wskazują na 13 września. Wątpliwości dotyczące konkretnej daty urodzenia libijskiego przywódcy wynikają z jego pochodzenia. Dyktator urodził się w namiocie na pustyni w Syrcie jako syn wędrownego hodowcy wielbłądów. Abu Meniar, ojciec Kaddafiego, jak przystało na Beduina prowadził koczowniczy tryb życia i nie przechowywał żadnych dokumentów, w tym aktu urodzenia Muammara. Stąd wiele niejasności w tej kwestii. Niektórzy historycy i biografowie twierdzą, że wiek tyrana był nieco zaniżony, a rok jego narodzin datują na 1939. Kaddafi od najmłodszych lat wykazywał duże przywiązanie do swej religii, ale także wartości wyniesionych z domu, za co wielokrotnie padał ofiarą prześladowań ze strony rówieśników. Choć pochodził z biednej i niewykształconej rodziny, nigdy nie zwątpił w możliwość zmian. Transformacja kraju stała się wręcz jego życiową misją, dlatego porzucił studia i wstąpił w szeregi armii. Dopiął swego 1 września 1969 roku, gdy w wieku zaledwie 27 lat, w wyniku bezkrwawego zamachu stanu odsunął od władzy pierwszego i zarazem ostatniego króla Libii, Idrisa I, którego uważano za sprzymierzeńca Zachodu działającego na niekorzyść kraju. Pułkownik Kaddafi, aby nie podzielić losu swojego poprzednika, natychmiast odebrał mieszkańcom wszystkie przywileje i swobody obywatelskie. Na zakazie zgromadzeń publicznych się jednak nie skończyło. Świeżo upieczony przywódca zadbał o każdy, nawet najmniejszy detal. Zabronione było picie alkoholu, zamknął kluby nocne, niewiernych małżonków karał utratą kończyn, a wrogiem numer jeden stały się... zagraniczne kurczaki. Dyktator twierdził bowiem, że naród musi być samowystarczalny, dlatego Libijczycy zostali zmuszeni do ich hodowli. Jak się później okazało, wprowadzone zmiany nie każdemu przypadły do gustu. Z pierwszym dość poważnym sprzeciwem ludu Kaddafi musiał się zmierzyć wiosną 1976 rok, gdy na ulice miast wyszli studenci domagający się przywrócenia praw i ograniczania represji stosowanych wobec zwykłych obywateli. Dyktator nie ugiął się pod wpływem tłumu i 7 kwietnia wysłał przeciw protestującym siły porządkowe. Część z nich została wypuszczona na wolność, a część przepłaciła to życiem. Wśród ofiar brutalnej polityki libijskiej głowy państwa znaleźli Omar Dabob i Muhammed Ben Sa-oud, którzy zostali powieszeni w pierwszą rocznicę demonstracji za rzekomą zdradę narodu. Podczas egzekucji nie mogło zabraknąć samego Mummara Kaddafiego. Od tego momentu dzień 7 kwietnia stał się świętem narodowym i jasnym sygnałem do narodu, że każda forma nieposłuszeństwa nie ujdzie nikomu płazem. Kim Dzong Un: jak „Król Porannej Gwiazdy” i miłośnik amerykańskiej koszykówki stał się „Wielkim Następcą” Kiedy Kim Dzong Un obejmował władze po swoim ojcu, wiele osób wierzyło, że Korea Północna w końcu otworzy się na Zachód. Nic z tych rzeczy. Dyktatura w Pjongjangu ma się dobrze i niewiel... Muammar Kaddafi – „Zielona książka” prawdę ci powie Mummara Kaddafi słynął z ekscentrycznych upodobań i zachowań. Wielkim echem w mediach zawsze odbijały się jego zagraniczne podróże, podczas których występował w tradycyjnych islamskich szatach, a apartament w kilkugwiazdowym hotelu zamieniał na swój słynny beduiński namiot, gdzie podejmował gości. W 2008 w czasie wizyty w Rosji schronienie dyktatora rozbito w ogrodach Kremla, a rok później na zaproszenie Silvio Berlusconiego, w największym rzymskim parku – Villa Pamphili, nieopodal Watykanu. Za bezpieczeństwo Kaddafiego, w przeciwieństwie do innych przywódców, odpowiedzialne były tylko i wyłącznie kobiety, zwane „amazonkami” i „zakonnicami rewolucji”. Dyktator nigdy nie ukrywał, że ma słabość do płci pięknej, której poświęcił nawet jeden z podrozdziałów swojej „Zielonej książki”. Tzw. „Biblia Kaddafiego” była lekturą obowiązkową, a uczniowie w całym kraju pisali z niej kartkówki. Przywódca Rewolucji 1 września zdawał sobie sprawę z tego, że aby zachować władzę i autorytet wśród obywateli, musi już od najmłodszych lat wpajać im głoszone przez siebie prawdy. W większości przypadków były to jednak puste słowa niemające pokrycia w rzeczywistości. W „Zielonej książce” głosił równość kobiet i mężczyzn, jednocześnie wyrządzając krzywdę tysiącom, często nieletnich, Libijek, które były molestowane i gwałcone przez przywódcę-tyrana. Swoje ofiary wybierał podczas wizyt w szkołach i na uniwersytetach. Gdy któraś z uczennic wpadła mu w oku, podchodził do niej i kładł rękę na jej głowie. „Magiczny dotyk” oznaczał tylko jedno – wyrok śmierci. Na drugi dzień dziewczyny znikały bez ślady i trafiały do jednej z rezydencji despoty, gdzie były odurzane narkotykami lub alkoholem i wykorzystywane seksualne. Piekło kobiet miało trwać od początku reżimu, czyli od 1969 roku do jego zakończenia w 2011. „Zielona Książka” – spis treści: Część I – Rozwiązanie problemu demokracji. Władza ludu; Część II – Rozwiązanie kwestii ekonomicznej. Socjalizm; Część III – Społeczna podstawa Trzeciej Teorii Światowej. „Zielona Książka” – fragmenty: „Walka polityczna, w wyniku której jeden z kandydatów uzyskuje np. 51% głosów wyborców, wyłania dyktatorski podmiot władzy, choć odziany w szaty demokracji. Albowiem 49% wyborców rządzonych będzie przez podmiot władzy, którego nie wybrali, lecz który został im narzucony. To właśnie jest dyktatura. Taka walka polityczna może prowadzić do zwycięstwa podmiotu władzy reprezentującego jedynie mniejszość. Następuje to w wypadku, gdy głosy wyborców rozkładają się wśród grupy kandydatów, w których jeden otrzymuje większą liczbę głosów niż każdy z pozostałych. Gdyby podsumować głosy uzyskane przez tych, którzy otrzymali mniej od zwycięzcy, dałoby to przeważającą większość. Mimo to zwycięża zdobywca mniejszości głosów, i w dodatku taki sukces uważa się za praworządny i demokratyczny, choć w rzeczywistości wyłania się tu dyktatura ubrana w szaty demokracji”. „Zarówno kobieta, jak i mężczyzna są bezsprzecznie istotami ludzkimi, w sposób oczywisty równymi sobie w swym człowieczeństwie. Czynienie różnic co do człowieczeństwa mężczyzny i kobiety jest niesprawiedliwe i bezpodstawne. Kobieta tak samo jak mężczyzna je i pije, tak samo jak mężczyzna kocha i nienawidzi, myśli, uczy się i rozumuje. Kobieta potrzebuje pożywienia, ubrania i środka lokomocji tak samo jak potrzebuje tego mężczyzna, tak samo jak on odczuwa głód i pragnienie, tak samo żyje i umiera”. „Demokratyczna prasa to taka, którą wydaje komitet ludowy, w skład którego wchodzą wszystkie warstwy społeczeństwa. Jedynie w takim przypadku prasa lub inny środek przekazu wypowiada opinię społeczeństwa jako całości, jest nośnikiem powszechnego punktu widzenia, stanowiąc dzięki temu demokratyczny środek informacji”. Recep Tayyip Erdogan: fanatyk, dyktator czy mąż opatrznościowy Turcji? Recep Tayyip Erdogan rządzi swoim krajem już dwadzieścia lat, sprawując władzę coraz bliższą dyktatorskiej. Jak do niej doszedł? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/recep-tayyip-erdogan-fanatyk-dyktator-czy-maz-opatrznosciowy-turcji-fot-mustafa-kamaci-anadolu-agency-via-getty-images-a286fed.jpeg" width="938" height="643" alt="Recep Tayyip Erdogan: fanatyk, dyktator czy mąż opatrznościowy Turcji? (fot. Mustafa Kamaci/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Recep Tayyip Erdogan: fanatyk, dyktator czy mąż opatrznościowy Turcji? (fot. Mustafa Kamaci/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Śmierć Muammara Kaddafiego – jak zginął libijski dyktator? Kaddafi przez lata oskarżany był przez Zachód o wspieranie organizacji terrorystycznych. Po serii zamachów – na berlińską dyskotekę (1986), samolot PanAm nad Lockerbie (1988) i francuski samolot w Nigrze (1989) – libijski przywódca spotkał się ze stanowczą odpowiedzią ze strony Zachodu. W kwietniu 1986 r. prezydent USA Ronald Reagan, który nazwał Kaddafiego „wściekłym psem Bliskiego Wschodu”, zarządził odwet. Amerykanie zbombardowali cele w Trypolisie i Benghazi, a świat nałożyły na Libię międzynarodowe sankcje. Coraz gorsza sytuacja gospodarcza, szczególnie na przełomie wieków, zmusiła Kaddafiego do zmiany polityki. Aby przypodobać się zagranicznymi elitom, przywrócił prawo do zgromadzeń i swobody obywatelskie. Nikt nie spodziewał się jednak, że obróci się to przeciwko niemu samemu. Dyktator został obalony w sierpniu 2011 roku w wyniku wojny domowej rozpoczętej kilka miesięcy wcześniej, na fali Arabskiej Wiosny. Władze w kraju przejęła Narodowa Liga Libijska, a Muammar został zmuszony do ewakuacji. Muammar Kaddafi zginął dwa miesiące później rodzinnej Syrcie. 20 października 2011 konwój z niespełna 70-letnim przywódcą Libii na pokładzie został zaatakowany przez rebeliantów i wspomagające ich siły NATO. – Czy zrobiłem coś złego tobie albo twojej rodzinie? – miał pytać błagalnym głosem dyktator, który tuż po schwytaniu był bity i kopany przez bojowników. Chwilę później już nie żył. Według wykonanej później sekcji zwłok, Kaddafi zmarł wskutek ran postrzałowych. Jak donosił Abd al-Madżida Mlegty, jeden z dowódców NRL, ciało Muammara spoczęło w nieznanym miejscu na pustyni, by uniknąć dewastacji. Od marca 2021 roku funkcję głowy państwa sprawuje Muhammad al-Manfi, przewodniczący Rady Prezydenckiej Libii. Muammar Kaddafi – cytaty „Naród libijski nie ma problemów, to mocarstwa kolonialne mają problemy. Chcą kontrolować naszą ropę. Są zazdrosne, ponieważ Bóg przekazał nam dar ropy. Nie obawiamy się ich. Nie mamy innego wyboru, jak stawić opór, stać się męczennikami i walczyć do końca”; „Libia to jest mój kraj. Nie oddam władzy, jestem dalej przywódcą rewolucji. Umrę jako męczennik za wspaniałą rewolucję”; „Demokracja to kontrola ludu nad samym sobą”; „Chrześcijaństwo nie jest dla ludów Afryki, Azji, Europy i Ameryki. Ci, którzy nie są synami Izraela, nie mają z tą religią nic wspólnego”; „Jestem libijskim wojownikiem, który przyniósł Libijczykom chwałę. Pozostanę w Libii jako przywódca”; „Niech wszyscy wolni ludzie na świecie wiedzą, że nie ugięliśmy się i nie sprzedaliśmy własnej sprawy w zamian za obietnice osobistego bezpieczeństwa i stabilnego życia. Mieliśmy wiele ofert w tej sprawie, ale zdecydowaliśmy się walczyć, aby pokazać, co to obowiązek i honor”.
Kronika Sahary: tu starożytne cywilizacje rodziły się i umierały zgodnie z cyklem pór deszczowych
Sahara sprawia wrażenie bezkresnej przestrzeni, na której istnieją jedynie dwa kolory – błękit nieba i żółć wydm. Zachwycając się widokiem pustyni, często zapominamy, że jest ona wspaniałą kroniką historii Ziemi.
W południowo-zachodniej Libii, w regionie Fazzan, bije serce Sahary, wypełnionej morzem piasku, wadisami, górami, równinami, oazami. Między 5000 r. p.n.e a 500 r. n.e. żyło tu ok. 100 tys. osób, mimo że w rejonie statystycznie opady wynosiły kilka centymetrów rocznie, a bywały lata, że nie spadła nawet kropla deszczu. – To strasznie dużo ludzi jak na środkową Saharę – podkreśla David Mattingly, kierujący zespołem badaczy pracujących nad Projektem Migracje. Ten archeolog z Uniwersytetu Leicester mówi o sobie, że jest niewolnikiem pustyni. – Pracuję w Libii od 30 lat i jej krajobraz urzekł mnie totalnie. Cóż, nietrudno uzależnić się od oślepiającego światła i ogromnych przestrzeni nieskażonych cywilizacją. W miejscu, które jedni zwą nieużytkiem, inni doznają olśnienia. Szkocki odkrywca Hugh Clapperton przemierzający pustynię w latach 1822–1825 spotkał niewolnicę pozostawioną na pastwę losu i pewną śmierć. Jej głowa była spuchnięta, kobieta nie mogła chodzić i nie reagowała na nic. Clapperton zanotował też, że przy kobiecie czekał jeden ze służących ich pana – nie po to, by pochować ciało, ale zabrać resztki ubrań, które ją okrywały. Podróżnik nie mógł jechać na wielbłądzie; nie miał siły, by się utrzymać. Wiedział, że jeżeli zostanie przy niej, sam zginie. Wiatr jest zimny – zanotował. I ruszył w dalszą drogę. To jest Sahara, której należy się bać. Suche morze piasku i kamieni, gdzie roi się od skorpionów, co jakiś czas przemyka żmija, a słońce jest bezlitosne. Libia jest ogromna (jej powierzchnia równa się połączonym terytoriom Włoch, Francji, Hiszpanii i Niemiec), a większość z 6 mln mieszkańców żyje w miastach ulokowanych wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego. Aby w pełni zrozumieć ten kraj, musimy stanąć tyłem do morza i skierować wzrok na południe. 95 proc. powierzchni Libii pokrywają pustynie, 20 proc. to wydmy, a przez jej teren nie płynie ani jedna niewysychająca rzeka. Na Pustyni Libijskiej zanotowano rekordową temperaturę powietrza (57,8°C), ale tamtejsze noce bywają przeraźliwie zimne. Ibrahim al-Koni, jeden z libijskich pisarzy, wychował się w Fazzan jako Tuareg. W swej książce Krwawiący kamień cytuje suficką pieśń: Pustynia jest skarbem dla tego, kto szuka schronienia od ludzi i ich zła znajdziesz tam zadowolenie znajdziesz tam śmierć i wszystko czego szukasz. Badania Mattingly’ego doprowadziły go do Idhan Aubari, miejsca z wieloma maleńkimi jeziorami o wodzie koloru kamieni szlachetnych. Niektóre fioletowe, inne pomarańczowe od minerałów i alg. Trudno sobie to wyobrazić, ale 200 tys. lat temu, w epoce obfitych deszczy, migotało tu w słońcu jezioro Megafazzan,akwen wielkości Anglii, a przez sam środek pustyni płynęły rzeki. Zmiany klimatu przychodziły i odchodziły, jakby ktoś włączał i wyłączał niewidzialny pstryczek. W porach suchych jeziora wysychały, a roślinność znikała. W okresach opadów zbiorniki ponownie napełniały się wodą, a pustynia miejscami przypominała sawannę. Tu i ówdzie pojawiały się ludzkie osady. Jak zlokalizować koryta rzek sprzed wieków? Z bardzo wysoka. Wykorzystując zdjęcia radarowe wykonane z kosmosu, członkowie zespołu Projektu Migracje Kevin White i Nick Drake oznaczyli na mapie miejsca osadów mineralnych pozostałych po starożytnych jeziorach i potokach. Następnie pojechali tam swoimi land roverami, dołączając do dwójki paleoantropologów Roberta Foleya i Marty Mirazón Lahr. Badacze odkryli kamienne narzędzia, głowice strzał, paleniska i groby mówiące o tym, jak przed wiekami mogło wyglądać życie na pustyni. Ludzie zamieszkiwali tutejszą sawannę ok. 130 tys. lat temu. Żyli z polowań i zbieractwa. Wynieśli się, gdy nastąpił stopniowy zanik opadów, co miało miejsce jakieś 70 tys. lat temu. Gdy deszcz powrócił, wrócili też osadnicy. Na pustynnych skałach wyryte są wspomnienia z dobrych lat Sahary, gdy żyły na niej zwierzęta zależne od wody – krokodyle, słonie i nosorożce. Ciekawa rzecz miała miejsce po zakończeniu ostatniego wilgotnego okresu. Około 5 tys. lat temu deszcze przestały padać. Jeziora wyschły i został tylko piach. Tym razem jednak ludzie się stąd nie wynieśli. Sztuka skalna świadczy o tym, że przeszli już od polowania do hodowli zwierząt. Wkrótce nastąpił rozkwit społeczeństwa, które wybudowało miasta i zajęło się rolnictwem – była to cywilizacja Garamantów. Garamantowie funkcjonowali w klimacie, jaki panuje na Saharze dzisiaj. Wielu naukowców podejrzewa, że żyli na sposób nomadów. Wykopaliska w Garamie, ich głównym ośrodku (koło dzisiejszego miasta Dżarma), i badania geodezyjne przeprowadzone przez zespół Mattingly’ego wykazały jednak, że Garamantowie byli ludem osiadłym, utrzymującym się z rolnictwa w oazach. Stworzyli system irygacyjny umożliwiający uprawianie pszenicy, jęczmienia, sorgo, daktylowców i oliwek. Podziemne kanały zwane fogarrami czerpały wodę spod ziemi i doprowadzały ją do pól, nie pozwalając na wyparowanie. Odnaleziono ślady po prawie 1000 km takich kanałów. System znakomicie funkcjonował przez setki lat. Niestety, wody gruntowe gromadzone w okresach intensywnych opadów w końcu wyschły, doprowadzając do upadku cywilizacji. Ludzie zamieszkujący Libię od tysięcy lat żyli w swego rodzaju korytarzu. Złoto, kość słoniowa i niewolnicy napływały z północy, z subsaharyjskiej Afryki; oliwa, wino, szkło i inne dobra znad Morza Śródziemnego podróżowały w głąb lądu. Karawany sunące pośród wydm to dla wielu chyba pierwsze skojarzenie z Afryką. Korytarz saharyjski być może jest też drogą, którą nasi przodkowie opuścili wschodnią część kontynentu, by zasiedlić świat. Naukowcy długo byli zdania, że z subsaharyjskiej Afryki do Eurazji migrowali wzdłuż Nilu. Obecnie promuje się inny pogląd – Fazzan mógł być fragmentem korytarza migracyjnego, który doprowadził część współczesnych ludzi do brzegów Morza Śródziemnego i dalej, przez Synaj. 1500 lat po upadku Garamantów rząd Libii buduje Wielką Sztuczną Rzekę – system ogromnych rurociągów, którymi woda z basenów pod Saharą trafi do suchej reszty kraju w celach nawodnienia. Te wodonośne warstwy wypełniły się dziesiątki tysięcy lat temu, a intensywne pompowanie szybko je wyczerpie. Cykl życia projektu szacowany jest na zaledwie 50–100 lat. Można przypuszczać, że ostatni rozdział Fazzanu jeszcze nie powstał. Charles Bowden (2010)
„Bliski, nie tak daleki Wschód”. Te czarno-białe fotografie nie przypominają pocztówek z egzotycznych kurortów. Są wyjątkowe
Dokumentalista, pracownik ONZ, fotograf rejestrował zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. Zmiany udało mu się uchwycić w architekturze, ludziach, w naturze.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Adam Styp-Rekowski od ponad 11 lat pracuje na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej nad wspieraniem procesów konstytucyjnych i rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Rejestruje zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. W architekturze, ludzkiej obecności, naturze od setek lat wdartej w miejsca jest zawarta historia i duch czasów. W następstwie zmian krajobrazu religijnego, społecznego, w tym ruchów wolnościowych, m.in. Arabskiej Wiosny 2011 roku, a także fundamentalistycznych ruchów islamskich, Północna Afryka i Bliski Wschód przeszły ponownie, jak wiele razy w historii, okres wstrząsów, które w niektórych wypadkach doprowadziły do wojen domowych. Tradycyjny świat, często niezmienny od stuleci, już odchodzi, a wojny i konflikty sprawiają, że dzieje się to jeszcze szybciej. Jednak ten świat wciąż tam jest, trzeba go tylko szukać, znajdywać w krajobrazie zwyczajnego życia i tego, co nas otacza. „Świetnie skadrowany obraz miejski” Adam Styp-Rekowski próbuje zatrzymać tradycyjny świat międzyludzkich spotkań, tradycji i pięknej architektury: ruin starożytnych cywilizacji, meczetów Syrii – starszych niż niejedno europejskie państwo czy libijskiego modernizmu z lat 20. XX wieku. Jego czarno-białe zdjęcia nie przypominają pocztówek z egzotycznego kurortu, ale świetnie skadrowany obraz miejski krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej: Algierii, Autonomicznego Regionu Kurdystanu Irackiego, Egiptu, Iraku, Iranu, Izraela, Jemenu, Jordanii, Kuwejtu, Libanu, Libii, Omanu i jego byłej kolonii – Zanzibaru, Palestyny, Syrii, Tunezji i Turcji. To miejsca, które zdają się coraz dalsze dla Europejczyków, głównie przez to, że tak naprawdę są nieznane, oceniane przez pryzmat stereotypów. Historia spoza kadru Prace Styp-Rekowskiego pochodzą z lat 2005–2016 i są rodzajem fotorejestracji fragmentu historii spoza kadru. Celem fotografa jest raczej prezentacja detalu, symbolu wydarzeń niż zdanie z nich pełnej relacji. Ta relacja jest przecież indywidualnym oglądem, odbiorem podyktowanym wiedzą i nastawieniem widza. Nie ma opowieści obiektywnej, aparat i używający go fotograf zawsze odciskają swoje piętno na pokazywanym obrazie. Adam Styp-Rekowski, wybierając fotografie ludzi i miejsc, świadków codziennych, zwyczajnych czynności, ale i gwałtownych zmian, stara się wyciszyć napięcie. Zauważa ulotne, a jednak uniwersalne chwile, na przykład bliskości w rodzinie (matka i córka przygotowujące piknik w czasie Nawroz – kurdyjskiego nowego roku), dziecięcej zabawy, scen na ulicy, rzemieślników przy pracy (szewc w irackim Erbilu), ale i momenty wspólnego protestu (protestant z kairskiego placu Tahrir odpoczywający na gąsienicach czołgu). Dzięki tej różnorodności możemy te sceny odnieść do współistnienia społecznego pod każdą szerokością geograficzną. „Skandalu nie będzie” Opowieści bliskowschodnie Styp-Rekowskiego pozwalają nam oderwać się od obliczonego na efekt szoku przekazu medialnego, którym jesteśmy atakowani w Europie. Doniesienia ze strefy wojny i fundamentalistycznych napięć mają przecież swoją retorykę. Wystawa, którą prezentujemy w Gdańskiej Galerii Fotografii, opowiada z estymą o ludziach i miejscach na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce, tak czasem podobnych, ale jakże często różniących się od siebie bardziej niż wydawać by się to mogło z perspektywy Europy, w której nie brak krzywdzących stereotypów. Te miejsca i ludzie tworzą fascynującą mozaikę kultur, religii, historii, obyczajów i języków krajów postrzeganych jako odległe, a przecież nie tak wcale dalekich. Krajów o często odmiennej, a jednak przywiązanej do tradycji kulturze bycia wspólnotą i pragnieniu wolności w poczuciu więzi międzyludzkiej. Więzi, jaką dobrze byłoby stworzyć ponad granicami tak mocno dziś podzielonego świata. Wystawa „Bliski, nie tak daleki Wschód.” Wystawę prac Adama Styp-Rekowskiego „Bliski, nie tak daleki Wschód” będzie można obejrzeć od 17 grudnia 2016 do 20 stycznia 2017 w Muzeum Narodowym w Gdańsku (Gdańska Galeria Fotografii, Zielona Brama). Wystawa czynna: od wtorku do niedzieli, w godz. 10:00-17:00. Więcej: www.mng.gda.pl Adam Styp-Rekowski - gdańszczanin, obecnie mieszka w Tunezji, gdzie pracuje jako dyrektor tunezyjskiego biura organizacji Democracy Reporting International zajmującej się wspieraniem procesu wdrażania w życie konstytucji tunezyjskiej. Wcześniej, w latach 2012 – 2015 pracował w Libii, w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, gdzie był odpowiedzialny za projekt dotyczący wspierania procesu przygotowywania konstytucji. Od 2005 do 2012 roku zajmował się projektami związanymi z Irakiem, najpierw jako szef misji organizacji People in Need, a następnie w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. W Iraku był odpowiedzialny za projekty dotyczące rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i wspierania dla procesu konstytucyjnego. Przed wyjazdem na Bliski Wschód pracował jako szef misji Polskiej Akcji Humanitarnej w Czeczeni, a wcześniej także jako aplikant i asesor notarialny w Gdańsku. Jest absolwentem prawa na Uniwersytecie Gdańskim, posiada również tytuł European Master’s Degree in Human Rights and Democratisation, z uniwersytetu w Padwie i Uniwersytetu Roberta Schumana w Strasbourgu. Styp-Rekowski zaczął zajmować się fotografią pod koniec lat 1990. Interesuje go głównie fotografia scen ulicznych i życia codziennego. Jego prace były poprzednio prezentowane w Jordanii, Iraku, Libii i Wielkiej Brytanii. Od 2005 roku mieszka poza Polską na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej w Jordanii, Iraku, Libii i Tunezji.
Przez całe dziesięciolecia Libijczykami rządził dyktator, który wypaczał ich przeszłość. Teraz muszą sobie wyobrazić własną przyszłość
Odlana z brązu podobizna nemezis Muammara Kadafiego leżała w drewnianej skrzyni w ciemnościach muzealnego magazynu. To był Septymiusz Sewer. Tak jak Kadafi pochodził z terenów obecnej Libii. Przez 18 lat na przełomie II i III wieku n.e. rządził ogromnym imperium rzymskim. Urodził się w Leptis Magna – metropolii położonej 130 km na wschód od dzisiejszego Trypolisu, która stała się wówczas pod każdym istotnym względem drugim Rzymem. Ponad 1700 lat po śmierci tamtego cesarza włoscy kolonizatorzy uczcili go imponującym posągiem brodatego przywódcy wznoszącego pochodnię. W 1933 r. ustawili go na głównym placu Trypolisu (dziś plac Męczenników). Sewer zdobił go przez pół wieku, dopóki inny libijski przywódca nie poczuł się dotknięty. – Ten posąg stał się rzecznikiem opozycji, bo tylko jego Kadafi nie mógł ukarać – mówi Hafed Walda, pochodzący z Libii profesor archeologii w londyńskim King’s College. – Każdego dnia ludzie pytali: „Co powiedział dziś Septymiusz Sewer?”. Wściekły Kadafi zesłał go więc na wysypisko. Na szczęście mieszkańcy Leptis Magna uratowali rzeźbę i zabrali ją do domu. Kadafi uznał ją za zagrożenie, bo Septymiusz Sewer stanowił przypomnienie tego, czym Libia była kiedyś – śródziemnomorskim regionem o ogromnym potencjale kulturalnym i gospodarczym. A jednak Kadafi roztrwonił atuty swego kraju – położenie na południe od Włoch i Grecji czyniące z Libii jedną z afrykańskich bram do Europy, dogodną liczbę mieszkańców (niespełna 7 mln ludzi na obszarze sześć razy większym od Włoch) i ogromne zasoby ropy. Dla uczniów wkuwających jego zagmatwaną filozofię zapisaną w Zielonej Książce historia ich kraju składała się z dwóch rozdziałów: mrocznych dni pod jarzmem Zachodu i świetlanego okresu pod rządami „Brata Przywódcy”. Dziś naród w spazmatyczny sposób odkrywa się na nowo. Jak mówi Walda: – Ta odkrywcza podróż pod wieloma względami jest bardziej niebezpieczna niż wojna. Prowizoryczne więzienia są przepełnione tysiącami zwolenników Kadafiego oczekujących na zreformowanie prawa i procedur sądowych, które rozstrzygną ich los. Rozmaite milicje kontrolują całe połacie kraju. Setki tysięcy ludzi ma broń palną. Imigranci napływają do Libii szerokim strumieniem. Główne postaci reżimu Kadafiego pozostają na wolności. Atak terrorystyczny na konsulat USA w Bengazi we wrześniu ub. roku pozostawił wrażenie, że kraj znalazł się na progu anarchii, jednak sytuacja jest bardziej stabilna. Demokratycznie wybrane Zgromadzenie Narodowe pracuje nad nową konstytucją. W Trypolisie na ogół panuje spokój. Centrum miasta tętni życiem. W południowej części placu Męczenników, gdzie w czasie rewolucji trwała bezustanna strzelanina, handlarze sprzedają wiele nowych publikacji, które ukazały się od chwili wybuchu powstania. W części wschodniej dziesiątki ludzi zbiera się na tarasie gwarnej kawiarni, pod wieżą zegarową z czasów osmańskich, tocząc dyskusje przy kawie z mlekiem i rogalikach. Transparenty i graffiti przedstawiające czerwono-czarno-zieloną flagę Libii – zakazaną przez Kadafiego przez 42 lata ze względu na skojarzenia ze zdetronizowanym królem Idrisem – zdobią teraz każdy budynek w zasięgu wzroku. Billboardy i plakaty przedstawiające wielu poległych buntowników libijskich prezentują hasła typu: „Umarliśmy za Libię – prosimy, zachowajcie jej wolność!”. W lutym 2011 r., kiedy rewolucja dotarła do Misraty, Omar Albera stanął przed swoją rodziną i ogłosił: – Zamierzam zdjąć mundur i walczyć z Kadafim. – Przecież ty służysz w policji Kadafiego – zawołała jego żona. – Ludzie będą cię podejrzewać. A jeśli rewolucja upadnie? Co wtedy? Młodszy syn też był pełen obaw. Tylko najstarszy syn pułkownika pochwalił tę decyzję. Później walczył u boku ojca i zginął. Młodzi buntownicy, którymi pułkownik policji pomagał dowodzić, nie znali się na wojaczce. Początkowo nie mieli broni, rzucali więc kamieniami i koktajlami Mołotowa. Kiedy zdobyli broń zabitych żołnierzy, pułkownik nauczył niektórych strzelać. Znajdowało się wśród nich kilku kryminalistów, których sam kiedyś zamknął. Byli twardsi od innych, więc cieszył się, że ma ich w swoich szeregach, a oni z kolei zaczęli uznawać go za towarzysza. Gdy Misrata przerwała wreszcie trzymiesięczne oblężenie prowadzone przez siły Kadafiego, Albera ponownie założył policyjny mundur, który nosił przez 34 lata reżimu. Obecnie jest szefem policji w Misracie. Chce pokazać mieszkańcom, że człowiek w mundurze może być obrońcą, nie jest zbirem czy złodziejem. Nie łudzi się, że wiarygodność zdobędzie z dnia na dzień, zwłaszcza że dawniej policja była skorumpowana do cna. Wyzwanie, jakie postawił przed sobą szef, jest skomplikowane tym bardziej, że tak naprawdę nie kieruje on siłami ochrony porządku w Misracie. – Prawdziwą władzą są thuwwarowie, członkowie milicji – przyznaje Albera. Młodzi ludzie, których pomagał szkolić do walki w rewolucji, mają teraz broń. To sprawia, że sytuacja jest delikatna. Dawidowie, którzy powalili Goliata za pomocą proc, kierują teraz królestwem i nie zamierzają go oddać jakiemuś nowemu olbrzymowi. Nie chcą też oddawać całej broni olbrzyma. No i nie są skłonni do wybaczania. Zwolennicy Kadafiego żyją wśród nich. Niektórzy są sąsiadami. W przypadku Misraty tym sąsiadem jest Tawurgha, miasteczko oddalone o 40 km. To stamtąd siły rządowe przypuściły brutalny szturm na Misratę. Głównym elementem wizji Kadafiego był wojowniczy populizm mający podkopać miejskie ośrodki zagrażające podstawom jego władzy. Aby to osiągnąć, dyktator nie szczędził mieszkańcom Tawurghi – będącym niemal w 100 proc. ciemnoskórymi Afrykanami pochodzenia subsaharyjskiego – posad i mieszkań. W zamian oczekiwał bezgranicznej lojalności. Ta strategia typu „dziel i rządź” zwracała przeciwko sobie miasteczka oraz grupy plemienne w całej Libii. Rewolucja przekształciła te podziały w linie frontu. Z dnia na dzień osady takie jak Riqdalin i Al-Dżumajl stały się bazami lojalistycznych ataków na większą sąsiadkę, Zuwarę. Ochotnicy z Tawurghi przyłączyli się do żołnierzy Kadafiego, pomaszerowali na Misratę, zabijali sąsiadów, a w kilku przypadkach zgwałcili też ich kobiety. Doniesienia o atakach na kobiety rozwścieczyły mieszkańców Misraty. Mocno przesadzone dane (czy to było 50 gwałtów? 400? 1000? 8000?) są odpierane przez sympatyków Tawurghi (nie było żadnych gwałtów, wrogość mieszkańców Misraty ma podłoże rasowe). Jeden fakt jest bezsporny: Tawurgha jest dziś wymarłym miastem. Misratczycy wysiedlili ją siłą i zrównali z ziemią większość budynków. Prawie 30 tys. wysiedleńców żyje teraz w obozach w Bengazi i Trypolisie. Drogi prowadzące do miasteczka są strzeżone. Nikt nie może wrócić do Tawurghi. Misratczycy uparcie odmawiają zawarcia pokoju. – Nie można się zgodzić, żeby ci, którzy gwałcili i zabijali nasze siostry, znowu żyli pośród nas! To nie jest łatwe. Trzeba osądzić tych, którzy popełnili zbrodnie. Wtedy będziemy rozmawiać o tym, żeby pozwolić im wrócić – powiedział mi Mabrouk Misurati, jeden z miejscowych kupców. Ta żądza zemsty martwi nowego szefa policji z Misraty. – Nie wolno nam traktować wszystkich ludzi z Tawurghi tak samo – mówi Albera. – Nie możemy stosować odpowiedzialności zbiorowej, tak jak Kadafi. Musimy działać zgodnie z prawem. Właśnie to usiłujemy osiągnąć w nowej Libii. Na razie liczba osiągnięć rośnie. Szef zdołał powołać komisję bezpieczeństwa spośród trzeźwiej myślących członków milicji. Przekonał ich do zinwentaryzowania broni. – Musimy odzyskać nad wszystkim kontrolę – mówi. Zbyt wielu ludzi ginie od broni palnej. Jedni przez przypadek, inni w wyniku krwawych wendet. Zbyt wielu kryminalistów, uwolnionych podczas rewolucyjnego chaosu, pozostaje na wolności. A z drugiej strony, przypomina szef, ci ludzie walczyli dzielnie obok niego. Ponadto zbyt wielu młodych ludzi zażywa narkotyki. To akurat szef policji potrafi zrozumieć. – Pamiętajmy, przez co niedawno przeszli – mówi. – Wielu z nich potrzebuje pomocy psychologicznej. Prawdę mówiąc, być może wszyscy jej potrzebujemy. Mój 17-letni syn... widział, jak jego brat pada na ziemię tuż obok. Lecz jak ma oczyścić duszę cały naród? Dziś od uczniów z Misraty, którzy kiedyś musieli recytować Zieloną Książkę, oczekuje się, że zapomną o jej autorze, człowieku, który zabił ich ojców i ich siostry. – Okres Kadafiego został wymazany z podręczników – powiedział mi miejscowy nauczyciel. – Nie wymieniamy jego nazwiska. Duchy wspaniałej przeszłości Libii pozostają wyraźnie widoczne dzięki jej suchemu klimatowi, małemu zurbanizowaniu, plemiennym wierzeniom, które zakazują naruszania spokoju dawnych ruin, oraz obfitości piasku będącego najlepszym środkiem konserwującym. Na zachodnim wybrzeżu wznosi się Leptis Magna – jedno z najbardziej spektakularnych rzymskich stanowisk archeologicznych. Jego łuk triumfalny, rozległe forum i ulice z kolumnadami świadczą o najwyższym stopniu urbanistycznej dynamiki. Dalej na zachód leży dawna kupiecka Sabrata, nad którą dominuje majestatyczny teatr z piaskowca wzniesiony pod koniec II wieku n.e. Uznając Sabratę za wyjątkowy przykład rzymskiej potęgi, Mussolini zarządził odbudowę teatru, który legł w gruzach podczas trzęsienia ziemi w 365 r. n.e. Il Duce osobiście wziął udział w ponownym otwarciu placówki w 1937 r. Wystawiono wówczas Króla Edypa. Na wschodzie kraju leży najstarsze z libijskich stanowisk archeologicznych – starogrecka forteca Cyrena, kluczowy spichlerz, w którym ruiny amfiteatru i krzepka, licząca 2,5 tys. lat świątynia Zeusa mówią o epoce bogactwa. Po wielu stuleciach obcych rządów w VII w. Libię najechały plemiona beduińskie. Wraz z nimi pojawił się islam – duchowa siła, która przetrzymała wszystkie późniejsze potęgi: Turków, włoskich okupantów, wojska brytyjskie i amerykańskie, cudzoziemskie firmy naftowe oraz monarchię wspieraną przez Zachód. Tuż po zbrojnym obaleniu króla Idrisa w 1969 r. Kadafi przystąpił do spisywania na nowo historii Libii. Odrzucił północnoafrykańskich Berberów, zwanych Amazigh, i uznał Arabów za prawdziwych Libijczyków. Rozrzucone po Libii pozostałości po Grekach i Rzymianach nic dla niego nie znaczyły. Utożsamiał je z włoskimi okupantami. Archeologiczne stanowiska w Leptis Magna, Sabracie i Cyrenie pozostawały zaniedbane, ale muzeum w Trypolisie prezentowało wystawy poświęcone Bratu Przywódcy, w tym jego dżipa i volkswagena garbusa. Kadafi słynął z tego, że podczas wizyt państwowych w Paryżu i innych europejskich stolicach spał w namiocie. – Jako Beduin postawił sobie za cel przedkładanie wartości beduińskich ponad wartości społeczeństw osiadłych – tłumaczy Mohammed Jerary, dyrektor archiwów narodowych. – Namiot zwyciężył z pałacem. Kadafi chciał, byśmy zapomnieli o miastach i wyrafinowanych rzeczach. Nawet o kulturze i ekonomii. Lecz sami Beduini zrozumieli już, że nie należy najeżdżać na jakieś miejsce za każdym razem, gdy wielbłądom skończy się pasza. Nauczyli się wierzyć w systemy i rząd. A Kadafi obstawał przy podkreślaniu wyłącznie złych wartości z beduińskiego życia. Jego rządy polegały na zorganizowanym chaosie. – Nie było ustalonego porządku – powiedział mi Walda. – Sprawy mogły się zmienić i w ciągu minuty wszystko ulegało destabilizacji. Ni stąd, ni zowąd nie wolno ci mieć drugiego domu. Albo wyjeżdżać za granicę. Nie możesz grać w drużynie sportowej. Nie możesz się uczyć obcego języka. Wielu najwybitniejszych libijskich intelektualistów wywieziono do budzącego grozę więzienia Abu Salim, gdzie w roku 1996 strażnicy zmasakrowali około 1200 z nich. Oddani Kadafiemu członkowie komitetów rewolucyjnych trzymali straż w klasach szkolnych i miejscach pracy. Rządowe listy płac pęczniały od setek tysięcy robotników, którym wypłacano minimum socjalne za to, że nic nie robili. Potakiwacze opływali w dostatki, natomiast najłagodniejsi nawet krytycy reżimu byli, jak to lirycznie ujmują niektórzy Libijczycy, „zabierani ze słońca”. Gdy pierwsi ranni trafili do szpitala Al-Dżala w Bengazi, po południu 17 lutego 2011 r., pani chirurg zaczęła wykrzykiwać polecenia. Potem powstrzymała się. Jej były mąż zawsze powtarzał: „Maryam, kobieta nie powinna być decydentem. Niech najpierw mężczyzna wypowie swoje zdanie”. Na ulicach Bengazi żołnierze strzelali do cywilów. Ludzie Kadafiego powiedzieli dyrektorowi szpitala, by nie zajmował się buntownikami. Kiedy ten zlekceważył nakaz, rządowe zbiry zaczęły biegać po szpitalu i spisywać nazwiska lekarzy kontynuujących pracę. Lecz 31-letnia Maryam Eshtiwy nie zdjęła białego fartucha i nie poszła do domu. Wybrała się tam dopiero trzeciego dnia, tylko po to, by nakarmić piersią swoją sześciomiesięczną córeczkę pozostającą pod opieką dziadków. Potem powróciła do setek rannych młodych mężczyzn leżących na każdym wolnym skrawku podłogi. Przez długi czas Libia była umiarkowanie islamskim państwem. Kadafi zachęcał kobiety do nauki i pracy. Wciąż jednak nie wiadomo do końca, czy kraj pragnący na nowo nawiązać stosunki z europejskimi sąsiadami zza Morza Śródziemnego będzie nadal opowiadał się za prawami kobiet – czy zrezygnuje z talentów połowy swojej ludności. Może to właśnie lata walki z zakorzenionymi tradycjami arabskimi pomogły nieugiętej lekarce w krwawych dniach rewolucji. – Bądźmy szczerzy, pracuję w męskiej sferze – mówi Eshtiwy. Rodzice pragnęli dla niej spokojnego życia farmaceutki lub okulistki. Szef chirurgii, oczywiście mężczyzna, był dla niej surowy. Podczas obchodów oddziału mężczyźni nigdy nie byli krytykowani, a ilekroć ona prezentowała jakiś przypadek, ordynator wszystko kwestionował, jakby chciał ją zmusić do odejścia. Eshtiwy powiedziała mu bez ogródek, że nie ma zamiaru. Równie jasno przedstawiła przed ślubem sprawę swemu byłemu mężowi: „Jestem chirurgiem, pracuję w szpitalu i sama prowadzę samochód”. Twierdził, że się na to godzi. Ich małżeństwo było na wpół aranżowane: przedstawiła ich sobie jego siostra, potem były miesiące zalotów, zaręczyny i trzydniowe wesele na 700 osób, którego punkt kulminacyjny stanowiło złożenie przysięgi małżeńskiej w obecności samych kobiet. Po ślubie z dnia na dzień jego nastawienie do zawodu żony uległo zmianie. – Wybacz mi, że to mówię, ale mężczyźni nie lubią, kiedy ich żony są lepsze od nich – stwierdza Eshtiwy. Mąż zadzwonił do niej pewnego ranka, żeby powiedzieć, że się z nią rozwodzi. Zgodnie z islamskim prawem obowiązującym w Libii kobieta nie ma w takiej sytuacji wyboru. Nawet jeśli od trzech miesięcy jest w ciąży, jak ona wtedy. Kiedy wybuchła wojna, niemal rok później, część krewnych i przyjaciół namawiała ją: „Wróć do niego. Może się czegoś nauczył. Jeżeli zostaniesz zabita w szpitalu, twoja córeczka nie będzie miała rodziców.” Jeśli chodzi o rannych buntowników, to nie przeszkadzała im płeć lekarki. A dziś w szpitalu Al-Dżala wielu mężów wyraża nawet ulgę, dowiadując się, że to ona, a nie jakiś mężczyzna, będzie badać ich żony. Eshtiwy czuje się bezpieczna. Wskazuje na inne kobiety z Bengazi wykonujące pracę profesorów, sędziów, inżynierów. – A jednak martwię się – wyznaje. Wolałaby widzieć Libię jako kraj zjednoczony, ale inni mieszkańcy jej miasta, pamiętając o nieproporcjonalnie małych wpływach politycznych wschodu za czasów Kadafiego, mimo iż to właśnie ta część kraju dostarcza większości dochodów naftowych, domagają się, by nowe władze dały większą autonomię regionom położonym na południe i wschód od Trypolisu. Fale radiowe i ulice rozbrzmiewają nerwową retoryką. – Trwa wojna na słowa – mówi lekarka. Nie wie, komu i w co wierzyć. Eshtiwy jest nadal pobożną muzułmanką. Popiera aranżowane małżeństwa i nigdy nie wyjechała z Bengazi. Lecz jej świat ogarnął zamęt. Doktor Eshtiwy wyczuwa też stres pourazowy, który przenika jej miasto. Ona też nie jest od niego wolna. Istnieją filmy wideo ukazujące heroiczne dni jej szpitala. Nie jest w stanie ich oglądać. Nie może nawet patrzeć na wiadomości. – To przygnębiające. Czy musieliśmy zapłacić krwią tylu ludzi za cały ten chaos? Najgorsze, że krew leje się nadal. Przed rewolucją do szpitala Al-Dżala trafiało trzech, czterech pacjentów z ranami postrzałowymi rocznie. W nowej Libii doktor Eshtiwy ma do czynienia z trzema lub czterema przypadkami dziennie. – Jesteśmy już ekspertami od takich spraw – wzdycha. Gdy myślę o przyszłości Libii, przypominam sobie 61-letniego mężczyznę, którego poznałem na jednym z suków Bengazi. Mustafa Gargoum od 1996 r. zarabiał na życie, sprzedając na ulicy stare fotografie miasta. Grupki ludzi przystawały, by kontemplować obrazy z dawnych lat: muły truchtające alejkami, z dzbanami oliwy na grzbietach, rozświetlony plac Hadada z czasów osmańskich, budynek parlamentu w stylu włoskim zniszczony na rozkaz Kadafiego. Starsi ludzie przykucali przed fotografiami i długo patrzyli. Ich oczy mówiły to, czego nie mogły usta. Uliczna galeria Gargouma prezentowała też plakaty z pisanymi przez właściciela prowokacyjnymi hasłami. Na przykład: Ci, którzy poświęcają wolność dla bezpieczeństwa, nie zasługują ani na jedno, ani na drugie. Albo: Libijczycy są ważniejsi. Dzięki tym dysydenckim myślom Gargoum był bezustannie nękany. Każdego roku we wrześniu, w rocznicę objęcia władzy przez Brata Przywódcę, spędzał noc na komisariacie policji. – Wiemy, co chcesz zrobić – mówili mu policjanci, aczkolwiek zawsze go wypuszczali. A on nadal wystawiał swoje zdjęcia i przesłania. Lecz fotografie wrogów Kadafiego, które zebrał, trzymał ukryte w swoim gabinecie. Na jego ścianach wypisywał myśli, których nie śmiał prezentować na ulicach. To były gorzkie lamenty typu: Sufit tego reżimu jest zbyt nisko, żebym mógł stać! Po rewolucji uliczna galeria Gargouma wzbogaciła się o obrazy artystów, intelektualistów i żołnierzy, którzy za sprzeciw wobec dyktatury zapłacili głową. Był tam też obraz, który namalował w 1996 r. Przedstawiał stojącą w ciemności monumentalną postać. Odwrócona plecami do widzów, w ręku trzymała uniesioną pochodnię. Choć Gargoum zamierzał stworzyć autoportret, podświadomie namalował skazany na wygnanie posąg Septymiusza Sewera. Kiedy nastała wolność, artysta ustawił obraz na sztalugach, sięgnął po pędzel i pewnymi pociągnięciami domalował w tle tłum niewyraźnych postaci – portret niedokończonego narodu, który stoi razem tuż po rewolucji, chwilowo oślepiony blaskiem pochodni, i czeka, aż nowa wizja przebije ciemności.
Każdy wybuch potrzebuje iskry. Arabom wskrzesił ją 26-letni Mohamed Buazizi – uliczny sprzedawca owoców z tunezyjskiej prowincji.
Był – jak wielu jego rówieśników w krajach Bliskiego Wschodu i północnej Afryki – sfrustrowany biedą, brakiem perspektyw, wszechobecną korupcją. Samospalenie, którego dokonał w styczniu 2011 r., dzięki telewizji Al-Dżazira i internetowi obiegło świat. Tunezyjczycy zidentyfikowali się z Buazizim. Przestali się bać, wyszli na ulice i powiedzieli „dość”. Gdy Zin Al-Abidin Ben Ali uświadomił sobie, że dni jego dyktatury są policzone, było już za poźno. Choć obiecał miejsca pracy, zniesienie cenzury, wolność polityczną – ludzie mu nie uwierzyli. Zbiegł do Arabii Saudyjskiej, a Tunezyjczycy mogli wybrać tymczasowy parlament. Niedługo potem zaprotestowali Egipcjanie, Libijczycy, Jemeńczycy. Problemy młodych Tunezyjczyków były i ich problemami. Rewolucja rozlała się na większość krajów regionu i obaliła czterech dyktatorów. Prócz Ben Alego odeszli Hosni Mubarak w Egipcie, Ali Abdullah Salih w Jemenie, Muammar Kadafi w Libii. Ostali się za to monarchowie Maroka, Jordanii, Bahrajnu – w ich przypadku wystarczyły delikatne odkręcenie kurka z wolnościami, obniżki cen i obietnice reform. Mubarak takich możliwości nie miał, jednak nie chciał wzorem Ben Alego uciekać z kraju. Schronił się nad Morzem Czerwonym z zamiarem powrotu, gdy wojskowi odzyskają kontrolę nad krajem. Przeliczył się – trafił do więzienia. Schorowany dostał dożywocie. Powstańcom z libijskiego Bengazi, portowego miasta, które stało się stolicą rewolucji w Libii, pomógł z kolei Zachód. Koalicja Amerykanów, Brytyjczyków i Francuzów pod patronatem Rady Bezpieczeństwa ONZ uratowała kiepsko uzbrojonych powstańców. Gdy zginął sam Kadafi, uradowana Libia na chwilę zapomniała o bilansie wojny domowej, a Europa zaczęła snuć wizje nowego turystycznego raju nad Morzem Śródziemnym. O wolność wciąż walczy Syria, choć jej społeczeństwo jest mocno podzielone. Baszar al-Asad ma za sobą nie tylko armię, ale też mniejszości alawitów (z których wywodzi się klan prezydenta) oraz Kurdów bojących się prześladowań. Nie rozmawia z powstańcami, a kolejne tygodnie przynoszą setki nowych ofiar w Hamie, Hims, Aleppo. Jak przekonuje Jerzy Haszczyński, autor zbioru reportaży Mój brat obalił dyktatora poświęconego przemianom w krajach arabskich, scenariusz libijski w Syrii się raczej nie powtórzy. – Nie jestem w stanie wyobrazić sobie zbrojnej interwencji Zachodu. Setki tysięcy żołnierzy, którzy stoją po stronie Baszara al-Asada, będą walczyć do końca. Za bardzo boją się zemsty i rozliczeń za to, co obecnie dzieje się w Syrii, by się poddać. Jaka więc przyszłość czeka Syrię? – Moim zdaniem jedynym rozwiązaniem sytuacji jest zamach pałacowy. Otoczenie Asada musiałoby dogadać się z rewolucjonistami na temat podziału władzy. Ceną byłby sam dyktator. Z nim nikt nie będzie bowiem rozmawiał – mówi Haszczyński. Tam gdzie skończyły się rewolucje, trwa poszukiwanie kształtu nowej władzy. W maju i czerwcu Egipcjanie poszli do urn. Wybierali między politykami związanymi z reżimem a islamistami przez lata niedopuszczanymi do udziału w rządach. W siłę urosło fundamentalistyczne Bractwo Muzułmańskie, a jego przedstawiciel Mohamed Mursi został prezydentem. Dziś Egipt czeka na nową konstytucję. Wciąż nie wiadomo, jaka będzie. – Choć nie ma już dyktatorów, długofalowe skutki rewolucji są trudne do przewidzenia – ciągnie Haszczyński. – Główne siły, takie jak wojsko, sędziowie i organizacje islamistyczne, a między nimi rewolucyjni liberałowie, muszą ukształtować ramy nowego politycznego systemu. Ale jakichkolwiek wyborów dokonają Arabowie, po raz pierwszy od dawna żyją w przekonaniu, że to ich własne wybory. Nowe władze muszą pamiętać, że lud, który już raz obalił dyktatora, nie zawaha się ponownie wyjść na ulice.
Serdecznie zapraszamy na wernisaż wystawy zdjęć Mirona Bogackiego: "Ptolemais zaginione miasto w Libii".
Odbędzie się on 15 marca o godzinie 14:00 w budynku Starej Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego ul. Krakowskie Przedmieście 26/28 w Warszawie. Wystawę będzie można oglądać do 15 kwietnia. Promuje ona nowo wydany album fotograficzny o tym samym tytule. Zdjęcia i publikacja są owocem 6 wyjazdów do Libii w latach 2006 - 2010 i przedstawiają zabytkowe pozostałości antycznego miasta i jego okolic. Na wystawie są prezentowane zdjęcia z polskich prac archeologicznych i konserwatorskich, a także obrazy dzisiejszej Tolmeity i jej mieszkańców, libijskiego miasteczka powstałego w cieniu antycznych ruin Ptolemais. Wśród zdjęć autora wystawy znajdują się również fotografie z powietrza, wykonane zdalnie sterowanym aparatem podwieszonym pod latawcem. Polskie badania w Ptolemais zapoczątkowane zostały przez Profesora Tomasza Mikockiego 11 lat temu i do dzisiaj miasto urzeka badaczy ogromna wartością naukowa swoich pozostałości i wyjątkowym, romantycznym klimatem antycznych ruin. Podczas otwarcia będzie można kupić nowo wydaną publikację albumową w promocyjnej cenie. Polska Misja Archeologiczna w Ptolemais oraz Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego http://ptolemais.pl
Pod patronatem National Geographic Polska ukazał się album fotograficzny: "Ptolemais zaginione miasto w Libii". Publikacja jest świadectwem 10-letnich polskich wykopalisk w antycznym mieście, położonym w odległej Cyrenajce.
Na stu stronach w twardej oprawie pokazane są pozostałości budowli dużego śródziemnomorskiego miasta, które chociaż założone w okresie hellenistycznym przez Ptolemeuszy złoty okres jako stolica prowincji przeżywało u schyłku starożytności. Wiele zdjęć antycznych ulic, placów, domów, czy też chrześcijańskich bazylik jest wyjątkowych, ponieważ zostały wykonane z lotu ptaka, dzięki wykorzystaniu latawca. W kadrze zatrzymane zostały poza tym sceny z prac archeologicznych i konserwatorskich z udziałem studentów i badaczy z Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, ale i libijskich współpracowników. Dla dzisiejszych mieszkańców Ptolemais antyczne ruiny stały się częścią ich życia ukazanego także na fotografiach. Autorem zdjęć jest Miron Bogacki, natomiast tekst wprowadzający w historię miasta i polskich badań napisał Jerzy Żelazowski. Album został przygotowany w wersji dwujęzycznej: polskiej i angielskiej. Wydawcą albumu jest Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. O albumie Tytuł: Ptolemais zaginione miasto w Libii. Ptolemais a lost city in Libya. Autor zdjęć: Miron Bogacki Autor tekstów: Jerzy Żelazowski Wydawca: Instytut Archeologii UW Liczba stron:100 Twarda oprawa Liczba zdjęć: 88 Języki: Polski, Angielski Cena detaliczna: 75,05zł + 5% vat ISBN: 978-83-61376-76-7 O Autorze Miron Bogacki - fotograf i archeolog wykształcony i zatrudniony w Instytucie Archeologii UW. Uczestniczył w wielu wyjazdach na wykopaliska archeologiczne w Polsce i zagranicą. Fotografował m.in podczas misji archeologicznych w Peru, Libanie, Libii, Rosji i na Ukrainie. Fotograficznie zainteresowany jest głównie krajobrazem jednak od 5 lat intensywnie rozwija swoje umiejętności w fotografii z powietrza. Do wykonywania zdjęć wykorzystuje głównie bezzałogowe środki latające takie jak balon czy latawiec. Oprócz działalności fotograficznej jest również wykładowcą zajęć o fotografii w Instytucie Archeologii.
Pomoc dla Libii nadal potrzebna – PAH apeluje o wsparcie dla ofiar konfliktu
W obawie przed toczącym się od pięciu tygodni konfliktem zbrojnym Libię opuściło już ponad 350 tysięcy osób, z czego około 178 tysięcy osób uciekło do Tunezji a 147 tysiące do Egiptu. Przebywający od ponad dwóch tygodni na granicy egipsko-libijskiej wysłannik PAH zorganizował do tej pory 4 transporty. Pierwsze dwa zawierały artykuły dla kobiet i dzieci przebywających na granicy, natomiast kolejne dwa zawierały leki i zostały skierowane do samej Libii. Pomoc jest nadal potrzebna.
Sytuacja ogólna Łącznie na granicach z Tunezją i Egiptem pozostaje około 8,840 osób w tym 7,340 na granicy tunezyjskiej i 1,500 na granicy egipskiej. Codziennie granicę przekracza około 2,000 osób z czego około 50 procent stanowią Libijczycy. W szczególnie ciężkiej sytuacji są przebywający na granicy obywatele Czadu. Z uwagi na to, że są kojarzeni jako najemnicy libijskiego przywódcy, są izolowani od reszty uchodźców. Zresztą to właśnie strach przed odwetem ze strony rebeliantów jest również jednym z powodów ucieczki tych ludzi z Libii. Na granicy odbywają się spotkania koordynacyjne organizacji monitorujących sytuację lub przeprowadzających rekonesans. Ostatnie spotkanie także z udziałem PAH odbyło się 22 marca. Brały w nim również udział min: IOM, UNHCR, WHO, ECHO, UNICEF, ACF, Solidarities International, CRS. Ze względu na utrudnioną komunikację z Libią (odcięty Internet, brak możliwości nawiązania kontaktu telefonicznego z zewnątrz) niewiele wiadomo o sytuacji wewnątrz kraju. Informacje takie pochodzą głownie z relacji ludzi przybywających z Libii na granicę. Po wprowadzeniu strefy zakazu lotów sytuacja bezpieczeństwa pomiędzy granicą i Benghazi zdecydowanie poprawiła się. Wiele organizacji, w tym MSF, ACTED i IMC (Interational Medical Corps) wznowiły niektóre działania na tym terenie. Sytuacja humanitarna Sytuacja humanitarna na granicy w Salum wydaje się stabilna, widocznych jest coraz więcej organizacji. Na bieżąco dystrybuowana jest żywność (suchy prowiant) i woda. Po żywność ustawiają się długie kolejki. PAH jest wciąż jedyną organizacją dostarczającą specyficzne artykuły dla dzieci i kobiet. Na granicy znajduje się 12 mobilnych klinik Ministerstwa Zdrowia tworzących coś na kształt mobilnego szpitala/przychodni oraz 24 toalety z umywalkami. Toalety nie są zatłoczone i są utrzymywane w czystości, większość uchodźców z nich jednak nie korzysta, załatwiając swoje potrzeby na zewnątrz. Rodziny ulokowane są w hali terminala granicznego, mają osobne toalety, UNICEF zapewnia animacyjne zajęcia dla najmłodszych. Niepokojące są doniesienia z Libii. Przedstawiciel libijskiego oddziału WHO uczestniczący w spotkaniu koordynacyjnym oraz przedstawiciele Libijskiego Czerwonego Półksiężyca informowali o zapotrzebowaniu na leki i środki opatrunkowe (patrz: Działania PAH). Brakuje także personelu medycznego, głownie pielęgniarek. Wiele pielęgniarek pochodziło spoza Libii i opuściły kraj w momencie wybuchu konfliktu. Pomoc dla Libii organizują również sami Egipcjanie. W Matra Matruh i innych częściach Egiptu miejscowa ludność organizuje się w grupy wsparcia i transportuje do Libii żywność i inne artykuły. Działania PAH Przebywający od ponad dwóch tygodni na granicy egipsko-libijskiej wysłannik PAH dostarczył dwa transporty pomocy humanitarnej o wartości ok. 2500 USD z brakującymi artykułami dla kobiet i dzieci. Ponadto zakupiliśmy i zorganizowaliśmy transport najpotrzebniejszych leków, które następnie pracownicy Libijskiego Czerwonego Półksiężyca przewieźli do miasta Derna na północny-wschód od Benghazi. Leki zostały zakupione w Marsa Matruh, a cała operacja została przeprowadzona zgodnie z wytycznymi Międzynarodowej Organizacji Zdrowia w sprawie darowizn leków (Guidelines On Drug Donations, WHO). Na prośbę pracowników LCP oprócz leków w skład przekazanej pomocy weszły również odżywki dla dzieci oraz artykuły medyczne (bandaże, pielucho majtki dla dorosłych). Ogólna wartość przekazanych darów to około 12 tys. złotych. Dalsze działania polegały na zorganizowaniu kolejnego transportu z lekami, który został dostarczony przez wysłannika PAH do miasta Derna. PAH apeluje o pomoc dla ofiar konfliktu w Libii: • Wpłaty na konto zbiórki publicznej na nr BPH 57 1060 0076 0000 3310 0018 7388 (Polska Akcja Humanitarna, ul. Szpitalna 5/3, 00-031 Warszawa) • Zakup zestawów pomocy dla ofiar kryzysu na www.podarnik.pl: XL – 50 zł i XXL – 100 zł • Dołączenie do Klubu PAH SOS – informacje na stronie www.pah.org.pl