Lwy ryczą na dwa sposoby. Ten drugi może uratować im życie. Naukowcy zaczęli go rozumieć
Myśleliśmy, że o lwach wiemy już wszystko. Jak bardzo się myliliśmy! Naukowcy udowodnili, że królowie sawanny wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryków, które pomagają im w komunikacji i w których – co ważne – zapisane jest wiele lwich cech charakterystycznych. Dzięki temu udaje je zrozumieć, a przez to... uratować tysiące zwierząt przed wyginięciem.
Zespół badaczy z University of Exeter dokonał zaskakującego odkrycia – afrykańskie lwy wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryku. Oprócz znanego dotychczas pełnogłosowego, gardłowego ryku, który kojarzymy z wytwórnią filmową MGM, naukowcy zidentyfikowali wcześniej niesklasyfikowany „ryk pośredni”. Okazuje się, że jest wyjątkowy dla każdego osobnika. W jaki sposób to odkrycie może uratować całą populację? Czemu lew tak ryczy w księżycową noc? Ryk 200-kilogramowego drapieżnika słychać na sawannie nawet z odległości 8 km, co czyni go jednym z najgłośniejszych zwierząt żyjących na lądzie. Lwy ryczą w celu oznaczania terytorium swojego panowania, odstraszania rywali, zakomunikowania udanego polowania czy przekazywania informacji innym członkom stada. Naukowcy ustalili jednak, że ryki lwów są wyjątkowymi sygnaturami dla danych osobników, które zawierają informacje o płci, wieku i innych cechach zwierzęcia. To sugeruje, że nagrania samych dźwięków sawanny mogą pomóc naukowcom w liczeniu lwów na danym terenie, a tym samym w szacowaniu gęstości populacji, określaniu ich zwyczajów czy zachowań. W ramach badania naukowcy rozmieścili 50 specjalnie zaprojektowanych mikrofonów w Parku Narodowym Nyerere w Tanzanii i przymocowali czujniki akustyczne do obroży pięciu lwów w rezerwacie Bubye Valley w Zimbabwe. W sumie zespół zarejestrował 3149 wokalizacji lwa afrykańskiego (Panthera leo). Ryk rykowi nierówny Szkopuł tkwił w tym, że wiele informacji „zapisanych” było właśnie w drugim, niedawno odkrytym rodzaju ryku: ryku pośrednim. Trudnością okazała się jego identyfikacja – ta opierała się na ocenie specjalistów, co mogło prowadzić do błędów wynikających z ludzkiego uprzedzenia. Postanowili więc skorzystać z nowoczesnej technologii i zaprzęgli do pracy sztuczną inteligencję. Po raz pierwszy w historii naukowcy użyli AI do automatycznego rozróżniania typów ryku lwa. Nowa metoda osiągnęła dokładność na poziomie 95,4%, co stanowi ogromny postęp względem dotychczasowej, subiektywnej analizy eksperckiej. Czy możemy zastąpić kamery rejestratorami dźwięku? Algorytmy uczenia maszynowego niemal bezbłędnie określają liczbę lwów, ich cechy charakterystyczne czy odległości od czujnika. To pozwala zautomatyzować klasyfikację ryku pełnogłosowego i pośredniego. Nowe podejście znacznie upraszcza tzw. pasywny monitoring akustyczny i może zastąpić kosztowne i mniej dokładne metody, takie jak fotopułapki czy tropienie zwierząt po śladach. – Uważamy, że konieczne jest szeroko zakrojone przejście na stosowanie pasywnych technik akustycznych. Bioakustyka będzie miała kluczowe znaczenie dla skutecznej ochrony lwów i innych zagrożonych gatunków – apeluje Jonathan Growcott, główny autor badania. Zagrożona populacja lwów Według danych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody lwy afrykańskie są obecnie klasyfikowane jako gatunek „narażony na wyginięcie”. Szacuje się, że na wolności żyje od 20 000 do 25 000 osobników, ale liczba to w ciągu ostatnich 25 lat zmniejszyła się o połowę. Ten dramatyczny spadek liczebności populacji to ostateczny argument na to, że potrzebujemy skuteczniejszych metod monitorowania i ochrony tego ikonicznego drapieżnika. Identyfikacja osobników na podstawie ich ryku może pomóc w śledzeniu lwich ruchów. Źródło: Ecology and Evolution, Bioacoustics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pozbawiony jednego oka i tylnej nogi lew z Ugandy znalazł zaskakujący sposób na przeżycie
Żyjące dziko ranne zwierzęta mają niewielką szansę na przeżycie. Niezdolne do polowania drapieżniki żywią się padliną lub resztkami pozostawionymi przez ich stado. Jednak 11-letni Jakub, niepełnosprawny lew z Parku Narodowego Królowej Elżbiety w Ugandzie opracował pomysłowy sposób na polowanie. Pozwala mu to na znaczną samodzielność i przede na wszystkim przeżycie.
Liczący sobie 11 lat Jakub jest drapieżnikiem z pierwszych stron gazet. I to całkiem dosłownie. W ubiegłym roku serwisy informacyjne całego świata pokazywały film, na którym Jakub i jego brat Tibu przeprawiali się przez rzekę pełną krokodyli. Pokonali dystans około 1,5 kilometra. Jest to najdłuższa wodna wycieczka lwów, jaka kiedykolwiek została zarejestrowana. Obaj lwi bracia są od 2017 roku badani przez Alexandra Braczkowskiego. To naukowiec i filmowiec związany z ugandyjską organizacją zajmującą się ochroną przyrody i rozwojem lokalnych społeczności – Kyambura Lion Monitoring. Najbardziej wytrzymały lew w Afryce – Założyłbym się o cały swój dobytek, że patrzymy na najbardziej wytrzymałego lwa w Afryce. Został przebity rogiem przez bawoła, jego rodzina została otruta przez handlarzy, sam wpadł w sidła kłusowników, a ostatecznie stracił nogę w kolejnym ataku – w stalowej pułapce. Jakub wykorzystał już wiele ze swoich dziewięciu żyć – napisał Alexander Braczkowski w artykule opublikowanym na łamach Griffith University News. View oEmbed on the source website Fakt, że zwierzę przetrwało, naprawdę wydaje się cudem. Choć z drugiej strony jest przykładem niezwykłych zdolności adaptacyjnych Jakuba oraz jego ewidentnej inteligencji. Do wypadku, w którym stracił tylną nogę doszło w 2020 roku. Badacze byli przekonani, że lew nie przeżyje takiego okaleczenia. – A jednak się nie poddał – podkreśla Alexander Braczkowski. Udając lamparta Sekretną metodę polowania niepełnosprawnego lwa ujawniły nagrania z kamery termowizyjnej umieszczonej na dronie. Wynika z nich, że Jakub, jakby na to nie patrzeć lew, nauczył się zachowywać jak lampart. Lwy powalają swoje ofiary podczas frontalnego ataku, natomiast lamparty urządzają zasadzki. Trójnogi Jakub również nauczył się urządzać zasadzki z bliskiej odległości. Kryje się przed swymi ofiarami w gęstych zaroślach i lasach. Czeka w ukryciu, by nagle zaatakować. – Poluje też na ofiary, których lwy zwykle nie wybierają. Podczas nocnych nagrań udało się zarejestrować Jakuba polującego na 200-kilogramowe świnie leśne. Polował samotnie lub w towarzystwie brata – mówi Braczkowski. Naukowiec wyjaśnia, że jest to bardzo nietypowa, choć skuteczna taktyka przetrwania. – To, że skupia się na konkretnym gatunku świń, wskazuje, że zmienił dietę. Dlatego zachowuje się bardziej jak lampart i podejmuje duże ryzyko. Ale musi tak robić, aby przetrwać. I co najważniejsze – to działa – podkreśla badacz. Andrew Loveridge z organizacji Panthera, zajmującej się ochroną dzikich kotów na całym świecie dodaje, że utrata kończyn z powodu sideł jest powszechna wśród kotowatych na całym świecie. – Na szczęście tak samo powszechna jest zdolność adaptacji – dodaje Craig Packer z Uniwersytetu Minnesoty, który od dekad bada zachowanie lwów. – Spodziewałbym się podobnych zachowań u innych grup lwów w tym samym rejonie, które mają wszystkie cztery nogi – mówi Packer. Ratunek dla zagrożonego gatunku Lwy w Parku Królowej Elżbiety polują zazwyczaj na duże i szybko poruszające się zwierzęta, jak antylopy i bawoły. Jednak już od lat 60. ubiegłego wieku pojawiają się informacje, że lwy czasami przejawiają zachowania charakterystyczne dla lampartów. Jednym z nich jest wspinanie się na drzewa. Ale nawet te wspinające się na drzewa lwy zachowują charakterystyczne dla gatunku metody polowania, a lwy niepełnosprawne, tzw. „trójnogi” (tripod lions), zwykle są utrzymywane przy życiu przez stado. Nowa strategia łowiecka trójnogiego Jakuba może być zachowaniem wyuczonym. Jeśli udałoby się nauczyć tego inne niepełnosprawne lwy, mogłoby to pomóc odwrócić spadek liczby tych drapieżników w regionie dotkniętym utratą siedlisk, zmianami klimatu i ekspansją ludzkich społeczności. – Dlatego Jakub jest tak ważny, zarówno symbolicznie, jak i genetycznie – podkreśla Braczkowski. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
TOP 10 zwierząt Afryki. Każdy miłośnik przyrody marzy o spotkaniu z nimi
Zwierzęta Afryki budzą fascynację i lęk. Podpowiadamy, które z nich warto zobaczyć i jak to zrobić w bezpieczny sposób.
W tym artykule: Słoń – szara eminencja sawanny Lampart – mam cię na oku! Lew – spacer z królem dżungli Nosorożec – biały czy czarny? Szympans – człowiek lasu Żyrafa – wdzięk nielimitowany Zebra – jaki naprawdę ma kolor? Hipopotam – fajtłapowaty killer Bielik afrykański – amator ryb Struś – diament do obiadu Siedzieliśmy przy ognisku, gdy z mroku doszło nas porykiwanie lwów. Lodge i campingi w wielu miejscach Afryki nie są w żaden sposób odgrodzone od dzikich zwierząt, a jednak nie dochodzi tam do wypadków. Wystarczy poznać reguły panujące na sawannie i się do nich stosować. W tym przypadku, aby pójść do namiotu, trzeba było przez walkie-talkie wezwać strażnika. Znał większość okolicznych dzikich zwierząt od maluchów, więc wiedział jak bezpiecznie nas odprowadzić. Za to z samochodu można przez cały dzień bezpiecznie obserwować stworzenia większe i mniejsze. W parkach narodowych są tak oswojone z turystami, że czasem wykorzystują auta jako miły cień! Słoń – szara eminencja sawanny Maluch nieporadnie usiłował się napić, w końcu wszedł cały do wody, chlapiąc radośnie dookoła. Dla małych słoni opanowanie posługiwania się trąbą jest prawdziwym wyzwaniem. Ale nic dziwnego, skoro jest w niej aż 40 tys. mięśni! Trąba służy nie tylko do podawania jedzenia, lecz także rozmowy. Przytula się nią przyjaciół i okazuje swój nastrój. Słoń z trąbą do góry nie przynosi szczęścia. Jeśli bada otoczenie (a ma węch czulszy niż pies!) to pół biedy. Jeśli jednak porykuje, może być to zapowiedzią ataku i wtedy lepiej zejść mu z drogi! Lampart – mam cię na oku! To szokujące i wyjątkowo rzadkie zdjęcia. Lampart przyłapany na... kanibaliźmie Szokujące zdjęcia pokazują lamparta, który ciągnie truchło innego na drzewo, do swojej kryjówki. Najprawdopodobniej za chwile go zje. Dlaczego zabija członka tego samego gatunku? To prawdziwy duch buszu. Możesz być o trzy metry od niego i go nie zobaczysz, jeśli tego nie zechce – mówią przewodnicy o lamparcie. Święte słowa! Zdarzyło mi się być tuż obok i dostrzegałam go dopiero wtedy, gdy wielki kot zechciał się pokazać. Chyba, że leżał akurat na drzewie. Obserwując rozłożyste drzewa kiełbasiane zawsze patrzę, czy nie ma jakiegoś dziwnego wybrzuszenia. Choć najprościej jest zobaczyć lamparta po... samochodach. Jeśli stoi ich wiele koło drzewa, z pewnością na konarze odpoczywa ktoś wyjątkowy! Lew – spacer z królem dżungli Jedną z najsłynniejszych lwic była Elsa. Osieroconego malucha przygarnęli Joy i George Adamsonowie, którzy nauczyli ją polować. Z czasem ich podopieczna dołączyła do stada dzikich lwów. Ta historia sprawiła, że tysiące ludzi na całym świecie zapragnęły spacerować z lwami. Tak jak robił to George, przygotowując Elsę do życia w buszu. Jednak turyści nie mają świadomości, że płacąc spore pieniądze za te spacery, w żaden sposób lwom nie pomagają. Oswojone z ludźmi, nigdy nie zostaną wypuszczone na wolność. Zaś gdy dorosną, są sprzedawane na komercyjne polowania. Dlatego warto zawsze dobrze sprawdzać miejsca oferujące bliski kontakt z dzikimi zwierzętami. Wiele z nich służy wyłącznie bogaceniu się ich właścicieli. Nosorożec – biały czy czarny? Zarówno biały jak i czarny jest... szary! Nazwa biały wzięła się od afrykanerskiego „wyd” (szeroki), co odnosiło się do jego szerokiego nosa. Tyle, że europejski badacz zapisał to jako „white” i tak już zostało. Gdy widzisz nosorożca z maluchem, łatwo rozpoznasz gatunek po tym, jak prowadzi dziecko. Czarny ma malucha za sobą, bo wędrując przez kolczaste krzaki toruje mu drogę. Natomiast biały, żywiący się głównie trawą, ma dziecko przed sobą. Choć nie mają dobrego wzroku, rekompensuje im to świetny węch i słuch. Niestety, rogi są ich przekleństwem. Spopularyzowane m.in. przez Salvadora Dali jako afrodyzjak, stały się cennym towarem. Co roku tysiące tych zwierząt są zabijane. Szympans – człowiek lasu Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań Czy to prawda, że wyłącznie my, ludzie, potrafimy posługiwać się skomplikowanym językiem? I że jedynie my mamy zdolność składania ze słów różnych wyrażeń, a z wyrażeń – zdań? ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/szympansy-maja-ukryty-jezyk-nikt-o-tym-nie-wiedzial-dopoki-nie-przeanalizowano-nagran-tysiecy-nawolywan-fot-avalon-universal-images-group-via-getty-images-d9a6210.jpeg" width="938" height="621" alt="Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań (fot. Avalon/Universal Images Group via Getty Images)" title="Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań (fot. Avalon/Universal Images Group via Getty Images)" /> Kiedy Jane Goodall zaczynała badania nad szympansami, besztano ją za antropomorfizację i przypisywanie zwierzętom ludzkich uczuć. Z czasem okazało się, że to ona miała rację. Szympansy potrafią odczuwać smutek, miłość, złość, radość czy zazdrość. Podobnie jak my, tworzą rodziny i czasem sobie pomagają, a czasem przeciwko sobie spiskują. Samo życie! Za każdym razem, gdy udaje mi się je spotkać, mam wrażenie obserwowania istot bardzo ludzkich. Co ciekawe, często przejmują nasze emocje. Gdy stado jest wysoko na drzewach i ludzie na dole frustrują się, że czas obserwacji mija, a dobrych zdjęć nie ma, zwierzęta wydają się być bardzo pobudzone. Wystarczy jednak się wyciszyć, by zaczęły schodzić z drzew, bez lęku posilając się lub odpoczywając kilka metrów od nas! Żyrafa – wdzięk nielimitowany Mimo niebotycznych rozmiarów (dorosłe osiągają nawet 6 metrów!), poruszają się z niezwykłą gracją. A wędrują bezustannie, bowiem ich ulubione drzewa – akacje – bronią się przed objadaniem liści, wydzielając gorzką taninę. To dlatego żyrafy muszą często zmieniać miejsce posiłku. Co ciekawe, dietę uzupełniają... zwietrzałymi kośćmi, dzięki czemu uzupełniają minerały. Sięgając po nie, muszą dobrze się rozejrzeć, bowiem z głową w dole są łatwym łupem dla drapieżników. Zagrożone potrafią biec nawet do 50 km/godz. Jednak tylko na krótkim dystansie, bo taki wysiłek grozi im zawałem serca. Zebra – jaki naprawdę ma kolor? Przewodnicy żartują czasem, że samce są czarno-białe, zaś samice biało-czarne. W rzeczywistości wszystkie zebry przed narodzinami są... czarne! Za to gdy już pojawią się na świecie, mama i maluch uczą się własnego "kodu kreskowego", bo każde zwierzę ma unikatowy deseń. Naukowcom w końcu udało się też ustalić, do czego służą paski. To kamuflaż, dzięki któremu na zebrach siada mniej much. A gdy uciekają, drapieżniki potrzebują chwili dłużej, by wyłuskać w pasiastym tłumie poszczególnego osobnika. Te ułamki sekund czasem decydują o życiu! Hipopotam – fajtłapowaty killer Choć wygląda jak sympatyczny fajtłapa, hipopotam należy do najbardziej śmiercionośnych zwierząt, zabijając około 500 osób rocznie. Wszystko przez to, że jest zwierzęciem terytorialnym i bardzo źle znosi zbyt bliskie towarzystwo ludzi. A że ma zębiska długie do 50 cm, to kłapnięcie paszczą jest zabójcze. Na co dzień najbardziej lubi wylegiwanie się w wodzie, byle nie była zbyt głęboka, bo... nie potrafi pływać! Za to umie wstrzymać oddech nawet na kilka minut i wędrować po dnie. Bielik afrykański – amator ryb By dostrzec zwinność, z jaką bielik afrykański chwyta rybę, trzeba zrobić zdjęcia seryjne lub puścić film w zwolnionym tempie. Ptak nadlatuje bezszelestnie, wyciąga szpony przed siebie, chwyta ofiarę i odlatuje na drzewo. To wszystko trwa dosłownie ułamek sekundy! Największe szanse na zobaczenie takiego polowania są na jeziorach Baringo i Naiwasha w Kenii, gdzie przewodnicy rzucają bielikom ryby. Kto raz usłyszał nawoływania bielika, zawsze będzie je pamiętać. Dla wielu osób to głos Afryki, który na zawsze mają w sercu. Struś – diament do obiadu Popularne przekonanie, że przestraszony ptak chowa głowę w piasek, wzięło się stąd, że strusie łykają kamyki, aby rozdrobnić pokarm. O mało nie przyczyniło się to do ich zagłady, gdy na początku XX w. w żołądkach ptaków znaleziono diamenty! Na szczęście dla całego gatunku okazało się, że łykały je przypadkowo... Niewiele stworzeń chce zadzierać ze strusiami, bo ich masywne nogi zakończone solidnym pazurem to prawdziwie zabójcza broń. Mówi się, że byłyby w stanie zabić kopnięciem nawet lwa. Jeśli więc zdarzy ci się być w pobliżu strusia, lepiej nie podchodź zbyt blisko! Więcej ciekawostek o Afryce znajdziecie w książce Anny Olej-Kobus „Zwierzęta Afryki. Przewodnik na safari”, wydanej pod patronatem Travelera.
Odważny jak neandertalczyk: nasi wymarli kuzyni polowali na lwy jaskiniowe. I to z powodzeniem
Neandertalczycy polowali na najgroźniejsze zwierzęta swoich czasów, czyli lwy jaskiniowe. Najprawdopodobniej wykorzystywali również ich skóry. Dowodzą tego badania kości lwów znalezionych w Niemczech.
W tym artykule: Kto polował na lwy jaskiniowe? Ślad na żebrze Neandertalczycy byli myśliwymi Lwy jaskiniowe były przerażającymi drapieżnikami. Miały ponad trzy metry długości, półtora metra wysokości (licząc do ramienia) i ważyły kilkaset kilogramów. Pojawiły się na Ziemi kilkaset tysięcy lat temu. Przez ok. 200 tys. lat były najgroźniejszym drapieżnikiem Eurazji. Większe od współczesnych lwów afrykańskich, zasiedlały różne środowiska – od stepów po góry. Polowały na największych roślinożerców, takich jak mamuty, bizony czy konie. Mogły stawić czoło nawet niedźwiedziowi jaskiniowemu. Ich szczątki często znajdowane są w jaskiniach, w osadach z epoki lodowcowej – stąd pochodzi ich nazwa. Lwy jaskiniowe pozostają jednak związane ze skalnymi grotami w jeszcze inny sposób. Ich wizerunki stanowią ważny motyw malowideł umieszczanych w jaskiniach przez najstarszych przedstawicieli Homo sapiens. Rysunki lwów znajdują się np. w grotach w Jurze Szwabskiej w południowo-zachodnich Niemczech albo na ścianach francuskiej Grotte Chauvet. W tym drugim przypadku pochodzą sprzed 34 tys. lat. Kto polował na lwy jaskiniowe? To wskazuje, że lwy jaskiniowe – i polowania na nie – miały istotne kulturowe znacznie dla naszych przodków. Można przypuszczać, że stanowiły symbol mocy i siły, które zyskiwało się po zabiciu drapieżnika. Jednak Homo sapiens nie byli jedynymi, którzy gotowi byli ryzykować, by zabić królów plejstocenu. W czasopiśmie naukowym „Scientific Reports” ukazała się właśnie praca, która dowodzi, że na lwy jaskiniowe polowali również neandertalczycy. Do takiego wniosku doszedł zespół zooarcheologa Gabriele Russo z Uniwersytetu w Tübingen. Naukowcy ponownie przebadali szczątki lwa jaskiniowego, znalezionego w latach 80. w Siegsdorf w Niemczech. Kości drapieżnika pochodzą sprzed 48 tys. lat. Już wcześniej wiadomo było, że znajdują się na nich nacięcia sugerujące, że ssak po śmierci został porąbany na części. Teraz jednak Russo znalazł nową wskazówkę, potwierdzającą przypuszczenie, że padł ofiarą zręcznych łowców. Ślad na żebrze Wskazówką tą był punktowy ślad pozostawiony na wewnętrznej stronie jednego z żeber lwa. – To uszkodzenie wyraźnie różni się od śladów ugryzień pozostawianych przez mięsożerców – mówi Russo cytowany przez portal phys.org. – Wygląda jak zranienie pozostawione przez broń myśliwską. Co nią mogło być? Badacze podejrzewają, że lew został trafiony miotaną włócznią już w momencie, gdy leżał na ziemi. Do tego wniosku doprowadziła ich cyfrowa rekonstrukcja szkieletu, pokazująca sposób, w jaki włócznia wbiła się w brzuch lwa. Neandertalczycy byli myśliwymi Russo wraz z pozostałymi badaczami uważa, że tamtego lwa upolowali neandertalczycy. Wskazuje na to jego wiek. Ok. 50 tys. lat temu Europa była domem neandertalczyków. A zatem to najprawdopodobniej oni byli na tyle odważni, by polować na lwy. Drugi dowód wspierający tę hipotezę naukowcy znaleźli w jaskini Einhornhöhle w Dolnej Saksonii. W osadach sprzed 190 tys. lat znaleźli czubki palców lwa jaskiniowego. Na nich z kolei znaleziono nacięcia, które mogły powstać tylko podczas skórowania zwierzęcia. Według Russo tamten lew został oskórowany wraz z łapami i pazurami. Naukowcy podejrzewają, że skóra zwierzęcia została następnie zabrana przez neandertalczyków do jaskini. Tam mogła służyć do celów rytualnych albo po prostu do dekoracji. Jednak – zdaniem Russo cytowanego przez „New Scientist” – neandertalczycy raczej nie polowali zbyt często na lwy jaskiniowe. Wybierali wielkich roślinożerców, jak słonie czy mamuty. Te drugie były powszechniejsze niż lwy jaskiniowe, zaś upolowanie ich niosło ze sobą mniej niebezpieczeństw. Źródła: Scientific Reports, Phys.org, New Scientist. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Niski poziom rzeki Missisipi odsłonił skamieniałość dawno wymarłego stworzenia. Co to za gatunek?
Mieszkaniec stanu Missisipi znalazł fragment szczęki stworzenia, niepodobnego do żadnego żyjącego w Stanach Zjednoczonych. Późniejsze badania wykazały, że kości należały do dawno wymarłego lwa amerykańskiego.
W tym artykule: W wyschniętej rzece Missisipi odnaleziono bardzo rzadką skamieniałość Lew amerykański był największym kotowatym w Ameryce Północnej To kolejne odkrycie, które odsłoniła wysychająca rzeka Missisipi Missisipi to druga najdłuższa rzeka w Stanach Zjednoczonych. Jej długość od źródeł Missouri wynosi aż 5970 km, co czyni ją trzecią na świecie pod względem długości. Stanowi ważną drogę wodną i jest wykorzystywana do nawadniania wielu amerykańskich miast. Jednak przez dotkliwą suszę rzeka od wielu miesięcy wysycha. Dlatego wyłaniają się z niej m.in. zatopione statki i sprzęt morski. W wyschniętej rzece Missisipi odnaleziono bardzo rzadką skamieniałość W ciągu ostatnich tygodni poziom wody w Missisipi, w pobliżu miasta Rosedale, znów się obniżył, ujawniając kolejną mieliznę. Jeden z okolicznych mieszkańców, Wiley Prewitt zauważył tam dziwny przedmiot, który wystawał z mułu rzecznego. Chwilę później okazało się, że jest to sporej wielkości kieł. Mężczyzna nie był pewny, do jakiego zwierzęta mógł należeć. Przypadkowy odkrywca postanowił przekazać swoje znalezisko paleontologom. Wymarłe gatunki zwierząt. 7 z nich, których już więcej nie zobaczymy lub są zagrożone wyginięciem Codziennie z naszej planety znika niemal 150 gatunków roślin i zwierząt. Poznajcie wymarłe gatunki zwierząt, których już nigdy nie zobaczymy. Późniejsze badania wykazały, że Prewitt odnalazł niezwykle rzadką skamieniałość stworzenia, które ostatni raz przemierzało Amerykę Północną ok. 11 tys. lat temu, pod koniec ostatniego zlodowacenia. Paleontolodzy twierdzą, że kawałek szczęki należała do lwa amerykańskiego (Panthera atrox). Lew amerykański był największym kotowatym w Ameryce Północnej Lew amerykański był dużym ssakiem drapieżnym z rodziny kotowatych. Był też drugim co do wielkości podgatunkiem lwa, jaki kiedykolwiek zamieszkiwał naszą planetę. Miał 3,5 metra długości z ogonem, co oznacza, że był o ok. 25% większy od dzisiejszego lwa afrykańskiego. Samce tego gatunku ważyły ok. 275 kg, a samice ok. 175 kg. Naukowcy podejrzewają, że był potomkiem lwa jaskiniowego (Panthera spelaea) i żył na terytorium całej Ameryki Północnej. Zamieszkiwał głównie prerie. Mógł również przywędrować do Argentyny i Chile. Pierwszy znane osobniki pojawiły się co najmniej 340 tysięcy lat temu. Badacze przyznają jednak, że w samych Stanach Zjednoczonych do tej pory odnaleziono niezwykle mało dowodów na istnienie tych zwierząt. Kieł, który odnalazł Wiley Prewitt, jest dopiero czwartą odnalezioną skamieniałością lwa amerykańskiego. To kolejne odkrycie, które odsłoniła wysychająca rzeka Missisipi – Kiedy pan Prewitt przyniósł nam fragment szczęki tego stworzenia, przecieraliśmy oczy ze zdumienia. Nie mogliśmy uwierzyć, że to mogą być tak rzadkie szczątki – mówił George Phillips, paleontolog z Muzeum Historii Naturalnej Missisipi. Zobaczysz je tylko w jednym miejscu na Ziemi. Na szczęście czują się tam doskonale Choć lwy afrykańskie dostają prawdziwie lwią część uwagi, niektórych może zaskoczyć fakt, że kolejny podgatunek tego wielkiego kota żyje w Azji. Paleontolodzy twierdzą, że lew amerykański prawdopodobnie wyglądał bardzo podobnie do lwa afrykańskiego. – Nie wiemy jednak, czy miał identyczną grzywę, jak współczesne lwy. Włosy, niestety, są bardzo rzadko spotykane w zapisie kopalnym – mówi paleontolog Kate Lyons w rozmowie z Newsweekiem. To nie jedyne niezwykłe odkrycie, które ujrzało światło dzienne w ostatnim czasie. W październiku archeolodzy odnaleźli wrak statku parowego z przełomu XIX i XX wieku o długości ok. 30 metrów. Według ekspertów może być to wrak promu Brokhill Ferry, który zatonął ponad 100 lat temu. Źródło: Smithsonian. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zwierzęta kotowate - ewolucja i gatunki. Najważniejsze informacje
Zwierzęta kotowate przeszły długą drogę do formy, w której występują w dzisiejszym świecie. Jak przebiegała ewolucja kotowatych? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Ewolucja zwierząt kotowatych Pierwszy gatunek kotowatych Koty szablozębne Smilodon Lampart Lew afrykański Tygrys bengalski Wbrew pozorom, pierwotne formy wielkich kotów nie wykazywały cech wskazujących na to, że późniejsze tory ewolucji poprowadzą tę rodzinę do postaci superdrapieżników, zdolnych do polowania na duże ssaki roślinożerne. O tym, że kotowate trafiły na szczyt łańcucha pokarmowego, zadecydowały przede wszystkim zmiany klimatu, które pociągnęły za sobą poważne zmiany w środowisku. Na wstępie wypada wyjaśnić, czym właściwie są zwierzęta kotowate. To pojęcie odnosi się do rodziny zaliczanej do rzędu drapieżnych w gromadzie ssaków. Współcześnie klasyfikuje się je w 40 gatunkach podzielonych na rodzaje. Występują niemal na wszystkich kontynentach, a w swoim naturalnym środowisku najczęściej są szczytowymi drapieżnikami. Powyższe wynika z faktu, że mówimy tu o hipermięsożercach, czyli o gatunkach odżywiających się wyłącznie pokarmem mięsnym. Zanim jednak ci drapieżcy wspięli się na sam szczyt piramidy pokarmowej, musieli przejść długą drogę. Ewolucja zwierząt kotowatych Przodek dzisiejszych kotów wykształcił się na przełomie oligocenu i miocenu (25-16 mln lat temu). Mowa o rodzaju Proailurus, w którym wyróżnia się gatunek typowy Proailurus lemanensis. Zwierzę zamieszkiwało tereny dzisiejszych Niemiec, Hiszpanii, Mongolii i Nebraski. Pod względem kształtu i rozmiarów mógł przypominać współczesnego kota domowego. Podobnie jak dzisiejsze gatunki, miał oczy skierowane ku przodowi, które zapewniały mu widzenie stereoskopowe. Miał też spłaszczony pysk. Chcesz, by każdy kot cię kochał? Wystarczy jedna prosta sztuczka Nowe badanie wykazało, że powolne mruganie do kota zapewnia pozytywną komunikację między tobą a zwierzęciem – jest to kocia wersja uśmiechu. Na tym kończą się jednak wszelkie podobieństwa. Proailurus był wyposażony w zęby trzonowe, w jego szczęce nie było natomiast kłów - jednego z największych atrybutów łowieckich kotowatych. Pod względem anatomii, zdecydowanie bliżej mu było do dzisiejszych łaszowatych, co zdaje się sugerować, że kotowate i kotokształtne miały wspólnego praprzodka. W skałach młodszych niż te, w których odnajdywane są skamieniałości Proailurus, ślady kotowatych są niezwykle ubogie. "Okres posuchy", o którym mowa, trwał kilka milionów lat. Naukowcy nazywają go "kocią luką". Istnieje kilka teorii na temat tego stanu, jednak dokładna przyczyna jego wystąpienia nigdy nie została poznana. Pierwszy gatunek kotowatych Mniej więcej 15 mln lat temu miały miejsce istotne zmiany klimatyczne. Klimat przeistoczył się w suchy, a obszary, które wcześniej porastały gęste lasy, przybrały formę stepu i sawanny. Takie środowisko faworyzowało dużych roślinożerców, zdolnych przemierzać znaczne odległości. Zwierzyna łowna stawała się większa, co za tym idzie - zmiany ewolucyjne nie mogły ominąć drapieżników. Gepardy na krawędzi Najdelikatniejsze z wielkich kotów są równocześnie – paradoksalnie – najsprytniejsze i najtwardsze ze wszystkich Jednym z pierwszych dużych kotów był Homotherium - drapieżnik, który pod względem rozmiarów przypominał lwa, ale był wyposażony w krótki jak u rysia ogon. Zwierzę, o którym mowa, reprezentowało rodzinę machajrodonów, czyli tzw. kotów szablozębnych, które charakteryzowały się kłami znacznie dłuższymi niż kły dzisiejszych kotowatych. W tych samych ekosystemach występowały też inne duże koty, m.in. gepardy, lwy i lamparty (najstarsze skamieniałości z Afryki datowane są na ok. 3,5 mln lat). Należy jednak wyraźnie podkreślić, że ówczesne kotowate nie osiągnęły jeszcze szczytowej formy ewolucyjnej. To miało nastąpić dopiero z nastaniem plejstoceńskich epok lodowcowych. Właśnie wtedy wykształcił się rodzaj Smilodon, powszechnie nazywany tygrysem szablozębnym. Koty szablozębne Smilodon Najstarsze skamieniałości przedstawicieli tego rodzaju liczą 2,5 mln lat. Warto zaznaczyć, że współcześnie rozróżnia się trzy gatunki, składające się na rodzaj Smilodon. Najstarszym jest Smilodon gracilis, który żył w okresie od 2,5 mln do 50 tys. lat temu. Zdaniem paleontologów, wielki drapieżnik mógł osiągać masę do 100 kg. Jeszcze większy był Smilodon fatalis, żyjący w okresie datowanym od 1,5 mln do 10 tys. lat temu. To zwierzę mogło ważyć 280 kg. Największym kotowatym z tego rodzaju był jednak Smilodon populator, żyjący w okresie od 1,5 mln do 10 tys. lat temu. Ten kot osiągał masę do 400 kg. Warto zwrócić uwagę, że największy i prawdopodobnie najgroźniejszy tygrys szablozębny żył jeszcze 10 tys. lat temu. Oznacza to, że nasi przodkowie najprawdopodobniej często mieli z nim do czynienia. Przodek kota domowego znaleziony w polskich jaskiniach. Odkryto szczątki sprzed 7 000 lat W czterech polskich jaskiniach, położonych w pobliżu historycznych osad hodowlanych, znaleziono szczątki dzikich kotów pochodzące sprzed blisko 7 tysięcy lat. Przodkowie dzisiejszych kotów ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zbik-europejski-na-zdjeciu-zwierze-w-parco-natura-viva-we-wloszech-7000-lat-temu-zamieszkiwal-te-same-tereny-co-zbik-z-bliskiego-wschodu-w-rejonie-dzisiejszej-polski-fot-photograph-by-joel-satore-national-geographic-photo-ark-313ccad.jpeg" width="938" height="565" alt="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" title="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" /> Przez długi czas szablozębne funkcjonowały tuż obok innych dużych kotów. Trzeba jednak zaznaczyć, że ich anatomia była zupełnie inna. Posturą bardziej przypominały niedźwiedzia. Nie goniły swojej ofiary, a polowały z zasadzki. Co ciekawe, naukowcy są zdania, że ich szczęki były słabsze niż współczesnych wielkich kotowatych. Nie zmienia to jednak faktu, że dzisiejsze gatunki wywodzą się z osobników żyjących wiele milionów lat temu. Kilka najciekawszych opisujemy poniżej. Lampart Praprzodek lamparta najprawdopodobniej zapoczątkował linię wielkich kotów, która pojawiła się na naszej planecie mniej więcej 6,4 mln lat temu. Obecnie, gatunki tego rodzaju zamieszkują Azję i Afrykę. Ich naturalnym środowiskiem są gęste lasy, ale można spotkać je także na sawannach oraz w obszarach górskich. Lamparty osiągają długość od 100 do 150 cm, a masa ich ciała dochodzi do 90 kg. Warto podkreślić, że wciąż niewiele wiemy na temat zwyczajów tego kota. Lamparty są na tyle czujne, że trudno je śledzić nawet w rezerwatach. Lew afrykański Z tej samej linii wywodzi się lew afrykański. Najstarsze skamieniałości linii rozwojowej tego kota liczą sobie 3,5 mln lat. W późnym plejstocenie, wczesne formy tego zwierzęcia były najbardziej rozpowszechnionymi ssakami lądowymi, zamieszkującymi obie Ameryki, Eurazję i Afrykę. Współcześnie, lwy spotykamy wyłącznie w Afryce (z wyjątkiem lwa azjatyckiego, który nielicznie występuje w Indiach). Dorosły samiec osiąga długość do 250 cm i może ważyć nawet 280 kg. Co ciekawe, lwy są jedynymi kotowatymi, które żyją w grupach rodzinnych. Badanie DNA ujawnia sekrety wilkorów z „Gry o Tron” Wymarły rodzaj olbrzymiego drapieżnika epoki lodowcowej, na którym George R.R. Martin oparł wilkory z „Gry o Tron”, okazuje się być bardziej odległym kuzynem współczesnych wilków niż... Tygrys bengalski Może się wydawać, że współczesne tygrysy są spokrewnione z tygrysami szablozębnymi. W rzeczywistości, ewolucję obu gatunków dzieli kilka milionów lat. Najliczniejszym podgatunkiem tego kota jest tygrys bengalski, którego dziką populację szacuje się na ok. 1700-1900 osobników. Występuje na Półwyspie Indochińskim, gdzie zasiedla lasy tropikalne, bagienne i rozległe łąki. Osiąga długość do 310 cm i masę do 325 kg. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać?
Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno się zobaczyć Big Five.
W tym artykule: Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Spotkanie z Wielką Piątką Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five Wielka Piątka Afryki znana jest ze swojej waleczności, szczególnie, kiedy w grę wchodzi ochrona potomstwa lub gdy zwierzęta same znajdują się w centrum zagrożenia. Dlatego decydującym czynnikiem w ukształtowaniu Big Five nie były osiągane przez zwierzęta kształty czy rozmiary, a trudność w ich upolowaniu. W skład afrykańskiej piątki wchodzi pięć gatunków ssaków, uznanych przez tamtejszych myśliwych za najbardziej niebezpieczne na kontynencie. Są to: Zwierzęta na safari – które gatunki można na nim zaobserwować? Zwierzęta safari należą do najbardziej fascynujących gatunków. Udział w wyprawie to w zasadzie obowiązkowy punkt programu w trakcie urlopu spędzanego w Afryce i jednocześnie - jedna z najw... słoń afrykański – największe współcześnie żyjące zwierzę lądowe; nosorożec czarny – niestety, za sprawą kłusownictwa jego populacja ciągle maleje; bawół afrykański – gatunek, który nigdy nie został nigdy udomowiony; lampart – czwarty pod względem wielkości kot świata; lew – jedyny kot żyjący w stadzie. Pytanie, dlaczego do tego grona nie należy na przykład żyrafa? Odpowiedź brzmi: bo jest za łagodna! Wielka Piątka Afryki została stworzona jeszcze w czasach kolonialnych, kiedy Afrykę masowo odwiedzali biali myśliwi. To oni zrobili ranking zwierząt najbardziej cenionych jako trofea. Jak już wspomnieliśmy, nie chodziło nawet o wielkość. Premiowano zwierzaki najbardziej niebezpieczne dla myśliwego (zwłaszcza ranne), a zarazem trudne do wytropienia i ustrzelenia (chociaż to, jak się zdobycz prezentowała na ścianie rezydencji, też pewnie miało znaczenie). Oczywiście można by się spierać, dlaczego uwzględniono lamparta, a nie geparda, który jest najszybszym ssakiem świata, i dlaczego poszedł w odstawkę hipopotam, który ma na koncie więcej istnień ludzkich niż chociażby lew. W każdym razie tak, jak kiedyś ustalono, tak zostało do dziś. W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Jedynie nosorożce robią trochę zamieszania, bowiem w Afryce występują dwa gatunki: białe i czarne (wbrew nazwom nie różnią się kolorem, ale m.in. zachowaniem). Większości turystom jest wszystko jedno, którego zobaczą, ale zdarzają się też „ortodoksi”, którzy do Wielkiej Piątki zaliczają wyłącznie rzadkiego nosorożca czarnego. Wybór krajów, w których można zobaczyć całą Big Five na wolności, nie jest wcale taki duży: Tanzania, Kenia, RPA, Malawi, Namibia, Zambia, Zimbabwe, Demokratyczna Republika Konga, Botswana i Uganda – ale w trzech ostatnich dyskusyjna staje się obecność nosorożca. Poza tym nawet w najbogatszym w życie zwierzęce parku czy rezerwacie niekoniecznie Wielka Piątka musi występować w komplecie. Na przykład w słynnym Etosha National Park w Namibii brakuje bawołu, zaś z bardzo ciekawego parku Chobe w Botswanie niedawno zniknęły nosorożce (ze względu na kłusowników wywieziono je w bezpieczniejsze dla nich miejsce). Kenia to nie tylko safari. Co warto zobaczyć i czym się zachwycić? Kenia to piękny, afrykański kraj, który turystom kojarzy się głównie z safari i podziwianiem dzikiej przyrody. Podróże do Kenii są coraz częstsze. Jak zaplanować podróż do Kenii, by by... Nawet jeśli cała Big Five zamieszkuje na danym terenie, i tak jej wytropienie nie jest łatwe. – To nie zoo! – denerwują się lokalni przewodnicy, kiedy turyści wręcz żądają pokazania im wszystkich tych zwierzaków, bo przecież „biuro im obiecało w programie wycieczki”. Jeżdżąc z grupami na safari jako pilot, miałam sytuacje, kiedy trafialiśmy na całą piątkę w ciągu kilku godzin, kręcąc się w promieniu zaledwie kilku kilometrów. Bywało też i tak, że po dwóch tygodniach jeżdżenia po różnych parkach czegoś wciąż nam brakowało, zwykle lamparta albo nosorożca. Spotkanie z Wielką Piątką Najsłynniejsze parki i rezerwaty, w których występują zwierzęta Big Five: Park Narodowy Krugera w RPA, Serengeti i Ngorongoro w Tanzanii, Masai Mara, Amboseli i Lake Nakuru w Kenii, Zambezi National Park w Zimbabwe. Koszt safari organizowanego przez lokalne agencje to wydatek od ok. 40 dol./os. za 3-godzinne do ok. 100 dol. i więcej za całodniowe. Warto się upewnić, czy w cenę jest wliczona opłata parkowa. Zwierzęta Afryki. Jaki gatunki można spotkać na tym kontynencie? Afryka to miejsce niezwykłe pod wieloma względami. Na Czarnym Lądzie nie brakuje dzikich, pierwotnych obszarów, które pozostają we władaniu natury, nie człowieka. Tamtejsza przyroda, jakże...
Zoo rozważa uśpienie lwa, bo jest bezpłodny. „Stoimy przed dylematem etycznym”
14-letni Subali z norymberskiego zoo może zostać uśpiony, jeśli potwierdzi się, że samiec jest bezpłodny. – Stoimy tutaj przed dylematem etycznym – powiedział dyrektor zoo w podcaście „Nürnberger Nachrichten”.
Dag Encke, dyrektor norymberskiego ogrodu zoologicznego, mówił o trudnej sytuacji zoo w rozmowie z dziennikarzami. W wywiadzie pojawił się temat pary lwów: 14-letniego Subali i jego sporo młodszej partnerki Aarany. Lwy zostały połączone w 2018 roku, jednak do tej pory nie doczekały się potomstwa. W związku z tym opiekunowie zwierząt zaczęli podejrzewać, że jedno ze zwierząt jest bezpłodne. Biorąc pod uwagę, że samica jest o wiele młodsza oraz – jak powiedział Encke – „bardzo cenna genetycznie”, bezpłodny najprawdopodobniej jest samiec. Jako, że jednym z głównych celów istnienia ogrodów zoologicznych jest zapewnienie dalszego istnienia gatunków, a środki oraz przestrzeń w zoo są ograniczone, władze ogrodu w Norymberdze stanęły przed „moralnym dylematem” - twierdzi Encke. – Pytanie brzmi: co możemy zrobić, gdy zwierzę nie może się rozmnażać – mówi Encke. Dodaje, że teoretycznie istnieje możliwość umieszczenia lwa w innym zoo, jednak jego zdaniem jest „wątpliwe”, aby w którymkolwiek zoo znalazło się miejsce dla starego i bezpłodnego lwa. – Praca na rzecz ochrony gatunków nie zawsze jest przyjemna i musimy porzucić romantyczny pogląd, że przestrzeń życiowa podlega samoregulacji. Poświęcamy wiele lat, aby odpowiedzieć na pytania dotyczące zarządzania populacją zwierząt – mówi Encke. Decyzja w sprawie tego, czy Subali zostanie uśpiony, najprawdopodobniej zapadnie po badaniach płodności zwierząt. Najpierw pracownicy zoo z pomocą lekarzy weterynarii przeprowadzą konieczne badania, aby wyjaśnić, czemu Subali nie doczekał się potomstwa i czy rzeczywiście jest bezpłodny. Po uzyskaniu wyników badań, konieczna będzie także decyzja wydana przez odpowiednie organy, w tym komisję ds. dobrostanu i ochrony zwierząt. Subali urodził się w 2006 r. w ogrodzie zoologicznym w Edynburgu. W 2008 r. trafił do zoo w Łodzi, gdzie miał stworzyć parę z lwicą Tycią, ale ostatecznie nie doczekali się potomstwa. W 2011 r. został przeniesiony do zoo w w Hiszpanii, a stamtąd trafił do Norymbergi.
Miesiąc w Tanzanii kosztował mnie tyle co wakacje nad Bałtykiem.
Tanzania to jeden z najbardziej fascynujących krajów Czarnej Afryki. Wiem, brzmi jak tanie hasło reklamowe, ale tak faktycznie jest! Poza legendarnym szczytem Kilimandżaro, oferuje znakomite parki narodowe, na czele z ogromnym Serengeti, w których podziwiać można Wielką Piątkę, czyli: lwa, słonia, czarnego nosorożca, lamparta i bawołu. Przez kraj przebiegają Wielkie Rowy Afrykańskie, a w jego granicach można znaleźć ślady pierwszych człowiekowatych. Tuż obok zaś kusi wyspa Zanzibar, znana z przypraw, bajkowych plaż i lazurowego morza, w którym całe tygodnie czy miesiące spędzają nurkowie. Do tego kraj nie jest drogi, ale przy odrobinie zaangażowania i po poznaniu lokalnych trików można jeszcze zaoszczędzić. Sposoby na tanią Tanzanię i Zanzibar Poleć do Kenii Aby znaleźć najtańszy bilet, przed wylotem warto sprawdzić oferty do sąsiedniej i popularniejszej wśród turystów Kenii. Np. do Mombasy lata sporo niedrogich czarterów i zdarzają się propozycje samych przelotów (za blisko 2 tys. zł). Poza tym lot do stolicy Kenii, Nairobi, w niektórych przypadkach ma większy sens niż do Dar es Salaam – największego miasta w Tanzanii; np. wtedy, gdy naszym głównym celem jest Kilimandżaro. Nie daj się zmowom Zdarza się, że okoliczni przedsiębiorcy stosują coś w rodzaju zmów cenowych. Np. w Aruszy hotelowa pralnia zażyczyła sobie 150 zł za wypranie kilku ubrań (nocleg był dużo tańszy!). Okazało się, że wszyscy w okolicy życzą sobie podobnych pieniędzy. Przejechałem więc do innej dzielnicy. I, tak jak sądziłem, wyprałem wszystko za 40 zł. Podobnie jest w wielu innych punktach usługowych. Warto więc odwiedzić kilka, zanim podejmiemy decyzję. Uważaj na wodzów Fajny targ z rękodziełem znajduje się w Dar es Salaam, w dzielnicy Mwenge. Przez to, że jest w miejscu nieturystycznym, można tam kupić oryginalne pamiątki w dobrych cenach. Np. dużą drewnianą figurę Masajki za 70 zł. Odradzałbym kupowanie w wioskach masajskich. W jednej z nich asystent wodza proponował mi kupno za 60 zł noża, którego używał on, a wcześniej „jego ojciec i dziad”. Dość szybko jednak dostrzegłem prawie niewidoczne literki: „Made in China”. Postaw na dala-dala Dala-dala to tanie busiki pełniące funkcję miejskich autobusów. Przejazd w obrębie miasta kosztuje nie więcej niż złotówkę. Wprawdzie musimy pogodzić się z tym, że przez całą drogę będziemy przytuleni do innych, często mocno spoconych pasażerów, ale zapłacimy prawie nic, a do tego w takich warunkach rodzą się często nowe znajomości. Dużo wyższe są ceny taksówek, np. za przejazd z lotniska do centrum Dar es Salaam zapłacimy 60-70 zł. Sam zdobądź szczyt Aby wejść na Kilimandżaro, należy nawiązać kontakt z miejscową agencją turystyczną w okolicznych miastach: w Moshi lub Aruszy. Agenci załatwiają wszelkie pozwolenia i uiszczają opłaty w Parku Narodowym Kilimandżaro, organizują ekipę, w której są przewodnicy, kucharz i tragarze. Indywidualnych turystów, tzn. takich bez przewodnika, kucharzy i tragarza, władze parku zwyczajnie nie wpuszczają. Dlatego nie ma co próbować zdobyć Kilimandżaro na własną rękę. Koszt sześciodniowej wyprawy to zwykle 3-4 tys. zł. Na szczęście jest sposób, by tę wyprawę potanić i zapłacić jedyne 2,5 tys. zł. za pięć dni wspinaczki. Aby tak zejść z ceny, trzeba się dogadać z wieśniakami z Marangu, wsi położonej tuż przy wejściu do parku. Nie są to profesjonalni przewodnicy, ale lokalsi, którzy mają wstęp do parku. Mogą wypożyczyć też (sfatygowany) sprzęt wspinaczkowy, puchową kurtkę czy buty trekkingowe. Dzięki temu nie trzeba tych rzeczy brać z Polski. Nocuj z widokiem W Tanzanii można znaleźć nocleg za 40-60 zł, przy czym warto pamiętać, że cena za dwójkę jest zwykle tylko nieco wyższa od tej za jedynkę. Drożej jest na Zanzibarze, ale widoki za oknem nierzadko to w pełni rekompensują. Za miejsce w domku na plaży w Nungwi płaciłem ok. 90 zł. W środku były dziurawa umywalka i dość chybotliwe łóżko, ale gdy wychodziłem na ganek, miałem przed sobą obrazek, o jakim goście Hyattów mogą pomarzyć. Kup płytę... ...z lokalną muzyką. Ja w muzułmańskim Stone Town na Zanzibarze odkryłem dla siebie arabską w klimacie muzykę bashraf. Poza tym z Tanzanii nie sposób wrócić bez płyty z nieśmiertelnym – choć, fakt, kiczowatym – hitem wschodniej Afryki Jumbo, bwana! Tę piosenkę zna tu każde dziecko, śpiewana jest przez kierowców w trakcie safari i kelnerów. Krążki z Jumbo widziałem na ulicy za równowartość 3-6 zł, chociaż o oryginalność tych płyt raczej bym się obawiał. Maciej Wesołowski
Tu spędzisz noc z gepardem i pogłaszczesz po głowie koczkodana. O wolontariacie w RPA opowiada kartograf National Geographic Polska
Jest takie miejsce w Republice Południowej Afryki, przy którym nawet najlepsze safari okazuje się nudą...
W Felidae Centre w pobliżu miasta Kimberley (RPA) zgromadzono 40 zwierząt. Większość z nich (głównie lwy) została wykupiona z farm, gdzie – za opłatą – można na nie zapolować. Zwierzęta leczy się w Felidae Centre i wypuszcza na wolność. Podczas wolontariatu jest okazja, by spędzić czas w towarzystwie lwów, gepardów, serwali czy szakali. Wśród pensjonariuszy są też żbiki afrykańskie, karakale i otocjony. Dzień w centrum polega na karmieniu, pojeniu, ale też pomocy przy leczeniu oraz usuwaniu niedojedzonych posiłków z wybiegów. Niezapomnianym przeżyciem jest noc spędzona w towarzystwie kilkumiesięcznego geparda czy też usypianie koczkodana tumbili delikatnym głaskaniem po głowie. W wolnych chwilach warto wybrać się na objazd okolicy. Lokalną atrakcją Kimberley jest tzw. Wielka Dziura (ang. Big Hole), czyli malowniczy otwór w ziemi pozostały po kopalni diamentów. Warto też odwiedzić pełen dzikich zwierząt Park Narodowy Mokala. Joanna Kopka
Sir David Attenborough ma swojego własnego lwa. Niestety nigdy się nie spotkają
Przyczyna jest prosta. Lew workowaty, który właśnie został nazwany na cześć słynnego autora filmów przyrodniczych, żył około 18 mln lat temu.
Niewielki, wymarły torbacz australijski został nazwany na cześć wybitnego filmowca i przyrodnika, sir Davida Attenborough. Opis znaleziska opublikowano w „Palaeontologia Electronica”. Niewielki lew workowaty żył ok. 18 mln lat temu na terenie północnej Australii, gdzie zamieszkiwał lasy deszczowe. Jego skamieniałość odkryto w Riversleigh World Heritage Area, odludnej części północno-zachodniego Queensland. Okaz zawiera fragment czaszki i zęby. Naukowcy nazwali go Microleo attenboroughi, ze względu na niewielkie rozmiary zwierzęcia. Nazwa gatunkowa attenboroughi została zaś nadana na cześć wybitnego dziennikarza telewizyjnego i przyrodnika sir Davida Attenborough, który w tym roku skończył 90 lat. Attenborough wspierał Riversleigh World Heritage Area, opisując to miejsce jako jeden z czterech najważniejszych obszarów na Ziemi zawierających skamieniałości. Microleo należy do mniejszych przedstawicieli swojej rodziny, ważył zaledwie 600 g. "Microleo attenboroughi"mógłby w tej rodzinie odgrywać rolę uroczego, ale zadziornego kociaka" – opisuje główna autorka badań, dr Anna Gillespie z australijskiego Uniwersytetu Nowej Południowej Walii. Prawdopodobnie wspinał się po drzewach, polując na owady i niewielkie kręgowce, takie jak jaszczurki i ptaki. W tej samej formacji skalnej paleontolodzy odkryli skamieniałości jamrai (niewielkich torbaczy o długim pyszczku), oposów, kangurów, dziobaków, nietoperzy i wielu innych zwierząt. Źródło: PAP Jak ogląda góry niewidomy alpinista? Jurek Płonka przemierza najwyższe pasma Europy i zdobywa kolejne szczyty. Posłuchaj jego opowieści! View oEmbed on the source website
Musieli być bardzo zaskoczeni. Afrykańskim lwom urodziło się białe maleństwo. Żadne z rodziców nie ma takiego koloru
To śliczne maleństwo przyszło na świat w Teksasie. Najciekawsze jest to, że mama i tata lwy mają zwyczajne umaszczenie. Dlaczego zatem kociak jest śnieżno biały?
View oEmbed on the source website Maleństwo urodziło się 15 lipca w Ellen Trout Zoo, w teksańskim Lufkin. Opiekunowie lwów nie wierzyli własnym oczom. To drugie dziecko afrykańskiej lwicy imieniem Adia, która jest zwyczajnej maści. Białe futro lwów jest niezwykle rzadkie, ponieważ jest wynikiem mutacji – odpowiedzialny za biel gen jest recesywny. Pierwsze białe lwy zaobserwowano w 1938 roku, nie były jednak oficjalne udokumentowane aż do 1970. Obecnie około 300 takich lwów jest w niewoli i mniej więcej 13 na wolności. Opiekunowie w teksańskim Zoo ograniczają dostęp gości do lwiątka i nie zamierzają go wystawiać na widok publczny. Adia nie była w stanio zaopiekować się w pełni swoim pierwszym dzieckiem, Sango. Stres wywołany przez otoczenie sprawił, że miała kłopoty z karmieniem. Biały kociak nie ma jeszcze imienia, czeka na określenie płci. Nie wiadomo także, czy maluch pozostanie biały. W tym samym ogrodzie zoologicznym kilka lat temu przyszedł na świat biały lewek, który po sześciu miesiącach przybrał charakterystyczną dla króla zwierząt barwę. Tekst: Elaina Zachos Źródło: National Geographic News Posłuchaj opowieści "Rodziny bez granic" o podróżowaniu z dzieciakami do najdalszych zakątków świata! View oEmbed on the source website
W reakcji na zabicie lwa Cecila przez dentystę ze Stanów Zjednoczonych w Zimbabwe, rząd Botswany zdelegalizował sportowe polowania.
Rzecznik rządu Jeff Ramsay wyjaśnił, że rząd Botswany przyjął z ogromnym smutkiem informacje o odstrzeleniu będącego pod ochroną lwa, który, jak donoszą media, został podstępem wywabiony z Parku Narodowego Hwange w Zimbabwe. – Sugerujemy odpowiednim władzom szybkie ukaranie winnych – powiedział Ramsay. – Mamy nadzieję, że zostaną oni skazani za swój nielegalny czyn. – Uważamy, że łowieckie safari są zagrożeniem dla wielu gatunków takich jak lwy oraz że utrudniają nasze regionalne działania na rzecz walki z kłusownictwem, bo napędzają nielegalny handel, który do tego kłusownictwa zachęca – dodał Ramsay. – Od dziś myśliwi polujący dla sportu nie będą mile widziani w naszym kraju. Przypomnijmy, że kilka dni temu świat obiegła wiadomość o śmierci lwa Cecila. Amerykanin Walter Palmer, z zawodu dentysta, wywabił go z parku narodowego za pomocą przymocowanej do samochodu padliny, a następnie zabił. Potem próbował zniszczyć wszczepiony pod skórę zwierzęcia nadajnik. Mężczyzna od tamtej pory ukrywa się. Rząd Zimbabwe wystąpił o jego ekstradycję ze Stanów Zjednoczonych. (Czytaj więcej o okolicznościach śmierci Cecila)
Lew Cecil, symbol Zimbabwe, został zabity przez Amerykanina Waltera Palmera w czasie nielegalnego polowania. Wywabione z parku zwierzę wykrwawiało się przez 40 godzin.
Ciało lwa znaleziono ok. 60 km od Parku Narodowego Hwange, w którym zwierzę prowadziło dotąd spokojne życie. Na początku lipca w czasie nocnego polowania Cecil został wywabiony z parku i raniony strzałą z łuku. Zwierzę wykrwawiało się przez 40 godzin. Śmiertelny strzał oddał amerykański dentysta Walter Palmer. Amerykanin przyznał się do zabicia lwa, utrzymuje jednak, że nie wiedział, że Cecil znajduje się pod ochroną. Mężczyzna miał zapłacić 50 tys. euro pracownikom parku narodowego za pomoc w wywabieniu zwierzęcia. Zarzuty usłyszał już jeden z przewodników nielegalnego polowania. Śledztwo w tej sprawie prowadzi też państwowa agencja w USA. Śmierć Cecila wywołała głośną dyskusję na temat polowań na dzikie zwierzęta. Gabinet dentystyczny Palmera pozostaje zamknięty, ale przed budynkiem gromadzą się tłumy protestujących. Składają maskotki lwów, wystawiają transparenty i żądają wymierzenia sprawiedliwość. Pod petycją w sprawie ekstradycji kłusownika do Zimbabwe podpisało się już ponad 100 tys. osób. Minister środowiska Zimbabwe podaje, że prokurator generalny wszczął już procedurę ekstradycji Palmera z USA. Historia Cecila chwyta za serce. Lew z charakterystyczną czarną grzywą był symbolem Zimbabwe. Jeszcze jako młody lew został wykluczony ze stada przez silniejsze samce. Cecil zachował się jednak po królewsku, dołączył do innego samotnego lwa. Od tamtego czasu mocny duet górował nad pozostałymi lwami w okolicy Hwange.
W gdańskim zoo - najpierw wielka radość, potem wielka strata. Po zagryzieniu lwicy pojawia się pytanie, co zawiniło
Wielka radość Na początku października do Ogrodu Zoologicznego ZOO Gdańsk-Oliwa trafiły cztery lwy. Trzy samice z Francji: trzyletnia Tschibinda, półtoraroczne siostry Berghi i Zion oraz czteroletni samiec Arco z Lizbony. „Wielka radość. Mamy lwy!” – napisali na swojej stronie pracownicy ogrodu. Po przyjeździe do Polski samice i samiec przebywały oddzielnie. Początkowo po wprowadzeniu do wspólnej woliery zachowywały spokój. W stosunku do zwiedzających były obojętne, wyglądały na znudzone – czyli tak, jak powinny wyglądać lwy w podobnych okolicznościach. Spokojnie reagowały na tłumy, jakie pojawiły się w ogrodzie w dniu otwartym ogrodu, kilka dni przed nieszczęśliwym zdarzeni Wielka strata „13 października 2014 roku po godzinie 16.00 samiec lew Argo w czasie przygotowywania do wieczornego posiłku i noclegu zaatakował 1,5 roczną samicę Bergi” - o zdarzeniu poinformował szef gdańskiego zoo, Michał Targowski. Samiec niespodziewanie zaczął gonić lwicę, chwycił ją za szyję i udusił. Próbę interwencji podjęli pracownicy ogrodu. Bez efektu. Półrocznej Bergi nie udało się uratować. Wszystko wydarzyło się na oczach zwiedzających, a nakręcony przez gapiów film trafił do Internetu. Co zawiniło? Lew jest gatunkiem ssaka stadnego. Do podobnych zachowań wewnątrz stada dochodzi wyjątkowo rzadko. Pracownicy zoo nie potrafią jednoznacznie stwierdzić, dlaczego lew zaatakował. Możliwe, że samiec próbował w ten sposób pokazać, kto tu rządzi. Wydaje się to zasadne, zwłaszcza, że pozostałe lwice są wobec samca uległe i bardziej wycofane. Niewykluczone, że Bergi była dla samca zbyt zuchwała. Co dalej? Pracownicy ogrodu próbowali powstrzymać atak, polewając zwierzęta wodą pod ciśnieniem. Lana z dachu woda, uderzając o kraty, traciła na sile i niewystarczająco skutecznie odstraszała zwierzę. Dyrekcja zoo postanowiła zainstalować e dodatkowe zabezpieczenia: armatki wodne i gaśnice. Nie oznacza to jednak, że gdyby „ponadprogramowe” zabezpieczenia pojawiły się wcześniej, pomogłoby to uratować samicę. Władze zoo zapewniają, że zabezpieczenia wprowadzają „na wszelki wypadek”. Po tym, co się stało, agresywny osobnik został oddzielony. Jednak tylko tymczasowo. Kolejny atak wydaje się mało prawdopodobny. Gdańskie lwy to zwierzęta młode, mają jeszcze szanse stworzyć prawdziwe, rodzinne stado. Lekcja pokory - To przykre zdarzenie jest dla mnie i całego zespołu gdańskiego ZOO bardzo bolesne. Tym bardziej, że ostatnie miesiące były skoncentrowane na przygotowywaniu dobrych warunków dla lwów. musimy czuć pokorę wobec faktu, że pracując z dzikimi zwierzętami możemy się spotkać z nieprzewidywalnymi sytuacjam – napisał na stronie ogrodu dyrektor Targowski. - To młode zwierzęta, nie powinny być rozdzielone - dodaje. Pomimo straty lwicy, lwi wybieg będzie dostępny dla zwiedzających.
Król: Szczęśliwe, choć krótkie życie lwa z Serengeti
W Serengeti śmierć czyha na każdym kroku – nawet jeśli jest się wspaniałym, ciemnogrzywym lwem, jak C-Boy.
Podobno kot ma więcej niż jedno życie, ale nie dotyczy to wielkich kotów z parku Serengeti. Tu łatwo je postradać – a trup to trup. Największy afrykański drapieżca żyje krótko i na ogół kończy gwałtownie, tak samo jak jego ofiary. Dorosły samiec lwa, jeśli jest zdrowy i silny, a na dodatek dopisze mu szczęście, może osiągnąć na swobodzie sędziwy wiek 12 lat. Samica ma szanse pożyć nawet 19 lat. Oczywiście w przypadku lwa zaraz po urodzeniu oczekiwana długość życia jest znacznie mniejsza, ze względu na wysoką śmiertelność wśród młodych: połowa z nich nie dożywa ukończenia drugiego roku życia. Ale i później nie ma żadnej gwarancji na spokojny zgon. Dla pewnego dorosłego, młodego i zdrowego samca o czarnej grzywie, ochrzczonego przez naukowców imieniem C-Boy, koniec – jak się zdawało – nadszedł 17 sierpnia 2009 r. Widziała to Ingela Jansson, Szwedka z ekipy naukowców prowadzącej długoterminowe badania terenowe lwów. Znała C-Boya od dłuższego czasu, to ona nadała mu imię. Miał w tej chwili cztery–pięć lat, był w kwiecie wieku. Ona siedziała w land roverze i z odległości mniej więcej 10 m patrzyła, jak trzy inne samce uwzięły się na niego, starając się go uśmiercić. Walka o życie z przeważającymi siłami wroga była równocześnie ucieleśnieniem ogólniejszej prawdy o losie lwa w Serengeti: życie i zachowania społeczne tego drapieżnika kształtowane są nie przez zdolność do zadawania śmierci, lecz raczej przez nieustanne śmiercią zagrożenie. W dniu, o którym mowa, Jansson przyjechała nad łożysko wyschniętej rzeki Seronera, aby prowadzić obserwacje stada lwów nazwanego Jua Kali. Rozglądała się też za dorosłymi samcami, w tym także tzw. rezydentami. (Dorosły samiec lwa w zasadzie do żadnego stada nie należy; zamiast tego tworzy chwiejne sojusze z kilkoma innymi samcami, po to by objąć kontrolą jedno czy dwa stada samic i móc je zapładniać. Takie samce związane ze stadem samic z młodymi nazywa się rezydentami). Samce wspomagają samice przy polowaniu na grubą, niebezpieczną zwierzynę, jak bawoły czy hipopotamy, dzięki czemu ich wkład w stado nie ogranicza się do genów. Rezydentami przy stadzie Jua Kali byli C-Boy i jego jedyny sojusznik, złotogrzywy donżuan Hildur. Podjeżdżając do rzeki, już z daleka zobaczyła, że jakiś samiec czmycha przed innym. Wycofującym się był Hildur. Przed czym uciekał, Jansson nie wiedziała. Potem zobaczyła w trawie grupę czterech samców. Rozpoznała osobniki, w każdym razie niektóre. To byli członkowie innego sojuszu, stworzonego przez cztery ambitne młode samce, których poczynania sprawiły, że w jej notatkach grupa figurowała jako „Zabójcy”. Jeden z lwów miał krew na dolnym kle, co świadczyło, że niedawno doszło tu do walki. Drugi przywarował nisko, jakby chciał zapaść się pod ziemię. Rozpłaszczony samiec wydawał z siebie nerwowy warkot. Zbliżywszy się jeszcze, Jansson dostrzegła ciemny odcień grzywy i poznała, że to C-Boy: ranny, opuszczony przez sojusznika, otoczony przez trzech Zabójców. Zauważyła też karmiącą lwicę z nadajnikiem radiowym na obroży, członkinię stada Jua Kali. Obecność samicy oznaczała, że gdzieś w pobliżu kryją się młode, których ojcem jest C-Boy lub Hildur. Tak więc starcie między C-Boyem i Zabójcami to coś więcej niż ambicjonalna zwada. Stawką jest tu prawo do panowania nad stadem. Jeśli zwyciężą nowe samce, zabiją potomstwo rywali, a to sprawi, że samice znów wejdą w ruję. Po kilku sekundach walka rozgorzała na nowo. Trzech Zabójców otoczyło C-Boya i doskakiwało doń na zmianę od tyłu, szarpiąc pazurami zad i kąsając grzbiet, a on wywijał się i prychał, rozpaczliwie próbując się ratować. Jansson była blisko, niemal w zasięgu pryskającej z pysków śliny. Obserwowała z przejęciem przez szybę samochodu i zapamiętale fotografowała. W kłębach pyłu C-Boy wił się i ryczał, a Zabójcy, korzystając z przewagi liczebnej, na zmianę robili uniki, wycofywali się i znowu atakowali od tyłu, drąc pazurami i zębami, aż skóra na zadzie ofiary wyglądała jak dziurawy łach. Jansson była przekonana, że to ostatnie chwile życia młodego samca. Jeśli nawet nie zginie od razu, to odniósł tyle ran, że wykończą go upływ krwi i zakażenie. Po chwili walka ustała równie gwałtownie, jak się zaczęła. Trwała może minutę. Lwy się rozdzieliły. Zabójcy oddalili się niespiesznie i usadowili na szczycie kopca termitów, skąd mieli dobry widok na okolicę. C-Boy wymknął się chyłkiem. Uszedł z życiem, ale z trudem. Jansson straciła go z oczu na dwa miesiące. Podejrzewała, że marnie skończył. Tymczasem Zabójcy zajęli się samicami ze stada Jua Kali. Małe potomstwo C-Boya i Hildura zniknęło – uśmiercone przez zwycięskie samce, a może po prostu porzucone przez matki, oddane na pastwę hien. Samice weszły w ruję, a Zabójcy zostaną ojcami nowych miotów. C-Boy był passé. Samice Jua Kali za nim nie płakały. Taka jest zimna kalkulacja lwiej społeczności. Tygrysy to samotnicy. Pumy to samotnicy. Podobnie lamparty. Jedynymi towarzyskimi kotami są lwy: samice z młodymi żyją w stadach, samce tworzą związane z nimi grupy sojusznicze, a wielkość tych grup zależy od skomplikowanego bilansu ewolucyjnych zysków i strat. Dlaczego zachowania społeczne – nieobecne u innych kotów – u lwów grają tak ważną rolę? Czy to przystosowanie do polowania na grubą zwierzynę, taką jak gnu? A może w gromadzie łatwiej bronić młodych? Może życie społeczne to wynik rywalizacji o terytoria? W ciągu ostatnich 40 lat naukowcy zdołali wyjaśnić wiele szczegółów życia społecznego lwów, a większości odkryć w tej dziedzinie dokonano na podstawie długoletnich badań w jednym środowisku: w Serengeti. Park Narodowy Serengeti to mniej więcej 14 750 km2 trawiastych równin i lasów położonych w pobliżu północnej granicy Tanzanii. Poprzednikiem parku był rezerwat myśliwski ustanowiony przez kolonialne władze brytyjskie w latach 20. XX w. Obszar chroniony powiększono i przekształcono formalnie w park narodowy w 1951 r. Serengeti to część większego ekosystemu, w ramach którego odbywają sezonowe wędrówki za pożywieniem ogromne stada gnu, zebr i gazeli. Ekosystem ten obejmuje także obszary kilku rezerwatów łowieckich na zachód od granicy parku, tereny o różnym statusie (m.in. Obszar Chroniony Ngorongoro) na wschodzie oraz odpowiednik parku narodowego po drugiej stronie granicy państwowej – rezerwat narodowy Masai Mara w Kenii. Oprócz wędrownych stad występują tu też mniej lub bardziej osiadłe populacje takich roślinożerców jak bawolce, antylopy topi, ridboki, koby, elandy, impale, bawoły czy guźce. Nigdzie indziej w Afryce nie ma takiego zagęszczenia mięsa na kopytach, i to w otwartym krajobrazie. Dlatego Serengeti to idealne środowisko dla lwów, a dla naukowców zajmujących się lwami – doskonały teren do badań. W 1966 r. na zaproszenie dyrektora tanzańskich parków narodowych przybył tu zoolog George Schaller, by badać wpływ lwów na populacje ofiar i funkcjonowanie całego ekosystemu. O zdolnościach Schallera jako badacza terenowego krążyły legendy. Wcześniej prowadził pionierskie badania goryli górskich. W ciągu blisko czterech lat pracy zdołał zebrać niezwykłą obfitość danych naukowych; książka, którą później napisał – The Serengeti Lion (Lew z Serengeti) – okazała się dziełem fundamentalnym. Następcą Schallera został młody Anglik Brian Bertram. Prowadził prace przez cztery lata, co wystarczyło, by zwrócić uwagę na czynniki społeczne wpływające na sukces rozrodczy i wyjaśnić zjawisko uśmiercania młodych przez dorosłe samce. Bertram szczegółowo opisał cztery w pełni udokumentowane przypadki, gdy nowa grupa samców, która przejęła panowanie nad stadem samic z potomstwem, wybiła wszystkie młode. Po nim przyszli Jeannette Hanby i David Bygott, którzy zebrali dowody, że tworzenie grup sojuszniczych przez samce – zwłaszcza liczących trzy osobniki lub więcej – ułatwia im przejęcie i utrzymanie panowania nad stadem samic, a w konsekwencji spłodzenie większej liczby przeżywającego potomstwa niż w przypadku lwów działających w pojedynkę. W 1978 r. projekt naukowy został przejęty przez Craiga Packera i Anne Pusey. Ta ostatnia związała się z programem badania lwów na 12 lat, w czasie których wraz ze współpracownikami ogłosiła wiele ważnych prac naukowych. Packer zajmuje się lwami z Serengeti do dzisiaj, jako szef programu Serengeti Lion Project, w który zaangażowana jest Ingela Jansson. 35 lat jego badań w połączeniu z wcześniejszymi pracami Schallera i innych sprawiły, że Serengeti Lion Project to w historii zoologii najdłużej trwające wieloletnie badania terenowe jednego gatunku. – Jeśli rozporządza się danymi z długiego okresu czasu, to widzi się prawidłowości – powiedział mi Schaller. A jedną z nich jest śmierć. Wprawdzie dla każdego zwierzęcia śmierć jest czymś nieuchronnym, lecz to, kiedy następuje i z jakiego powodu, podlega istotnym prawidłowościom. Po ciężkich przeżyciach z Zabójcami C-Boy pogodził się utratą praw do stada Jua Kali i przeniósł się na wschód. Hildur wprawdzie nie wspomógł towarzysza w potrzebie, ale ich sojusz przetrwał. Gdy trzy lata później udało mi się zobaczyć C-Boya, wraz z Hildurem panował nad dwoma stadami samic: Simba East i Vumbi, których terytoria rozciągały się między otwartą równiną a skalistymi ostańcami zwanymi kopje, na południe od rzeki Ngare Nanyuki. Nie jest to może najlepsza dla zwierzyny część Serengeti, bo pora sucha mocno daje się tu we znaki, ale za to C-Boy i Hildur mogli zacząć nowe życie. Wybrałem się w te okolice z Danielem Rosengrenem – Szwedem, który przejął po Jansson obserwacje lwów. Jeździliśmy po terenach położonych na wschód od popularnych obszarów turystycznych, a na południe od rzeki. Widoki były tu piękne, sawanna wznosiła się i opadała niczym fale na oceanie, a łagodne zbocza urozmaicały sterczące tu i ówdzie grupki skalistych kopje. Te granitowe ostańce wystawały nad pofalowaną płaszczyznę sawanny otoczone drzewami i krzewami, zapewniając odpoczywającym lwom zaciszny cień i doskonałe punkty obserwacyjne. W tej części parku można jeździć całymi dniami i nie napotkać pojazdu z turystami. Mieliśmy te tereny dla siebie wraz z Michaelem Nicholsem, zwanym Nickiem, i jego ekipą zdjęciową, którzy siedzieli tu już od miesięcy w obozowisku nad łożyskiem rzeki. Tego popołudnia radiowe sygnały w słuchawkach Rosengrena zaprowadziły nas do zakątka zwanego Zebra Kopjes. Odpoczywała w tym zaciszu samica z nadajnikiem na obroży, członkini stada Vumbi. Wylegiwał się przy niej wspaniały samiec o gęstej grzywie spływającej mu z karku i barków niczym peleryna w odcieniach od żółtawego brązu do czerni. To był C-Boy. Oglądałem go z odległości zaledwie 12 m i nawet przez lornetkę nie mogłem dostrzec blizn na jego bokach i zadzie. Rany się zagoiły. – Na lwach większość blizn z czasem niknie, chyba że są na nosie lub pysku – tłumaczył mi Rosengren. C-Boy rozpoczął wszystko od nowa, w nowym miejscu – i wyglądało na to, że to nowe życie mu służy. On i Hildur spłodzili kilka kolejnych miotów młodych. A poprzedniej nocy – jak nam opowiedział Nichols, który to widział na własne oczy – samice ze stada Vumbi upolowały elanda. Eland to bardzo duża zdobycz, ale C-Boy położył na niej swą łapę i zawłaszczył najsmaczniejsze kąski. Pożywiał się sam, ale z umiarem, a potem dopuścił do uczty lwice i młode. Hildura przy tym nie było, najpewniej uderzył w konkury do jakiejś samicy w rui. Dwaj kolesie cieszyli się wszelkimi przywilejami rezydentów. Nie minęło jednak pół doby, a zauważyliśmy coś wskazującego na to, że kłopoty podążyły za nimi na wschód. Kłopoty to znaczy rywale. O świcie następnego ranka Rosengren zawiózł nas na północ od obozowiska Nicholsa, nad rzekę. Mieliśmy tam obserwować stado samic z młodymi nazwane Kibumbu, z którym związana była inna koalicja samców. Tych jednak ostatnio nigdzie nie widziano – z nieznanego powodu dokądś się oddaliły. Rosengren zastanawiał się, kto zajął ich miejsce. Taką miał pracę: rejestrować wszystko, co wpływa na liczebność stada i wielkość jego terytorium: przybycia i odejścia, narodziny i zgony, zawarcia i zerwania związków. Jeśli w stadzie Kibumbu pojawili się nowi ojcowie, kim są? Rosengren miał pewne podejrzenia, które potwierdziły się, gdy w wysokiej trawie nad brzegiem rzeki natknęliśmy się na Zabójców. Kwartet przystojniaków, ośmioletnich samców, odpoczywał w luźnej przyjacielskiej grupce. Wyglądali na zadowolonych z siebie złowrogich drani. Najprawdopodobniej byli braćmi z dwóch miotów. Zabójcami nazwał ich ktoś z badaczy w 2008 r., po tym jak w dolinie na wschód od rzeki Seronera uśmiercili trzy samice. Zabijanie samic przez samce nie jest czymś niespotykanym – bywa wyrazem strategii przystosowawczej, pozwala bowiem zdobyć terytorium dla własnego stada samic z młodymi przez usunięcie konkurencyjnych samic z sąsiednich stad. Wprawdzie każdemu z zabójców nadano indywidualne imię (Malin, Viking itp.), ale Rosengren wolał ich nazywać numerami: 99, 98, 94, 93. Numery bardziej pasowały do roztaczanej przez nie aury czystego, beznamiętnego zła. Samca nr 99 widzieliśmy z profilu: grzywę miał ciemną, choć jaśniejszą niż u C-Boya. Przez lornetkę zauważyłem kilka skaleczeń pyska. Dwa pozostałe lwy, numery 93 i 94, poruszyły się i zwróciły ku nam. W złotej poświacie wschodzącego słońca zobaczyłem, że ich pyski są pokiereszowane: rysa na nosie, jakieś obrzmienie, wilgotne jeszcze rozcięcie pod prawym uchem. Rany są świeże, stwierdził Rosengren. Pochodzą z ubiegłej nocy. I to nie była drobna utarczka o pożywienie, partnerzy sojuszu nie zadają sobie takich ran. To musiała być bijatyka z jakimiś innymi lwami. Nasuwały się dwa pytania: Z kim walczyli? I w jakim stanie jest ich przeciwnik? Przez cały dzień objeżdżaliśmy teren i nigdzie nie natknęliśmy się na C-Boya. Większość lwów ginie zabita przez inne lwy – powiedział mi Craig Packer, gdy go zapytałem o śmiertelność. – W naturalnym środowisku przyczyną numer jeden śmiertelności są inne lwy. Następnie rozbił to na poszczególne kategorie. Co najmniej 25 proc. zgonów wśród młodych jest skutkiem dzieciobójstwa ze strony nowych samców przejmujących stado. Samice też potrafią, jeśli nadarzy się im okazja, zabić młode z sąsiedniego stada. Zdarza im się też zabić dorosłą obcą samicę, jeśli nierozsądnie zapuści się na ich terytorium. Zasoby są ograniczone, stada pilnują swoich terytoriów, życie to nie sielanka. Samce są zazdrosne o rywali. – Sojusze samców to bandy. Jeśli trafią na obcego, który robi awanse do ich samic, zabiją go. Samce zabijają też dorosłe samice, jeśli mają z tego korzyść, tak jak to było w przypadku Zabójców. Lwy są zawsze pokaleczone, to skutek ciągłych walk o jedzenie, terytorium, sukces rozrodczy, po prostu o przeżycie. Jeśli mają szczęście, rany się wygoją. A jeśli któryś szczęścia nie ma, ginie pokonany w brutalnych zmaganiach albo zostaje ranny, okaleczony i umiera powoli z głodu lub zakażeń. – Tak więc wrogiem numer jeden lwów są lwy. I właśnie dlatego lwy żyją w grupach – ciągnął Packer. Najważniejsze jest utrzymanie terytorium, a najlepsze terytoria, takie jak zbieg dwóch cieków, gdzie lubi się gromadzić zwierzyna, skłaniają do łączenia się w grupy. – Jedyny sposób, by opanować i utrzymać takie cenne, a bardzo rzadkie terytorium, to połączyć się z innymi osobnikami tej samej płci i działać zespołowo – wyjaśniał mi. W badaniach Packera zjawisko to pokazało się bardzo wyraźnie. Lwice skupiają się w stada nie tylko po to, by wspólnie polować i pilnować zdobyczy. Łączą się także po to, by wspólnie opiekować się młodymi i utrzymywać jak najlepsze terytoria. Choć liczebność stada może się wahać w szerokich granicach, od jednej samicy z młodymi aż do 18, najlepiej radzą sobie stada średniej wielkości. Jeśli stado jest za małe, śmiertelność młodych jest wyższa. Samice w stadzie mają zwykle zsynchronizowaną ruję, zwłaszcza wtedy, gdy nowe samce wybiją potomstwo poprzedników; wówczas młode z różnych matek w stadzie rodzą się mniej więcej równocześnie. Dzięki temu może powstać coś w rodzaju żłobka, gdy różne samice w grupie na zmianę karmią mlekiem młode swoje i swoich towarzyszek. Taka kooperacja w karmieniu i opiece nad młodymi jest skuteczna, a dodatkowo wzmacnia ją fakt, że samice w stadzie są ze sobą spokrewnione (matki i córki, siostry, ciotki itp.), więc wzajemne poparcie leży w ich wspólnym interesie genetycznym. Zbyt duże stada radzą sobie gorzej, bo wzmaga się rywalizacja wewnątrz grupy. Na równinach Serengeti jej optymalna wielkość to od dwóch do sześciu samic. Wielkość grup sojuszniczych samców także uzależniona jest od wielu czynników. Takie grupy tworzą zwykle młode osobniki, tuż po opuszczeniu stada, w którym dorastały. Dwójka braci może się stowarzyszyć z drugą dwójką, najczęściej kuzynami lub braćmi przyrodnimi, a nawet z osobnikami niespokrewnionymi, a potrzebującymi towarzystwa. Zbyt wiele samców w grupie prowadzi do rywalizacji, gwałtownych walk o pożywienie i partnerki. Ale pojedynczy samiec lub grupa zbyt mała, powiedzmy tylko para, jest także w gorszej sytuacji. To przypadek C-Boya. Mając za partnera tylko Hildura, który jest pierwszy do zalotów, a ostatni do walki, C-Boy musiał sobie radzić z Zabójcami sam. Jego wspaniała grzywa nie zniweluje przewagi liczebnej przeciwników. C-Boy może już nie żyć. A skoro tak, to skaleczenia na pyskach Zabójców mogą być ostatnim śladem C-Boya, jaki ktokolwiek zobaczy. Tej nocy Zabójcy wkroczyli na nowe terytorium. Cały dzień lwy odpoczywały na brzegu rzeki, wygrzewając pokiereszowane pyski na słońcu. Ale dwie godziny po zachodzie słońca zaczęły ryczeć. Chórem potężnych głosów chciały coś zakomunikować. Może: „oto nadchodzimy”? A potem wyruszyły, cała czwórka, z wyraźną konsekwencją zmierzając do jakiegoś celu. Dowiedzieliśmy się o tym z Rosengrenem przez radio od Nicholsa, który ich pilnował. Wskoczywszy do land rovera, ruszyliśmy w ciemność. Dołączyliśmy do Nicholsa, przesiedliśmy się do jego samochodu i jechaliśmy za lwami w piątkę. Prowadziła żona Nicholsa Reba Peck. Jechaliśmy powoli na krótkich światłach. Noc była bezksiężycowa. Nichols miał noktowizor i kamerę na podczerwień. Jego asystent i operator filmowy Nathan Williamson trzymał w pogotowiu sprzęt do nagrywania dźwięku. Jechaliśmy starym szlakiem wędrówki bawołów, a potem przez akacjowe zagajniki. Widzieliśmy lwy w reflektorach samochodu, a jeśli światła nie sięgały, mogliśmy je obserwować noktowizorem. Nagle obok nas pojawiło się jeszcze jedno duże zwierzę. Jego oczy zalśniły pomarańczowym blaskiem, gdy musnąłem je światłem z czołówki. To była lwica, przedstawiała się właśnie Zabójcom. W tych warunkach Rosengren nie zdołał jej poznać, ale należało zakładać, że jest w rui. Popęd płciowy dyktował jej ryzykowne zachowanie, a ryzyko było znacznie większe, niż mogła podejrzewać. Skąd miała wiedzieć, z kim ma do czynienia? Zabójcy zauważyli ją, zbliżyli się, ona odbiegła kokieteryjne, pobiegli za nią. Przez chwilę wydawało się, że nam uciekły. Ale tylko jeden samiec pozostał z lwicą. Nie pokazał się do rana. Pozostała trójka kontynuowała marsz. Lwy przecięły odciśnięte w ziemi koleiny i skręciły na południe, wkraczając bezceremonialnie na terytorium stada Vumbi i związanych z nim rezydentów – C-Boya i Hildura. Zatrzymały się, żeby zostawić ślady zapachowe przez pocieranie czołem o krzewy, drapanie się i spryskiwanie ziemi. To nie było zakradanie się chyłkiem na obce terytorium, to było jawne pogwałcenie granic, wypowiedzenie wojny. Lwy zawróciły i teraz zmierzaliśmy w stronę obozowiska Nicholsa. Trzy koty nie interesowały się jednak żadnymi namiotami z ich wonią prażonej kukurydzy, pieczonych kurczaków i kawy, podobnie jak nie interesowały się nami. Jakieś 400 m przed obozowiskiem poukładały się do odpoczynku. W tym czasie Nichols i jego ekipa wrócili do obozu. My z Rosengrenem czekaliśmy przy Zabójcach. Trzymałem straż jako pierwszy, a mój towarzysz ułożył się w skrzyni land rovera i zachrapał. Pół godziny później lwy wstały i znów ruszyły przed siebie. Obudziłem Rosengrena i pojechaliśmy za nimi. I tak to trwało całą noc: trochę marszu i jazdy, trochę spania, ja z Rosengrenem czuwaliśmy na zmianę. Od czasu do czasu lwy się zatrzymywały i ryczały chórem. Słyszany z bliska ryk trzech lwów robi wrażenie. Jest głośny, chrapliwy i gardłowy, jakby wydrapany z głębokiej żelaznej beczki, pełen pierwotnej mocy, pewności siebie i groźby. Nikt im nie odpowiadał. Nad ranem trójka natknęła się na pojedynczą gazelę Thomsona. Biedna gazela musiała się nieźle najeść strachu, ale lwy pogoniły ją tylko z obowiązku i dały za wygraną. Jedna mała gazela na trzech, nie warto się wysilać. Gdy się rozjaśniło, mieliśmy za sobą dużą pętlę przez terytorium stada Vumbi. Zabójcy zmierzali od niechcenia na zachód, ku znajomemu kopje, gdzie schronią się na cały dzień. Był sobotni ranek. Postanowiliśmy z Rosengrenem zostawić je tam. Ich pokaleczone pyski i brak C-Boya pozostawały wciąż niewyjaśnione. Wyglądało na to, że nad rzeką Ngare Nanyuki trwa jakaś lwia polityczna przepychanka. Późnym popołudniem w sobotę znaleźliśmy stado Vumbi w Zebra Kopjes, parę kilometrów na południe od miejsca, gdzie na jego terytorium wkroczyli Zabójcy. Być może stado wycofało się przestraszone rykami intruzów, a może zapuściło tu w zupełnie innym celu. Naliczyliśmy trzy samice odpoczywające w cieniu granitowych ostańców i ósemkę młodych, komplet. Wiedzieliśmy, że czwarta samica udała się na romantyczną przechadzkę z kochasiem, Hildurem. Ani śladu C-Boya. Jego nieobecność napawała nas złymi przeczuciami. W niedzielę po południu znów jesteśmy w Zebra Kopjes. Hildur z partnerką wrócili na łono stada. C-Boya wciąż nie ma. Rosengren proponuje, żebyśmy podjechali do Gol Kopjes. Jeśli nam szczęście dopisze, znajdziemy stado Simba East, może C-Boy tam jest. Dobrze, pomyślałem. Chciałbym go znaleźć, chcę wiedzieć, czy żyje. Pojechaliśmy więc na południowy zachód, wspinając się na pagórki i zjeżdżając w podmokłe doliny, a Rosengren nasłuchiwał radiowych pisków nadajników samic z Simba East. Przy niewielkim ostańcu w pobliżu głównej grupy skalnej znaleźliśmy trzy samice i trójkę wyrośniętych młodych. Wypoczywały wśród rozgrzanych skał. Ale i tutaj nie było C-Boya. Rosengren przyznał, że go to martwi. Jego praca nie polegała oczywiście na kibicowaniu ulubieńcom, tylko na rejestrowaniu zachodzących wydarzeń, takich jak przejawy przemocy wśród lwów i przejmowanie stad samic od jednych samców przez drugie, ale przecież miał prawo do swoich sympatii. – Wygląda na to – rzekł ze smutkiem – że Zabójcy jednak C-Boya wykończyli. Za naszymi plecami zachodzące afrykańskie słońce barwiło horyzont Serengeti na lawendowo, a my jechaliśmy z powrotem do Zebra Kopjes. Nichols i Peck nadal prowadzili tam obserwacje. Samice ze stada Vumbi skupiły się w trawie przy sobie i zaczęły ryczeć: najpierw jedna, potem druga, wreszcie trzy chórem. Ryk rozchodził się echem po równinach pod ciemniejącym niebem i wąskim sierpem księżyca w pierwszej kwadrze. Lwy rykiem przekazują najróżniejsze sygnały, a w tym chórze brzmiała jakaś tajemnicza i przejmująca tęsknota. Gdy umilkły, nasłuchiwaliśmy wraz z nimi. Cisza. Nichols i Peck wrócili do obozowiska. Rosengren ustawił samochód przy odpoczywającym stadzie. Chciał mi umożliwić przeżycie silnego wrażenia, jakim jest słuchanie lwich ryków z odległości paru kroków. Tym razem do chóru dołączył Hildur, jego głęboki bas wprawiał w drżenie karoserię samochodu. Gdy ucichły, znów pilnie nasłuchiwaliśmy. I znów cisza. Mogłem wracać do domu. Do celów dziennikarskich mogłem wpisać C-Boya w rubrykę „zaginiony bez wieści, prawdopodobnie nie żyje”. – Zaraz, zaraz – rzucił Rosengren. W ciemności rozległy się jakieś szelesty. – Daj mi czołówkę. Przeczesując latarką otoczenie, wyławiając z mroku Hildura i innych, Rosengren zatrzymał snop światła na nowej postaci, dużej, o bardzo ciemnej grzywie. C-Boy. Wrócił. Przybiegł na chóralne wezwanie towarzyszy. Pysk miał gładki, żadnych blizn. Boki i zad też nietknięte. Zabójcy dwie noce temu poturbowali innego osobnika. Ułożył się wygodnie przy samicy z radiową obrożą. Wkrótce znów odbędą się gody. Miał osiem lat, był w doskonałej formie, wzbudzał w stadzie szacunek. Ale na świecie nie ma nic wiecznego. C-Boy pożyje tak w najlepszym wypadku kilka lat, a potem dopadną go choroby, rany, niedołęstwo, wygnanie, kalectwo, głód i śmierć. Serengeti nie ma litości dla starych, pechowych czy niesprawnych. Nie będzie długo szczęśliwy. Ale dziś chyba jest.
Znęcanie się nad zwierzętami jest złe. Wszyscy się z tym zgadzamy, a jednak podczas wakacji łatwo o tym zapomnieć. Bo zabawa, dobre zdjęcie, adrenalina. Niestety pod przykrywką turystycznych atrakcji często kryją się krew i cierpienie. I tylko od ciebie zależy, którą stronę medalu chcesz dostrzec
Krok pierwszy to oddzielenie małego słonia od jego mamy. Tę zazwyczaj po prostu się zabija. Przerażonego malucha zamyka się w drewnianej zagrodzie tak ciasnej, że ledwo się w niej mieści. Tak rozpoczyna się złamanie psychiki (tzw. training crush). Słoniątko spędza w klatce zazwyczaj trzy dni. W trakcie tych kilkudziesięciu godzin nogi związane ma łańcuchem, który rozciągany jest we wszystkie strony. Za każdym razem, gdy próbuje się wyrwać czy ruszyć, wieśniacy okładają go kijami z przytwierdzonymi gwoździami. Często po wyjątkowo delikatnym uchu wewnętrznym, by bardziej bolało. Zresztą bicie słonia to tylko jeden aspekt „psychicznego łamania”. Dochodzi do niego bowiem głodzenie, brak pojenia i uniemożliwianie snu. Po trzech dobach zwierzę jest zupełnie wycieńczone i totalnie załamane. Od teraz zrobi wszystko, co rozkaże mu człowiek. Tajska tradycja pajaan zostaje zakończona sukcesem. Słoń gotowy jest tym samym do pracy z żądnymi wrażeń turystami. Po pierwsze dobre zdjęcia Choć nikt z nas świadomie nie chciałby pewnie wspierać pajaan, nieświadomie wielu to robi. Choćby przez, zdawałoby się, niewinne fotografowanie trąbiastych olbrzymów na ulicach azjatyckich miast. Płacąc nawet niewielkie sumy za te usługi, zachęcamy lokalnych mieszkańców, by kontynuowali okrutną tradycję. Zresztą nie ma co się łudzić, że pieniądze inwestowane są w dobrobyt zwierzęcia. Taki słoń to czysty zysk dla jego właściciela! W noc potrafi zarobić nawet 30 dol., czyli na tajskie warunki fortunę. Dlatego ich właścicieli nie przeraża nawet zakaz wprowadzania słoni do metropolii pod karą grzywny (taki obowiązuje m.in. w Bangkoku i New Delhi). Wolą zaryzykować i zarobić. Sangduen Lek Chailert, zwana dziś „królową słoni”, wówczas świeżo upieczona absolwentka uniwersytetu w Chiang Mai, zaczęła pracować dla jednej z firm organizujących trekkingi na słoniach w północnej Tajlandii. Szybko zorientowała się, że zapewnienia o szczęściu zwierząt są niczym innym jak marketingową ściemą. Ich „ścieżka kariery” wygląda następująco: po pajaan pracują przy karczowaniu lasów, później trafiają do biur trekkingowych, gdzie obładowane przewożą nie tylko turystów, ale i ciężkie pakunki. Wszystko to tylko po to, by znaleźć się na ulicy miasta i żebrać wraz z właścicielem o jedzenie. Finalna faza to turystyczne enklawy, gdzie za dolara można posiedzieć na słoniu i zrobić sobie z nim zdjęcie. Lek zdecydowała się więc wziąć sprawy w swoje ręce i w 1955 r. założyła Elephant Nature Foundation, gdzie te wykorzystywane azjatyckie olbrzymy mogą godnie dożyć swoich dni. – Trafił do mnie kiedyś tygodniowy słoń, Geng Mai. Cały zaropiały, z białą od wykrwawienia trąbą. Jego matkę zabito, bo chodziła po polach kukurydzy – opowiada Lek. Dziś zdrowy i silny jest jednym z 36 trąbaczy w sanktuarium. Turyści, którzy zdecydują się na dłuższy pobyt tutaj, mogą pomóc w ich rehabilitacji i leczeniu. Lek śmieje się, że zdjęcia są tu dozwolone, ale tylko z odpowiedniej odległości. Nie ma co jednak oczekiwać, że słonie zaczną nagle tańczyć na dwóch nogach czy podawać kwiaty trąbą. Mania robienia zdjęć na wakacjach wszystkiemu i w każdej sytuacji, bez większego zastanowienia, dotyka nie tylko te azjatyckie olbrzymy pracujące na ulicach wielkich miast. We wschodniej Europie ofiarami są niedźwiedzie, które aby „tańczyły”, tresowane są na rozżarzonej płycie metalu. W Afryce i Azji – małpy, które wbrew przeświadczeniu wielu nie mają wrodzonych zdolności usługiwania i rozbawiania klienteli w restauracjach. Na Bliskim Wschodzie – kobry, dla których flet nie jest najbardziej naturalnym instrumentem. Wymieniać można by długo, bo wyobraźnia ludzka, jeżeli chodzi o wykorzystanie zwierząt, jest nieograniczona. Sęk w tym, by jej nie podsycać migawką swojego aparatu. Po drugie rozrywka Richard O’Barry od 1964 r. był najbardziej znanym treserem delfinów na świecie. To właśnie on szkolił serialowego Flippera, który rozkochał w sobie miliony widzów, także w Polsce. Dziś wspomina, że przełomowym momentem w jego karierze było zrozumienie, że delfiny są znacznie inteligentniejsze, niż nam się wydaje. – Gdy w piątek wieczorem grano kolejny odcinek, brałem ze sobą telewizor na pomost i pokazywałem serial delfinowi, który akurat grał Flippera [było ich w sumie pięć – przyp. red.]. – Widziałem, że one potrafiły odróżnić siebie od innych delfinów. Cathy poznawała siebie, zupełnie inaczej zachowywała się, gdy akurat grała Suzy – opowiada Ric. Wtedy właśnie zaczął zdawać sobie sprawę, że te inteligentne zwierzęta nie powinny żyć w niewoli. Coraz częściej widział w nich smutek i apatię. Prawdziwym punktem zwrotnym był moment śmierci Flippera. – On popełnił samobójstwo na moich rękach – z przekonaniem opowiada Ric. Według trenera delfin podpłynął do niego, popatrzył mu w oczy i po prostu świadomie nie wziął następnego oddechu. Następnego dnia O’Barry był już w areszcie Bimini. Za próbę uwolnienia serialowych delfinów. – Przez 10 lat pracowałem dla tego przemysłu, od 38 walczę z nim – mówi dziś z poczuciem misji. Jego obecna działalność skupia się głównie na uświadamianiu ludzi, że delfiny to dzikie zwierzęta, które nie mogą być trzymane w niewoli, jaką są delfinaria. Gdy wchodzi się do tych akwarystycznych centrów rozrywki, gra głośna muzyka, delfiny skaczą z trenerami, publiczność szaleje. To wszystko tworzy złudzenie świetnej zabawy. Jak mówi Ric, prawda znajduje się jednak gdzie indziej. W tak zwanym „domu rybnym”, gdzie delfiny spływają po przedstawieniu. Tam warunki nie są takie sterylne, miejsca jest mało, a na brzegach znaleźć można wielkie kubły z lekami na wrzody, które tworzą się od ciągłego stresu. Delfiny na wolności pływają ok. 60 km dziennie. Do tego są bardzo wyczulone na dźwięki. Słuch to ich najbardziej rozwinięty zmysł. Zamknięcie i głośna muzyka w delfinariach powodują u nich ogromny stres. – Ich największym przekleństwem jest uśmiechnięty wyraz twarzy – zauważa Ric. Sprawia on wrażenie, że delfiny są zadowolone i że bawią się równie dobrze jak turyści. Podczas gdy one naprawdę cierpią. Delfinaria i akwaria nie pokazują prawdziwego obrazu zachowania delfinów czy fok. Wartość edukacyjna, o jakiej mówią niektórzy organizatorzy tego typu rozrywek, jest znikoma. Ssaki te nie zachowują się przecież tak w swoim naturalnym środowisku. I choć wszyscy wiedzą, że foki nie klaszczą na widok człowieka, a delfiny nie całują w policzek dzieci, to zapotrzebowanie na tego typu rozrywki rośnie. Badanie firmy Ipsos MORI pokazało, że 85 proc. mieszkańców Wielkiej Brytanii jest przeciwko niewoli wielorybów i delfinów. Mimo to aż 81 proc. badanych wykazało zainteresowanie rozrywką, jaką jest pływanie z delfinami. Zgodnie z przekonaniem, że na wakacjach można pozwolić sobie na więcej. Po trzecie adrenalina Lew leży pod drzewem. Nie rusza się, bo od kilku dni dostaje pod nos świeże mięso. Zresztą ostatnie lata i tak spędził w zoo, więc osowiały zatracił swój naturalny instynkt. Nie przeczuwa, że od dwóch dni po parku jeździ żądny krwi turysta z Zachodu. Przyjechał do Sandhurst Safaris w RPA upolować grubego zwierza. Przewodnicy właśnie wożą go po nieznanych terenach, stwarzając wrażenie prawdziwej przygody. To wszystko tania inscenizacja, bo doskonale wiedzą, gdzie leży lew. Te sceny ukazała w swoim głośnym reportażu dziennikarka CNN Femi Oke. Po dwóch dniach ona i jej operator mają dosyć. Wyjeżdżają tuż przed tym, jak przewodnicy wreszcie dojeżdżają do podstawionego lwa. John Foster z Idaho jest w siódmym niebie, właśnie o takim prawdziwym i męskim polowaniu marzył. Pach! Dwa strzały. Król zwierząt ledwo co zdążył wstać. Zresztą i tak nie miał gdzie uciec, bo park jest ogrodzony. Leży nieżywy. Myśliwy nie może zabrać skóry ze sobą (przewóz tego typu rzeczy jest najczęściej nielegalny). Jednak to mu nie przeszkadza. Wystarczy zdjęcie ze zdechłym predatorem, które Femi umieszcza w swoim reportażu. Będzie miał o czym opowiadać kolegom. Poczucie dumy, satysfakcja, uśmiech na twarzy. Przewodnicy już widzą górę pieniędzy przed oczami. Za jedno polowanie zgarniają nawet 100 tys. zł. Popularnie proceder podstawiania zwierzyny nazywa się „polowaniem w puszce” (Cannes hunting). Choć coraz więcej krajów decyduje się go zabronić, ogromne lobby myśliwych nie daje za wygraną. Podrabiają certyfikaty, które uprawniają do zastrzelenia chronionego prawem zwierzęcia, czy nielegalnie strzelają w parkach narodowych. Ważne, żeby biznes się kręcił. A że lista gatunków zagrożonych z miesiąca na miesiąc się wydłuża, to już nie ich problem. Oczywiście większość z nas nigdy nie miała w ręku strzelby. Tym bardziej nie celowała nią do lwa. Ale warto pamiętać, że nie tylko broń palna zabija. Robią to także głupota ludzka i brak świadomości. Do tych kategorii należy na przykład nieodparta chęć bliskiego kontaktu z dzikimi zwierzętami. Podchodzenie do żyrafy czy hipopotamów w trakcie safari jest jak proszenie się o problemy. Przestraszone mogą zaatakować. Zazwyczaj jednak od nich szybsi są przewodnicy uzbrojeni w strzelby, którzy w obronie turystów muszą do nich strzelać. Nawet zostawienie obiadu na kempingu w parku narodowym może spowodować fatalne skutki. Tak dzieje się często w przypadku niedźwiedzi, które nie są groźne dla ludzi, do czasu gdy nie zaczną kojarzyć ich z pożywieniem. Właśnie dlatego na Alasce każdy turysta dostaje szczelny pojemnik, w którym ma obowiązek trzymać jedzenie. – Nie chodzi tu o twoje bezpieczeństwo, ale o niedźwiedzie – tłumaczy mi strażnik w PN Denali. – Dla nas najważniejsze jest, by im się nic nie stało. Dlatego szkolimy turystów, że nawet gdy niedźwiedź jest bardzo blisko nich, pierwszą rzecz, jaką muszą zrobić, to spakować jedzenie. Należy pamiętać, że w afrykańskim buszu, alaskim parku narodowym, azjatyckiej dżungli czy w naszych Tatrach to my jesteśmy gośćmi. A zwierzęta gospodarzami, którzy mają prawo narzucić własne zasady. Po czwarte czyste sumienie Czy czytając ten tekst, robisz sobie w głowie rachunek sumienia? Myślisz, ile masz zdjęć z ulicznymi zwierzętami? Czy podczas safari, mimo ostrzeżeń przewodnika, wychodziłeś z samochodu? Ile razy byłeś w zoo, cyrku, zamkniętej farmie dzikich zwierząt? Jak bardzo chciałeś przepłynąć się, trzymając delfina za ogon? Czy skusiłeś się na przejażdżkę wielbłądem po pustyni albo trekking na słoniu? I czy żadna z pamiątek z podróży nie znajduje się na liście zagrożonych wyginięciem roślin i zwierząt, o których mówi konwencja waszyngtońska (zwana CITES)? Pewnie każdy z nas znajdzie jakieś grzeszki na sumieniu. Grunt to poprawić się podczas kolejnej podróży. Zasada jest bardzo prosta – jeżeli zwierzę nie znajduje się w swoim naturalnym środowisku, należy zachować najwyższą ostrożność. A konkretnie? Zamiast do farmy lwów czy do zoo, wybierz się do prawdziwego sanktuarium, np. do tego prowadzonego przez Lek, gdzie wykorzystywane wcześniej słonie są leczone i doglądane. Jeżeli masz więcej czasu, zdecyduj się na wolontariat. Nie tylko pomożesz, ale też będziesz mieć jedyną w swoim rodzaju okazję podejrzenia naturalnych zachowań zwierząt. Podczas safari nie wychodź z samochodu. Napotkane okazy obserwuj z daleka, cicho i cierpliwie. Zrezygnuj ze zwiedzania parków na grzbiecie słonia. Jeżeli masz siłę, plecak na górę wnoś sam. Gwarantowane jest więcej satysfakcji dla ciebie i dla zwierzaków. Delfiny podziwiaj w czasie rejsu żaglówką – one uwielbiają pływać przy jachtach. To doświadczenie będzie prawdziwsze, niż oglądanie ich z piłeczką na nosie w delfinarium. No i bądź bardzo uważny podczas zakupów. Daruj sobie biżuterię z kości słoniowej czy buty ze skóry aligatora. Nie skuś się też na proszek z rogu nosorożca, który według medycyny chińskiej leczy wszystko. Pozyskiwany jest on przez wyspecjalizowanych kłusowników, którzy doprowadzili już do wyginięcia niektórych gatunków białych nosorożców. Z pewnością proszek ten (droższy od złota i kokainy) nic nie uleczy. Za to przez niego możesz nabawić się niezłych wyrzutów sumienia, których nie będziesz już mógł wytłumaczyć brakiem świadomości.
To pierwszy kraj, który ochronę zwierząt wpisał do konstytucji. Nic dziwnego, bo odwiedzając go, nie ma wątpliwości, że lwy, słonie i nosorożce tutaj rządzą!
Do Namibii wyruszamy na sześć tygodni z dwójką małych dzieci. Dlatego przed wyjazdem zbieramy wszystkie możliwe, nieraz sprzeczne informacje. Ta wyprawa nie może być wielką improwizacją z jeszcze jednego powodu: jedziemy do byłej niemieckiej kolonii, jak na kraj afrykański, niezwykle uporządkowanej. Noclegi w w parkach narodowych rezerwujemy z trzymiesięcznym wyprzedzeniem. Auto wynajmujemy jeszcze w Polsce, przez internet. Lądujemy w Windhuk. Po przylocie z Europy miasto sprawia wrażenie prowincjonalnej dziury. Wystarczy jednak pojeździć trochę po Namibii, by wydała się światową metropolią. Mieszkający tu na stałe Polak Jurek Mazgaj (właściciel biura podróży) zapewnia, że lewostronny ruch nie będzie dla nas problemem. – Dwa auta dziennie to tutaj tłok – żartuje, gdy w wypożyczalni odbieramy lśniącego nissana. W jego ogromnym bagażniku mieści się skrzynia na jedzenie, lodówka, kuchenka, stolik, krzesła, sztućce, miski, talerze – wszystko co niezbędne podczas wyprawy. KOLCZYKI Z JASZCZUREK Pierwszy nocleg wypada w Solitaire, najmniejszym mieście Namibii, następnego dnia jesteśmy w Sesriem, skąd jedziemy zobaczyć najwyższe wydmy świata. Mają po 300 m. Choć na pierwszy rzut oka zdają się być bez życia, wystarczy trochę poczekać, by zobaczyć ich mieszkańców: oryksy, ptaki oraz chrabąszcze. Te ostatnie dosłownie stają na głowie, by się napić. O świcie opierają się o skrzydła, czekając aż krople rosy osiadłe na ich pancerzach połączą się w jedną dużą, która wessana pozwoli im przeżyć kolejny upalny dzień. Trzy dni pobytu na pustyni Namib sprawiają, że zapominamy o istnieniu świata i cywilizacji. Ale ci, którzy przed wiekami przybyli tu zarządzać niemiecką kolonią, o swoim haimat zapominać nie mieli zamiaru. Jak XIX-wieczny baron Hans Heinrich von Wolf, który na tutejszym pustkowiu wybudował zamek. Duwisib Castle miał mu przypominać architekturę ukochanej Saksonii, baron postanowił hodować nawet konie. Po jego śmierci stado rozproszyło się i dziś można spotkać pustynnych przedstawicieli tego gatunku wędrujących po bezkresnej przestrzeni. Przestrzeń – na początku to właśnie ona najbardziej upaja przybyszów z zatłoczonej Europy. Krajobraz bezkresny, bezludny, bezdrzewny. Choć jesteśmy w kraju większym od Polski, mieszka w nim niespełna dwa miliony ludzi. Można cały dzień jechać i nie spotkać ani jednego auta. Ale ta pustka bywa przerażająca, jak choćby dwustukilometrowy dojazd do Lüderitz, gdzie rozciąga się prawdziwie księżycowy krajobraz. Też pustynia, lecz zupełnie inna: kamienista, szaroburo-czarna, odpychająca, obca. Gdy w 1883 r. niemiecki kupiec Lüderitz kupił tę ziemię od przywódcy Nama za 10 tys. reichsmark (ok. 30 tys. euro) oraz 260 sztuk broni, jego krajanie pukali się w głowę: po co komu kamienista pustynia? Przestali się pukać, gdy odkryto na niej diamenty. W pierwszych latach wystarczyło ponoć wyjść na spacer, by bez trudu zebrać garść tych drogocennych kamieni. Dziś pamiątką diamentowego boomu jest miasto Kolmanskop. Raptem dwie ulice i kilkanaście domów, wybudowano je w 1908 r. dla sprowadzonych z Niemiec inżynierów oraz ich rodzin. Powstała sala teatralna i gimnastyczna, kręgielnia, piekarnia, a nawet fabryka lodu. Wodę pitną sprowadzano z odległego o tysiąc kilometrów Kapsztadu, a ziemniaki aż z Niemiec. Niestety ta świetność trwała krótko: miasto opuszczono niespełna 50 lat później, po odkryciu łatwiejszych w eksploatacji złóż w rzece Oranje. Dziś Kolmanskop wygląda jak miasto duchów. Podłogi, niegdyś szorowane do połysku, przykrywa metrowy dywan piasku, na którym swe ślady zostawiają jaszczurki i hieny. Coraz wyższe wydmy wpraszające się przez otwarte drzwi pewnego dnia skryją domy całkowicie. Być może wówczas Kolmanskop zniknie, bo już dziś z pierwszego szeregu domów wystają z piasku tylko resztki dachów. Choć Namibia ma ponad 2 tys. km nabrzeża, znajdują się na nim tylko trzy miasta. Poza Lüderitz odwiedzamy portowe Walwis Bay (znane z szanty: „ze Świnoujścia do Walwis Bay droga nie była krótka”) i Swakopmund. To ostatnie architekturą przypomina nam Sopot. Domy z wieżyczkami, stylowe okna z witrażykami – przez chwilę mamy wrażenie, że jesteśmy w Europie. Wystarczy jednak wyjść na obrzeża miejscowości, by zobaczyć pustynię. Tommy Collard, miejscowy przewodnik, spędził tu już ćwierć wieku i zaklina się, że choćby mu płacili złotem, nie wyjechałby nawet na dzień. Nie musi. Wysłużonym land roverem jeździ sobie tylko znanymi szlakami, wypatrując śladów na piasku. Kiedy podchodzimy do niego bliżej, pokazuje nam z bliska coś, co z początku przypomina dwa ziarnka pieprzu. Okazuje się, że to oczy żmii piaskowej. Wkrótce oglądamy też chrząszcze i gekona. – Kto ma ochotę na niezwykłą biżuterię? – pyta. Zgłaszam się i po chwili malutka jaszczurka trzyma się ząbkami mego ucha. Po szybkiej sesji zdjęciowej zostaje delikatnie odłożona na piasek. Tommy pilnuje, by podczas jego prezentacji żadnemu z mieszkańców pustyni nie stała się krzywda. EGZOTYKA NA TELEFON Pas wybrzeża od Swakopmund aż do położonej na północy granicy z Angolą to owiane złą sławą Wybrzeże Szkieletowe. Żeglarze nazywali je „piach z piekła” i trudno o trafniejszą nazwę. Rozbitkowie, którym udało się przeżyć katastrofę statku, ginęli na tutejszym brzegu z zimna (lodowaty prąd z Antarktydy), upału (prawie nigdy nie ma tu chmur) oraz pragnienia (setki kilometrów do najbliższej naturalnej wody pitnej). Mimo nowoczesnej techniki nawigacyjnej statki rozbijają się tu do dziś (ostatni trzy miesiące przed naszym przyjazdem). Dlatego także obecnie dla podróżnika liczą się tu rzeczy podstawowe: paliwo, woda, jedzenie... Pozostawiamy to niegościnne wybrzeże. Bezdrożami Damaralandu trafiamy do krainy zamieszkałej przez lud Himba będący ikoną afrykańskiej egzotyki. Kobiety z tego plemienia nie używają wody, która jest dla nich tabu. Dzień zaczynają od okadzenia ciała i ubrań wonnym dymem, po czym smarują się mieszanką ochry, tłuszczu i ziół, dzięki czemu ich skóra nabiera pięknego czerwonawego koloru. Przedstawiciele tej społeczności sporo czasu poświęcają też na pielęgnację włosów: sposób ich splatania określa pozycję właściciela w społeczności. Młodzieńcy przed inicjacją seksualną zaplatają z tyłu warkocz. Dziewczynki, które nie nadają się jeszcze na żony, chronią twarz za ? rankami splecionych włosów. Za to kobiety zamężne długie warkocze oblepiają glinką. Dziś praktycznie każda z wiosek, do których można dotrzeć samochodem, jest odwiedzana przez turystów. W zamian za zrobienie zdjęć zostawiają oni miejscowym jedzenie oraz pieniądze. Wydawałoby się, że mając stałe źródło dochodu, Himba nie muszą się martwić o przetrwanie, jednak ich przyszłość jest niepewna. Każde z dzieci, które idzie do szkoły, chce wyglądać i żyć jak pozostali uczniowie. Zresztą dla wszystkich zdobycze cywilizacji są kuszące, dlatego właściwie we wszystkich wioskach można już spotkać miski i kubki „made in China”, plastikowe krzesła ogrodowe czy telefony komórkowe. Przy pomocy tych ostatnich wodzowie są uprzedzani o zbliżających się turystach, więc niepasujące do wizerunku „ostatniego prawdziwego plemienia Afryki” przedmioty i sprzęty po prostu chowa się przed przyjściem wycieczki. Na czas wizyty wioskę muszą też opuścić ubrani w spodnie i podkoszulki chłopcy. LWI BLEF W Namibii stare i nowe współistnieje obok siebie na każdym kroku. W położonym w sercu terenów Himba mieście Opuwo widzimy półnagie kobiety pakujące swe towary do wózków w supermarkecie. To dla nas ostateczny dowód, że na odkrycie Afryki spóźniliśmy się jakieś pół wieku. Pozostaje odkrywanie przyrody w Parku Narodowym Etosza. Ma powierzchnię większą niż nasze województwo dolnośląskie. Aby zatrzymać tu zwierzęta, wykopano na jego terenie kilkanaście oczek wodnych, zaś przy trzech kempingach ( jedynych na tak wielkim obszarze!) wodopoje są specjalnie podświetlane, by turyści mogli oglądać nocne życie zwierząt. Siedzenie przy takim oczku ma w sobie magię planu filmowego National Geographic. Do wodopoju skrada się młoda żyrafa. Niepewnie się rozgląda, waha. Ponad sto osób z zapartym tchem obserwuje: napije się czy nie? Nagle zwierzę odbiega w mrok, a po chwili w jego miejsce pojawia się rodzina nosorożców. Obok przemyka szakal, z drugiej strony nadchodzi stado zebr. Jest po północy, tylko nieliczni nagrodzeni zostają za swą wytrwałość widokiem lwa, który pijąc wodę, cały czas nas obserwuje. Za dnia krążymy samochodem po drogach parku. Spotkanie z lwem czy żyrafą mamy gwarantowane, gdyż Namibia jest pierwszym krajem, który ochronę zwierząt wpisał w swą konstytucję. Nie są to puste deklaracje: za zabicie dzikiego zwierzęcia bez zezwolenia grożą kary jak za morderstwo! Stajemy przy oczku wodnym, gdzie miał być lew. Czujemy się trochę głupio, bo naprzeciwko nas stoi sześć samochodów, a siedzący w nich ludzie patrzą w naszą stronę jak zahipnotyzowani. Sytuacja robi się coraz bardziej irytująca, bo wszyscy zaczynają nam robić zdjęcia. Czy my mamy UFO na dachu? A w ogóle gdzie jest ten lew? W pewnym momencie z traw koło naszego auta wypełza trzymetrowy wąż, a po chwili zza niewielkiego krzaka podnosi głowę… lew. Był cztery metry od nas! Ogromny samiec leniwie się przeciąga, po czym tylko przewraca się na drugi bok. Ośmielone zebry zbliżają się do wodopoju. Nagle w ułamku sekundy stado rzuca się do panicznej ucieczki, wzbijając tumany kurzu. Gdy pył opada, okazuje się, że na trawie leży powalona przez lwicę zebra. A więc lenistwo samca to był jedynie blef! Lew, który tak chytrze odwrócił uwagę stada zebr, teraz powoli idzie dobić zdobycz swej partnerki. Wracając na kemping, dostrzegamy kupy słonia: jedną, drugą, dziesiątą. Niestety przez gęstwinę zieleni nic nie widać. Uświadamiamy sobie, że słoń może być raptem dwa metry od drogi, a możemy go w tym buszu nie zobaczyć! Na szczęście wychodzi sam na drogę. Nie, nie sam. Za nim jest drugi. Oba kolosy stają pośrodku i zaczynają się okładać trąbami. Wygląda to jak walka o przywództwo w stadzie. Po chwili pojawia się samica z młodymi i kolejne... Zostajemy otoczeni przez czterdzieści słoni. Są jednak zajęte sobą, gdy jakiś młody chce do nas podejść, dostaje od mamy klapsa trąbą. To nauka na przyszłość: samochody są jak kamienie, należy je omijać. Tylko jeden z samców patrzy na nas uważnie i wachluje się uszami, ostrzegając nas, że jeden niewłaściwy ruch i nie zawaha się użyć siły. Choć przychodzi pokusa ucieczki, nie ruszam się. W końcu spełnia się jedno z mych największych marzeń, by zobaczyć słonie na wolności! POLSKIE ŚPIEWY W BUSZU Do pełni szczęścia brakuje nam tylko spotkania z pierwszymi mieszkańcami w tej części Afryki. Niestety, dziś są ostatnimi na drabinie społecznej, nie tylko w Namibii. Podzielenie Kalahari między farmy sprawiło, że Buszmeni nie mają gdzie polować, a ich wiedza, jak przetrwać w buszu, okazuje się we współczesnym świecie kompletnie nieprzydatna. Po co rozpalać ogień patykami, gdy jest zapalniczka? W jakim celu budować buszmeńskie studnie (polegające na zakopywaniu strusich jaj z wodą), gdy kilka kilometrów od wioski jest pompa? Resztki swej tożsamości próbują ocalić w wioskach kulturowych. Ponoć można ich spotkać w okolicy Tsumkwe, nieopodal granicy z Botswaną. To już pustynia Kalahari. Porośnięta krzakami, a nawet małymi drzewami w niczym nie przypomina „prawdziwej” pustyni. – Szukacie Buszmenów? – pyta recepcjonista na kempingu. – Pytajcie o wioskę Ju/’Hoansi-San – instruuje. Te ukośniki i apostrofy to mlaski, jakimi Buszmeni posługują się w swym języku. Nie ma szans, byśmy to powtórzyli... Kiedy docieramy na miejsce, widok nie jest zachęcający. Wszędzie walają się szkła i plastiki. Chaty sklecone z blach, plandek, na drzewie tabliczka: „Tu czekać”, i... cennik usług. Najdroższa propozycja: „Spend day with us”, kosztuje 20 dol. od osoby. Możemy wykupić program i zobaczyć, jak dawniej wyglądało życie ludu San. Obawiamy się żenującej cepelii dla turystów, ale skoro już tu jesteśmy, decydujemy się. Oprócz dnia z Buszmenami wykupujemy jeszcze poranny „spacer po buszu”. Pocieszamy się, że nawet jeśli to komercja, pieniądze, które zapłacimy, tra? ą bezpośrednio do tych, którzy ich potrzebują. Jesteśmy poproszeni o przejechanie na polanę kilometr od wsi. Wkrótce pojawia się na niej 30 osób. Wszyscy ubrani w skóry, z biżuterią wykonaną ze skorupek strusich jaj i nasion. Rozbawieni, z błyskiem w oku, szczęśliwi. Zupełnie inni niż gdy widzieliśmy ich we wsi. Mężczyzna energicznie pociera patykiem o patyk, po chwili drobina żaru tra? a na suchą trawę. Spomiędzy obłoków dymu wyskakuje płomień, przy ognisku zaczynają się śpiewy i tańce. Czujemy, że to, co widzimy, nie jest jarmarcznym pokazem. Te kupione przez turystów chwile to bodaj jedyne momenty, gdy Buszmeni mogą poczuć się dumni ze swej przeszłości, gdy stają się znów wolnymi ludźmi, wyrwanymi z piekła beznadziejnej codziennej wegetacji. Pokazując swój świat innym, na chwilę odzyskują go dla siebie. Na koniec śpiewamy im kilka polskich piosenek. Są zachwyceni: jak dotąd nikt jeszcze nie robił dla nich występu. Gdy nadejdzie chwila rozstania, zostawiamy im swoje warzywa i owoce. Za dwie godziny jazdy będziemy je mogli sobie kupić, dla nich te 150 km to niewyobrażalnie daleko. Noc spędzona z ludem San stała się naszym najmilszym wspomnieniem z wyprawy. Ulotną chwilą bycia z ludźmi należącymi do świata odchodzącego na naszych oczach. Powierzchnia: 825 418 km2. Ludność: 2,1 mln. Język: oficjalny angielski, używane: afrikaans, niemiecki, języki etniczne (m.in. bantu, khoisan, oshiwamb). Waluta: dolar namibijski (1 USD= 7,8 N$). Wiza Namibii dla obywateli Polski nie jest wydawana na lotnisku. Jeśli leci się przez RPA lub kraje ościenne, można wyrobić w danym kraju w ambasadzie Namibii. Jeśli lecimy bezpośrednio z Polski, trzeba wyrobić wizę w Niemczech, w Berlinie: www.namibia-botschaft.de, lub załatwić to przez biuro podróży oferujące wyjazdy do Namibii. Koszt wizy – 70 euro. Od maja do września trwa zima i szczyt sezonu turystycznego. Październik to idealny czas: jest już ciepło, a jeszcze dość pusto. Przelot z Polski do Windhuk (np. Lufthansą, lot z przesiadkami) to wydatek od 4,2 tys. zł. Taniej można szukać połączeń przez RPA (bilet w promocji 2,5 tys. zł). Komunikacja publiczna właściwie nie istnieje, dlatego powszechny jest wynajem samochodu. Wybierając auto, najlepiej jest rozesłać maile do kilku firm (zrzeszonych w www.caran.org) i porównać ceny. W Namibii obowiązuje ruch lewostronny. Należy tankować zawsze, gdy tylko jest stacja benzynowa. Najpopularniejszą formą noclegu są kempingi. Ceny wynoszą od ok. 50 do 100 dol. namib. Noclegi w parkach narodowych rezerwuje się przez Namibia Wildlife Resorts (www.nwr.com.na). Atrakcyjnym (także cenowo!) pomysłem są noclegi na campach prowadzonych przez lokalne społeczności. Więcej: www.nacobta.na oraz www.savetherhino.org. W restauracji warto spróbować rauchvleis (delikatna szynka, również antylopia). Na deser amarula cream – alkoholowy likier na bazie owoców maruli. Odwiedzając osady Himba samodzielnie, przed wejściem na teren trzeba zapytać „wodza” o pozwolenie. W Namibii działa projekt wiosek kulturowych – wspaniała możliwość poznania dawnego stylu życia www.lcfn.info. www.namibiatourism.com www.tommys.iway.na www.africaline.pl