Lemury i ich niezwykłe życie: zwyczaje, dieta i ochrona
Lemury to jedne z najbardziej charakterystycznych ssaków naczelnych świata, żyjące wyłącznie na Madagaskarze i pobliskich wyspach. Tworzą grupy społeczne o bogatych zachowaniach i unikatowych adaptacjach. Wśród nich najpopularniejszy jest lemur katta, który swoimi cechami przyciąga uwagę badaczy i odwiedzających ogrody zoologiczne. Dowiedz się więcej o tych endemicznych gatunkach z Madagaskaru.
Spis treści: Charakterystyka lemurów Gdzie występują lemury? Lemury to wyjątkowe ssaki naczelne należące do rodziny lemurowatych (Lemuridae) w rzędzie naczelnych (Primates), podrzędu lemurowych (Strepsirrhini). Rodzina ta obejmuje kilka rodzajów, z których każdy charakteryzuje się odmiennymi cechami morfologicznymi, behawioralnymi i ekologicznymi. Do współczesnych przedstawicieli należą m.in.: Hapalemur – popularnie nazywane maki, obejmujące gatunki drobnych lemurów preferujących życie w wilgotnych lasach tropikalnych, z wyraźnym rozwojem kończyn tylnych i uzębieniem przystosowanym do spożywania bambusa. Prolemur – reprezentowany wyłącznie przez prolemura szerokonosego (Prolemur simus), gatunek zagrożony wyginięciem, zamieszkujący niewielkie obszary wschodniego Madagaskaru, który wyróżnia się szerokim pyskiem i nieco większą masą ciała w porównaniu do innych lemurowatych. Lemur – obejmuje jedynego współczesnego przedstawiciela, czyli lemura kattę (Lemur catta), który jest najbardziej znanym i rozpoznawalnym gatunkiem wśród wszystkich lemurów, często prezentowanym w ogrodach zoologicznych na całym świecie. Eulemur – tzw. lemuria, obejmujące kilka gatunków średnich lemurów o różnorodnym ubarwieniu futra. Gatunki te zamieszkują zarówno lasy wilgotne, jak i suche tereny Madagaskaru. Varecia – wari, wyróżniający się dużym ciałem, puszystym ogonem oraz intensywnym kontrastem ubarwienia, preferujący życie w koronach drzew tropikalnych lasów deszczowych. Lemury mają bogatą historię taksonomiczną i są przedmiotem licznych badań naukowych, szczególnie w kontekście zachowań społecznych, adaptacji do środowiska oraz interakcji z innymi gatunkami naczelnych. Wszystkie gatunki lemurowatych są objęte konwencją CITES (tzw. konwencją waszyngtońską), co świadczy o ich szczególnej wartości w przyrodzie oraz o konieczności monitorowania populacji zarówno w środowisku naturalnym, jak i w warunkach hodowlanych. Co ciekawe, lemury to jedyne ssaki naczelne, które potrafią spowolnić swoje procesy życiowe. Charakterystyka lemurów Lemury to niewielkie ssaki, których masa ciała i długość zależą od gatunku. Najbardziej rozpoznawalnym i najczęściej prezentowanym w ogrodach zoologicznych gatunkiem jest lemur katta (Lemur catta), znany z charakterystycznego popielatego futra i długiego ogona ozdobionego czarno-białymi pierścieniami. Długość ciała lemura katta wynosi 39–46 cm, a długość ogona 56–63 cm. Masa ciała średnio to 2,2 kg, choć w zależności od osobnika może się wahać nieco w górę lub w dół. Ogon lemurów pełni kilka funkcji: pomaga w zachowaniu równowagi podczas wspinaczki i skoków, służy do komunikacji wizualnej w grupie, a w przypadku lemura katta jest także elementem sygnalizacji społecznej wśród członków stada. Futro lemurów jest puszyste i miękkie, często kontrastowo ubarwione, co ułatwia rozpoznawanie poszczególnych osobników. Uszy są małe i zaostrzone, a oczy duże i skierowane do przodu, co zapewnia doskonałą percepcję wzrokową, szczególnie przy słabym oświetleniu w lasach Madagaskaru. Kończyny tylne lemurów są dłuższe od przednich, co umożliwia wykonywanie długich skoków oraz sprawne wspinanie się po gałęziach drzew. Palce dłoni i stóp są przeciwstawne, co zapewnia znakomitą zdolność chwytania gałęzi i manipulowania pożywieniem. Wszystkie gatunki mają charakterystyczny grzebień zębowy w żuchwie, który służy do pielęgnacji futra i oczyszczania pożywienia. Zwierzęta te prowadzą zarówno życie nadrzewne, jak i naziemne, zależnie od gatunku. Lemury katta kochają słońce, prowadzą dzienny tryb życia i tworzą grupy społeczne liczące do 20 osobników. W grupach utrzymywane są hierarchie, a komunikacja odbywa się za pomocą dźwięków, sygnałów zapachowych i gestów. Zachowania społeczne obejmują także okresy godowe, opiekę nad młodymi oraz współpracę przy zdobywaniu pożywienia. Pożywienie lemurów Dieta lemurów opiera się głównie na owocach, które są ich podstawowym źródłem energii. W menu znajdują się także liście, młode pędy i nasiona, a u niektórych gatunków również kwiaty. Lemur katta okazjonalnie zjada drobne bezkręgowce, co świadczy o jego elastyczności żywieniowej. Tak różnorodny jadłospis pozwala lemurom przetrwać w odmiennych środowiskach – od bujnych lasów tropikalnych po suche, otwarte tereny Madagaskaru. Rozmnażanie i opieka nad młodymi Rozród lemurów odbywa się zwykle raz w roku, w porze deszczowej, kiedy dostęp do pożywienia jest największy. Ciąża trwa około 4,5 miesiąca. Samica rodzi zazwyczaj 1–2 młode, rzadziej trzy. Noworodki w pierwszych tygodniach życia przyczepiają się do futra na brzuchu matki, a później przenoszą się na jej grzbiet. Tak podróżują, aż nabiorą sprawności pozwalającej im samodzielnie poruszać się wraz z grupą. Młode są bardzo podatne na zagrożenia – nawet 30–50% z nich nie przeżywa pierwszego roku. W warunkach hodowlanych lemury żyją znacznie dłużej niż w naturze, a rekordziści dożywają nawet 25 lat. Gdzie występują lemury? Naturalnym środowiskiem lemurów jest wyspa Madagaskar oraz pobliskie wyspy Komorów. Na Madagaskarze lemury zasiedlają różnorodne ekosystemy – od suchych lasów liściastych i terenów skalistych po wilgotne lasy tropikalne. Każdy gatunek wykazuje preferencje środowiskowe, które decydują o jego rozmieszczeniu i trybie życia. Niektóre populacje lemurów katta potrafią korzystać z naturalnych jaskiń i skalnych szczelin jako kryjówek. Stanowią one bezpieczne miejsca noclegowe i ochronę przed drapieżnikami, a także naturalne schronienia w trakcie upałów. Lemury są zwierzętami endemicznymi Madagaskaru, co oznacza, że nie występują naturalnie w żadnym innym miejscu na świecie. Ich obecność w innych krajach, w tym w Polsce, jest możliwa jedynie w ogrodach zoologicznych i instytucjach naukowych zajmujących się ochroną gatunków egzotycznych. Zobacz też: Chcesz pomóc lemurom? Jedź na Madagaskar! Lemury w polskich ogrodach zoologicznych W Polsce lemury można spotkać w wielu ogrodach zoologicznych, w tym we Wrocławiu, Warszawie, Poznaniu czy Gdańsku. Najczęściej prezentowanym gatunkiem jest lemur katta, który dzięki charakterystycznemu wyglądowi i aktywnemu trybowi życia przyciąga uwagę odwiedzających. W ogrodach zoologicznych lemury mają zapewnione warunki zbliżone do naturalnych – przestronne wybiegi, liczne gałęzie i kryjówki, a ich dieta składa się z owoców, liści i specjalnych preparatów wzbogacających. Obecność lemurów w polskich zoo pełni nie tylko funkcję edukacyjną, ale również ochronną. Dzięki programom hodowlanym można zachować genetyczną różnorodność gatunku i wspierać działania ochrony ex situ. Odwiedzający mają szansę obserwować zachowania społeczne zwierząt, poznawać ich zwyczaje oraz zrozumieć potrzebę ochrony środowiska naturalnego Madagaskaru. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Samiec alfa to mit. Nowe badania nad dominacją u naczelnych zaskakują naukowców
Dominacja samców to tak naprawdę rzadkość – odkryli naukowcy badający zachowania naczelnych. Okazuje się, że w większości gatunków płeć nie decyduje o dominacji w grupie. Małpy, lemury, wyraki i lori są bardziej egalitarne, niż sądziliśmy.
Spis treści Koniec mitu o dominujących samcach Co decyduje o dominacji wśród naczelnych? Czy te wyniki mówią coś także o ludziach? Nowe badanie podważa powszechnie utrwalone przekonanie, że wśród naczelnych samce dominują nad samicami. Ukazuje znacznie bardziej złożone relacje wśród naszych bliskich krewnych – zarówno małp człekokształtnych, jak i np. lemurów. Koniec mitu o dominujących samcach Przez długi czas prymatolodzy mieli dualistyczny pogląd na kwestię dominacji. Sądzili, że w obrębie danego gatunku „rządzą” albo samce, albo samice, i że jest to cecha stała. Ostatnio jednak ta koncepcja została zakwestionowana przez obszerne badanie, które pokazuje że prawda jest znacznie bardziej skomplikowana. Zespół naukowców z Francji i Niemiec przeanalizował olbrzymią literaturę naukową pod kątem interakcji między samcami i samicami naczelnych. Brano pod uwagę przejawy agresji, groźby oraz zachowania świadczące o dominacji bądź uległości, takie jak ustępowanie miejsca innemu osobnikowi. Przez pięć lat badacze zgromadzili dane z 253 populacji, obejmujących 121 gatunków naczelnych – od małp, przez lemury, po wyraki i lori. Odkryli, że konfrontacje między płciami są znacznie częstsze, niż wcześniej sądzono – ponad połowa interakcji w grupie dotyczyła samca i samicy. Jednak wyraźna dominacja samców, zdefiniowana jako wygrywanie ponad 90% konfrontacji, występowała tylko w 17% przebadanych populacji. W tej mniejszości znalazły się m.in. pawiany i szympansy. Z kolei wyraźna dominacja samic została zarejestrowana w 13% populacji – np. wśród lemurów i bonobo. Dwa gatunki szympansów, czyli najbliższych krewnych człowieka, mają więc dwa różne systemy społeczne. Oznacza to, że w aż 70% przypadków dominującą rolę w grupie może pełnić zarówno samiec, jak i samica. A zatem u znakomitej większości gatunków naczelnych panuje „równouprawnienie”, w którym zdanie samic i samców jest równie ważne. Co decyduje o dominacji wśród naczelnych? Dominacja samców była szczególnie wyraźna u gatunków, w których samce mają wyraźną przewagę fizyczną – są większe lub mają większe zęby. Była ona też częstsza u gatunków naziemnych, gdzie samice miały mniejsze możliwości ucieczki lub ukrycia się w porównaniu do gatunków nadrzewnych. Z kolei samice dominowały częściej w społecznościach, w których kontrolowały rozmnażanie. Na przykład genitalia samic pawianów puchną podczas owulacji i w tym czasie samce pilnie ich strzegą, nie dopuszczając do nich rywali. W przypadku bonobo objawy owulacji są znacznie mniej widoczne i samce nigdy nie wiedzą, kiedy samice są w okresie płodnym. W rezultacie to samice częściej decydują, z kim i kiedy chcą kopulować – tłumaczy Elise Huchard, prymatolożka z Uniwersytetu Montpellier i jedna z autorek badania. Dominacja samic była też częstsza tam, gdzie rywalizowały one między sobą, a samce opiekowały się potomstwem. Wśród takich gatunków samice często żyją samotnie lub w parach z samcem, co sugerowałoby, że monogamia sprzyja dominacji samic. Czy te wyniki mówią coś także o ludziach? Elise Huchard podkreśla, że istnieje wiele fundamentalnych różnic między ludźmi a innymi naczelnymi. Zachowań małp nie da się prosto porównać z ludzkimi ze względu na stworzone przez ludzi normy kulturowe. Jednak ogólnie rzecz biorąc – ludzkość według niej również wpisuje się w kategorię, w której żadna z płci nie ma trwałej przewagi nad drugą. – Wyniki te dobrze korelują z tym, co wiemy o relacjach płci w społeczeństwach łowiecko-zbierackich, które były znacznie bardziej egalitarne niż społeczności rolnicze, które pojawiły się później w historii człowieka – dodaje Huchard. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Palczak madagaskarski: występowanie, tryb życia, odżywianie, rozmnażanie i rozwój, zdjęcia
Palczak madagaskarski to jedyny żyjący przedstawiciel palczakowatych. Jak wygląda palczak madagaskarski? Gdzie występuje i jaki jest jego tryb życia? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Palczak madagaskarski: występowanie Palczak madagaskarski: tryb życia Palczak madagaskarski: odżywianie Palczak madagaskarski: rozmnażanie i rozwój Palczak madagaskarski: zdjęcia Jeszcze nie tak dawno temu ta małpiatka była klasyfikowana w gronie gatunków wymarłych. Na szczęście okazało się, że niezwykły palczak madagaskarski (Daubentonia madagascariensis) wciąż występuje w swoim środowisku, jednak należy wyraźnie zaznaczyć, że wciąż grozi mu wyginięcie. Palczak madagaskarski i moloch straszliwy jak równy z równym rywalizują o miano najstraszniejszego zwierzęcia. Niektórzy określają tego ssaka jako „najbrzydsze zwierzę świata”. Czy słusznie? Cóż, nie ulega wątpliwości, że aj-aj – jedyny żyjący przedstawiciel rodziny palczakowatych – to jedno z najdziwniejszych zwierząt. Nie jest tak urodziwy jak choćby cyweta afrykańska, a swoim nietypowym wyglądem rzeczywiście może napędzić niezłego stracha. Atmosferę niepokoju związanego z tą niezwykłą małpiatką dodatkowo podsycają zabobony, które narosły wokół niej na Madagaskarze – Malgasze wierzą, że spotkanie z palczakiem przynosi pecha. Dziwny jak aksolotl meksykański, wzbudzający podziw jak agama kołnierzasta – oto palczak madagaskarski, znany też jako aj-aj. Palczak madagaskarski: występowanie Palczak madagaskarski reprezentuje podrząd małpiatek – grupę niewielkich ssaków naczelnych, prowadzących nadrzewny tryb życia. W swoim rzędzie, jest najrzadszym i w największym stopniu zagrożonym wyginięciem gatunkiem. W 1933 roku palczaki madagaskarskie zostały uznane za wymarłe i przez długie lata ten pogląd był uznawany za właściwy. Obecność tych zwierząt ujawniono ponownie dopiero w 1961 roku. Madagaskar. Wyprawa na ósmy kontynent Madagaskar to największa wyspa Afryki, a zarazem czwarta co do wielkości na świecie. Potrafi zachwycić nie tylko malowniczymi krajobrazami, ale także niezwykłą florą i fauną. Nic więc dzi... To gatunek endemiczny, czyli występujący na ograniczonym obszarze, charakterystyczny wyłącznie dla danego miejsca lub regionu i niewystępujący nigdzie indziej. Palczaki zamieszkują przede wszystkim północno-zachodnią i wschodnią część wybrzeża Madagaskaru. Pojedyncze stanowiska tych zwierząt są zlokalizowane niemal na całej wyspie, z wyjątkiem najsuchszych terenów południowych. Zamieszkuje też wyspy należące do Republiki Madagaskaru – Aye-Aye i Nosy Mangabe. Na swoje siedliska wybiera lasy deszczowe (pierwotne i wtórne), lasy liściaste, lasy górskie i obszary rolnicze: plantacje trzciny cukrowej, kokosów, mango i liczi. Jest też spotykany w zaroślach i namorzynach. Palczak madagaskarski: tryb życia Jak pozostałe małpiatki, to niezwykłe zwierzę prowadzi nocny tryb życia. Większość czasu (nawet 80 proc.) spędza na poszukiwaniu pożywienia. W ciągu dnia przebywa w gnieździe, które buduje w wysokich partiach koron drzew, splecionych lianach lub rozgałęzieniach. Warto podkreślić, że palczak madagaskarski nie preferuje osiadłego trybu życia. W jednym gnieździe przebywa kilka dni, po czym opuszcza je i zakłada kolejne. Albo zajmuje gniazdo opuszczone przez innego przedstawiciela tego gatunku. Mimo, że palczaki większość czasu spędzają w koronach drzew, potrafią sprawnie poruszać się po ziemi. To zwierzęta terytorialne. Przy czym warto zaznaczyć, że zakres terytorium tej małpiatki jest uzależniony od płci. Samce uznają za swój teren obszar o powierzchni 100–200 ha, natomiast samice zadowalają się mniejszą przestrzenią, najczęściej od 30 do 50 ha. W celu wyznaczenia jego granic, osobniki męskie i żeńskie ocierają się o gałęzie i w ten sposób pozostawiają na nich swój zapach. To sygnał ostrzegawczy dla innych przedstawicieli tego gatunku, komunikujący „nie wchodź, bo zostaniesz zaatakowany”. Obserwując palczaka madagaskarskiego w jego naturalnym środowisku, można zauważyć, że zwierzę poruszające się po gałęzi stale uderza w nią trzecim palcem. To pozornie dziwne zachowanie nie jest żadnym tikiem. Nie świadczy o nerwowej i płochliwej naturze zwierzęcia. Palczak jest jedynym przedstawicielem rzędu naczelnych, który używa echolokacji do zdobywania pożywienia. Palczak madagaskarski: odżywianie Jadłospis palczaka madagaskarskiego jest różnorodny i składa się z ptasich jaj, niektórych grzybów, owoców, nektaru z pielgrzyma madagaskarskiego i nasion kanarecznika madagaskarskiego. Te niezwykłe ssaki często szukają też pokarmu na plantacjach liczi, mango i kokosów. Podstawowym pokarmem palczaka są jednak owady i larwy owadów, występujące w pniach drzew. Właśnie do znalezienia tej zdobyczy przydaje się wspomniany wcześniej mechanizm echolokacji. W toku ewolucji palczaki madagaskarskie wykształciły niezwykły trzeci palec. To właśnie tej części ciała zwierzę zawdzięcza swoją nazwę. Ów palec jest znacznie dłuższy i cieńszy od pozostałych. W pokrywającej go skórze znajdują się liczne, gęsto nagromadzone zakończenia nerwowe. W trakcie szukania zdobyczy, zwierzę uderza nim w powierzchnię gałęzi z częstotliwością do 11 razy na sekundę! Wrażliwa skóra nie tłumi drgań powierzchniowych, za to umożliwia palczakowi ich rozróżnianie. Przygotowujące się do żerowania zwierzę kieruje okazałe uszy do przodu i w ten sposób rejestruje dźwięki dochodzące z drzewa. Gdy zorientuje się, że pod nim zlokalizowany jest tunel wydrążony przez owady, zdziera zębami korę i w ten sposób dostaje się do swojej zdobyczy. Następnie wydobywa larwy cienkim środkowym palcem. Służy mu on też do oceny zawartości łupiny orzechów kokosowych, wydobywania miąższu z owoców i picia wody. Przebite serce Madagaskaru [REPORTAŻ] Geograficzna izolacja wyspy stworzyła bajeczne biologiczne bogactwo. Dziś presja populacyjna i polityczne zamieszanie sprzyjają grabieży drewna różanego, kopalin i drogich kamieni. Niezwykła budowa i unerwienie trzeciego palca nie są jedynymi cechami, które wyróżniają tą wyspecjalizowaną część ciała zwierzęcia. Badania prowadzone z użyciem kamery termowizyjnej dowiodły, że w czasie, gdy palczak nie żeruje, środkowy palec jest wyraźnie chłodniejszy od pozostałych. Rozgrzewa się (o ok. 6 stopni Celsjusza) dopiero, gdy małpiatka zaczyna szukać pożywienia. Czemu służy to niezwykłe zjawisko? Najprawdopodobniej oszczędzaniu energii, choć nie można wykluczyć, że w ten sposób palczak madagaskarski ogranicza wrażliwość wyjątkowo czułych zakończeń nerwowych, gdy te nie są potrzebne. Naukowcy nie są zgodni w kwestii mechanizmu, który doprowadza do obniżania temperatury trzeciego palca. Najprawdopodobniej odpowiadają za to rozszerzające i zwężające się tętnice. Choć nie można wykluczyć, że obniżenie ciepłoty tej części ciała wynika z charakterystycznego wygięcia palca, pod wpływem którego naczynia krwionośne mogą ulegać zagięciu blokującemu dopływ krwi do tkanek. Palczak madagaskarski: rozmnażanie i rozwój Sezon rozrodczy palczaków madagaskarskich trwa przez cały rok. Gdy samica jest gotowa do rozmnażania, wydaje charakterystyczne dźwięki, którymi przywołuje samca. Okres ciąży trwa od 150 do 170 dni. Po tym czasie na świat przychodzi jedno młode. Nowo narodzony osobnik pozostaje w gnieździe mniej więcej przez 60 dni. Potem zaczyna okazjonalnie je opuszczać. Przez 14 tygodni mały palczak żywi się wyłącznie mlekiem samicy. Później pokarm płynny jest przeplatany ze stałym, przynoszonym do gniazda przez matkę. Po 7 miesiącach młody osobnik przechodzi na pokarm stały. W tym miejscu warto wtrącić ciekawostkę. Samice palczaka madagaskarskiego są jedynymi naczelnymi, u których gruczoły mlekowe znajdują się w pobliżu dolnej pachwiny. Młody pozostaje przy matce przez ok. 2 lata, ale dojrzałość płciową osiąga dopiero między trzecim a czwartym rokiem życia. Gdy opuści gniazdo, samica ponownie jest gotowa do rozrodu. Co interesujące, osobniki płci żeńskiej mogą rozmnażać się do końca życia (palczaki madagaskarskie żyją do 23 lat). Palczak madagaskarski: zdjęcia Powiedzieć, że palczak madagaskarski jest osobliwym zwierzęciem, to jak nic nie powiedzieć. W całym królestwie ssaków nie jest łatwo wskazać drugie tak dziwne zwierzę. Niektórzy określają palczaka mianem dużej, wyjątkowo nieurodziwej wiewiórki, inni porównują go do dziwnego lemura. Trzeba przyznać, że jest w tym sporo racji. Co stało się z megafauną Madagaskaru? Naukowcy opracowali oś czasu W odróżnieniu od innych podobnych miejsc na świecie Madagaskar nadal zachwyca bioróżnorodnością. Na wyspie zachowały się praktycznie wszystkie struktury ekologiczne, w tym pustynie i lasy ... Ze względu na niezwykły wygląd i specyficzne, stale rosnące siekacze (regularnie ścierane w trakcie gryzienia łupiny orzechów i kory drzew), palczaka początkowo klasyfikowano rzędzie gryzoni (w rodzinie wiewiórkowatych). Pod względem wielkości, można go porównać do kota domowego. Charakteryzuje się dość dużą głową i krótkim, lekko spłaszczonym pyskiem. Całe ciało zwierzęcia jest pokryte grubą sierścią koloru szarego lub brązowego (na końcu dłuższych włosów można dostrzec białe zakończenia). Pysk i szyję pokrywa jasne futro. Ogon jest długi i puszysty. Obie pary kończyn palczaka madagaskarskiego są wyposażono w długie, chwytne palce, dzięki którym zwierzę może łatwo poruszać się w koronach drzew. Na obu przednich łapach zwierzęcia można łatwo zauważyć długi, smukły palec, wygięty w charakterystyczny sposób i zakończony haczykowatym pazurem. To element wspomnianego wcześniej mechanizmu echolokacji, który pomaga mu w zdobywaniu pożywienia. Oczy palczaka madagaskarskiego robią piorunujące wrażenie. Są idealnie okrągłe i dość wyłupiaste, przez co zwierzę wygląda na wiecznie zdziwione lub zaskoczone. Te cechy i żółto-pomarańczowa barwa przekładają się na wrażenie niezwykłej przenikliwości spojrzenia zwierzęcia. Palczak madagaskarski prowadzi nocny tryb życia, więc w celu ułatwienia widzenia, jego oczy są pokryte błoną odblaskową. Dodatkowo, jako jedyne naczelne palczaki wykształciły błonę migawkową (tzw. trzecią powiekę), która umożliwia utrzymanie wilgotności dużych gałek ocznych na stałym poziomie. Poza tym, błona chroni oczy zwierzęcia przed zanieczyszczeniem i urazami, które mogą powstać w trakcie żerowania. Cechy palczaka madagaskarskiego: długość ciała – od 30 do 40 cm, długość ogona – od 45 do 55 cm, ciężar ciała – od 2,4 do 2,8 kg. Czy określenie „najbrzydsze zwierzę świata” rzeczywiście trafnie charakteryzuje palczaka madagaskarskiego? Nie ulega wątpliwości, że to najbardziej charakterystyczny i nietypowy przedstawiciel rzędu naczelnych, ale bardziej niż „brzydki” pasuje do niego określenie „niezwykły”. Trzeba bowiem zdać sobie sprawę z tego, że dziwny wygląd zwierzęcia to efekt jego przystosowania do warunków panujących w jego środowisku naturalnym i prowadzonego trybu życia. Zdajemy sobie sprawę, że żadne słowa nie są w stanie w pełni opisać to niezwykłe pod każdym względem zwierzę. Chcesz poznać palczaka madagaskarskiego nieco dokładniej? Zachęcamy do zapoznania się ze zdjęciami prezentującymi tego fascynującego ssaka. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Słodkie zwierzęta – tu spotkasz najbardziej urocze istoty na świecie
Jeśli jesteś fanem podróży, z których chcesz przywieźć coś więcej niż tylko lokalne pamiątki, to dobrze trafiłeś. Oto państwa, w których oprócz masy atrakcji i zabytków, czekają na ciebie najsłodsze zwierzęta na świecie.
W tym artykule: Pływające świnie – Wyspy Bahama Lemury – Madagaskar Pandy – Chiny Kiwi – Nowa Zelandia Surykatki – Afryka Południowa Koala – Australia Żyrafy – Kenia Delfiny – Wielka Brytania Małpy – Francja Żółwie – Polinezja Francuska Zastanawiałeś się kiedyś, gdzie żyją najsłodsze zwierzęta na świecie? Poznaj specjalną listę kierunków podróży wraz z zestawieniem średnich kosztów przelotów. Na jednej z wysp Galapagos odnaleziono nowy gatunek olbrzymiego żółwia. Jak to możliwe? Żółwie, które dziś żyją na wyspie San Cristóbal prawdopodobnie otrzymają nową nazwę. Okazuje się, że należą do zupełnie nowego gatunku. Jak doszło do tej pomyłki? Pływające świnie – Wyspy Bahama Jeśli chcesz przekonać się na właśnie oczy, że pływające świnki naprawdę istnieją, zaplanuj podróż na Wyspy Bahama. Świnki (na ich cześć jedną z tamtejszych plaż nazwano „Plażą świń”) mają do swojej dyspozycji całą wyspę. Aby tam dotrzeć, należy polecieć do Nassau (średnio za 5185 zł), a następnie udać się na wyspę Staniel Cay. Lemury – Madagaskar Lemury uważane są za jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ssaków na świecie. W Parku Narodowym Andasibe-Mantadia dla lemurów przeznaczono całą wyspę, na której podróżni mogą obcować z nimi w ich naturalnym otoczeniu. Park oddalony jest o 2,5 godziny drogi od portu lotniczego Antananarywa, a średnia cena biletów lotniczych to 7412 zł. Pandy – Chiny Panda wielka od niedawna nie jest już zagrożonym gatunkiem! W Chinach na wolności żyją obecnie blisko dwa tysiące pand wielkich, a walkę o ich utrzymanie toczy przede wszystkim 12 rezerwatów. Zwierzęta warto odwiedzić w ich naturalnym środowisku w Instytucie Hodowli Pandy Wielkiej w Chengdu. Droga do instytutu z lotniska Chengdu-Shuangliu zajmuje 40 minut, a bilety lotnicze dostępne są średnio w cenie 4989 zł. Kiwi – Nowa Zelandia Kiwi to jedyny ptak, który znalazł się w zestawieniu. Symbol Nowej Zelandii można zobaczyć w Fiordland National Park. To jeden z najbardziej wilgotnych rejonów Nowej Zelandii – rocznie opady sięgają tu 8000 mm. Lasy deszczowe z bujnie rozwijającymi się mchami i paprociami drzewiastymi (przez turystów z Europy często mylonymi z palmami), sprawiają wrażenie parku jurajskiego. W parku znajduje się też największa atrakcja kraju – fiord Milford Sound z majestatycznym klifem Mitre Peak. Kiwi spotkamy też w parku Kiwi House & Native Bird Park w miejscowości Otorohanga, oddalonej o 45 minut od lotniska Hamilton-John C. Munro. Na przelot z Polski do Hamilton trzeba średnio wydać 10 034 zł. Zwierzęta monogamiczne, czyli gatunki, które łączą się na całe życie Czy monogamia istnieje w przyrodzie? Mimo powszechnego przekonania, że większość gatunków wybiera więcej niż jednego partnera, to nie brakuje ssaków, ptaków czy owadów podążających zup... Surykatki – Afryka Południowa Na liście nie mogło zabraknąć surykatek. Najlepsze miejsce na spotkanie z nimi to bez wątpienia Kalahari Meerkat Project – specjalny projekt badawczy poświęcony analizowaniu zachowań surykatek. Wstęp jest zwykle możliwy tylko dla naukowców i filmowców, ale surykatki mogą również odwiedzić goście farmy Leeupan Guest Farm lub hotelu Van Zylsrus. Średnie ceny przelotów do Upington wynoszą 5680 zł, a droga z lotniska do siedziby projektu zajmuje 3 godziny. Koala – Australia Podróż do Australii nie może obyć się bez spotkania z koalą. Ogórd zoologiczny „The Lone Pine Koala Sanctuary” jest pierwszym i najstarszym na świecie rezerwatem koali. Miejsce to, znajdujące się zaledwie 30 minut od Brisbane, zamieszkuje ponad 130 przedstawicieli gatunku. Do Brisbane można dolecieć średnio za 5602 zł. Żyrafy – Kenia Żyrafy podziwiać można między innymi w parku Taita Hills i rezerwacie Masai Mara. Podczas safari turyści spełnić mogą dziecięce marzenie i podziwiać te zwierzęta w ich naturalnym środowisku. Także Hotel Giraffe Manor w Kenii jest wyjątkowym miejscem, gdzie goście każdego ranka mogą karmić żyrafy przez… okno. Hotel mieści się 20 km od Nairobi i zajmuje powierzchnię ok. 57 hektarów. Dotarcie z portu lotniczego Jomo Kenyatta do hotelu zajmuje ok. 45 minut. Średnie ceny lotów do Kenii wynoszą 3139 zł. Delfiny – Wielka Brytania Aby zobaczyć ciekawe zwierzęta, nie zawsze trzeba daleko podróżować. Delfiny można przykładowo odwiedzić bez opuszczania granic Europy. Wystarczy zaplanować urlop u zachodnich wybrzeży Walii w Zatoce Cardigan. Najłatwiej dotrzeć tam z lotniska w Cardiff, dokąd loty z Polski można zarezerwować średnio w cenie 1490 zł. Najbardziej inteligentne zwierzęta, które zaskoczyły niejednego naukowca. Sprawdź, jak wiele potrafią Potrafią dopasowywać elementy kolorami, otworzyć butelkę, a nawet grać w gry. Oto najbardziej inteligentne zwierzęta na świecie. Małpy – Francja We francuskim parku „Montagne des signes” na powierzchni 25 hektarów żyje ponad dwieście makaków berberyjskich. Podczas zwiedzania „Małpiej Góry” można nie tylko z bliska poznać i nakarmić małpy, lecz także dowiedzieć się wiele o samym gatunku dzięki edukacyjnemu charakterowi rezerwatu. „Montagne des signes” znajduje się godzinę drogi od portu lotniczego Bazylea-Miluza-Fryburg, dokąd Polacy mogą dolecieć średnio za 1222 zł. Żółwie – Polinezja Francuska Na wyspie Bora-Bora można odwiedzić niezwykły rezerwat żółwi morskich. Inicjatywa została zapoczątkowana przez pracowników hotelu Le Meridien, którzy znaleźli kilka zranionych żółwi i zaopiekowali się nimi. W ten sposób w hotelu powstał szpital dla żółwi, a w jego prywatnej lagunie zbudowano specjalny kanał do karmienia zwierząt. Za przelot na Bora-Bora trzeba średnio zapłacić 15 515 zł. Chcesz przekonać się, jak wyglądają najoryginalniejsi przedstawiciele królestwa zwierząt? Zajrzyj do naszej galerii już teraz >> Domestykacja, czyli udomowienie zwierząt. Jak wiele gatunków jesteśmy w stanie oswoić? Mimo że proces domestykacji (udomowienie zwierząt) z każdym wiekiem ewoluował, to do tej pory ludzkość zdołała oswoić zaledwie kilkanaście gatunków dzikich zwierząt. Według naukowców,...
Wymarłe lemury-giganty ważyły nawet 85 kg. Naukowcy ustalili, czym się żywiły
Na Madagaskarze występuje ponad 100 gatunków lemurów. Największe z nich wyginęły między 500 a 2000 lat temu. Co o nich wiemy?
W tym artykule: Nie wszystkie lemury były małe Zmiany na drzewie genealogicznym lemurowatych Dorosłe lemury, które przetrwały do czasów obecnych nie osiągają spektakularnych rozmiarów. Zazwyczaj mierzą nie więcej niż około 40 cm. Nie zawsze tak było. Szacuje się, że ich przodkowie byli nawet ponad trzy razy wyżsi (do 150 cm) i ważyli około 85 kilogramów. Tropikalny klimat nie sprzyja zachowywaniu DNA, toteż dziś o gigantycznych lemurach koala (Megaladapis edwardsi) wiemy stosunkowo niewiele. Na podstawie ich genomu naukowcom udało się jednak ustalić, że żywiły się głównie liśćmi. Wydry morskie żyją w zimnych wodach, a jest im ciepło. Jak to możliwe? Nieszczelne mitochondria generują dodatkowe ciepło i, mówiąc językiem sportowców, podkręcają metabolizm wydr. To cenna umiejętność. Życie w zimnych wodach jest sporym wyzwaniem termicz... Nie wszystkie lemury były małe Wszystkie lemury, te żyjące i wymarłe, podobnie jak ludzie czy małpy człekokształtne należą do rodziny naczelnych. Dlaczego więc nazwa gigantycznego lemura odnosi się do koali, które jak wiadomo, są torbaczami, a nie naczelnymi? Pracownicy Duke Lemur Center w Durham w Północnej Karolinie tłumaczą, że jest to nawiązanie do podobieństw w ich wyglądzie: długich rąk, krótkich nóg i dużych stóp do chwytania pni i gałęzi drzew. Ponieważ lemury koala były znacznie większe od swoich krewnych, naukowcy uznali, że musiały żywić się liśćmi. Na to wskazywała ich budowa. Obecnie na Madagaskarze występuje ponad 100 gatunków lemurów. Największe z nich wyginęły między 500 a 2000 lat temu. „To gatunki o dużych ciałach w większości wyginęły, a nie mniejsze gatunki, które istniały w tym samym czasie. Siedliska, do których przystosowały się olbrzymie lemury, prawdopodobnie znacznie się zmieniły, wpływając na ich zdolność do przetrwania” – mówi Stephanie Marciniak z Katedry Antropologii na Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii. Turystka chciała zrobić sobie zdjęcie z mniszką hawajską. Głos zabrał gubernator stanu Turyści na Hawajach mają nową, głupią zabawę – robią sobie zdjęcia z mniszkami hawajskimi. Przypominamy, że kuzynki fok szarych od lat są klasyfikowane jako krytycznie zagrożone wygini... Zmiany na drzewie genealogicznym lemurowatych Niedawno badacze dokonali przełomowego odkrycia. Po przeanalizowaniu setek kości wymarłych lemurów udało im się zidentyfikować kość szczękową lemura koala liczącą 1475 lat. Mimo upływu lat naukowcy wyizolowali cenny materiał genetyczny. Po zbadaniu go mogli wprowadzić zmiany w drzewie genealogicznym całego gatunku lemurowatych. Zachowane kości szczęki były w na tyle dobrym stanie, że naukowcom udało się przeprowadzić jądrową analizę genomową, a tym samym zrekonstruować genom lemura koali z DNA w jądrze komórkowym. Następnie porównali DNA wymarłych lemurów z DNA współcześnie występujących osobników, w tym dwóch gatunków, które zajmują różne gałęzie drzewa genealogicznego gatunku: lemurii rdzawych (Eulemur rufifrons) i lemurów łasic (Lepilemur mustelinus). Wcześniejsza analiza czaszek i zębów lemurów koali sugerowała, że były bliskimi krewnymi lemurów łasicy. Nowo odkryte dane genetyczne umieszczają jednak wymarłe olbrzymy bliżej lemurii rdzawych. Po porównaniu DNA lemurów koali z przedstawicielami innych gatunków zwierząt naukowcy znaleźli podobne geny kodujące białka u rokselan złocistych (małpy z charakterystycznym „zadartym nosem”) i koni. Geny te pomagają przyswajać składniki odżywcze i rozkładać toksyny roślin liściastych, co potwierdza, że lemury koale były wyspecjalizowanymi zjadaczami liści. Odszyfrowanie genomu lemurów koali pomoże naukowcom zrozumieć, w jaki sposób inne gigantyczne wymarłe lemury ewoluowały w swoich siedliskach na Madagaskarze.
Geograficzna izolacja wyspy stworzyła bajeczne biologiczne bogactwo. Dziś presja populacyjna i polityczne zamieszanie sprzyjają grabieży drewna różanego, kopalin i drogich kamieni.
Młodzian w szortach i podkoszulce bez rękawów stoi w pirodze. Za pomocą długiego bambusowego kija prowadzi łódź pod prąd. Rzeka Onive jest płytka, jej wartki nurt stawia mocny opór. Zasępione niebo nad głową otwiera się, by zalewać ziemię wiadrami deszczu, potem światłem słońca i znów deszczem. Remon, tak jak rozpłaszczone na brzegu krokodyle, nie zwraca uwagi na pogodę. Co trzy minuty mijają go pirogi sunące w przeciwnym kierunku. Chłopak wykrzykuje pozdrowienia, mężczyźni w łodziach odpowiadają głośno. To jego towarzysze pracy – każdy spławia w dół rzeki, do Antalahy, ciemną kłodę różanego drewna nielegalnie wyciętego w deszczowym lesie. Remon nie lubi swojej pracy. Baron drzewny, który go zatrudnia, powiedział mu, że musi płynąć cały dzień bez przerwy. Leśniczych wprawdzie przekupiono, żeby trzymali się z daleka, ale tylko na pewien czas – po jego upływie trzeba by dać następną łapówkę. Ale i tak praca przy transporcie zwalonych pni jest lepsza niż harówka przy wyrębie, która stanowiła poprzednie zajęcie Remona. Rzucił je, kiedy doszedł do wniosku, że ryzyko stało się zbyt wielkie. Chociaż nielegalny wyrąb postępował od lat, ostatnio jego tempo gwałtownie wzrosło – las pozbawiony nadzoru zaroił się od gangów. „Deforestacja dla każdego” została przyspieszona przez upadek rządu Madagaskaru w 2009 r. i apetyt chińskich zleceniodawców, którzy w ciągu kilku miesięcy sprowadzili z północno-wschodniej części wyspy drewno różane o wartości ponad 200 mln dolarów. Znajomy Remona został obrabowany z urobku przez leśnych zbirów. – Nas jest 30, a tyś jeden – powiedzieli. Remon słyszał, że dwóm ludziom w podobnej sytuacji ścięto głowy maczetą. Rzeka się uspokaja, a Remon zapala papierosa z tytoniem i marihuaną. Opowiada o fady – tabu, które chroniły puszczę od wieków. Kiedy feralne drzewo zmiażdży czaszkę lub gdy rzeczne bystrza pogruchoczą nogę, złodzieje drewna niespokojnie powtarzają: rozgniewaliśmy naszych przodków, karzą nas. Starsi z plemienia Remona nauczali, żeby nie okradać świętej ziemi. – Dobrze – odpowiadał Remon. – Spróbujcie nakarmić drzewami rodzinę. Praca na plantacjach wanilii pod Antalahą przez jakiś czas była źródłem utrzymania junaka. Przed 20 laty ówczesny prezydent Madagaskaru Didier Ratsiraka był tak dumny z reputacji Antalahy – światowej stolicy wanilii – że wysłał swojego przedstawiciela, by uhonorować miasto. – Sądził, że u nas pełno wielkich gmachów i asfaltowych ulic – mówi Michel Lomone zajmujący się eksportem wanilii. – Sprawozdanie doradcy bardzo go rozczarowało. Od tamtej pory cały szereg cyklonów oraz spadek cen strąciły koronę z głowy waniliowego króla. Dziś Antalaha jest zakurzona i senna. Jej główny bulwar, Rue de Tananarive, w 2005 r. w końcu otrzymał twardą nawierzchnię (sfinansowaną przez Unię Europejską). Jednakże tutejszy ruch uliczny sprowadza się do kilku lichych taksówek, zardzewiałych rowerów, kur, kóz, a przede wszystkim pieszych. Boso maszerują oni w strumieniach deszczu, trzymając nad głową olbrzymie liście „drzewa podróżników”. Właściwie tak wyglądała Antalaha przed nadejściem wiosny 2009 r., kiedy na ulicach miasta zaroiło się od motocykli. Jedyny sklep, który sprzedawał ryczące jednoślady, szybko wyprzedał towar. W odpowiedzi na rosnący popyt powstał drugi sklep, który też zaczął fantastycznie prosperować. Klientami byli wychudzeni młodzi mężczyźni. Ich pieniądze nie pochodziły z plantacji wanilii, tylko z kłód drewna, których sterty wjeżdżały do miasta na pakach ciężarówek. Z madagaskarskiej puszczy znikały wycinane selektywnie cenne różane drzewa. Madagaskar to wyspa – czwarta pod względem wielkości na świecie, o powierzchni ponad 585 tys. km² – ale jednak wyspa. Mimo że każda wyspa ma własną, unikalną biosferę, Madagaskar (który oderwał się od Afryki jakieś 165 mln lat temu) jest przypadkiem specjalnym. Około 90 proc. tutejszej flory i fauny nie występuje nigdzie indziej na Ziemi. Nieziemski spektakl – na który składają się baobaby wyglądające jak marchewki, lemury niczym duchy i całe „lasy” kamiennych iglic – sprawia, że nawet najbardziej znużony globtroter będzie wybałuszał oczy w szczerym zachwycie. Piękno przyrody Madagaskaru współistnieje z desperacją cechującą życie mieszkańców wyspy. Malgasze, stanowiący największą grupę etniczną, mają na to fatalistyczne powiedzonko: Aleo maty rahampitso toy izay maty androany, czyli „Lepiej umrzeć jutro niż dziś”. Przeciętny człowiek żyje tu za dolara dziennie. Biorąc pod uwagę, że liczba ludności Madagaskaru wynosi ponad 20 mln i rośnie w tempie 3 proc. rocznie (przyrost należy do najwyższych w Afryce), ekolodzy nazwali Madagaskar gorącym punktem bioróżnorodności. Krytykują zwłaszcza praktykowane przez Malgaszów rolnictwo żarowe polegające na wypalaniu połaci lasu i przekształcaniu ich w pola ryżowe. W 2002 r. Marc Ravalomanana zadeklarował, że jego prezydentura będzie „zielona”, co uradowało ekologów. Wiosną 2009 r., po wojskowym puczu i osadzeniu na urzędzie byłego didżeja, obrońców środowiska ogarnęło przerażenie. – Czuję się tak, jakby ostatnie 25 lat pracy zostało zmarnowane – powiedział jeden z weteranów. We wrześniu 2009 r., kiedy każdego dnia nielegalnie wycinano drzewa różane o wartości blisko pół miliona dolarów, cierpiący na brak gotówki rząd zniósł wprowadzony w 2000 r. zakaz eksportu cennego drewna i pozwolił na sprzedaż zgromadzonych w składach kłód. W kwietniu br. pod naciskiem społeczności międzynarodowej rząd zakaz przywrócił, jednak wyrąb trwa. „Chodźcie i bierzcie” – takim hasłem można opisać relacje między rządem Madagaskaru a zagranicznymi koncernami. Rozmaite holdingi dysponują prawami do poszukiwań geologicznych i wydobycia złota, niklu, kobaltu, ilmenitu i szafirów. Przed czterema laty Exxon Mobil rozpoczął u wybrzeży wyspy głębokie wiercenia w poszukiwaniu ropy. Jeden z najlepszych amerykańskich producentów gitar od dawna wytwarza instrumenty, których gryf wykonany jest z rzadkiego madagaskarskiego hebanu. W ostatnich latach federalny rząd Madagaskaru próbuje oddawać w dzierżawę grunty orne firmom z Korei Południowej oraz sprzedawać wodę Arabii Saudyjskiej. Ale mimo pokaźnej ilość pozyskiwanych surowców przeciętny Malgasz ma z tego niewiele. Nie dziwi więc fakt, że górnicy wygrzebują z ojczystej ziemi każdy cenny kamień, który potem trafi na azjatyckie rynki. Albo że drobni przedsiębiorcy szmuglują przez granicę zwierzęta z wyspy, takie jak płaskogon Henkela czy zagrożony żółw madagaskarski, aby sprzedać je hobbystom. Albo że wychudzeni młodzi ludzie z Antalahy decydują, że lepiej umrzeć jutro, a dziś dostać od chińskich kupców pieniądze za różane drewno. Nadzieje na boom w regionie okazały się złudne. I nie chodzi tylko o zdewastowany na wiele lat las, o zniknięcie cennych drzew z 10 tys. ha puszczy w obrębie 4,5 mln ha terenów objętych ochroną, wyginięcie lemurów i innych endemicznych gatunków, erozję gleb, w wyniku której znika ziemia uprawna, a rzeki są ciężkie od mułu, utratę dochodów z turystyki. Podstępne efekty uboczne rabunkowej wycinki dają się odczuć bardziej bezpośrednio. Mieszkańcy Antalahy, nieoczekiwanie zmuszeni do uskakiwania przed pędzącymi motocyklami, spostrzegli, że zaczęły rosnąć ceny ryb, ryżu i innych artykułów codziennego użytku. Przyczyna była prosta – na morzu i na polu pracowało mniej mężczyzn. – Wszyscy poszli do lasu – mówi Michel Lomone, eksporter wanilii. Żeby z Antalahy dostać się do lasu – prawdziwego, Parku Narodowego Masoala, największego na wyspie – trzeba odbyć poważną wyprawę. Południowo-zachodnią granicę parku stanowi zatoka Antongil, gdzie od lipca do września rozlegają się dźwięki towarzyszące narodzinom humbaków. Niestrudzonego podróżnika we wnętrzu dzikiej, zielonej macicy tropikalnego lasu deszczowego o powierzchni 235 tys. ha czeka nagroda w postaci naturalnych kamei: storczyków, mięsożernych roślin, pręgoczubów, kameleonów Parsona w olśniewających szatach, lemurów rudych. Okolicznym mieszkańcom Masoala wydaje się oferować nieskończone bogactwo ziół o właściwościach leczniczych, dzikich jagód i drewna na opał. Grupki mężczyzn żywiących się ryżem i kawą całymi tygodniami obozują w pobliżu drzew, które wyznaczyli do wycięcia. Wreszcie pojawia się szef i przyjrzawszy się drzewom, wydaje polecenie. Rąbią siekierami. Po paru godzinach różane drzewo, które zapuściło tu korzenie może z 500 lat temu, pada na ziemię. Drwale ociosują pień z zewnętrznej białej warstwy, aż pozostaje tylko fioletowe serce, które dało roślinie nazwę. Różane drzewo zostaje pocięte na kłody, mniej więcej dwumetrowej długości. Inny dwuosobowy zespół obwiązuje każdy bal linami i holuje drewno przez las nad brzeg rzeki. Będzie to ich kosztować dwa dni pracy, a zarobek wyniesie 10–20 dol. od kłody, w zależności od dystansu. Z trudem przedzierając się przez puszczę, od czasu do czasu natykam się na dwie postacie ze stoickim spokojem ciągnące dwustukilowy pień w górę nieprawdopodobnie stromego stoku, w dół wodospadu lub przez bagno – ciężka praca jak z epoki faraonów. Nad rzeką na zespół transportowy czeka flisak. Drewniana bela zostaje przywiązana do tratwy, dzięki której pokona bystrza (tratwiarz otrzyma 25 dol.). Pieniądze dostanie także człowiek czekający w pirodze w miejscu, gdzie nurt się uspokaja (12 dol. od kłody). A także strażnik parku przekupiony, żeby trzymał się z daleka (200 dol. za dwa tygodnie). Do tego policjanci na punktach kontrolnych przy drodze do Antalahy (20 dol. na głowę). Zniszczenia w lesie to nie tylko utrata cennych gatunków drzew. Żeby zbudować tratwę i spławić jedną ciężką różaną kłodę, ścina się cztery do pięciu lżejszych drzew. Były sprzedawca jogurtu Marc Ravalomanana najpierw został burmistrzem Antananarywy, stolicy kraju. A potem obalił socjalistycznego prezydenta Ratsirakę i w 2002 r. założył partię polityczną Tiako I Madagasikara (Kocham Madagaskar). Budował drogi i szpitale, rozdawał szkolne mundurki i symbolicznie przeciął pępowinę łączącą wyspę z francuskimi kolonialistami, zastępując franka – dotychczasową walutę – ariary. A także wzmocnił zakaz uprawiania rolnictwa żarowego (niestety, bez widocznego rezultatu), przedstawił plan działań na rzecz bioróżnorodności Madagaskaru i zobowiązał się do potrojenia powierzchni rezerwatów przyrody na wyspie. Głosił hasła w rodzaju: „Naszym najważniejszym walorem jest środowisko”. Niestety, z prezydenckiej siedziby wydostawały się sygnały realizacji „planów działania” innego rodzaju. Donoszono, że Ravalomanana skonfiskował zgromadzone przez drzewnych baronów różane drewno tylko po to, żeby samemu je sprzedawać. Prezydent – w obecności reporterów – od jednej z kompanii naftowych zażądał udziału w wysokości 10 proc. kosztów prowadzenia poszukiwań. W miarę jak portfel prezydenta pęczniał, siła nabywcza jego rodaków drastycznie spadała. 7 lutego 2009 r. tysiące demonstrantów ruszyło do szturmu na pałac prezydencki. Napotkali ogień karabinowy, od którego zginęło co najmniej 30 osób. Miesiąc później przeciwko prezydentowi zwróciło się wojsko. Ravalomanana zbiegł do Suazi. W czasie pobytu na wygnaniu został skazany za przejęcie na potrzeby rodzinnego biznesu gruntów będących własnością miasta oraz użycie publicznych pieniędzy na zakup od bratanka Walta Disneya samolotu za sumę 60 mln dolarów. Społeczność międzynarodowa odmówiła uznania nowego rządu, na którego czele stanął 34-letni Andry Rajoelina, uprzednio burmistrz Antananarywy. Bank Światowy, ONZ, USAID i inni donatorzy wstrzymali finansowanie. Kraje wysoko rozwinięte wydały oświadczenia odradzające własnym obywatelom podróż na Madagaskar. Zainicjowana przez Ravalomananę zielona polityka otrzymała poważny cios. Nowy rząd nie dysponował funduszami, by przepisy o ochronie przyrody mogły być egzekwowane. W dniu podpisania przez Marca Ravalomananę rezygnacji, 17 marca 2009 r., na stadionie w mieście Antalaha zebrał się tłum liczący ze 20 tys. osób. Upieczono 12 zebu, piwo płynęło obficie, muzycy przygrywali do tańca przez całą noc. Rachunek zapłaciło 13 miejscowych przedsiębiorców drzewnych. Puszcza należała do nich. Baron drzewny siedzi za biurkiem z mahoniu. Wszędzie wokół palisander: krzesła, ściany, sufit, podłoga. Jego rodzice przybyli tu z Chin w latach 30. ubiegłego stulecia. Mimo że – jak zauważa – „Chińczycy mają bzika na punkcie drewna różanego”, sam urodził się w pobliżu Antalahy i ma słabość do rudobrązowej barwy palisandru – gatunku blisko spokrewnionego z drzewem różanym, które ma bardziej buraczkową barwę. Biuro przedsiębiorcy jest przesycone zapachem wanilii, ponieważ przylega do niego magazyn wypełniony wiązkami oczekującymi na wysyłkę za granicę. Z placu na zewnątrz, na którym na widoku publicznym leżą sterty różanego drewna, dociera warkot tartacznych pił. Na ławkach przed drzwiami biura siedzą szczupli i muskularni młodzi mężczyźni. Napis przy wejściu głosi: „Osoby przychodzące po odbiór zapłaty muszą okazać dowód tożsamości”. Nazywa się Roger Thunam i jest uważany za jednego z największych madagaskarskich biznesmenów handlujących drewnem różanym. Jest człowiekiem niewielkiej postury, a cechuje go rodzaj chłodnego opanowania charakterystyczny dla ludzi dzierżących wielką władzę. Niewielka populacja chińskich imigrantów zasymilowała się z tubylczą ludnością wyspy. Thunam jest tego dowodem – w okolicach Antalahy jest wszędobylską, popularną postacią. Pomoże, kiedy miejscowy chłop potrzebuje pieniędzy na pogrzeb, nie wspominając o tym, że warto go odwiedzić, gdy szukamy intratnej pracy. Mimo że każde z ogniw drzewnego łańcucha wymaga zapłaty, lwia część zysku przypada takim ludziom jak Thunam, który przyznaje: „Nie pamiętam, kiedy ostatni raz byłem w lesie”. – Thunam nie jest biznesmenem, to przestępca – oświadcza jeden z miejscowych urzędników. – Zarabia na grabieży parku, który należy do wszystkich. A teraz inni myślą, że można się dorobić, kradnąc publiczną własność. Oczywiście Thunam twierdzi inaczej. Urodzony w rodzinie handlarzy wanilią, przed 30 laty zajął się też drewnem. Tłumaczy, że w tym okresie otrzymał od rządu różne zezwolenia. Rzeczywiście, rząd zniósł zakaz eksportu drewna różanego w okresie, gdy lasy na wschodnim wybrzeżu Madagaskaru są pustoszone przez cyklony, zezwalając na wycinkę i sprzedaż uszkodzonych przez burze drzew. Taka polityka pozwala baronom drzewnym magazynować drewno w czasie obowiązywania zakazu, a następnie sprzedawać je jako „odratowany” surowiec, gdy zakaz jest czasowo uchylany. Thunam utrzymuje, że prowadzi wyłącznie legalny wyrąb. Tak, jego skład jest zawalony kłodami różanego drewna, ale może to wyjaśnić: – Nie uwierzyłbyś, ilu tam jest ludzi z siekierami. Kiedyś prowadzili gospodarkę żarową. Nigdy nie chodzili do szkoły. Nie obchodzą ich następne pokolenia... Ale to drzewo zostało już ścięte. Jeśli my go od nich nie kupimy, zrobi to ktoś inny. Thunam przyznaje, że zwariowani na punkcie drzewa różanego Chińczycy są najważniejszymi nabywcami (ceny detaliczne wyprodukowanego w Chinach serwisu obiadowego z drzewa różanego zaczynają się od 5 tys. dol.). Jak tylko nowy rząd zawiesił zakaz wycinki w lecie 2009 r., Chińczycy zasypali Thunama zamówieniami. Co jakiś czas rząd wnosił zarzuty przeciwko baronom drzewnym podejrzanym o nielegalny handel. Jednak ci mają ogromną władzę, ponadto korzystają z chaosu w przepisach dotyczących wyrębu drzew. Według raportu sporządzonego przez Global Witness oraz Environmental Investigation Agency tylko dwóch baronów, w tym Thunama (spośród sześciu oskarżonych), uznano za winnych eksportu drewna różanego. Został wypuszczony z aresztu w 2008 r. po wpłaceniu sumy ustalonej w ugodzie. Ponownie oskarżony w 2009 r. został uniewinniony. Klaustrofobiczną dzicz Masoali mój przewodnik, były pracownik parku, bosą stopą przemierza szybko i pewnie. Rabe czuje się tu jak w domu, w ciągu ostatnich 10 lat był w puszczy ponad sto razy. Jednak od ostatniej wizyty sprzed kilku miesięcy coś się zmieniło. – Nie ma lemurów – mówi zdziwiony. – Zniknęły. Stoją za tym złodzieje drewna różanego. Znużeni dietą składającą się jedynie z ryżu zaczęli zastawiać sidła. W położonym nieco na północ od Antalahy mieście Sambava trzy restauracje, wbrew prawu, mają w swoim menu ich mięso. Tak oto deszczowe lasy północno-wschodniego Madagaskaru w zastraszającym tempie tracą lemura rudego, tana, lemura karłowatego większego i aj-aja (palczaka madagaskarskiego). Tymczasem z wyjątkiem pobliskich Komorów Madagaskar to jedyne miejsce na Ziemi, w którym można spotkać te stworzenia. – Nie chcemy chronić pustego lasu, w którym jedyną rzeczą, jaką można oglądać, są drzewa – mówi Jonah Ratsimbazafy, prymatolog z Durrell Wildlife Conservation Trust. Mimo całego przyrodniczego bogactwa Madagaskaru dla przemysłu turystycznego kluczowe znaczenie ma charakterystyczna maskotka, czego dowodzą tysiące turystów odwiedzających Rezerwat Specjalny Analamazaotra. Nadrzewne naczelne o wyłupiastych oczach fascynują nie tylko przez sam fakt, że żyją tylko tutaj, lecz także dlatego, że jest ich tu tak wielka różnorodność. Chociaż zasadniczo wszystkie 50 gatunków lemurów jest poligamiczne, ma wspaniałe długie ogony i wiele z nich wydaje odgłosy podobne do chrząkania świń, spotkamy tu także czarno-białego indrisa, który jest monogamiczny, nie ma ogona i napełnia las niesamowitym zawodzeniem. To wydaje się niewiarygodne, ale na Madagaskarze naukowcy wciąż odkrywają nowe gatunki lemurów. Jednak każdy z nich jest nieliczny, a pięć gatunków trafiło już na światową listę 25 najbardziej zagrożonych naczelnych. Tymczasem Malgasze, którzy mieszkają z dala od rejonów turystycznych, myślą, że lemury są wyłącznie dla vazaha (białych ludzi) – dla siebie nie widzą z nich żadnych korzyści. Chociaż niektóre plemiona wierzą, że pewne gatunki lemurów są święte, aj-aj – szokujący wyglądem, mający nieproporcjonalnie wielkie oczy i uszy – na północy wyspy uważany jest za zły omen. Zwierzę jest uśmiercane, gdy tylko zostanie dostrzeżone. Tego rodzaju tabu rządziły zachowaniami Malgaszy przez wieki. Są napomnieniami udzielanymi przez przodków, którzy ociągają się z opuszczeniem Ziemi, aby odgrywać rolę pośredników pomiędzy światami. I dlatego należy ich słuchać i udobruchać od czasu do czasu poprzez famadihana. Podczas tego obrzędu kości przodków są wykopywane i uroczyście zawijane w świeże białe całuny, z którymi żywi tańczą dokoła grobu, zanim szczątki zostaną zwrócone ziemi. Poszczególne plemiona mają różne fady, np. zakaz dotykania kameleonów, rozmawiania o krokodylach, jedzenia wieprzowiny lub pracy w czwartek. Rozliczne tabu zabraniają bezczeszczenia gór, dużych głazów, skupisk drzew – wszystkie stanowią świadectwo głębokiego związku z ziemią oraz duchowego zaangażowania, by pozostawała w dobrym zdrowiu. Niemniej tabu najbardziej przestrzegane to te, które nie kolidują z powszechnie uznawaną prawdą, że lepiej umrzeć jutro. – Widzisz tę łysinę? – pyta mnie Olivier Behra, wskazując kontrastujący z otoczeniem pas pośród hektarów lasu. – Tam jest gość, który prowadzi wyrąb. Próbuję go nakłonić, żeby przestał. – Jak można tego dokonać? – Trzeba dać mu pracę – śmieje się Behra. Rozwiązaniem – choćby tylko na lokalną skalę – jest zaoferowanie bezpośrednich korzyści z istnienia lasu miejscowym chłopom. Francuz po raz pierwszy przyjechał na wyspę w 1987 r. jako uczestnik programu ONZ mającego na celu ocalenie niekochanej, poważnie przetrzebionej populacji krokodyli. Spostrzegając, że „jeżeli nadasz krokodylom wartość, ludzie się zainteresują”, zaczął płacić tubylcom za zbieranie krokodylich jaj. Od 2000 r. Behra stosuje tę samą formułę dla ratowania zagrożonych lasów Madagaskaru, kierując organizacją Człowiek i Środowisko. W lasach Vohimana 160 km na wschód od stolicy Behra odkrył puszczę, której obszar w ciągu 40 lat zmniejszył się o połowę. Korzystając z wiedzy miejscowej ludności, skatalogował 90 roślin leczniczych, po czym sporządził plan kampanii marketingowej za granicą. Chanel, francuski producent zapachów, zainteresował się ekstraktami z liści madagaskarskich roślin, takich jak marungi. W 2007 r. nastąpił koniec deforestacji w krainie Vohimana. Obecnie setki mieszkańców tutejszych wiosek zamiast karczować i palić las, zbiera i sprzedaje liście, którym nigdy przedtem nie przypisywano żadnej wartości gospodarczej. – Zbudowałem tu dom – mówi Behra. – Ludzie widzą, że nie wyprowadzę się jutro, więc mi ufają. Francuz okazał się człowiekiem pełnym pomysłów, bez krzty arogancji. Rozumiejącym, że „nie można od kogoś, kto całe życie był drwalem, wymagać, żeby ot tak przekwalifikował się i został rolnikiem”. Behra przekonał rząd Madagaskaru, aby zezwolił miejscowej ludności na kontynuowanie w wydzielonym sektorze lasu zbiórki drewna na węgiel drzewny do domowego użytku. Namówił Chanel na dofinansowanie personelu medycznego i szkolnych obiadów w Vohimanie. Dowiedziawszy się, że we wsi mieszka łowca lemurów, zatrudnił go jako przewodnika dla turystów. Inny mężczyzna, który przedtem zarabiał na życie zbieraniem w lesie rzadkich orchidei, teraz jest kierownikiem cieplarni, w której hoduje się kwiaty. – Działania na małą skalę, w taki sposób, w jaki robi to Behra, mogą być skuteczniejsze niż wielkie sny o ocaleniu całej dżungli – stwierdza Jean-Aimé Rakotoarisoa, od 30 lat dyrektor Muzeum Sztuki i Archeologii Uniwersytetu Antananarywy. – Większość programów ochrony środowiska głosi: nie pal lasu, bo on jest twoją przyszłością. Ale ci ludzie nie mogą czekać na przyszłość. Są głodni dziś. Miejscowej społeczności trzeba ukazać natychmiastowe korzyści. Psy i kury wałęsają się po niewielkim lotnisku w Antalasze w poszukiwaniu resztek jedzenia. Kilkadziesiąt osób czeka na przylot samolotu z Antananarywy. W drzwiach pojawia się Roger Thunam z asystentem. Baron drzewny przemierza budynek od ściany do ściany: ściska dłoń każdemu, obejmuje kobiety, wymienia miłe słówka. Potem wychodzi na zewnątrz i – do chwili przylotu samolotu – stoi zadowolony, opierając się o stragan z owocami, popijając mleczko z orzecha kokosowego, tak jak pozostali czekający. Niczym się od nich nie różni – ich człowiek, który wie, co myśli lud... Człowiek, który zapewnia im byt. Przynajmniej na dziś. Robert Draper, 2010
Będziemy żyć dłużej! O ile zaczniemy uczyć się od lemurów
Dzięki badaniom lemurów być może uda się wydłużyć ludzkie życie. Lemury, które jako jedyne ssaki naczelne potrafią spowolnić swoje procesy życiowe mogą nauczyć tego samego ludzi – jeśli uda się znaleźć odpowiednie geny regulujące metabolizm.
Zdaniem specjalistów zdolność do hibernacji mogłaby przedłużyć ludzkie życie, a nawet umożliwić długotrwałe loty kosmiczne. Hibernujące lemury żyją do 10 lat dłużej od stale aktywnych krewniaków - nawet 30 lat. Zdaniem naukowców z Duke Lemur Centre wynika to ze zdolności do hibernacji. Może ona chronić komórki przed normalnym zużyciem i starzeniem. Udowodniono, że hibernują trzy gatunki lemurów z Madagaskaru oraz lori małe (Nycticebus pygmaeus), który zamieszkuje lasy deszczowe Wietnamu, Laosu, Chin i Kambodży. Hibernują zarówno owady (na przykład pszczoły) jak i ryby, płazy, ssaki (oposy, jeże, chomiki, susły, borsuki, niedźwiedzie, nietoperze), a nawet ptaki (lelek zimowy). Oprócz obniżenia temperatury ciała (u susła arktycznego nawet do minus 2,9 stopnia Celsjusza) spowalnia się tętno ( w przypadku lemurów z 220 do 8 uderzeń na minutę), zwężają się naczynia krwionośne, spada aktywność mózgu. Hibernacja to fizjologiczny stan organizmu, polegający na wyłączeniu termoregulacji, znacznym spowolnieniu procesów życiowych i obniżeniu temperatury ciała. Hibernujące zwierzęta są bardziej odporne na niesprzyjające warunki środowiskowe i zużywają mniej energii, co jest ważne zwłaszcza w przypadku mniejszych gatunków. Źródło: PAP
Zobacz jak bardzo lemury kochają się opalać. Przytulają słoneczne promienie
Znamy wiele powodów by zachwycać się tymi sympatycznymi małpiatkami. Ten filmik z lemurami katta (najsłynniejszymi przedstawicielami rodzaju) podbija serca internautów. Zobaczcie jak zwierzaki cieszą się ze słońca.
Lemury katta występują na Madagaskarze, na noc chowają się w jaskiniach, w dzień poszukują owoców i nasion, którymi się żywią (owadami z rzadka). Co ciekawe, są aktywne wyłącznie w ciągu dnia. Spędzają dużo czasu na drzewach i wygrzewają się na słońcu. To ostatnie chyba lubią najbardziej, o czym świadczy ten filmik. View oEmbed on the source website Lemury należą do zwierząt chronionych konwencją CITES, nie można go wywozić z naturalnego środowiska ani nim handlować. Według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych ma status EN - czyli zagrożony. Źródło: SloggerVlogger
Nie wszyscy ucierpią z powodu zmian klimatycznych. Im będzie lepiej
Nie jest do końca jasne, które zwierzęta ucierpią, a które mogą poprawić warunki życia w miarę ocieplania się świata.
Klimat się zmienia. To przyrodniczy fakt. Ale dziś proces ten jest tak szybki i radykalny, że przeobraża lądy i morza, wpływając na wszelkie formy życia. – Zawsze będą jakieś stworzenia, które zdołają rozkwitnąć w nowych, niespodziewanych warunkach – twierdzi Thomas Lovejoy z Uniwersytetu George’a Masona. – Lecz ogromna większość gatunków odczuje to bardzo dotkliwie, o ile w ogóle przetrwa. ZOBACZ GALERIĘ! Wyższe temperatury wywołane przez gazy cieplarniane są tylko początkiem tego procesu. Dochodzą do nich ekstremalne zjawiska pogodowe (np. długotrwałe susze), przesunięcia w porach rozmnażania i migracji, zmiany w dostępności pożywienia, nowe układy chorób, gwałtowne topnienie lodu i wzrost poziomu mórz. Każda zmiana pociąga za sobą mnóstwo innych, a ich skutki dotykają wszystkie stworzenia. Dla niektórych zmiana może być dobra – dłuższa wiosna z większą ilością pokarmu, wygodna nisza do zasiedlenia, możliwość uniknięcia stresującej migracji. Jednak w miarę nawarstwiania się zmian i dalszego ocieplania beneficjenci pierwszego okresu mogą natrafić na nowe granice i stracić przewagę. To nie jest kwestia przyszłości. Skutki zmian klimatu są oczywiste już teraz. – Nie ma powrotu – mówi James Watson z Uniwersytetu Queensland, kierujący programem Global Climate Change prowadzonym przez organizację Wildlife Conservation Society. Przyroda, która przez ostatnich 10 tys. lat cieszyła się dość stabilnym klimatem, podlega ogromnej presji. – A nasze prognozy odnośnie „zwycięzców” i „przegranych” nie zawsze były trafne – dodaje Watson. – Rzadko udawało się nam przewidzieć, jak bardzo będzie źle. Zakres topnienia lodów i jego wpływ na florę i faunę okazał się zdumiewający. To tylko jeden przykład. Innym jest wrażliwość wielu ekosystemów koralowych na temperaturę i sztormy. – Mamy się z czym borykać. Dzięki doświadczeniu, naukowym modelom i znajomości biologii jesteśmy w stanie stworzyć wiarygodny obraz krótkoterminowy. Jakie gatunki przystosowują się dobrze do gwałtownych zmian? Takie, które tolerują szereg różnych klimatów i rozmnażają się szybko (co pomaga korzystnym cechom trafiać do puli genów). Te, które potrafią przenieść się do nowego, odpowiedniego siedliska. Gatunki skłonne do rywalizacji, często inwazyjne. Chwasty. Jakie radzą sobie marnie? Wyspecjalizowane, o dużych wymaganiach klimatycznych. Te, które już walczą o przetrwanie. Niewielkie populacje, podzielone lub żyjące w otoczeniu nieprzyjaznych im terenów. Zwierzęta konkurujące z ludźmi. Gatunki wyżynne, mieszkańcy wysp i wiele zwierząt zależnych od korali. Gatunki potrzebujące do przetrwania lodu. Nie zatrzymamy tego pociągu. Ale możemy i powinniśmy próbować spowolnić jego niszczycielski pęd. Odtwarzanie naturalnych terenów powinno się stać ważną częścią tych działań, uważa Lovejoy, i dodaje, że długotrwała degradacja ekosystemów przyczyniła się w znacznym stopniu do powstania nadmiaru dwutlenku węgla. – Podejmując intensywne działania na rzecz przywrócenia dawnego charakteru tych obszarów, moglibyśmy uniknąć połowy potencjalnych zmian klimatycznych, zanim do nich dojdzie. Zapobieganie dalszym zniszczeniom i troska o to, co pozostało, muszą być naszymi priorytetami. Najpierw musimy zidentyfikować i chronić kluczowe populacje. Potem powinniśmy po prostu przestać wchodzić im w drogę. Tekst Jennifer S. Holland
W Ogrodzie Zoologicznym w Opolu urodził się kolejny lemur. Jeszcze nie wiadomo jakiej płci, wiadomo za to, że jest wtulony w mamę tak mocno, że ciężko go sfotografować
Lemur przyszedł na świat w piątek 16 maja. Porozmawialiśmy z Anną Włodarczyk, która zdradziła nam nieco więcej szczegółów. - W tej chwili trudno jest określić płeć małego lemura. Do dwóch miesięcy wszystkie osobniki mają charakterystyczne dla samców czerwone czapeczki, dopiero później to się zmienia. Przez kilka tygodni mały będzie mocno wczepiony w matkę - wyjaśnia Anna Włodarczyk z opolskiego ZOO i dodaje: - Gdyby mały lemur urodził się na wolności, samica oddaliłaby się z nim od stada na 6 tygodni. Dzieje się tak dlatego, że samiec staje się agresywny. Młody ma się dobrze i już za dwa miesiące będzie wiadomo, czy mamy samca czy samiczkę. Gratulujemy!
„Podróż moja na Madagaskar obfitowała w liczne i głębokie wzruszenia osobiste: całym sercem pokochałem daleką wyspę, jej ludność, krajobrazy i zwierzęta do tego stopnia, że troski, nadzieje i pragnienia Howasów czy Betsimisaraków stały się poniekąd także moimi.”
„Na wyspie przyroda przemawiała głosem wyraźnym i nie ukrywała swych dążeń. Głód był tu głodem, pragnienie pragnieniem, a popęd płciowy – pierwszą potrzebą i naturalną żądzą życia. Nikt tu swego popędu nie ukrywał i się go nie wstydził – ani zwierzęta, ani ludzie.” „Na Madagaskarze nie było osobistej odpowiedzialności moralnej w naszym pojęciu. Wszystko zależało od ślepego losu, godziny urodzenia i gwiazd, a przede wszystkim od fady. Fady był to groźny arsenał tysiąca zakazów wielkich i małych w życiu zbiorowym, były to poza tym dziesiątki zakazów dla każdego z osobna człowieka.” Cytaty pochodzą z "Gorącej wsi Ambinanitelo" oraz "Wyspy kochających lemurów" Arkadego Fiedlera. W upalny styczniowy dzień francuski stateczek przybrzeżny z Arkadym Fiedlerem i jego towarzyszem podróży Bogdanem Kreczmerem na pokładzie wyruszył z Tamatave (obecnie Toamasina) do Maroantsetra. Po drodze zawinął do portów w Mahavelona (Fulpointe) i na wyspę Sainte-Marie. Celem nie była jednak senna Maroantsetra, ale odległa od niej około 30 km wieś Ambinanitelo położona nad rzeką Antanambalana. Tam, wśród plemienia Betsimisaraków, Polacy spędzili wiele miesięcy. Mieszkali w chatach krytych palmowymi liśćmi, obserwowali tubylców, byli świadkami ważnych wydarzeń. Gdy udało się przełamać niechęć Malgaszów do dziwnych vazaha, białych ludzi interesujących się zwierzętami, zrodziła się między nimi prawdziwa przyjaźń. Wioska wśród gór stała się dla Fiedlera ważnym miejscem, a wyspa wywarła na nim mocne wrażenie. Stary wyga podróżniczy, który z niejednej rzeki wodę pijał, wobec Madagaskaru stawał z początku bezradny. Nie mogłem na raz połknąć silnej dawki egzotycznego bogactwa, odurzała mnie obfitość nagromadzonych przeciwieństw. (…) Ale to mijało. Po pewnym czasie przychodziła równowaga – pisał w jednym z esejów wydanych w 1957 r. pod tytułem Wyspa kochających lemurów. Jak wyglądało życie codzienne Fiedlera w Ambinanitelo? Polak przede wszystkim badał i fotografował zwierzęta – był to bowiem najważniejszy dla niego, choć nie jedyny cel wyprawy. Miał szansę zobaczyć różne przyrodnicze osobliwości Madagaskaru, m.in. pięknego motyla-kometę Argema mittrei oraz największego na świecie zawisaka Xanthopan morgani praedicta. Warto tu wspomnieć, że istnienie zadziwiającego zawisaka, którego trąbka osiąga 25 cm długości, przewidział Karol Darwin, gdy oglądał niezwykle wydłużone ostrogi storczyka Angraecum sesquipedale. Motyle były jedną z pasji Fiedlera. Pierwszy sukces jako entomolog odniósł jeszcze w dzieciństwie, gdy wyhodował z jaj motyle, które potem sprzedawał wysyłkowo kolekcjonerom w całej Europie. Sporo uwagi (i miejsca w książkach) poświęcił też lemurom. Miał nawet dwa oswojone, lemura wari (Varecia variegata) oraz maki szarego (Hapalemur griseus), które towarzyszyły mu w czasie całej podróży po północnym Madagaskarze. Oba gatunki występują w lasach deszczowych porastających wschodnią część wyspy. Na zdjęciach i w opisach pojawia się poza tym wiele innych zwierząt, najczęściej endemicznych – kameleony, tenreki, papugi (na Madagaskarze żyją trzy ich gatunki, chętnie trzymane jako zwierzęta domowe), kuje, węże boa, lemurki myszate (najmniejsze w całej rodzinie) oraz lemur katta, typowy dla suchych rejonów wyspy. Katta musiały być zresztą oswojone – na niektórych fotografiach łatwo można dostrzec przepasujący je w talii sznurek (typowy sposób uwiązywania lemurów na Madagaskarze). Fiedler miał szczęście, że trafił do Ambinanitelo. Nawet dziś, mimo postępującego w błyskawicznym tempie wylesiania, w okolicach Maroantsetra i na Półwyspie Masoala zachował się najbardziej zwarty i największy na Madagaskarze obszar pierwotnych lasów deszczowych. Rocznie spada tam do 5 000 mm deszczu, co czyni te tereny najbardziej wilgotnymi na wyspie, a przy okazji najbardziej niedostępnymi. Fiedler mógł więc badać i podziwiać najbogatsze naturalne środowisko Madagaskaru. Miał przy tym znakomitych przewodników – obeznanych z lasem ludzi z miejscowego plemienia Betsimisaraka. Wypytywał ich zresztą nie tylko o przyrodę. Na szczycie Ambihimitsingo, jednej z gór otaczających Ambinanitelo, Maurycy Beniowski, konfederata barski, żołnierz i podróżnik polskiego pochodzenia, pod koniec XVIII w. wybudował Fort Augusta, zaś u ujścia rzeki Antanambalana do zatoki Antongila założył osiedle Louisbourg. Ku swemu rozczarowaniu Fiedler stwierdził, że wśród Malgaszów nie pozostała żadna opowieść ani legenda o tym vazaha. Mieszkając wśród Betsimisaraków, Fiedler zapoznawał się ze zwyczajami i wierzeniami plemienia: W Ambinanitelo weszliśmy w osobliwy świat pojęć o duchach. Jako biali ludzie nosimy naszego Boga w sobie i jesteśmy odpowiedzialni za siebie i za swoje czyny. Natomiast mieszkańcy Ambinanitelo rozmieścili swych bogów niebacznie dookoła siebie i z tej przyczyny mieli wiele kłopotów. Europejska logika w zderzeniu ze skomplikowanymi wierzeniami, malgaskim tokiem myślenia i postępowaniem nie przydaje się na wiele. Zachowania, które w naszej kulturze uchodzą za godne potępienia, tam mogą być całkiem normalne, ba – nawet pożądane (chociażby kradzież bydła u ludu Bara). Doświadcza tego każdy, kto na dłużej zatrzyma się na wyspie. Życie mieszkańców Madagaskaru jest podporządkowane fady, czyli różnym nakazom i zakazom przestrzeganym przez poszczególne osoby, rodziny lub całe plemiona. Fady znaczy, że „niebezpiecznie jest coś robić”, np. pracować na roli w określony dzień tygodnia, urodzić bliźnięta, polować na jakieś zwierzę lub je jeść (może dotyczyć także spożywania zwierząt domowych, np. kur). Przestrzeganie fady ma zapewnić szczęście i powodzenie w życiu. U Malgaszów niezwykle silny jest także kult przodków – wspólny element obyczajowy wszystkich plemion. Ponadto czczą oni wiele skał, gór, drzew, zwierząt. Dla własnego bezpieczeństwa lepiej zatem mieć przewodnika, żeby nieświadomie nie zbezcześcić malgaskich świętości. Poza zbieraniem okazów fauny i poznawaniem licznych malgaskich fady Fiedler pisał. Zarzekał się, że nie jest literatem, tylko po prostu opisuje swoje wrażenia. I może rzeczywiście literatem nie był, ale dzięki swoim książkom, stanowiącym formę pośrednią między reportażem a pamiętnikiem, odniósł ogromny sukces wydawniczy. Na Madagaskar zabrał ze sobą maszynę do pisania. W trakcie wyprawy powstało ponad dwadzieścia artykułów z przeznaczeniem do publikacji w prasie. Potem zebrano je i wydano w Londynie (gdzie Fiedler spędził wojnę) jako niewielką książkę Radosny ptak drongo. Po powrocie do kraju rozbudował tekst, pozmieniał niektóre wątki, dopisał nowe rozdziały, inne usunął (niekoniecznie z własnej woli) i w tej formie wydał pod tytułem Gorąca wieś Ambinanitelo. Kolejne jej wznowienia różniły się nieco, bo cenzura, zależnie od zmieniającej się koniunktury politycznej, raz pewne rzeczy puszczała, innym razem nie. Co właściwie cenzurowano i dlaczego? Najczęściej chodziło o kobiety. Pojawiają się one w prawie wszystkich książkach Fiedlera jako najpiękniejsze, pociągające i fascynujące twory natury. Chociaż autor unikał prowokowania swoich czytelników obyczajowymi sensacyjkami, to jednak ten fragment jego twórczości wzbudzał emocje krytyków zarówno przed wojną, jak i po jej zakończeniu. Takie to były czasy, że „egzotyczno-erotyczne momenty” wyłapywano nad wyraz chętnie, przypisując pisarzowi chorobliwą wręcz erotomanię. Zapominano przy tym, że pośród „dzieci natury” życie bez kobiety było czymś nienormalnym, stanowiło dowód, że z przybyszem jest coś nie tak. Inny był tam system wartości, inaczej pojmowano wierność i zdradę, a najwyższym dowodem zaufania wobec zamieszkującego w wiosce przybysza było oddanie mu czasowej żony. Dzięki temu stawał się on częścią społeczności i przestawał być obcy. Przedwojenny Madagaskar był krainą naturalnych zachowań. Nikt nikomu nie zaglądał w metrykę – patrzono raczej na to, czy dziewczyna jest już kobietą i potrafi o sobie decydować. W Europie taka swoboda była niezgodna z modelem moralności lansowanym przez Kościół, a po wojnie, w Polsce Ludowej, przez komunistyczną propagandę. Dlatego starannie usuwano lub maskowano fakt, że Arkady Fiedler miał na Madagaskarze... dwie żony, w dodatku siostry: Benaczehinę (17 lat) i Velomody (16). Wyjaśnijmy od razu, że nie jednocześnie – Velomody zajęła miejsce przy jego boku po tym, jak opuściła go Benaczehina. W powojennych wydaniach opisywano tylko jeden ślub i jedną noc poślubną (z Velomody), natomiast w wydaniu londyńskim są dwie noce poślubne, z obiema siostrami, przedstawione dość obrazowo. Sam autor mówił o tym tak: W roku 1946 opis wyprawy na Madagaskar zaczął się pojawiać w tygodniowych odcinkach w Przekroju. Gdy w ósmym odcinku doszło do swawolnych perypetii z dwiema dziewczynami – notabene narzuconymi mi w myśl panujących zwyczajów przez starszyznę wsi Ambinanitelo – zaczął się dla mnie w Polsce sądny dzień. Dostawałem w łeb zarówno od zgorszonych prałatów, jak i baty od czerwonych purytanów. W źródłach antropologicznych można znaleźć informację, że czystość przedmałżeńska u niektórych malgaskich plemion nie była szczególnie istotna. W latach 30. XX w. praktykowano tam zwyczaj ofiarowywania dziewic białym gościom. Stosunek płciowy z vazaha był odbierany jako zaszczyt, który częściowo „promieniował” również na rodzinę dziewczyny. Trzeba też dodać, że choć Arkady Fiedler kochał i podziwiał kobiety, to jednak jego największą miłością była przyroda – główny temat jego opowieści i cel podróży. Tropiki fiedler poznał jeszcze przed wyjazdem na Madagaskar. W 1928 r. wyruszył bowiem do Brazylii, gdzie zbierał okazy dla ZOO, Muzeum Przyrodniczego, Uniwersytetu i Palmiarni w Poznaniu (przekazał je bezpłatnie). Pięć lat później pojechał do Peru i Amazonii, a w 1935 r. do Kanady (były to również wyprawy zoologiczne, ale tym razem okazy otrzymało Muzeum Zoologiczne w Warszawie). Pierwsza wielka podróż – do południowej Brazylii – możliwa dzięki niespodziewanemu zastrzykowi finansowemu (Fiedler wykonał barwne tablice do Botaniki prof. Władysława Kudelki, za które dostał kilkanaście tysięcy złotych – w owym czasie była to fortuna), okazała się brzemienna w skutki. Po pierwsze, rozpadło się małżeństwo Fiedlera – żona miała inną niż on wizję wspólnego życia. Po drugie – przepadł warsztat fotograficzny (kiedyś zwany chemigraficznym) odziedziczony po ojcu. Ale były też jaśniejsze strony wyjazdu – nadesłane do Gazety Polskiej korespondencje znad rzeki Ukajali zbudowały jego renomę i popularność, a w konsekwencji otworzyły drogę do wydania bestsellera. Tak powstały dwa najważniejsze dzieła w dorobku Fiedlera: Ryby śpiewają w Ukajali (1935), a wkrótce potem Kanada pachnąca żywicą (1936). Z kolei uznanie czytelników spowodowało, że niedługo później Fiedler wyruszył na... Madagaskar. Na prośbę Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jako cieszący się zaufaniem niezależny ekspert, miał sprawdzić, jakie są możliwości ewentualnej kolonizacji i polskiego osadnictwa na wyspie. Przed II wojną światową Polska, jak większość krajów europejskich, poważnie zastanawiała się nad posiadaniem kolonii. Arkady Fiedler, jadąc ze swoją „misją specjalną” na Madagaskar, był więc rozsądnie myślącym patriotą tamtego czasu – podobnie jak tysiące Polaków zaangażowanych w działalność Ligi Morskiej i Kolonialnej. Jej celem było zebranie funduszy na zakup pierwszej polskiej zamorskiej posiadłości – w Afryce Zachodniej, Ameryce Południowej lub na Madagaskarze. Pod koniec lat 30. XX w. Madagaskar często pojawiał się w polskich mediach. Na antenie radia regularnie gościła piosenka – która zresztą stała się przedwojennym szlagierem – zachwalająca uroki życia na wyspie: Ajaj, Madagaskar, Kraina czarna, skwarna, Afryka na wpół dzika jest! Tam drzewa bambusowe, orzechy kokosowe, tam są dzikie stepy, tam mi będzie lepiej. Ajaj, ja lubię dziki kraj! Rządowa wyprawa Komisji Studiów na Madagaskar pod kierunkiem mjr. Mieczysława Lepeckiego, adiutanta marszałka Piłsudskiego, wyruszyła w 1937 r. Przez pierwsze dwa miesiące (w sumie spędził tam półtora roku) Fiedler towarzyszył oficjalnej komisji jako ekspert, podróżując i zaglądając do wszystkich prawie zakątków pociągającej wyspy. Poznał wiele z 18 głównych plemion zamieszkujących Madagaskar – oprócz Betsimisaraka także Tsimihety, Merina (Howa), Betsileo, Antandroy. Odwiedził m.in. centralny płaskowyż i wsie położone w żyznej kotlinie Ankaizina (130 km na północny zachód od Ambinanitelo). Owocem wyprawy była kolejna książka (Jutro na Madagaskar), studząca entuzjazm zwolenników kolonizacji, i raport dla MSZ, w którym jedyną, zresztą niewielką, szansę na skolonizowanie wyspy Fiedler dawał polskim chłopom: gdy tylko chłop sprosta oczekującemu go tutaj zadaniu i trudom. Większość wyspy pokrywa bowiem lateryt – gleba nieurodzajna i twarda jak kamień w porze suchej, zamieniająca się w śliskie błoto po pierwszym deszczu. Tę czerwoną ziemię w wielu miejscach odsłania silna erozja spowodowana wycinaniem lasów i regularnym wypalaniem sawanny. Proces ten pustoszył wyspę już w latach 30. XX w., o czym zresztą nasz autor wspomina: Miejscami woda tropikalnych deszczów zadała stokom straszliwe rany, żłobiąc przepastne wyrwy, potworne, stumetrowe wądoły. Ceglastoczerwona ziemia tych erozji potęgowała jeszcze wrażenie, że to rany. Dziś w porze deszczowej rzeki biorące początek na płaskowyżu toczą wody w pomarańczowym kolorze. Malgasze mówią, że to krew Madagaskaru płynie do morza. Od pierwszej wizyty Fiedlera na Madagaskarze minęło 70 lat. Przejezdnym vazaha Malgasze nadal okazują gościnność, ale i nieufność zarazem. Nadal ciągną riksze pousse-pousse (za to filanzana, rodzaj drewnianych noszy z siedzeniem i oparciem dla nóg, dźwiganych przez cztery osoby, odeszła do lamusa). Kobiety przesiewają ryż na wietrze i ubijają go w drewnianych stępach. Młode dziewczyny są równie piękne i pełne wdzięku, żadnej jednak – jak na zdjęciach Fiedlera – nie zobaczy się z odsłoniętymi piersiami. Wpływ kultury Zachodu i działalność misjonarzy zrobiły swoje. Zdjęcia to zresztą ciekawa sprawa. Jeszcze parę lat temu fotografowanie przez turystów było w oczach Malgaszy atrakcją – chętnie pozowali, a nawet prosili o zrobienie zdjęcia i przesłanie odbitki (chociaż czasem nie potrafili podać adresu). Teraz wyjmując aparat, trzeba się liczyć z koniecznością wręczenia jakiegoś prezentu lub uiszczenia opłaty. Gdyby nie połączenia lotnicze, lądem dostać się do Maroantsetra byłoby równie trudno jak przed II wojną światową. Nawierzchnia biegnącej wzdłuż wybrzeża drogi jest dobra do miejscowości Soanierana-Ivongo (stamtąd odpływają barki na wyspę Sainte-Marie), później pozostaje ponad 100 km marszu i łapanie nielicznych samochodów. Ci, którzy nie ścigają się z czasem, do wyboru mają jeszcze statek towarowy – wyrusza z portu w Toamasina i płynie tą samą trasą, którą kiedyś przemierzał Fiedler. Rejs daje okazję zobaczenia Madagaskaru od strony Oceanu Indyjskiego. Oglądany z odległej o 40 km wyspy Sainte-Marie lub leżącej na południe od niej malutkiej Ile aux Nattes pozostawia niezapomniane wrażenie. Góry wschodniego wybrzeża, które na wysokości Soanierana-Ivongo przekraczają 1 000 m n.p.m., zdają się wystawać z oceanu niczym grzbiety gigantycznych jaszczurów. Na Madagaskar Fiedler powrócił w roku 1965. W przedmowie do drugiego wydania Wyspy kochających lemurów napisał: prawie 30 lat później czarowna wyspa zwabiła mnie po raz wtóry. Oczywiście, w tym czasie burzliwy wiatr nowych czasów wtargnął także na wielką wyspę, ale dziwnie wtargnął. Nie wszędzie dowiał. Owszem, stolica Tananariwa pięknie się rozwinęła, owszem, garstka światlejszych Malgaszów uchwyciła rządy po Francuzach – ale nowoczesny wiatr niedaleko wdarł się w głąb wyspy. Duże połacie interioru pozostały nietknięte. Słowa Fiedlera nie zdezaktualizowały się do dziś. Antananarywa, licząca obecnie ponad milion mieszkańców, doświadcza wszystkich udręk cywilizacji – ulicznych korków, smogu, pogoni za pieniądzem. Na lotnisku codziennie lądują samoloty z turystami z całego świata. Wyrastają drogie hotele, powstają supermarkety. Z ulgą opuszcza się to głośne, zatłoczone i pozbawione wdzięku miasto i rusza w brousse (busz). Jeśli tylko omija się miejscowości leżące na turystycznym szlaku, można zobaczyć kawałek dawnego Madagaskaru. Może nie z lat 30. XX w. – bo te czasy minęły bezpowrotnie – ale bardzo podobny. Nie ma już ubrań tkanych z rafii przez lud Betsimisaraka, ale przodkowie, fady, zebu i ryż nadal są najważniejsze, a Malgasze tym samym miarowym krokiem i z podobnymi wołami stąpają tam jak dziesiątki lat temu. PODRÓŻ ARKADEGO FIEDLERA 1927 – Norwegia, wyprawa myśliwska 1928–29 Brazylia, wyprawa zoologiczna w celu zebrania okazów fauny dla poznańskiego ZOO, Muzeum Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu Poznańskiego i Palmiarni 1933–34 Peru, Amazonia, wyprawa mająca na celu uzupełnienie zbiorów Państwowego Muzeum Zoologicznego w Warszawie 1935 Kanada – wyjazd służył zebraniu kolekcji fauny dla Muzeum Zoologicznego w Warszawie 1936 rejs Triest-Barcelona-Madera-Londyn-Gdynia (dziewiczy rejs Batorego) 1937–38 Madagaskar 1939 Tahiti 1940 Francja, Wielka Brytania (służba w wojsku polskim) 1942–43 Stany Zjednoczone, Trynidad, Gujana, Brazylia 1945 Kanada 1948 Meksyk 1952–53 ZSRR, Gruzja 1956–57 Północny Wietnam, Laos, Kambodża 1959–60 Gwinea, Ghana 1961 Kanada (północny zachód kraju) 1963–64 Brazylia, Gujana Brytyjska 1965–66 Madagaskar 1967 Brazylia (Amazonia) 1968 ZSRR (Syberia) 1969 Afryka Zachodnia, Nigeria 1970 Peru 1971 Afryka Zachodnia 1972 Kanada (Kolumbia Brytyjska, Alberta, Quebec) 1973 Ameryka Południowa – rejs okrężny w celu uzupełnienia eksponatów do Muzeum-Pracowni 1975 Afryka Zachodnia, wyprawa w celu uzupełnienia eksponatów do Muzeum-Pracowni 1975 Kanada (Ontario, Quebec) 1977 Afryka Zachodnia, Angola 1979 Wenezuela, Kolumbia, Ekwador, Peru 1980 Kanada 1981 Afryka Zachodnia Świat mnie wabił – głosi napis na tabliczce znajdującej się w Puszczykowie, w dawnym domu, a dziś Muzeum Arkadego Fiedlera. Jak silne to było uczucie może świadczyć fakt, że ostatnią ze swoich 30 wypraw – do Afryki Zachodniej – niezwykły pisarz i podróżnik odbył w wieku 87 lat.