Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy?
Elżbieta Batory od stuleci budzi skrajne emocje. Dla jednych pozostaje jedną z najbardziej okrutnych postaci w historii Europy, a dla innych ofiarą politycznych intryg i czarnej legendy. Kim była naprawdę węgierska arystokratka, którą historia zapamiętała jako „krwawą hrabinę”? I ile w tej opowieści jest faktów, a ile późniejszych wyobrażeń?
Spis treści: Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Życie na granicy władzy i niepewności Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Elżbieta Batory przyszła na świat 7 sierpnia 1560 roku w Nyírbátorze (Węgry), w jednej z najpotężniejszych rodzin szlacheckich Europy Środkowej. Ród Batorych odgrywał istotną rolę polityczną w regionie, a jego członkowie sprawowali władzę zarówno w Siedmiogrodzie, jak i w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Elżbieta otrzymywała staranne wykształcenie – znała kilka języków, w tym łacinę i niemiecki. Jako dorosła kobieta zarządzała rozległymi majątkami ziemskimi, co wymagało nie tylko kompetencji administracyjnych, ale i dużej samodzielności. Po ślubie z Ferencem Nádasdym, wpływowym węgierskim magnatem, jej pozycja jeszcze wzrosła. Gdy mąż prowadził działania wojenne przeciwko Imperium Osmańskiemu, to właśnie ona zajmowała się zarządzaniem majątkiem i opieką nad poddanymi. Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Elżbieta Batory była blisko spokrewniona z królem Polski Stefanem Batorym – była jego siostrzenicą. To pokrewieństwo nie tylko podnosiło jej prestiż, ale także sytuowało ją w centrum europejskich układów politycznych. Ród Batorych należał do elity władzy w Europie Środkowo-Wschodniej, a jego członkowie odgrywali ważną rolę w konfliktach politycznych epoki. Powiązania rodzinne Elżbiety sprawiały, że jej los nie był wyłącznie prywatną historią, lecz wpisywał się w szerszy kontekst rywalizacji między możnymi rodami oraz wpływami Habsburgów. Życie na granicy władzy i niepewności Małżeństwo z Ferencem Nádasdym, za którego została wydana piętnastoletnia Elżbieta, było typowym dla epoki sojuszem politycznym. Para posiadała liczne dobra ziemskie i zamki, w tym rezydencję w Čachticach, która później stała się centralnym miejscem legend o Elżbiecie. Po śmierci męża w 1604 roku Elżbieta Batory została jedną z najbogatszych i najbardziej wpływowych kobiet w regionie. Samodzielne zarządzanie majątkiem przez kobietę tej rangi było sytuacją nietypową i potencjalnie budzącą sprzeciw w patriarchalnym społeczeństwie. Jednocześnie był to okres napięć politycznych. Konflikty o władzę w regionie sprawiały, że pozycja tak wpływowej osoby jak hrabina Batory mogła być postrzegana jako zagrożenie. Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Przydomek, który przylgnął do Elżbiety Batory, nie powstał w czasie jej życia, lecz znacznie później. Historie o jej rzekomych zbrodniach zaczęły krążyć już w XVII wieku, jednak najbardziej sensacyjne elementy – w tym słynne kąpiele we krwi dziewic – pojawiły się dopiero w XVIII stuleciu. Współcześni historycy są zgodni: nie istnieją wiarygodne dowody potwierdzające, że arystokratka rzeczywiście praktykowała takie rytuały. Opowieści te należy traktować jako część rozwijającej się przez lata legendy. Warto więc pamiętać, że przydomek Elżbiety Batory to efekt późniejszej narracji, a nie fakt historyczny. Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? W 1610 roku rozpoczęto śledztwo w sprawie Elżbiety Batory. Dochodzenie prowadził palatyn Węgier, Jerzy Thurzo, który zebrał zeznania świadków. Na podstawie tych relacji hrabinę oskarżono o torturowanie i zabijanie młodych kobiet. Jej służący zostali skazani i straceni, natomiast sama Elżbieta, ze względu na pochodzenie, została osadzona w swoim zamku, gdzie spędziła ostatnie lata życia. Co istotne, większość dowodów opierała się na zeznaniach świadków, często pośrednich lub uzyskanych w trudnych warunkach. Brakuje jednoznacznych dowodów materialnych, które pozwoliłyby potwierdzić z całą pewnością skalę zarzucanych jej zbrodni. Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Ocena Elżbiety Batory pozostaje do dziś przedmiotem debat. Z jednej strony istnieją liczne świadectwa wskazujące na brutalne traktowanie służby i możliwe nadużycia. Z drugiej – coraz więcej badaczy podkreśla, że proces mógł mieć podłoże polityczne i ekonomiczne, gdyż hrabina Batory była niezwykle bogata, a jej majątki stanowiły łakomy kąsek dla władzy. Nie bez znaczenia był również fakt, że Elżbieta po śmierci męża była kobietą samodzielnie zarządzającą ogromnym majątkiem. To w ówczesnym świecie mogło budzić sprzeciw i prowadzić do prób jej marginalizacji. Ile było ofiar? Problem, którego nie da się rozstrzygnąć Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów sprawy jest liczba domniemanych ofiar. W źródłach pojawiają się bardzo różne dane – od kilkudziesięciu do nawet kilkuset osób. Najwyższe liczby opierają się na relacjach świadków i nie zostały potwierdzone żadnymi zachowanymi dokumentami. Brak również fizycznych dowodów, które pozwalałyby zweryfikować te dane. Z perspektywy historycznej oznacza to jedno: skala zbrodni przypisywanych Elżbiecie Batory pozostaje niepewna i prawdopodobnie nigdy nie zostanie jednoznacznie ustalona. Śmierć i dziedzictwo Elżbiety Batory Elżbieta Batory zmarła 21 sierpnia 1614 roku w zamku Čachtice, gdzie była przetrzymywana w odosobnieniu. Okoliczności jej śmierci nie budzą większych wątpliwości, jednak miejsce pochówku pozostaje niepewne. Mimo upływu ponad czterech stuleci jej historia wciąż budzi zainteresowanie. Jest przykładem tego, jak łatwo granica między faktami a legendą może się zatrzeć. Zwłaszcza gdy w grę wchodzą polityka, władza i ludzkie emocje. Historia, która wymyka się jednoznacznej ocenie Elżbieta Batory pozostaje jedną z najbardziej niejednoznacznych postaci w historii Europy. Z jednej strony mamy relacje o okrucieństwie i przemocy, z drugiej – brak jednoznacznych dowodów i wyraźny kontekst polityczny całej sprawy. Dziś coraz częściej postrzega się ją nie jako jednoznaczną zbrodniarkę, lecz jako postać uwikłaną w realia swojej epoki – świata, w którym władza, majątek i wpływy często decydowały o czyimś losie bardziej niż fakty. To właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że historia Elżbiety Batory wciąż skłania do zadawania pytań, na które być może nigdy nie poznamy jednoznacznej odpowiedzi. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Jesse James – historia, która stworzyła legendę Dzikiego Zachodu
Postać Jessego Jamesa od ponad stu lat budzi skrajne emocje. Dla jednych był bezwzględnym przestępcą, dla innych symbolem buntu wobec powojennego porządku w Stanach Zjednoczonych. Współczesna historiografia oddziela jednak fakty od legendy, pokazując, że jego życie było znacznie bardziej złożone niż popularne opowieści o „amerykańskim Robin Hoodzie”.
Spis treści: Od partyzanta do przestępcy Gang Jamesa-Youngera i narodziny legendy Mit kontra rzeczywistość Śmierć, która przeszła do historii Dlaczego Jesse James wciąż fascynuje? Jesse Woodson James urodził się 5 września 1847 roku w stanie Missouri, w regionie znanym jako Little Dixie. Był to obszar silnie związany kulturowo z Południem – zarówno pod względem stylu życia, jak i stosunku do niewolnictwa. Jego ojciec był pastorem baptystycznym, a rodzina należała do lokalnej społeczności rolniczej, w której niewolnictwo było częścią codzienności. Wczesna śmierć ojca oraz burzliwa sytuacja polityczna w Stanach Zjednoczonych sprawiły, że młody Jesse dorastał w świecie napięć i konfliktów. Decydujący wpływ na jego życie miała jednak wojna secesyjna (1861–1865). Missouri stało się areną brutalnej wojny partyzanckiej. Jesse i jego starszy brat Frank dołączyli do prokonfederackich oddziałów partyzanckich, znanych jako bushwhackers. Tam bracia James zetknęli się z przemocą, która wykraczała poza konwencjonalne działania wojenne. Egzekucje, zasadzki i ataki na cywilów były częścią tej rzeczywistości. To brutalne i odhumanizowujące doświadczenie stało się fundamentem późniejszej drogi Jessego Jamesa. Od partyzanta do przestępcy Po zakończeniu wojny Stany Zjednoczone weszły w okres Rekonstrukcji, który dla wielu byłych zwolenników Konfederacji oznaczał marginalizację i utratę wpływów. W tym kontekście działalność przestępcza Jessego Jamesa nie była przypadkowa. Dla niego i jego towarzyszy stanowiła kontynuację walki – choć już poza oficjalnym polem bitwy. W drugiej połowie lat 60. XIX wieku bracia James wraz z braćmi Younger utworzyli gang, który szybko stał się jednym z najbardziej znanych w regionie. Ich celem były banki, pociągi i dyliżanse – symbole rozwijającego się kapitalizmu i władzy federalnej. Choć napady przyniosły im rozgłos, nie miały nic wspólnego z romantyczną wizją „sprawiedliwości społecznej”. W rzeczywistości działalność gangu wiązała się z brutalną przemocą – ofiarami padali często przypadkowi ludzie, ginęli kasjerzy, strażnicy i cywile, a zdobyte pieniądze trafiały wyłącznie do członków grupy. Mit o „dzieleniu się z biednymi”, często powielany w kulturze popularnej, nie znajduje potwierdzenia w źródłach historycznych. Gang Jamesa-Youngera i narodziny legendy W latach 70. XIX wieku gang Jamesa-Youngera działał na ogromnym obszarze – od Teksasu po Minnesotę. Ich najbardziej spektakularne akcje obejmowały napady na pociągi, które przyciągały uwagę mediów w całym kraju. Kluczową rolę w budowaniu wizerunku Jessego Jamesa odegrał dziennikarz John Newman Edwards, który publikował artykuły przedstawiające przestępcę jako człowieka walczącego z niesprawiedliwym systemem i swoistego Robin Hooda. To właśnie wtedy zaczęła powstawać legenda, która przetrwała do dziś. Jednak rzeczywistość była znacznie mniej romantyczna. Punktem zwrotnym okazał się nieudany napad na bank w Northfield w 1876 roku. Mieszkańcy miasta stawili opór, a gang poniósł ciężkie straty. To wydarzenie praktycznie zakończyło działalność grupy w dotychczasowej formie. Mit kontra rzeczywistość Historia Jessego Jamesa pokazuje, jak łatwo legenda może przysłonić fakty. W drugiej połowie XIX wieku jego postać idealnie nadawała się do prasy sensacyjnej i popularnych powieści, które kreowały go na bohatera. W rzeczywistości James nie był obrońcą biednych ani walczył o sprawiedliwość społeczną. Jego działania miały charakter przestępczy i często cechowały się brutalnością. Jak zauważa historyk, T. J. Stiles, James świadomie wykorzystywał media, budując własny wizerunek i reputację. Z czasem legenda nadała mu rangę symbolu – nie tyle sprawiedliwości, co sprzeciwu wobec przemian społecznych i politycznych. Dzięki temu jego historia przetrwała w kulturze popularnej do dziś. Śmierć, która przeszła do historii 3 kwietnia 1882 roku życie Jessego Jamesa dobiegło końca w sposób, który tylko wzmocnił jego legendę. Został zastrzelony we własnym domu przez Roberta Forda – członka własnego gangu. Okoliczności zdarzenia były niemal symboliczne. James, przekonany o lojalności swoich towarzyszy, bez obaw odwrócił się tyłem. Ford wykorzystał moment i strzelił mu w głowę, słusznie licząc na nagrodę i amnestię. Zdarzenie to natychmiast obiegło kraj. Morderca Jamesa, zamiast zostać bohaterem, spotkał się jednak z powszechną pogardą. Ford w oczach opinii publicznej był zdrajcą, który zabił człowieka z zimną krwią. Dlaczego Jesse James wciąż fascynuje? Mimo upływu ponad 140 lat od jego śmierci, Jesse James pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci Dzikiego Zachodu. Jego historia była wielokrotnie adaptowana w literaturze, filmie i kulturze popularnej – od tanich powieści XIX wieku po współczesne produkcje filmowe. Fascynacja Jamesem była efektem splotu wydarzeń historycznych, działalności mediów i potrzeby społeczeństwa, by tworzyć bohaterów nawet tam, gdzie ich nie było. Z pewnością nie bez znaczenia jest fakt, że wpisuje się on w archetyp buntownika, który działał w okresie wielkich przemian społecznych. To człowiek, który wyrósł z brutalnej rzeczywistości wojny i przekształcił się w jednego z najbardziej znanych przestępców XIX wieku. Do tego dramatyczny, niemal teatralny charakter jego śmierci dodatkowo utrwalił legendę. Dziś Jesse James pozostaje symbolem, który można interpretować na wiele sposobów. Jednak współczesne badania wyraźnie oddzielają mity od faktów. Za legendą Jessego Jamesa kryje się przede wszystkim brutalna historia człowieka uwikłanego w konflikty swojej epoki. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Samolot zniknął z radarów na dziesięciolecia. Gdy pojawił się ponownie, historia brzmiała jak science fiction
Lot 914 pozostaje jedną z najbardziej udanych medialnych mistyfikacji. Nie dlatego, że legenda przedstawiona przez amerykański tabloid była trudna do zweryfikowania. Po prostu wyssana z palca opowieść oferowała wizję świata, w którym granice fizyki są płynne, a przeszłość może nagle zapukać do drzwi teraźniejszości. Co rzekomo stało się z samolotem linii Pan American World Airways, który w 1955 roku miał wystartować z lotniska w Nowym Jorku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Twór fabryki sensacji Co miało wydarzyć się w Caracas? Lot 914 to czysta fikcja Legenda wciąż żyje Fikcja literacka może łatwo przeobrazić się w legendę miejską o globalnym zasięgu, a opowieść o samolocie, który wystartował w 1955 roku, by wylądować trzy dekady później, jest tego najlepszym przykładem. W tym przypadku,granice kulturowe i językowe nie mają żadnego znaczenia. Ta „sensacja” wciąż żyje własnym życiem, mimo że od jej ogłoszenia minęło ponad 40 lat. Twór fabryki sensacji Legenda lotu 914 nie narodziła się w archiwach lotniczych, a na łamach amerykańskiego tabloidu „Weekly World News”, znanego z najbardziej ekscentrycznych nagłówków w historii amerykańskiego dziennikarstwa. Gazeta ukazywała się od 1979 do 2007 roku. Specjalizowała się w treściach, które dziś określamy mianem fake news, choć w tamtym czasie funkcjonowały one raczej jako specyficzna forma rozrywki. Redakcja WWN była odpowiedzialna za stworzenie takich ikon popkultury, jak choćby „Bat Boy”. Na łamach pisma pojawiały się też doniesienia o spotkaniach światowych przywódców z istotami pozaziemskimi. Wydanie z 1985 roku przedstawiło historię samolotu Douglas DC-4 linii Pan American World Airways, który rzekomo zniknął z radarów 2 lipca 1955 roku, podczas rutynowego lotu z Nowego Jorku do Miami. W pierwotnej wersji, maszyna z 57 pasażerami i 6 członkami załogi na pokładzie miała niespodziewanie pojawić się w Caracas w Wenezueli 9 marca 1985 roku. Co istotne, tabloid nie poprzestał na jednej publikacji. Widząc ogromne zainteresowanie tematem, redakcja zdecydowała się na ponowną publikację tej samej historii w 1993 roku i jeszcze raz w 1999 roku. Aby zachować pozory aktualności, w późniejszych wersjach samolot lądował w Caracas nie w 1985, a 21 maja 1992 roku. Co miało wydarzyć się w Caracas? W oczach opinii publicznej opowieść prezentowała się wiarygodnie przede wszystkim dzięki narracji. Opierała się ona na dramatycznej wymianie komunikatów między wieżą kontrolną a pilotem, który wydawał się kompletnie zdezorientowany nową rzeczywistością. Kluczową postacią, przedstawioną w artykule, był rzekomy świadek – Juan de la Corte, przedstawiony jako kontroler ruchu lotniczego na lotnisku w Caracas. Według legendy, de la Corte zauważył na radarze obiekt, który nie powinien się tam znaleźć – przestarzały samolot śmigłowy, który nie zgłaszał podejścia i nie figurował w żadnych planach lotów. W tej opowieści zdezorientowany pilot miał nawiązać kontakt radiowy, pytając: „Gdzie jesteśmy?”. Gdy kontroler odpowiedział, że znajdują się w Caracas i jest rok 1985 (lub 1992, zależnie od wersji), mężczyzna miał zareagować przerażeniem, krzycząc: „O mój Boże!”, po czym dodał, że jego lot powinien wylądować w Miami o godzinie 9:55, 2 lipca 1955 roku. Redakcja w niezwykle sugestywny sposób opisała reakcję pilotów na widok nowoczesnych maszyn na płycie lotniska. Obsługa naziemna miała widzieć przyciśnięte do szyb, zdumione i przestraszone twarze pasażerów. W pełnym dramatyzmu finale, zanim służby bezpieczeństwa mogły zabezpieczyć samolot, kapitan miał gwałtownie wystartować, ignorując nakazy wieży. Jako jedyny fizyczny dowód na to zdarzenie przytacza się mały kieszonkowy kalendarz z 1955 roku, który rzekomo wypadł z okna kokpitu podczas pośpiesznego odlotu. Lot 914 to czysta fikcja Kalendarz miał zostać skonfiskowany przez służby rządu Stanów Zjednoczonych i Wenezueli, podobnie zresztą jak nagrania z wieży kontrolnej. Takie tłumaczenie jest niezwykle wygodne. Doskonale wyjaśnia bowiem brak jakichkolwiek dowodów fizycznej obecności samolotu Douglas DC-4 na lotnisku w Caracas, a w oczach zwolenników teorii spiskowych dodatkowo uwiarygadnia opowieść. Podobnie zresztą jak brak natychmiastowego reakcji na tę informację ze strony oficjalnych źródeł, które tak wtedy, jak dziś, najczęściej ignorują oczywiste bzdury i nie dementują takich doniesień. Należy jednak podkreślić, że legenda o locie 914 jest łatwa do zweryfikowania, a wynik śledztwa daje jednoznaczny werdykt – nigdy nie doszło do takiego zdarzenia. Weryfikacja „faktów” Najbardziej wymownym dowodem, że nic takiego nigdy nie miało miejsca, jest brak jakichkolwiek śladów w oficjalnych dokumentach z epoki. W 1955 roku organem odpowiedzialnym za badanie wypadków lotniczych w Stanach Zjednoczonych był Civil Aeronautics Board, poprzednik National Transportation Safety Board. Przegląd kompletnych raportów CAB z lipca 1955 roku nie wykazuje zaginięcia samolotu linii Pan Am o numerze lotu 914, a należy podkreślić, że statystyki wypadków lotniczych z tego okresu są dobrze udokumentowane. Ponadto istnieje pełna lista produkcyjna wszystkich 1244 egzemplarzy samolotu Douglas DC-4. Żadna z tych maszyn, w tym te należące do Pan Am, nie brała udziału w incydencie odpowiadającym opisowi legendy. Opowieść zawiera także szereg oczywistych błędów, w tym takie, które dyskwalifikują ją jako relację: nazewnictwo lotnisk – w niektórych wersjach, samolot wystartował z Międzynarodowego Portu Lotniczego im. Johna F. Kennedy’ego. W 1955 roku, główne lotnisko Nowego Jorku nosiło nazwę Idlewild Airport. Zostało przemianowane dopiero w 1963 roku, po tragicznej śmierci prezydenta; identyfikacja wizualna – fotografie ilustrujące artykuł o locie 914 w rzeczywistości przedstawiają maszynę linii Trans World Airlines. To powszechnie dostępne zdjęcie stockowe samolotu DC-4. Ponadto, w artykułach z 1985, 1993 i 1999 roku zamieszczono zdjęcia rzekomego kontrolera ruchu lotniczego, na których widnieją inne osoby; operacyjność radaru – twierdzenie, że samolot był „niewidzialny dla radaru” w Caracas, dopóki nie zbliżył się do lotniska, jest całkowicie nielogiczne z punktu widzenia fizyki. Nawet jeżeli transponder samolotu nie działał lub był przestarzały (w końcu moment startu i podejścia do lądowania dzieliło 30 lat), metalowa konstrukcja o rozpiętości skrzydeł wynoszącej niemal 36 metrów byłaby doskonale widoczna dla urządzeń namierzających. Legenda wciąż żyje Od publikacji pierwszej wersji artykułu minęło ponad 40 lat, a opowieść o samolocie, który zniknął z radarów i wpadł w tunel czasoprzestrzenny wciąż rozbudza wyobraźnię i ma wielu zwolenników, którzy bronią jej rzekomej autentyczności. Jak to możliwe? W epoce przedinternetowej opowieści z tabloidów były traktowane z przymrużeniem oka, jako forma rozrywki dla osób znudzonych monotonną codziennością. Jednak po przeniesieniu do przestrzeni cyfrowej te same treści straciły swój kontekst satyryczny. Dodatkowo za autentycznością sensacyjnych doniesień przemawia także tzw. efekt autorytetu. Na platformach społecznościowych prezentowane są profesjonalnie wyglądające filmy, wspierane budującym napięcie głosem lektora. To sprawia, że mózg odbiorcy podwyższa próg krytycyzmu. I choć twórcy takich treści najczęściej dodają, że opowieść jest fikcyjna, zwykle robią to na końcu, dodając kluczowe: „prawdopodobnie”. A to pozostawia duże pole do własnej interpretacji przedstawionych zdarzeń. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tajemnicze bractwo miało pojawić się w Europie na początku XVII wieku. Do dziś nie wiadomo, czy istniało naprawdę
W drugiej dekadzie XVII wieku w Niemczech ukazały się trzy manifesty, które szybko zyskały rozgłos w Europie. Opowiadały o Ojcu Bracie C.R.C. oraz założonym przez niego tajnym bractwie, które ma zreformować ludzkość poprzez naukę „zbudowaną na ezoterycznych prawdach starożytnej przeszłości”. Tak narodzili się różokrzyżowcy – zakon tak tajny, że do dziś niewiele o nim wiadomo. Łącznie z tym, czy faktycznie istniał.
Spis treści: Między teologią a okultyzmem Róża Lutra Tajne bractwo mędrców i alchemików Bracia Różanego Krzyża Różokrzyżowcy dzisiaj Mieli być bardziej tajemniczy niż iluminaci, bardziej wpływowi niż masoni i potężniejsi niż templariusze. Różokrzyżowcy, bractwo łączące protestantyzm z ezoteryką, kabałą i alchemią miało, według legend, mieć korzenie w nauce i kulcie starożytnego Egiptu. Jednak wiele wskazuje na to, że narodziło się z końcem pierwszej dekady XVII wieku w umyśle młodego adepta nauk przyrodniczych protestanckiego Uniwersytetu w Tybindze. Między teologią a okultyzmem Johann Valentin Andreae, znany też jako Johannes Valentinus Andreae lub Johannes Valentinus Andreä urodził się 17 sierpnia 1586 roku w Herrenbergu jako jedno z siedmiorga dzieci tamtejszego pastora. Mając 18 lat rozpoczął studia na Uniwersytecie w Tybindze, gdzie poza przyrodą studiował też matematykę i teologię. To właśnie jemu przypisuje się autorstwo opublikowanej w drugiej dekadzie XVII wieku serii anonimowych tekstów, znanych powszechnie jako manifesty różokrzyżowe. Te pisma, w tym „Fama Fraternitatis” (1614), „Confessio Fraternitatis” (1615) oraz „Alchemiczne zaślubiny Christiana Rosenkreutza roku 1459” (1616), położyły fundament pod ruch różokrzyżowy. Wprowadziły one ideę „Bractwa Różanego Krzyża” – mistycznej wspólnoty oddanej poszukiwaniu wiedzy, uzdrawianiu i duchowemu samodoskonaleniu. Kontrowersyjny, a przez niektórych historyków uznawany za nieistniejącego, założyciel bractwa, Christian Rosenkreuz, symbolizuje swoim życiem drogę poszukiwacza ku tzw. iluminacji, co opisano w „Famie”. Rosenkreuz miał urodzić się w 1378 i żyć 106 lat. Wiedzę miał zdobyć na Bliskim Wschodzie u różnych mistrzów, co sugeruje możliwy związek z mistyką islamską lub sufizmem, który wpłynął na szereg zachodnich tradycji ezoterycznych. Według niektórych późniejszych pism Rosenkreuz miał być jedynym ocalałym dzieckiem z rodziny katarów lub albigensów – ruchu religijnego działającego w XI–XIII wieku w południowej Francji i w północnych Włoszech, skierowanego przeciwko ustrojowi feudalnemu i hierarchii kościelnej. Oczywiście to wszystko jest czystą fabułą. Nie istnieją żadne historyczne dane potwierdzające istnienie takiej osoby. Róża Lutra Skąd więc nazwa? Prawdopodobnie od Róży Lutra, symbolu reformacji protestanckiej, zaprojektowanego i opisanego przez Marcina Lutra. Róża Lutra jest emblemat większości Kościołów ewangelickich obrządku augsburskiego. Są też tacy, którzy odnoszą nazwę różokrzyżowców do templariuszy, a konkretnie do ich portugalskiej siedziby, w której na sklepieniu widnieją róże w centrum krzyża. Obietnica duchowej przemiany w czasach wielkich zawirowań sprawiła, że manifesty różokrzyżowe wpłynęły na wiele osób poszukujących wiedzy ezoterycznej. Siedemnastowieczni filozofowie okultystyczni, tacy jak Michael Maier, Robert Fludd i Thomas Vaughan, zainteresowali się różokrzyżowym światopoglądem. W dziele „Silentium Post Clamores” (1617) Michael Maier opisał różokrzyżowstwo jako wywodzące się z „pierwotnej tradycji”, mówiąc: „Nasze początki są egipskie, bramińskie, pochodzą z misteriów Eleusis i Samotraki, od magów Persji, pitagorejczyków i Arabów”. Również na terenach polskich manifesty wywarły znaczny wpływ intelektualny. Gdański drukarz Andreas Hünefeld opublikował „Fama Fraternitatis” w zaledwie rok po pierwszym wydaniu dokonanym w Kassel. Przywołuje się też Michała Sędziwoja, cenionego w całej Europie alchemika i lekarza. Większość współczesnych mu ludzi nie miała wątpliwości, że posiadł on mistrzostwo w dziedzinie transmutacji i zdołał wyprodukować nie tylko złoto, ale też kamień filozofów. Dzieło Sędziwoja „Novum Lumen Chimicum” nawet dzisiaj uznaje się za badawczy projekt, który wyznaczył granicę między alchemią i współczesną nauką. Tajne bractwo mędrców i alchemików Trzy manifesty różokrzyżowców wzbudziły poruszenie w całej Europie, ponieważ ogłosiły istnienie tajnego bractwa alchemików i mędrców, przygotowujących się do przemiany sztuk i nauk oraz religijnego, politycznego i intelektualnego krajobrazu Europy. W tamtym okresie kontynent pustoszyły wojny polityczne i religijne. Protestanckie Niderlandy walczyły o niepodległość z katolicką Hiszpanią, wybuchła wojna trzydziestoletnia, która pochłonęła miliony ofiar. Niepokoje na tle religijnym przewalają się przez całą Europę. Manifesty Różokrzyżowców trafiły na podatny grunt. Dzieła wznawiano wielokrotnie, ukazywały się też liczne broszury komentujące je. Między 1614 a 1620 rokiem opublikowano około 400 rękopisów i książek omawiających dokumenty różokrzyżowe. W 1622 roku na murach Paryża w ciągu kilku dni pojawiły się dwa tajemnicze plakaty. Pierwszy głosił: „My, Delegaci Wyższego Kolegium Różanego Krzyża, przebywamy, widzialnie i niewidzialnie, w tym mieście (…)”, a drugi kończył się słowami: „Myśli związane z prawdziwym pragnieniem poszukującego doprowadzą nas do niego, a jego do nas.” Bracia Różanego Krzyża Temat podjęli najważniejsi myśliciele epoki. Jednym z nich był Michael Maier (1568–1622) z Niemiec, mianowany Pfalzgrafem (hrabią palatynem) przez Rudolfa II, cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, króla Węgier i króla Czech. Był też jednym z najważniejszych obrońców różokrzyżowców, wyraźnie przekazując szczegóły dotyczące „Braci Różanego Krzyża” w swoich pismach. Maier stanowczo twierdził, że Bracia istnieli, by rozwijać natchnione sztuki i nauki, w tym alchemię. Łącząc styl bezpośredni i zawoalowany, przekazywali dziewięć etapów inwolucyjno-ewolucyjnej transmutacji potrójnego ciała człowieka, potrójnej duszy i potrójnego ducha, obok innej wiedzy ezoterycznej związanej ze „Ścieżką Inicjacji”. W broszurze z 1618 roku „Pia et Utilissima Admonitio de Fratribus Rosae Crucis” Henrichus Neuhusius napisał, że różokrzyżowcy wyruszyli na Wschód z powodu niestabilności Europy wywołanej początkiem wojny trzydziestoletniej. W 1710 roku Sigmund Richter, założyciel tajnego stowarzyszenia Złotego i Różanego Krzyża, również sugerował, że różokrzyżowcy migrowali na wschód. Różokrzyżowcy dzisiaj Idea bractwa różokrzyżowców była na tyle silna, że przez wieki wiele organizacji silnie do niej nawiązywało, często mając się za jedynych i najwierniejszych wyznawców. Grupy te zwykle dzieli się na trzy nurty: ezoteryczno-chrześcijański, przekazujący wewnętrzne nauki chrześcijaństwa, masoński, związany z lożami i symboliczną drogą wtajemniczenia, inicjacyjny, działający poprzez system stopni, jak Golden Dawn czy AMORC. Do pierwszej grupy należy m.in. Rosicrucian Fellowship (1909), które uczy o duchowym rozwoju człowieka, przygotowaniu ludzkości na nową epokę i działalności wyższych adeptów skupionych wokół postaci Christiana Rosenkreuza. W Rosji po 1905 roku pojawiły się podobne ruchy, lecz zostały zlikwidowane do lat 30. XX w. Natomiast w ruchu masońskim pojawia się przekonanie, że idee zakonu obecne są już w „Boskiej Komedii” Dantego. Obok nich funkcjonowały inne organizacje chrześcijańskie i masońskie, takie jak Centro de Estudios Rosacruz, Lectorium Rosicrucianum czy Societas Rosicruciana, a także struktury inicjacyjne pokroju AMORC. Część z tych grup twierdzi, że zachowuje historyczną ciągłość z dawnym zakonem, inne mówią raczej o duchowym pokrewieństwie z „niewidzialnym bractwem”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słynny bebok nie straszy już dzieci. Dzisiaj ta postać stała się wizytówką śląskiej stolicy
Bebok – mara, której imieniem przez stulecia uciszano i przywoływano do porządku niesforne dzieci – dziś ma zupełnie inną postać. Niegdyś przerażający stwór, współcześnie przeistoczył się nieodzownego towarzysza turystycznych spacerów po Katowicach. Jak to się stało, że słowiański demon stał się współczesnym elementem śląskiego folkloru? Jak wygląda bebok? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Co to za stwór? Funkcja wychowawcza beboka Jak wyglądał bebok? Portret potwora Gdzie mieszkał bebok? Od demona do maskotki Strach towarzyszy ludziom od zawsze, ale współcześnie przyjmuje zupełnie inne, racjonalniejsze oblicze niż przed wiekami. Dziś coraz mniej osób boi się zjaw, duchów i innych niestworzonych mar. Ale w czasach, gdy jedynym źródłem światła w domu był chybotliwy płomień świecy lub lampy naftowej, każdy cień wydawał się być bestią. A wszystkie one miały swoje imię. Co to za stwór? Dziś słowo „bebok” brzmi nieco zabawnie, ale przed wiekami nie było do śmiechu nikomu, kto je usłyszał. Nazwa ta wskazuje na złośliwego demona z wierzeń słowiańskich. Trudno określić, kiedy narodziła się wiara w tego stwora. W Polsce najstarszym źródłem wymieniającym jego imię najprawdopodobniej jest dialog „Ziemianin” z 1565 roku, autorstwa księdza Jana Dymitra Solikowskiego, wybitnego publicysty polskiego renesansu. Z czasem wiele straszydeł z panteonu słowiańskich demonów popadło w zapomnienie. Ale nie bebok. W XIX stuleciu wiara w tego stwora wciąż była żywa w Małopolsce i Wielkopolsce, gdzie powiedzenia „jak nie bydzies jád, to cie bebák zjé” i „cicho bądź, bo cię bobok weźmie” były niezawodnymi narzędziami wychowawczymi. Wskazują na to choćby zapiski etnografa Oskara Kolberga. Z kolei Bogdan Baranowski zauważył, że w okolicach Puszczy Sandomierskiej funkcjonowała wówczas pokrzepiająca kołysanka, służąca oswojeniu dziecięcych lęków: Dodo moje, dodo Ścigało mnie bobo Ręce, nogi miało Ukochać mnie chciało. Funkcja wychowawcza beboka Jeszcze w XVI wieku bebok był zjawą, której bali się wszyscy, jak wskazuje „Słownik etymologiczny języka polskiego”, autorstwa Aleksandra Brücknera. Z czasem stał się postrachem niegrzecznych dzieci. Wskazują na to nie tylko ludowe podania, ale także słowo „bobo”, które jest rdzeniem nazwy demona. Mamy tu do czynienia z reprodukcją sylab (bo-bo), która jest typowa dla mowy dziecięcej. Paradoks polega na tym, że to samo słowo – „bobo” – w języku polskim oznacza małe dziecko, a w sferze demonologicznej – potwora, który temu dziecku zagraża. Wygląda zatem na to, że bebok jest niczym innym, jak mrocznym odbiciem dziecięcej niewinności. Strach jako narzędzie kontroli Dlaczego rodzice straszyli dzieci bebokiem? Dziś takie praktyki wydają się okrutne, ale należy podkreślić, że w dawnych społecznościach wiejskich i robotniczych, dzieciństwo wyglądało zupełnie inaczej. Rodzice, zajęci ciężką pracą, nie mieli czasu na nieustanny nadzór nad potomstwem. Nie było niań, monitoringu ani bezpiecznych placów zabaw. Dzieci bawiły się same, często w otoczeniu maszyn rolniczych, głębokich stawów czy zwierząt hodowlanych. W takiej rzeczywistości bebok pełnił funkcję „wirtualnego ogrodzenia”. Był najskuteczniejszym systemem prewencyjnym. Wystarczyło zaszczepić w umyśle dziecka wiarę, że w niebezpiecznych miejscach czyha potwór, by samo zrezygnowało z ich eksploracji. Bebok? A może babok? Strach niejedno ma imię Choć „bebok” jest formą dominującą na Górnym Śląsku, nazwa potwora, o którym mowa, jest zróżnicowana regionalnie. W Małopolsce i Wielkopolsce częściej spotyka się formę „babok”. Drobna różnica samogłoskowa nie zmienia jednak natury zjawy. Bez względu na to, jak nazywano tego potwora, mowa była o istocie porywającej niegrzeczne dzieci. Jak wyglądał bebok? Portret potwora Najbardziej przeraża to, co jest nieznane. Wiele demonów wymyka się precyzyjnym opisom, ale nie bebok. W przekazach ludowych był opisywany różnorako. Niemniej jednak na podstawie dawnych opisów można zrekonstruować pewien archetyp. Dominujący obraz przedstawia beboka jako istotę niewielką. Miał on mierzyć od 50 do 100 cm. Niski wzrost miał swoje uzasadnienie. Niewielki demon mógł skutecznie ukrywać się w zakamarkach, gdzie pozostawał niewidoczny. Jednocześnie był wystarczająco wysoki, by zagrozić dziecku. Bebok łączył cechy ludzkie ze zwierzęcymi. Poruszał się na dwóch nogach, ale był nadmiernie owłosiony, co zbliżało go do słowiańskiego Leszego. Zamiast stóp miał kopyta. Ta cecha stanowiła wyraźne nawiązanie do ikonografii diabelskiej, sugerując piekielne pochodzenie stwora. Zgodnie z niektórymi podaniami z terenu Śląska, miał oczy umieszczone z trzech stron głowy. Ta szczególna cecha miała zapewniać mu wszechwiedzę – bebok widział wszystko, co robi dziecko, nawet gdy wydawało się, że nie patrzy. Atrybuty beboka Niski, ale piekielnie skuteczny porywacz dzieci nie wyruszał na łowy z pustymi rękami. Bebok miał swoje „rekwizyty grozy” – proste, za to dobrze spełniające swoją funkcję: wór – służył do porywania niegrzecznych dzieci. Wizja zostania wrzuconym do ciemnego wora i wyniesionym w nieznane była jedną z najsilniejszych traum w dziecięcej wyobraźni; kij – to narzędzie bezpośredniej kary cielesnej. Bebok nie bawił się w dyplomację – „dycki trzimje we garśći kryja kerům pjere bachory” (zawsze trzyma w garści kij, którym bije bachory). Gdzie mieszkał bebok? Kluczowym elementem mitologii beboka jest jego terytorium. Był demonem przydomowym, ale nie domowym w ścisłym sensie. Nie mieszkał w izbie czy za piecem, jak opiekuńcze duchy, a w piwnicy, na strychu, w chlewie i stajni czy w okolicach domu, zwłaszcza gęsto porośniętych. Dlaczego właśnie tam? To proste. Właśnie w tych miejscach był najbardziej potrzebny rodzicom, którzy chcieli kontrolować swoje pociechy. Od demona do maskotki W XXI wieku, gdy elektryczność rozświetliła najciemniejsze piwnice, a systemy monitoringu zastąpiły mitycznych strażników, bebok stracił rację bytu jako „straszak”. Nie popadł jednak w zapomnienie. Na Śląsku nie tylko przetrwał, ale przeżywa prawdziwy renesans, jednak w nieco innej formie. Współczesny bebok jest niski, często uśmiechnięty, ma duże, sympatyczne oczy i – co kluczowe – wchodzi w interakcje z ludźmi w sposób przyjazny. Szlak beboków w Katowicach Centrum tego odrodzenia są Katowice. To właśnie tam, w sercu metropolii, narodził się pomysł, by uczynić z beboka symbol miasta, na wzór wrocławskich krasnali. W stolicy Górnego Śląska znajdują się 122 figurki w 109 lokalizacjach. To nie jest już tylko niszowa ciekawostka, a realna atrakcja turystyczna. Istnieją dedykowane trasy: piesza – pozwalająca przy okazji poszukiwania figurek zwiedzić historyczne dzielnice, takie jak Nikiszowiec; rowerowa – opracowana dla tych, którzy chcą „zaliczyć” wszystkie figurki bez zbędnego nadkładania drogi. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kamienne kręgi na Pomorzu: ślady pradawnych rytuałów i nieznanych cywilizacji
Kręgi kamienne w Polsce od lat rozpalają wyobraźnię turystów i badaczy. Niezwykłe konstrukcje z północy kraju przyciągają tajemnicą, historią i siłą natury, która je otacza.
Spis treści: Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Z daleka wyglądają jak rozsypane przypadkiem kamienie, ale im bliżej się podejdzie, tym silniejsze ma się uczucie, że te miejsca skrywają coś więcej niż tylko pozostałości po dawnych czasach. Kamienne kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy od lat pobudzają wyobraźnię – zarówno badaczy, jak i poszukiwaczy tajemnic. Dla jednych to relikty pogańskich rytuałów, dla innych – miejsca o niezwykłej energii, a nawet dawne lądowiska obcych cywilizacji. Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Według legend kaszubskich, kamienne kręgi były grobami olbrzymów lub zabawkami stolemów – mitycznych gigantów przybyłych z północy. Inne podania głoszą, że to zaklęci w kamień tancerze albo miejsca przeklęte przez siły nieczyste, w których diabeł miał zostawić swój ślad. Radiesteci i bioenergoterapeuci (choć ich rewelacje są dementowane rzez naukowców) wierzą, że kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy emitują silne pole energetyczne, które rzekomo wpływa na ludzki organizm, poprawia samopoczucie i pomaga w medytacji. Z kolei ufolodzy od lat sugerują, że mogą to być pozostałości po lądowiskach obcych cywilizacji, wskazując na precyzyjne rozmieszczenie kamieni i ich rzekome powiązania z konstelacjami gwiazd. Co więcej, wśród lokalnych mieszkańców krążą opowieści o dziwnych dźwiękach i światłach pojawiających się nocą w okolicach kręgów. Część badaczy spekuluje, że kręgi mogły pełnić funkcję punktów orientacyjnych dla podróżników lub rytualnych miejsc uzdrawiających, choć brak na to jednoznacznych dowodów. Fascynacja trwa – tak jak od wieków, te zagadkowe struktury wciąż stawiają więcej pytań niż dają odpowiedzi. Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Nic dziwnego, że tajemnicze kamienne kręgi szybko przyciągnęły uwagę naukowców i badaczy przeszłości. Pierwsze próby ich dokumentacji na Pomorzu miały miejsce już w XIX wieku, kiedy to podejrzewano, że są one dziełem ludów epoki kamienia lub wczesnych Słowian. Jednak przełom w badaniach nastąpił na początku XX wieku, gdy do Odry trafił Paul Stephan – poznański mierniczy i pasjonat astronomii, zafascynowany odkryciami ze słynnego Stonehenge. To właśnie poznanianin jako jeden z pierwszych zasugerował, że kręgi w Odrach – będące największym tego typu zespołem w Polsce, zajmującym aż 17 hektarów – mogły pełnić rolę starożytnych obserwatoriów astronomicznych. Zauważył, że niektóre z kamieni są ustawione w liniach wyznaczających wschody i zachody słońca podczas przesileń, co może świadczyć o zaawansowanej znajomości cykli niebieskich u ich twórców. W kolejnych dekadach koncepcja ta inspirowała kolejne pokolenia badaczy – dziś wiadomo, że niektóre układy kręgów rzeczywiście mogą być powiązane z kalendarzem solarno-księżycowym, co tylko dodaje kolejną warstwę tajemniczości tym pozornie prostym konstrukcjom z głazów. Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Dziś badacze coraz częściej wiążą te dawne cmentarzyska z monumentalnymi kamiennymi konstrukcjami z obecnością Gotów na ziemiach polskich – starożytnego ludu germańskiego, który odegrał istotną rolę w historii Europy. Kręgi, kurhany, brukowane ścieżki i stele w centrum okręgów, niekiedy o średnicy sięgającej nawet kilkudziesięciu metrów, są interpretowane jako elementy pogrzebowych i rytualnych praktyk Gockich klanów. Fascynującą historię tego ludu opisał Jordanes, gocki kronikarz z VI wieku n.e., w swoim dziele „Getica” („Historia Gotów”). Według przekazu Jordanesa Goci przybyli ze Skandynawii w I wieku n.e. pod wodzą legendarnego króla Beriga i osiedlili się właśnie na Pomorzu. Przez kolejne stulecia rozwijali swoją kulturę, dziś nazywaną wielbarską – od miejscowości Wielbark, gdzie odkryto jedno z najważniejszych cmentarzysk tej społeczności. Kultura wielbarska odróżniała się od wcześniejszych i sąsiednich cywilizacji zarówno pod względem obrządku pogrzebowego, jak i stylu życia. Jej charakterystyczne cechy to brak broni w grobach mężczyzn, obecność ozdobnej biżuterii w pochówkach kobiet oraz właśnie kamienne kręgi, które mogły mieć znaczenie rytualne lub społeczne. Około III wieku n.e. Goci opuścili Pomorze i wyruszyli w długą migrację na południowy wschód, ku brzegom Morza Czarnego, gdzie odegrali kluczową rolę w upadku Cesarstwa Rzymskiego. Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Goci wyróżniali się na tle innych ludów zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski specyficznymi praktykami pogrzebowymi. Ich zmarłych zarówno palono, jak i chowano w stanie nienaruszonym, co świadczy o zróżnicowanym i zapewne symbolicznym podejściu do śmierci. Zadziwiające jest, że mężczyznom nie wkładano do grobów broni ani narzędzi – w przeciwieństwie do tradycji wielu innych ludów epoki. W ich miejsce czasem znajdowano ostrogi, których funkcja do dziś pozostaje zagadką – być może miały znaczenie ceremonialne lub symbolizowały pozycję społeczną. Z kolei kobiety żegnano z wyjątkowym przepychem. Do grobów trafiały ozdoby z srebra i złota, bogato zdobione technikami filigranu (cienkie, skręcane druciki) i granulacji (drobne kuleczki metalu). Szczególną uwagę przyciągają bransolety ze stylizowanymi głowami węży, esowate klamerki do koli z paciorków, a także wisiory w kształcie gruszek i kul. Do tego dochodzą kunsztowne fibule – zapinki do szat, które ukazują wysoki poziom rzemiosła gockich złotników. Funkcja samych kamiennych kręgów nadal pozostaje przedmiotem debat. Najbardziej rozpowszechniona teoria głosi, że służyły one jako miejsca wieców plemiennych, tzw. thingów, gdzie podejmowano decyzje w ważnych sprawach – być może w obecności duchów przodków. Rytualne zgromadzenia, ofiary ze zwierząt i ucztowanie miały prawdopodobnie miejsce podczas przesileń lub świąt związanych z cyklami przyrody. Niepokojącym elementem są jednak ślady, które mogą świadczyć o krwawych rytuałach. Według relacji Jordanesa Goci składali ofiary z jeńców wojennych, wierząc, że tylko ludzka krew może zyskać przychylność Marsa – boga wojny. Takie praktyki mogły być jednym z elementów obrzędów odbywających się właśnie wewnątrz tych kręgów – między grobami, w cieniu kamiennych stel. Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Jeśli chcesz poczuć energię dawnych wieców i stanąć w cieniu tajemniczych kamiennych kręgów, Pomorze oferuje aż trzy główne lokalizacje, które możesz odwiedzić podczas weekendowego wypadu lub wakacyjnej trasy. Każda z nich ma nieco inny charakter, ale wszystkie przyciągają nie tylko miłośników historii, lecz także osoby poszukujące kontaktu z naturą i duchową ciszą. Odry to największy i najlepiej zachowany zespół kamiennych kręgów w Polsce – aż 17 hektarów z kurhanami, brukami i stelami. Znajduje się około 40 km na północny wschód od Tucholi, w sercu Wdeckiego Parku Krajobrazowego. W sezonie letnim obowiązuje niewielka opłata za wstęp – 4 zł (ulgowy 2 zł). Na miejscu znajduje się małe muzeum i tablice edukacyjne, a całość trasy jest dostępna dla turystów pieszych i rowerzystów. Kontakt telefoniczny: 052 398 61 30. Węsiory, położone 20 km na północny zachód od Kościerzyny, oferują bardziej kameralne doświadczenie. Opiekę nad stanowiskiem sprawuje Stowarzyszenie Badań Kamiennych Kręgów, które prowadzi także lokalne działania edukacyjne i organizuje spotkania dla pasjonatów archeologii. Kręgi znajdują się tuż przy jeziorze, co czyni to miejsce idealnym na letni piknik lub kontemplację wśród przyrody. Grzybnica, usytuowana ok. 25 km na południowy wschód od Koszalina, to część rezerwatu przyrody „Grzybnica” i jedna z najbardziej malowniczych lokalizacji. Na teren można dotrzeć ścieżką przyrodniczą, a informacje dostępne są na stronie internetowej www.manowo.pl. Kręgi położone są w sosnowym lesie, a wokół rozciągają się trasy piesze i rowerowe – idealne dla rodzin i osób szukających spokojnej eksploracji. Pamiętaj, aby na wycieczkę zabrać wygodne obuwie, wodę i odpowiednie ubranie na pogodę, ponieważ większość lokalizacji to tereny leśne bez zabudowań. Na miejscu nie znajdziesz komercyjnych atrakcji – za to czeka tam spotkanie z przeszłością, która mimo upływu wieków wciąż tętni tajemniczą energią. Źródło: National Geographic Traveler, OdkryjPomorze.pl, BoryTucholskie24.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nie Złoty Pociąg, a niezwykła lokomotywa na Zamku Książ. Spiesz się, by ją zobaczyć
Ma ponad 130 lat i waży 40 ton – przed budynkiem bramnym Zamku Książ w Wałbrzychu można podziwiać zabytkową lokomotywę. Nie jest to co prawda legendarny Złoty Pociąg, ale ten obiekt przynajmniej jest… prawdziwy.
Spis treści: Złoty Pociąg w Zamku Książ? Parowóz na zamku Złoty Pociąg – poszukiwania trwają W sierpniu minie dokładnie dziesięć lat od ogłoszenia przez poszukiwaczy domniemanej lokalizacji Złotego Pociągu. Niestety wówczas nic nie udało się odkryć. Według legendy miał być to pociąg pancerny z czasów II wojny światowej przewożący skarby, w tym złoto, kosztowności i tajne dokumenty. Niemcy rzekomo ukryli go pod koniec wojny w 1945 roku. Złoty Pociąg w Zamku Książ? W najbliższy weekend, w dniach 2–3 sierpnia, na Zamku Książ odbędzie się V Letni Festiwal Tajemnic. „W tym roku podczas jubileuszowego, V Letniego Festiwalu Tajemnic będziemy ponownie przeżywać akcję dotyczącą legendarnego Złotego Pociągu – właśnie w tym roku mija 10 lat od tego wydarzenia” – informują organizatorzy imprezy. Będzie też mowa o niedawnym odkryciu insygniów królewskich w Wilnie. Prelekcje wygłoszą osoby, które poszukiwały cennego pociągu. Z kolei na dziedzińcach zamkowych odbędą się pokazy sprzętu poszukiwawczego. Będzie można się tam dowiedzieć, jak działa georadar i za jego pomocą zobaczyć zamkowe podziemia bez wbijania łopaty w ziemię. W zamku na zwiedzających czekają wyjątkowe wystawy, m.in. „Twierdza szyfrów, czyli tajniki podsłuchów” czy „Złoty Pociąg 2015 – przeżyjmy to jeszcze raz”. Dodatkiem specjalnym będzie wystawa „Bursztynowa Komnata”. Przewidziano też sporo atrakcji dla rodzin z dziećmi. Ponadto zaplanowano dwie edycje nocnego zwiedzania: dla rodzin z dziećmi „Nawiedzony Pociąg” oraz „Widmo” dla osób dorosłych. Parowóz na zamku Wielką atrakcją w czasie tego weekendu będzie możliwość zobaczenia parowozu wyprodukowanego w 1890 roku przez Union-Gießerei. Służył on do prac manewrowych i prowadzenia lekkich pociągów towarowych. W Polsce znalazł się w 1918 roku i uzyskał oznaczenie TKh2-12, a po II wojnie światowej pracował w KWK Kazimierz Juliusz. W naszym kraju było w sumie 27 egzemplarzy takich maszyn. Obecnie parowóz jest eksponatem w Muzeum Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej. Ciekawostką jest fakt, że lokomotywa wykorzystywana jest przy kręceniu filmów. Z Zamku Książ wyjedzie w poniedziałek 4 sierpnia prosto na plan filmowy najnowszej ekranizacji „Lalki”. Produkcja ta już wzbudza duże emocje. Złoty Pociąg – poszukiwania trwają W czerwcu tego roku trójka poszukiwaczy ogłosiła, że zna lokalizację Złotego Pociągu. Planowane są badania wskazanego miejsca, ale na razie nie zdradzono, gdzie się ono znajduje. Na tym etapie poszukiwacze próbują uzyskać zgody na badania od różnych instytucji. „Pragnę jeszcze raz podkreślić, aby to wybrzmiało: ja nie poszukuję tunelu oraz trzech wagonów, ja je znalazłem i twierdzę to z pełną mocą, relacja świadka i wizja lokalna w terenie potwierdza jednoznacznie wynik mojego badania. Jedyne, czego teraz potrzebujemy, to dowodu, który zamknie usta wszystkim krytykom i do tego zmierzamy” – pisze w mediach społecznościowych lider projektu, który na razie chce zachować anonimowość. W zlokalizowaniu celu pomocna miała być... radiestezja. Źródło: Zamek Książ, Złoty Pociąg 2025 Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Chupacabra to siejący grozę kozi wampir. Tajemniczą bestię podobno widziano w Polsce
Chupacabra podobno od lat sieje postrach w obu Amerykach, a od pewnego czasu ma pojawiać się także w Europie. Tajemniczego stwora widziano w wielu krajach, niektórzy twierdzą nawet, że zabili siejącą spustoszenie w stadach bestię. Czym jest el chupacabra? Przyjrzyjmy się legendom na temat koziego wampira.
Spis treści: Dziwny pies? Nieznany gad? A może stwór nie z tego świata? Skąd wzięła się legenda o chupacabrze? Legenda czy nieznany gatunek? Folklor Ameryki Łacińskiej jest wypełniony tajemniczymi, wzbudzającymi przerażenie stworami. El Silbón, duch niosący na plecach wypełniony kośćmi worek, La Llorona, płacząca zjawa, która snuje się w poszukiwaniu swoich dzieci czy mapinguari, wielkie, przypominające małpę stworzenie z amazońskiej dżungli. Żaden z tych stworów nie działa jednak na wyobraźnię tak mocno, jak el chupacabra – budzący grozę kozi wampir. Dziwny pies? Nieznany gad? A może stwór nie z tego świata? O jakim stworzeniu mowa? Istnieje kilka wersji doniesień na temat wyglądu el chupacabry. Niektórzy twierdzą, że kozi wampir przypomina pozbawionego sierści psa z grzywą na grzbiecie. Są też tacy, którzy rzekomo widzieli potwora przypominającego skrzydlatego kangura. Najpopularniejsza wersja głosi, że el chupacabra to zwierzę podobne do gada. Ma mieć zielonoszarą skórę i rząd ostrych kolców na grzbiecie. Głowa tej bestii podobno przypomina łeb psa. Paszcza chupacabry ma być usiana ostrymi zębami, a wystawać ma z niej rozwidlony gadzi język. Zwierzę podobno porusza się na dwóch łapach, kangurzymi susami. Ma mierzyć od 90 do 120 cm wysokości i być niewiarygodnie szybkie. Oczy chupacabry mają lśnić czerwonym blaskiem. Mówi się, że bestia potrafi hipnotyzować swoje ofiary, a dowodem na to ma być brak jakichkolwiek śladów walki czy nawet prób ucieczki. Chupacabra ma uśmiercać swoją zdobycz od razu, nie dając jej czasu na reakcję. Kryptozoolodzy nie mogą dojść do porozumienia w kwestii przynależności tajemniczego stworzenia. Niektórzy twierdzą, że to po prostu nieznany gatunek, jednak są też tacy, którzy uważają, że chupacabra jest istotą z innej planety. Mają to potwierdzać rzekomo pojawiające się na niebie znaki, zwiastujące nadejście potwora. Skąd wzięła się legenda o chupacabrze? Najstarsze doniesienia o kozim wampirze prawdopodobnie są datowane na 1987 rok. Niektórzy mieszkańcy Portoryko twierdzili, że jakieś dziwne zwierzę atakuje ich stada i wysysa krew ze zwierząt. Ofiarą owego potwora miały paść kury, króliki, kozy, a nawet konie. Wieści o tajemniczym stworze nabrały rozpędu w 1995 roku, gdy 25-letni mieszkaniec Portoryko doniósł o dziwnym zwierzęciu, które porusza się kangurzymi susami. Wówczas zaczęto przywoływać opowieści o grasującej nocą istocie zabijającej zwierzęta gospodarskie, której ciało jest pokryte łuską. Sława chupacabry wykroczyła poza Portoryko O stworzeniu nazwanym el chupacabra zrobiło się na tyle głośno, że niebawem zaczęły napływać relacje z innych krajów, potwierdzające istnienie bestii. W 1997 roku kozi wampir miał pojawić się w Brazylii. Wiele osób potwierdziło, że widziało zwierzę przypominające psa, chroniące się w koronach drzew. Niebawem o chupacabrze zaczęto mówić w Chile, a także w Stanach Zjednoczonych. Przerażający stwór miał być widziany w stanie Maine. To jednak jeszcze nie wszystko. Chupacabra zdołała nawet pokonać ocean. Chupacabra z Ukrainy W drugiej dekadzie XXI wieku w Ukrainie doszło do wielu przypadków zagryzienia lub okaleczenia bydła. Podobno w kilku miejscowościach truchła zwierząt były całkowicie pozbawione krwi. Jeden z gospodarzy miał nawet dopaść i zabić bestię, która dziesiątkowała jego stada. Podobno zwierzę przypominało łysego psa na długich łapach. Szczątki drapieżnika zostały przekazane służbom weterynaryjnym, jednak rzekomo eksperci nie potrafili stwierdzić, z jakim gatunkiem mają do czynienia. Chupacabra miała pojawiać się u naszych wschodnich sąsiadów jeszcze kilkukrotnie. Ostatnie doniesienia pochodzą z 2024 roku. Tajemnicze zwierzę wpadło w zastawioną na nie pułapkę. Tym razem udało się ustalić, co to za gatunek. Specjaliści orzekli, że siejącą postrach bestią jest chory szakal złocisty. Najprawdopodobniej wszystkie doniesienia o tajemniczej chupacabrze dotyczyły właśnie szakali. Należy bowiem podkreślić, że relacje naocznych świadków zaczęły pojawiać się niedługo po tym, jak pojawiły się pierwsze udokumentowane przypadki obecności tego gatunku na Ukrainie. Chupacabra z Polski El chupacabra ma grasować także w Polsce. W nocy z 28 na 29 czerwca 2009 roku, w Kornelinie, nieznany stwór miał zabić siedem kóz. Bestia podobno wyssała całą krew ze zwierząt. Jednemu miała odgryźć głowę. Na miejscu nie znaleziono śladów łap ani sierści, a teren, na którym przebywały kozy, miał być odgrodzony wysokim płotem i drutem pod napięciem. Kolejny raz tajemniczego stwora podobno zaobserwowano rok później, w powiecie sochaczewskim. Legenda czy nieznany gatunek? Czy chupacabra istnieje? Nie ma na to żadnych dowodów. Schwytane lub zabite zwierzęta, identyfikowane z kozim wampirem, okazywały się psowatymi, chorującymi na świerzb lub inną chorobę dermatologiczną, przez którą wyglądały jak demoniczne istoty. Inna sprawa, gdyby takie zwierzę rzeczywiście istniało, nie było by aż tak tajemnicze. Zdaniem naukowców, gatunek przetrwa wyłącznie pod warunkiem, że reprezentuje go minimum 1000 osobników (choć należy podkreślić, że niektórzy eksperci uważają za bezpieczną liczbę 10000). Legendy o chupacabrze pojawiają się od dawna, więc należałoby przyjąć, że gatunek jest odpowiednio liczny, a jego przedstawiciele rozmnażają się. W tym miejscu warto zatem postawić pytanie: jak to możliwe, że do tej pory nie natrafiono na żadne ślady tych zwierząt (choćby w postaci szczątków padłych osobników), skoro chupacabry rzekomo żyją w pobliżu ludzkich siedzib? Póki nie pojawią się twarde dowody na istnienie tego zwierzęcia, należy przyjąć, że chupacabra to kryptyda – gatunek hipotetyczny. A że co rusz pojawiają się nowe doniesienia na temat tych tajemniczych bestii? Cóż, wielka stopa nie wzbudza już takich emocji, jak kiedyś, a jednorożec nie jest w stanie przestraszyć nawet dziecka. Teraz w modzie jest el chupacabra i to temu stworzeniu przypisuje się wszystkie nietypowe zdarzenia. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Diabelski Most ma niejedną lokację. Dwa z nich znajdziesz w Polsce
Diabelski Most przyciąga fotografów do Niemiec, ale diabelskie atrakcje turystyczne znajdziemy również w Polsce. Skąd ich demoniczne nazwy? Od tych legend włos jeży się na głowie.
Spis Treści: Diabelski Most – co to za miejsce? Diabelski Most w Czernej Gdzie jest Diabelski Most w Krakowie? Jakie są diabelskie atrakcje turystyczne? Diabelski Most brzmi jak miejsce wyjęte prosto z polskich legend i podań. W końcu strzygi, biesy i inne zmory często pojawiały się w ludowych opowieściach. I rzeczywiście, do dziś w Polsce zachowały się przynajmniej dwa Diabelskie Mosty. Podobną – jedynie z nazwy – konstrukcją mogą pochwalić się również nasi sąsiedzi. Diabelski Most – co to za miejsce? Diabelski Most w Niemczech jest znany jako Rakotzbrücke. Mowa o oryginalnej kamiennej budowli w miejscowości Kromlau, położonej zaledwie kilkanaście kilometrów od polskiej granicy. Most wzniesiono w latach 1866–1875 z inicjatywy właściciela lokalnych dóbr, Hermanna Friedricha Rötschke. Rakotzbrücke zawdzięcza swoją popularność nie tylko nazwie, ale też niezwykłej architekturze. W połączeniu z odbiciem w wodzie jeziora Rakotzsee, Diabelski Most tworzy idealny okrąg. Ten nietypowy widok przyciąga na miejsce fotografów z całej Europy. Oryginalna konstrukcja znajduje się na terenie 200-hektarowego Parku Rododendronów (Azaleen- und Rhododendronpark Kromlau). Okolica jest znana z bujnych różaneczników i azalii. Kwiaty te najpiękniej kwitną w maju i czerwcu. Diabelski Most w Kromlau zachwyca o każdej porze roku, jednak szczególnie polecane jest odwiedzenie go właśnie w tych miesiącach. W parku założonym w XIX w. przez Rötschke na zwiedzających czekają liczne ścieżki spacerowe. Wejście do parku jest bezpłatne, a ścieżki wokół mostu są przystosowane dla osób niepełnosprawnych oraz dostępne dla spacerowiczów z psami. Dla osób planujących odwiedzić to miejsce dostępny jest duży parking w pobliżu wejścia do parku. Opłata za samochód osobowy wynosi 3 euro za godzinę lub 5 euro za dwie godziny. Parkomat przyjmuje zarówno monety, jak i płatności kartą. W latach 2019–2021 Diabelski Most przeszedł gruntowną renowację, podczas której zabezpieczono konstrukcję i odnowiono otaczający ją teren. Obecnie most jest dostępny do podziwiania z różnych perspektyw, jednak ze względów bezpieczeństwa wejście na niego jest zabronione. Diabelski Most w Czernej Polacy również mają swój diabelski most. I to nie jeden. Najbardziej znany jest Diabelski Most w Czernej, położony w malowniczej Dolinie Eliaszówki. Most został zbudowany w latach 1671–1691 przez zakon karmelitów bosych, aby połączyć klasztor w Czernej z majątkiem w Siedlcu. Miał długość 120 metrów, wysokość 18 metrów i składał się z 11 arkad przypominających rzymskie akwedukty. Most był ozdobiony kamiennymi balustradami i figurami świętych. Z biegiem lat most uległ zniszczeniu. W 1843 roku został poważnie uszkodzony przez osunięcie terenu, a w 1889 roku zamknięto go dla ruchu z powodu złego stanu technicznego. Nazwa „Diabelski Most” wywodzi się z lokalnych legend. Jedna z nich głosi, że raz do roku pod mostem odbywa się zjazd diabłów i wszystkich złych duchów, którym przewodzi sam Lucyfer z pomocą Belzebuba. Obradom mają przysłuchiwać się czarownice. Inna legenda mówi, że pod mostem zakopany jest ogromny skarb, złożony ze złota, srebra i diamentów, którego pilnuje sam diabeł. Ponoć duch czyha na moście na największych grzeszników, a gdy któregoś złapie, leci nad Czarny Staw w Tenczynku i tam go topi. Dziś most, choć w ruinie, jest popularnym celem wycieczek pieszych i rowerowych. Na miejsce prowadzą liczne szlaki turystyczne. Gdzie jest Diabelski Most w Krakowie? Diabelski Most w Krakowie, znany również jako wiadukt w Lesie Wolskim, znajduje się na skrzyżowaniu ulic Jacka Malczewskiego i alei Waszyngtona, w zachodniej części dzielnicy Zwierzyniec. Zbudowany w latach 1855–1870, most jest częścią infrastruktury Twierdzy Kraków. Konstrukcja wykonana z ciosów wapiennych i cegieł ma około 4 metrów wysokości. Nazwa mostu pochodzi od legendy, według której w okolicy miał pojawiać się diabeł zwany Kusym, przybywający z okolic Błoń. W 2010 roku przeprowadzono generalny remont mostu, podczas którego odnowiono kamienne mury oporowe, ceglane sklepienie i balustrady oraz wykonano kamienne odpływy dla wody deszczowej. Jakie są diabelskie atrakcje turystyczne? Diabelskie motywy fascynują turystów na całym świecie. Miejsc, które noszą tę nazwę lub wiążą się z demonicznymi legendami, nie brakuje. Oto kilka najciekawszych „diabelskich” atrakcji, które warto odwiedzić. Diabelska Góra (Czartowska Skała) – tajemnicze wzniesienie na Dolnym Śląsku, owiane legendami o czartach i sabatach. Wspinaczka na szczyt to nie tylko okazja do podziwiania widoków, ale i do zapoznania się z lokalnym folklorem. Diabelskie Skały w Górach Świętokrzyskich – formacje skalne o fantazyjnych kształtach, według podań stworzone przez diabła, który chciał zniszczyć pobliski klasztor. To idealne miejsce dla miłośników przyrody i wspinaczki. Diabelskie Tarasy w USA (Devil’s Postpile) – spektakularne bazaltowe kolumny, które wyglądają jak stworzone przez nadprzyrodzone siły. Położone w Kalifornii, są popularnym celem turystycznym i fotografów krajobrazowych. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
„Ryba zagłady” znaleziona na plaży. Czy to zwiastun kataklizmu?
Fale wyrzuciły na brzeg rzadkiego wstęgora królewskiego, zwanego „rybą zagłady”. Według dawnych wierzeń, jego pojawienie się zwiastowało nadchodzący kataklizm.
W tym artykule: „Ryba zagłady”, czyli wstęgor królewski Wstęgor królewski zwiastuje kataklizm? „Ryba zagłady” znowu dała o sobie znać Mało znane gatunki zwierząt zawsze wzbudzają ogromne zainteresowanie, zwłaszcza gdy ich nagrania trafiają do sieci. Nie inaczej było w przypadku niezwykłego znaleziska na jednej z plaż w Meksyku, gdzie fale wyrzuciły na brzeg tajemnicze stworzenie. Jak się później okazało, była to owiana wieloma legendami „ryba zagłady”. „Ryba zagłady”, czyli wstęgor królewski Wstęgor królewski (Regalecus glesne), dawniej znany jako król śledziowy, to prawdziwy gigant oceanicznych głębin. Jego długie, bocznie spłaszczone ciało przypomina szeroką wstęgę, co tłumaczy jego nazwę. Przydomek „królewski” zawdzięcza natomiast efektownej, czerwonej płetwie grzbietowej. Przeciętna długość dorosłego osobnika wynosi od 6 do 8 metrów, choć odnotowano również rekordowe okazy mierzące 11 metrów. Istnieją też relacje sugerujące, że niektóre osobniki mogły osiągnąć nawet 17 metrów. Najcięższy potwierdzony okaz ważył 272 kilogramy. Można go spotkać we wszystkich oceanach oraz w wielu morzach na całym świecie. Zazwyczaj przebywa na głębokościach od 20 do 1000 metrów. Wstęgor królewski zwiastuje kataklizm? Wstęgor królewski często bywa nazywany „rybą zagłady” lub „zwiastunem zagłady”. To określenie wywodzi się z wierzeń, według których pojawienie się tej ryby blisko brzegu jest złowieszczym omenem, zapowiadającym nadchodzący kataklizm. Najsilniej ten mit zakorzenił się w Japonii, gdzie każda obserwacja tej ryby wzbudza obawy o nadciągające trzęsienie ziemi czy tsunami. Naukowcy podchodzą do tych wierzeń z dystansem. Dotychczas nie znaleziono bowiem żadnych racjonalnych dowodów na to, że pojawienie się wstęgora królewskiego zwiastowałby jakąkolwiek katastrofę. Gdyby jednak ta hipoteza miała potwierdzenie w rzeczywistości, jej przykładem mogłyby być wydarzenia z 2011 r. w Japonii oraz z 2024 r. w Los Angeles. W obu przypadkach najpierw pojawiły się wstęgory królewskie, a niedługo później doszło do trzęsienia ziemi. „Ryba zagłady” znowu dała o sobie znać Wstęgor królewski ponownie dał o sobie znać. Tym razem fale wyrzuciły go na brzeg meksykańskiej plaży Playa El Quemado, a nagranie z tego zdarzenia momentalnie przyciągnęło uwagę internautów. Eksperci zwracają uwagę, że coraz częstsze wynurzanie się „ryby zagłady” może być efektem zmian środowiskowych, prądów morskich lub chorób. Naukowcy sugerują, że osłabione lub stare osobniki tracą zdolność do życia w głębinach i wypływają na powierzchnię. W ostatnich miesiącach wstęgory królewskie były obserwowane na Filipinach oraz dwukrotnie w Kalifornii. Jeden z okazów trafił do Southwest Fisheries Science Center, gdzie pobrano próbki do dalszych badań. Analiza tego osobnika pozwoli lepiej poznać biologię i zachowanie całego gatunku. – Podobnie jak w przypadku wcześniejszych przypadków, możemy dowiedzieć się więcej o historii życia tych ryb, które zamieszkują oceaniczne głębiny poza zasięgiem światła słonecznego – przyznał Ben Frable, kierownik Marine Vertebrate Collection. Źródła: X (dawny Twitter); wprost.pl; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Zamek Houska należy do najbardziej tajemniczych warowni. W jego murach żyje niepokojąca legenda
Zamek Houska, choć wygląda niepozornie, wśród turystów cieszy się niemałą popularnością. Nie stoi za nim ciekawa historia. Czym zatem przyciąga zwiedzających? Zainteresowanie wzbudzają przede wszystkim niepokojące legendy na temat tego miejsca. Mówi się, że renesansowy zamek jest nawiedzony.
Spis treści: Gdzie znajduje się zamek Houska? Historia zamku Houska Legenda o zamku Houska Zamek Houska został wzniesiony jako ośrodek administracyjny. Gdy stał się częścią majątku arystokracji, zaczął pełnić funkcję rezydencji. Dziś nie jest ani największą, ani najatrakcyjniejszą zabytkową warownią w Czechach. Nie ma tam zbyt wielu miejsc do zwiedzania. Turyści mogą wejść do zaledwie kilku pomieszczeń. Mimo to cieszy się niemałą popularnością. Czy to zasługa malowniczej lokalizacji? Częściowo, na pewno tak, choć jesteśmy przekonani, że zwiedzających przyciągają przede wszystkim niepokojące legendy, które wyrosły wokół tego miejsca. Podobno ten tajemniczy zamek powstał, by chronić nas przed piekielnymi demonami. Gdzie znajduje się zamek Houska? Houska to niewielka miejscowość w gminie Baltce. Od Pragi jest oddalona o około 50 km. To właśnie tam wznosi się jeden z najlepiej zachowanych zamków z czasów panowania Przemyślidów. Otoczony spokojnym lasem i skałami z piaskowca, jest jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów architektonicznych na obszarze parku krajobrazowego Kokořínsko. Historia zamku Houska Renesansowy obecnie zamek najprawdopodobniej został wybudowany z rozkazu Przemysła Ottokara II w drugiej połowie XIII wieku. Warownia miała pełnić funkcję centrum administracyjnego, z którego zarządzano rozległymi dobrami królewskimi. Nie jest jasne, czy została wzniesiona jeszcze przed rozpoczęciem budowy zamku Bezděz. Podobieństwa architektoniczne wskazują, że oba zamki mogły być wybudowane w tym samym czasie. Pierwsza pisemna wzmianka na temat zamku, w której wymieniony został burgrabia Záviša ze Stružnicy pochodzi z 1291 roku. Ćwierć wieku później był własnością Hynka z Dubé, który wszedł w jego posiadanie po śmierci Przemysła Ottokara II. W rękach Berków z Dubé pozostał do 1432 roku, kiedy został sprzedany Janovi z Smiřic, jednemu z najmajętniejszych czeskich rycerzy. Gotycki zamek stał się renesansową rezydencją w XVI wieku, gdy stanowił własność rodziny Hrzánov. Wojnę trzydziestoletnią, podczas której znajdował się pod szwedzką kontrolą, zamek przetrwał w niemal nienaruszonym stanie. Po zakończeniu konfliktu wszystkie warownie, które służyły szwedzkim wojskom, miały zostać zniszczone z rozkazu Habsburgów. Wówczas zburzona została wczesnogotycka wieża, zabudowania gospodarcze i mury obronne, ale reszta przetrwała. Przez kolejne lata zamek służył rodowi Hofkirchen, a później – arystokracji z Kounic. Ostatnimi prywatnymi właścicielami byli Šimonkowie. Legenda o zamku Houska Dziś zamek Houska jest budowlą... trochę nijaką. Widać w nim elementy architektury gotyckiej i renesansowej, ale całość nie prezentuje się szczególnie imponująco. A jednak nie brakuje chętnych na zwiedzanie XIII-wiecznej warowni. Czemu zawdzięcza swoją popularność? Tajemnicze miejsca, owiane niepokojącą legendą, działają jak magnes na wielbicieli opowieści z dreszczykiem. Przykładów nie trzeba daleko szukać. Gdyby nie legenda o przybyszach z innej planety, Emilcin pewnie byłby jedną z wielu anonimowych wsi i nigdy nie przebiłby się do powszechnej świadomości. To samo można powiedzieć o zamku Houska. Gdyby nie mroczne opowiastki, z całą pewnością nie zyskałby takiego zainteresowania. Co „żyje” w murach średniowiecznego zamczyska? Podobno warownia nie została wybudowana w celach administracyjnych. Zamek Houska miał strzec bramy do piekła. Brama do piekła Zanim go zbudowano, na tamtejszym wzgórzu miała otworzyć się bezdenna szczelina. Wówczas, w okolicy pojawiły się dziwne istoty. Przypominały ludzi, ale miały też cechy zwierząt, a niektóre z nich były uskrzydlone. Piekielne kreatury dziesiątkowały stada zwierząt gospodarskich i wprawiały w przerażenie okolicznych mieszkańców. Trzeba było zapanować nad piekielnymi siłami. Wzniesiono więc zamek, a nad szczeliną postawiono kaplicę. Od tamtej pory piekielne siły przestały dawać o sobie znać. Przynajmniej poza zamkiem, bo za potężnymi murami miały dziać się straszne rzeczy. Według legendy, Ottokar II zapragnął zbadać ową szczelinę. Miał zaproponować kilku więźniom ułaskawienie, jeżeli ci zgodzą się na opuszczenie w otchłań. Po wyciągnięciu ich na powierzchnię, mieli opowiedzieć, co zobaczyli. Tylko jeden zszedł do zapadliska. Gdy wrócił, był całkowicie siwy i wydawało się, że przybyło mu kilkadziesiąt lat. Mężczyzna miał mamrotać niezrozumiale coś o nieludzkich istotach latających w mroku. Nieborak zmarł dwie doby później. Portal do przyszłości? Istnieje wiele niesamowitych relacji na temat tego miejsca. Jedna z ciekawszych pochodzi z XIX wieku, gdy na zamku wizytował Hynek Mácha. Poeta miał szukać w Housce inspiracji. Znalazł dziwy, o których mu się nie śniło. Jak głosi opowieść, coś wciągnęło jego duszę w mroczną otchłań. Potem znalazł się w Pradze, ale nie w takiej, którą znał. Poeta miał przenieść się do 2006 roku. Zobaczył wówczas wielkie domy, w których mieszkało wiele rodzin. Wspominał o dziwnych maszynach i o ruchomych obrazkach w skrzynkach. Nazistowski wątek Nie jest tajemnicą, że Hitler był gotów zrobić wszystko, by wygrać wojnę. Chciał nawet przeciągnąć na swoją stronę siły nieczyste. Podobno podczas II wojny światowej za zamkowymi murami III Rzesza prowadziła tajne eksperymenty, co dodatkowo dodaje pikanterii niesamowitym opowieściom na temat tego miejsca. Co straszy w zamkowych murach? Dziś część zamku jest dostępna do zwiedzania, a na dziedzińcu organizowane są koncerty i festyny. A co z niesamowitymi atrakcjami? Czy siły nieczyste na dobre opuściły to miejsce? Absolutnie nie. W okolicy można usłyszeć, że warownia wciąż jest zamieszkana przez przerażających lokatorów. Wieść niesie, że każdej nocy słychać tam udręczone jęki i odgłos uderzającego o ziemię ciała. Po zamku podobno przechadza się kolumna duchów skrępowanych wspólnym łańcuchem. Dusz nieszczęśników ma pilnować demoniczny czarny pies. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kryptydy od wieków rozbudzają wyobraźnię. Legendarne stwory podobno są widywane także w Polsce
Kryptydy od dawna są obecne w ludowych podaniach i do dziś rozbudzają wyobraźnię ludzi na całym świecie. Interesują się nimi nie tylko miłośnicy fantastyki i grozy, bo wciąż nie brakuje osób, które uparcie poszukują dowodów potwierdzających istnienie tajemniczych stworzeń. Czym są kryptydy? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Czym są kryptydy? Lista kryptyd Polskie kryptydy O kryptydach słyszał prawdopodobnie każdy, choć nie wszyscy są tego świadomi. Bo kto nie zna potwora z Loch Ness, Wielkiej Stopy czy yeti? Każde z tych legendarnych stworzeń w stu procentach wyczerpuje definicję kryptydy. Choć lista takich stworów jest długa, nigdy nie dowiedziono, że którykolwiek z nich istnieje lub istniało. Czym są kryptydy? Kryptyda to zatem nic innego, jak hipotetyczny gatunek zwierzęcia, którego istnienie nie zostało potwierdzone naukowo. Zajmuje się nimi kryptozoologia – kontrowersyjna gałąź zoologii, balansująca gdzieś na pograniczu nauki i pseudonauki. W tym miejscu należy podkreślić, że o ile ta dziedzina może być praktykowana zgodnie z zasadami badań naukowych, a samo poszukiwanie nowych gatunków jest całkowicie uzasadnione, to praca kryptozoologów nie może być uznana za wiarygodną. Nie dostarcza bowiem żadnych konkretnych dowodów, a stosowane metody często odbiegają od naukowych standardów. Podział kryptyd Żadna kryptyda nigdy nie została schwytana. Nie odnaleziono też zwłok ani szczątków jakiegokolwiek przedstawiciela rzekomego gatunku. W związku z tym nie da się zakwalifikować tych stworzeń do jakiejkolwiek grupy zwierząt. Właśnie dlatego stosuje się umowny podział na: kryptydy wodne, kryptydy lądowe, kryptydy powietrzne. W drugiej kategorii można wyróżnić podkategorię hominidów, czyli kryptyd człowiekowatych. Lista kryptyd Podobno na całym świecie może żyć nawet kilkaset różnych kryptyd. Wiedza o większości z nich ma swoje korzenie w starych legendach i ludowych podaniach, jednak o niektórych dopiero niedawno zrobiło się głośno. Yeti, czyli człowiek śniegu Człowiek śniegu jest prawdopodobnie najbardziej znanym przedstawicielem kryptyd. Podobno żyje w najbardziej niedostępnych zakamarkach Himalajów, ale ma też zapuszczać się w okolice Syberii. Według niepotwierdzonych relacji yeti ma przypominać wielką małpę z cechami ludzkimi. Podobno przyjmuje wyprostowaną postawę i porusza się na dwóch nogach. Cielsko bestii ma być pokryte ciemnym futrem, choć w niektórych relacjach pojawiają się informacje o brunatnej lub srebrzystej okrywie. Świat usłyszał o tym stworzeniu w latach 30. XIX wieku, gdy Brian Houghton Hodgson, angielski badacz przyrody, opowiedział o przygodzie swoich tragarzy. Mieli uciekać przed wielkim stworem, przypominającym kudłatą małpę. Sam nie widział bestii, ale wieść poszła w świat, a relacje o spotkaniach z yeti pojawiają się do dziś. Wielka Stopa, czyli amerykański kuzyn yeti Opowieści o Wielkiej Stopie przypominają historie o yeti, z tą różnicą, że ten stwór podobno żyje w Ameryce Północnej. Istota przypominająca wielką małpę ma być widywana w różnych rejonach Stanów Zjednoczonych i Kanady, zwłaszcza w Górach Skalistych. Historie o tzw. leśnym człowieku mają korzenie w mitologii indiańskiej. Rdzenni Amerykanie opowiadali pierwszym osadnikom o stworze, który zakrada się nocą i zabiera zapasy. Tak jak yeti, bestia nazywana Wielką Stopą rzekomo jest widywana do dziś. Chupacabra, czyli kozi wampir Kolejny stwór, o którym warto wspomnieć, to chupacabra, czyli tzw. kozi wampir. Podobno występuje na terenie południowych stanów USA, w Meksyku i Portoryko. Jednak opowieści o przerażającym stworze pojawiają się też w krajach Ameryki Południowej, aż po Chile. Chupacabra ma przypominać gada o wysokości ok. 100 cm, który porusza się kangurzymi susami. Podobno grzbiet i ogon zwierzęcia pokrywa rząd kolców. Chupacabrze przypisuje się ataki na zwierzęta domowe i hodowlane. Stwór ma dopadać ofiary pod osłoną nocy i wysysać z nich krew. Diabeł z New Jersey, czyli postrach miasta Pierwsze wzmianki o tym stworze pochodzą z XIX wieku. Bestia, która na ziemi porusza się na dwóch kopytach, ma mieć długą szyję i błoniaste skrzydła. Przypisuje się jej ataki na zwierzęta domowe, ale nie tylko. W 1909 roku wybuchła panika, gdy wśród mieszkańców rozeszła się wieść, że potwór atakuje także ludzi. Wendigo, czyli potwór z indiańskich mitów To kolejna kryptyda z Ameryki Północnej, która budzi grozę od czasów prekolumbijskich. Człekokształtna włochata istota podobno mierzy trzy metry i żywi się ludzkim mięsem. Mothman, czyli człowiek-ćma W latach 60. XX wieku mieszkańcy Wirginii Zachodniej podobno widywali stwora, który przypominał wielkiego nietoperza. Bestia miała mierzyć 2,5 metra, mieć błoniaste skrzydła, lśniącą czarną skórę i krwistoczerwone oczy. Potwór z Loch Ness, czyli ostatni plezjozaur Przenieśmy się do Szkocji. W toni jeziora Nis ma żyć stwór przypominający prehistorycznego gada. Potwór z Loch Ness, pieszczotliwie nazywany Nessie, miał być widywany już w VI wieku. Po I wojnie światowej zaczęły pojawiać się pierwsze rzekome dowody, mające potwierdzać istnienie bestii. Żadne zdjęcie czy nagranie nie zostało jednak uznane za wystarczająco wiarygodne. Polskie kryptydy O niektórych z wymienionych wyżej legendarnych stworzeń słyszał chyba każdy. Nie wszyscy zdają sobie jednak sprawę, że w Polsce też mamy swoje kryptydy. Pomórnik, czyli polska chupacabra Pod koniec 2004 roku na obszarze Pomorza Zachodniego tajemnicze stworzenie atakowało zwierzęta hodowlane, głównie króliki, kaczki i kury. Bestia podobno zabiła 120 zwierząt. Narodziła się wówczas legenda o pomórniku, polskim odpowiedniku chupacabry. A jak było naprawdę? Analiza sierści znalezionej przy uśmierconych zwierzętach wykazała, że sprawcą zamieszania był rosomak. Ten drapieżnik ssak nie występuje w Polsce, więc najprawdopodobniej był to osobnik, który przywędrował z Rosji lub Skandynawii. Biskup morski, czyli potwór z Bałtyku Jak wynika z XVI-wiecznych zapisków, w 1531 roku z Morza Bałtyckiego wyłowiono dziwne stworzenie, które trochę przypominało rybę, a trochę człowieka, a konkretnie... biskupa. Stwór podobno miał głowę nakrytą mitrą, a jego ciało okrywała dalmatyka. Znalezisko otrzymał w darze polski król. Istota gestami komunikowała, że nie może żyć na lądzie, więc po interwencji biskupów, zwrócono jej wolność. Paskuda, czyli polski Nessie W latach 80. XX wieku w Zalewie Zegrzyńskim widywano mierzącego kilkanaście metrów potwora z wielkim łbem i szpiczastym ogonem. Wody zalewu były wówczas mocno zanieczyszczone, więc stwierdzono, że bestia żywi się ściekami. W tym przypadku wiadomo, kto jest autorem legendy. Paskudę wymyślił Wojciech Mazurkiewicz, na potrzeby emitowanej na antenie Polskiego Radia audycji „Lato z radiem”. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Święta Kinga to patronka górników. Za sprawą tej władczyni miały powstać polskie kopalnie soli
Święta Kinga została zaręczona z Bolesławem Wstydliwym, przyszłym władcą ziemi krakowskiej i sandomierskiej, jako dziewczynka. Przyjechała do Polski z rodzinnych Węgier mając zaledwie pięć lat. Jej przyszły mąż miał wówczas lat 13. Wychowywali się wspólnie jak siostra z bratem. Być może to spowodowało, że przyszła święta, za zgodą męża, zdecydowała się złożyć śluby dziewictwa. Zamiast dzieci pozostawiła Polsce liczne klasztory i przynoszące ogromne zyski kopalnie soli.
W tym artykule: Rodzina świętej Kingi Święta Kinga i Bolesław Wstydliwy Najazdy tatarskie Pierścień świętej Kingi Księżna mniszką Śmierć i kult świętej Kingi Nosiła imię Kunegunda. Urodziła się 5 marca 1234 roku w Ostrzyhomiu – jednym z najstarszych miast węgierskich, założonym już w 960 roku. Była córką króla Węgier Beli IV z dynastii Arpadów oraz Marii Laskariny – córki cesarza nicejskiego. Cesarstwo Nicejskie było bezpośrednim spadkobiercą Cesarstwa Bizantyjskiego, które zostało ograbione przez rycerzy IV wyprawy krzyżowej. Rodzina świętej Kingi Rodzina żony Bolesława Wstydliwego była bardzo związana z wiarą chrześcijańską. Siostrą świętej Kingi była święta Małgorzata Węgierska. Król Bela IV ofiarował ją Bogu, by wybłagać ratunek przez najazdem mongolskim. W ten sposób Małgorzata została mniszką już w wieku trzech lat. Kolejna siostra – Jolenta, urodzona dziesięć lat po Kindze – została błogosławioną Kościoła katolickiego. Ona również została przysłana do Polski jako pięciolatka. Dzieciństwo spędziła na dworze starszej siostry – świętej Kingi. Następnie została poślubiona przez Bolesława Pobożnego. Ale na tym nie kończy się lista świętych i błogosławionych, z którymi skoligacona była święta Kinga. Jej ciotką była święta Elżbieta z Turyngii, szwagierką – urodzona w Krakowie błogosławiona Salomea Piastówna, a kuzynką – święta Agnieszka Przemyślidka z Pragi. Święta Kinga i Bolesław Wstydliwy Związek ze starszym o osiem lat Bolesławem Wstydliwym, synem zwierzchniego księcia Polski Leszka Białego, był czysto polityczny. Zresztą trudno wyobrazić sobie, by odpowiednio 5- i 13-letnie dzieci zapałały do siebie miłością. Sojusz węgiersko-polski miał wzmocnić możliwości obrony przed jeźdźcami z piekła rodem. Czyli hordami mongolskimi, przetaczającymi się wówczas przez południe i wschód Europy. Przyszli małżonkowie po raz pierwszy spotkali się w małopolskim Wojniczu. Wówczas oficjalnie ogłoszono zaręczyny. Do potwierdzenia związku, udzielonego w formie kanonicznej „sponsalia de futuro” – czyli „narzeczeni na przyszłość” – doszło w 1246 roku. Najazdy tatarskie Święta Kinga przybyła do Polski w okresie najazdów tatarskich. Bardzo mocno doświadczyła grozy, jaka rozlała się wówczas po ziemiach polskich. Już w 1241 roku, jako zaledwie siedmiolatka, musiała uciekać z sandomierskiego dworu przyszłego męża. Batu-chan wcześniej rozgromił wareskich (wikińskich) wojowników, którzy utworzyli Ruś Kijowską. Nie pozostawiał po sobie nic poza zgliszczami i płaczem. Młodziutka księżniczka i jej przyszły mąż Bolesław Wstydliwy salwowali się ucieczką na Węgry. Spędzili tam dwa lata. Patrząc na to, co wydarzyło się w Sandomierzu i w innych polskich miastach zaatakowanych przez Tatarów, podjęli słuszną decyzję. Po powrocie na ziemie polskie książęca para zamieszkała w Korczynie. Wedle legendy to tam młoda żona zaproponowała Bolesławowi, by poświęcili swoje małżeństwo Bogu i nie skalali go uciechami cielesnymi. Bolesław przystał na prośbę żony, a historia nagrodziła go za to przydomkiem „Wstydliwy”. Pierścień świętej Kingi A skoro już o legendach mowa, to trudno nie wspomnieć o pierścieniu i kopalni soli. Według podań młoda narzeczona przed opuszczeniem dworu węgierskiego miała otrzymać od ojca znaczny i wystawny posag. Odmówiła jednak, bo kamienie szlachetne i złoto to zbytki, a posiadanie wielu służących nie przystoi bogobojnej osobie. Chciała jednak zabrać ze sobą coś cenniejszego. Coś, co naprawdę przyda się jej nowej ojczyźnie. Tym czymś miała być sól. Ojciec, pragnąc spełnić prośbę córki, zabrał ją do największej węgierskiej kopalni w Maramuresz, która miała stać się wianem księżniczki. Ale jak przetransportować kopalnię i jej złoża do Polski? Święta Kinga miała wrzucić do kopalnianego szybu pierścień, jaki otrzymała od Bolesława. A zamiast samej kopalni, zabrała ze sobą węgierskich górników. Ci odkryli złoża soli kamiennej w podkrakowskich miejscowościach Wieliczka i Bochnia. A gdy dokopali się do pierwszej bryły soli, dostrzegli zatopiony w niej pierścień przyszłej świętej. Tyle legendy. Pięcioletnie dziecko, które ma zostać wywiezione do obcego kraju, by poślubić człowieka, o którym nie ma pojęcia, raczej nie myśli o soli. Ale faktem jest, że górnicy, którzy przybyli do Polski w orszaku księżnej, przyczynili się do rozkwitu polskich kopali soli. A święta Kinga do dziś jest patronką górników solnych. Jej popiersie, wyrzeźbione oczywiście w soli, znajduje się w kopalni w Wieliczce. Księżna mniszką Księżna trwała przy mężu aż do jego śmierci w grudniu 1279 roku. Przez ten czas, gdy jej mąż zajmował się sprawami doczesnymi, ona dbała by poddani nie zapominali również o duszy. Wsparła finansowo m.in. katedrę krakowską oraz liczne klasztory benedyktynów, cystersów i franciszkanów. Święta Kinga fundowała wiele kościołów, w tym w Bochni i Nowym Korczynie. Sprowadziła do Krakowa Kanoników Regularnych od Pokuty, a do Krzyżanowic nad Nidą norbertanki, fundując im przyklasztorne kościoły. Aktywnie uczestniczyła w staraniach o kanonizację św. Stanisława. Z jej inicjatywy Bolesław Wstydliwy i biskup Prandota dwukrotnie wysyłali poselstwo w tej sprawie do Stolicy Apostolskiej. Po śmierci Bolesława Wstydliwego święta Kinga zdecydowała się wstąpić do zakonu klarysek. Ufundowała też klasztor klarysek w Starym Sączu. Tam mieszkała przez omal resztę swego życia. Omal, bo w 1287 roku, uciekając przed kolejnym najazdem tatarskim, skryła się w Zamku Pienińskim. Śmierć i kult świętej Kingi We wrześniu 1291 święta Kinga zachorowała na poważną chorobę. Zmarła 24 lipca 1292. Kilka dni później pochowano ją pod posadzką kaplicy klasztornej. Obecnie jej relikwie znajdują się w specjalnej trumience na ołtarzu, gdzie umieszczono jej pozłacaną figurę z XV wieku. Starania o beatyfikację, a następnie kanonizację księżnej podjęto już w XIV wieku. Ale proces trwał wiele wieków. Ostatecznie kanonizował ją 16 czerwca 1999 św. Jan Paweł II, podczas swojej pielgrzymki do Polski. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gdzie się znajdują trony polskich królów? Zostało ich niewiele
Trony polskich królów można znaleźć w Warszawie, Dreźnie i Wiedniu. A najstarszy i najcenniejszy spoczywa według legendy na dnie jeziora… Historycy nie są zresztą do końca przekonani, czy to faktycznie trony i czy część z nich stoi tam, gdzie stała wcześniej.
W tym artykule: Zawiniła wojna, zostały domysły Pierwszy król, pierwszy problem Trony polskich królów Saski barok Na Zamku Królewskim w Warszawie można oglądać cztery fotele tronowe ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stoją w Sali Rady, w Pokoju Audiencjonalnym Starym, w Sali Senatorskiej znanej z uchwalenia Konstytucji 3 maja oraz w najważniejszym miejscu: Sali Tronowej. Czy to faktycznie trony i czy stoją tam gdzie stały? Zawiniła wojna, zostały domysły O krześle z Sali Tronowej kustosze Zamku Królewskiego piszą: „Klasycystyczny fotel tronowy z prostokątnym oparciem zwieńczonym kartuszem herbowym Stanisława Augusta pod koroną królewską. W narożach oparcia sterczyny w formie orłów. Kartusz podtrzymują uskrzydlone personifikacje Sprawiedliwości i Pokoju – boginie Justitia i Pax”. Jak podkreślają, jest on jednym z trzech zachowanych królewskich siedzisk, których pierwowzorem było dzieło wykonane ok. 1785–1786 przez Jana Krystiana Kamsetzera. Niestety, ów pierwowzór przepadł po zniszczeniu stolicy przez Niemców w 1944 roku. Co do eksponowanych dziś królewskich foteli kustosze stwierdzają: „ze względu na enigmatyczność opisów inwentarzowych mebli zamkowych w XVIII i XIX wieku, oraz na szczątkowe zachowanie się oznaczeń własnościowych na samych meblach, nie można, niestety, ustalić, w jakich wnętrzach były wspomniane meble eksponowane”. Okazuje się niestety, że nie tylko oryginalny tron ostatniego króla polski nie miał szczęścia... Pierwszy król, pierwszy problem W długo niedocenianej kronice francuskiego mnicha Ademara z Chabannes (988–1034) czytamy, że relacje między cesarzem Ottonem III oraz Bolesławem Chrobrym były bardzo przyjacielskie. Niemiecki monarcha traktował Piasta jak króla. Po zakończeniu zjazdu w Gnieźnie Bolesław towarzyszył mu w drodze powrotnej aż do Akwizgranu. Na koniec władcę Polan czekała niezwykła nagroda. Otton kazał otworzyć grób Karola Wielkiego i obdarował Chrobrego pamiątką po wielkim władcy Franków. „Tron jego złoty ofiarował Otto królowi Bolesławowi w zamian za relikwie św. Wojciecha męczennika. Król zaś Bolesław otrzymawszy dar wysłał cesarzowi ramię z ciała wspomnianego świętego. Cesarz z radością je otrzymał i zbudował w Akwizgranie wspaniałą bazylikę ku czci św. Wojciecha męczennika” – pisał Ademar z Chabannes. Są jednak dwa problemy. Po pierwsze: czy Otton zdobyłby się na aż taki gest? Złoty tron Karola Wielkiego, jeśli faktycznie się zachował, byłby ozdobą nawet jego własnego pałacu! Może Otton dał Chrobremu tylko fragment? Po drugie, jeśli faktycznie Bolesław dostał taki prezent, nie wiadomo nic więcej o jego losie. Powinien trafić do jednego z ośrodków państwa Piastów: Giecza, Gniezna, Poznania lub Ostrowa Lednickiego. Tam tron padłby łupem najazdu Brzetysława w 1038 roku, o ile wcześniej nie zostałby ukryty. W Wielkopolsce krąży legenda, jakoby jakiś tron z czasów piastowskich spoczął na dnie Jeziora Lednickiego. Istnieje też hipoteza, że Kazimierz Odnowiciel, postawiwszy rozbite państwo na nogi, umieścił tron na Wawelu. Podobnie jak inny dar Ottona – włócznię św. Maurycego. Na tym jednak trop znów się urywa. Kod Drzwi Gnieźnieńskich. Tajemniczy skarb polskiego średniowiecza Stylistyka Drzwi Gnieźnieńskich i odkryte na nich tajemnicze inskrypcje wskazują, że ten najcenniejszy zabytek sztuki romańskiej w Polsce wyszedł spod ręki mistrzów z dalekiego kraju. Gdzie... Trony polskich królów Niestety, nie zachował się do dzisiaj żaden z tronów używanych przez władców z dynastii piastowskiej. Widzimy je, najczęściej w formie dość symbolicznej, na pieczęciach czy miniaturach z epoki. Podobnie jest tronem Ludwika Andegaweńskiego – następcy Kazimierza Wielkiego, ostatniego z Piastów na tronie królewskim. A co z Jagiellonami? Ze spisów inwentarza Skarbca Koronnego wiemy, że pozostało po nich przynajmniej jedno krzesło z baldachimem ze złotogłowu. Czyli z „królewskiej” tkaniny, bo wykonanej ze złotych nici. Krzesło miało srebrne, pozłacane gałki i opatrzone było napisem, że wykonano je dla Zygmunta Starego w 1509 roku. To jednak wszystko. Ani trony polskich królów z dynastii Jagiellonów, ani z dynastii Wazów, ani innych królów elekcyjnych, nie zachowały się do dzisiaj. Natomiast w dawnym zamku Sobieskich z Złoczowie na Ukrainie eksponowano kopię tronu, mogącą uchodzić za fantazję na temat tronu Jana III. Dość prosty, drewniany, stoi na podwyższeniu: na dywanie, pod czerwonym baldachimem i symboliczną koroną. Saski barok Lepiej prezentuje się sytuacja z tronami polskich władców z dynastii Wettynów. W wersjach audiencyjnych i składanych podróżnych przetrwały w kolekcjach drezdeńskich, wiedeńskich i w zbiorach prywatnych. Jeden z tronów używanych przez Augusta II Mocnego i jego syna Augusta III Sasa gościł nawet w roku 2021 na wystawie w Łazienkach Królewskich. Wykonano go w roku 1720 w warsztacie nadwornego rzeźbiarza Wettynów – Johanna Benjamina Thomae’go. „Fotel powstał dla Augusta II i przeznaczony był do jednej z siedzib króla w Warszawie lub w Dreźnie, mógł być również tronem podróżującym wraz z dworem. Korzystał z niego także August III, o czym świadczą rokokowe herby Rzeczypospolitej i Saksonii, wyrzeźbione ok. 1734 r. w tylnej części oparcia” – pisali twórcy wystawy. To paradoks, a może nawet chichot historii, że najwięcej i najlepiej udokumentowanych foteli królewskich przetrwało z czasów mało lubianej i mało dla Polski zasłużonej dynastii saskiej. Cóż, zachowały się poza Warszawą, poza dziejowymi burzami, które targały Rzeczpospolitą od XVIII do XX wieku. Źródła: Feliks Kopera, „Dzieje skarbca koronnego czyli insigniów i klejnotów koronnych Polski”, Spółka Wydawnicza Polska 1904, Joanna Łenyk-Barszcz, Przemysław Barszcz, „Wielkie sekrety dzieł sztuki”, Fronda 2021, Zbigniew Wojtasiński, „Wielkie sekrety dzieł sztuki”: czy złoty tron Karola Wielkiego jest gdzieś ukryty w Polsce?, Nauka w Polsce, Zamek-Krolewski.pl, Łazienki-Krolewskie.pl Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Historycy rozwiązali po latach zagadkę krwiożerczego monstrum. Czym była bestia z Gévaudan?
Gévaudan to region we Francji położony na północny zachód od Prowansji. Tam właśnie, na ziemiach od wieków obrosłych legendami i tajemniczymi opowieściami, latem 1764 roku pojawił się potwór. Czy szalały tam wilki, nieznane zwierzę czy sadystyczny morderca? A może to była tylko masowa histeria?
W tym artykule: Znaleźć właściwego wilka Hipotezy mniej i bardziej szalone Bestia z Gévaudan – historycy wyjaśniają Tajemnicze krwiożercze monstrum, które najpierw wystraszyło śmiertelnie młodą pasterkę, potem rozszarpało czternastolatkę, a następnie atakowało kolejne osoby – częstokroć kobiety i dzieci. W trzy lata bestii przypisano ponad sto śmiercionośnych ataków. Czym była bestia z Gévaudan? Znaleźć właściwego wilka Władze w Paryżu, choć dalekie, oczywiście nie czekały z reakcją aż trzy lata. Pierwsze relacje mówiły o tym, że bestia przypomina wilka. We Francji ataki tych zwierząt się zdarzały, zarządzono więc serię polowań w Gévaudan. Wilki tropili myśliwi i wojsko, a nad operacją czuwał królewski wielki łowczy François Antoine. Okolice miejsc, w których widziano bestię, przeczesało 20 tysięcy ludzi. Ubito masę zwierząt, a wśród nich – 21 września 1765 roku – okazałego wilka, mierzącego 80 cm wysokości i mającego 170 cm długości. Jego pazury, zęby i mięśnie robiły wrażenie. W kiszkach znaleziono nieprzetrawione resztki owiec oraz kawałki czerwonej tkaniny. Wyglądało na to, że trafiono na właściwego drapieżnika. Królewski łowczy posłał zabitą zdobycz do Wersalu, na dwór króla Ludwika XV i królowej Marii Leszczyńskiej. Wypchany okaz postawiono w antyszambrze Polki i prezentowano zagranicznym gościom. Gdy wchodzili do pomieszczenia, wypchane zwierzę przykryte było płachtą. Następnie narzutę zrywano w teatralny sposób, stawiając gości oko w oko z monstrum. Nie wszyscy byli jednak pod wrażeniem. Horatce Walpole – brytyjski polityk, podróżnik i autor powieści gotyckiej „Zamczysko w Otranto” – szydził, że caryca Katarzyna II ma więcej zębów od wilczyska z Francji. Co gorsza, z Gévaudan nadeszły wieści o kolejnych atakach. A zatem to nie upolowane zwierzę było złowrogą bestią. Albo nie tylko ono. Hipotezy mniej i bardziej szalone Mnożyły się – i mnożą do dzisiaj – hipotezy na temat bestii z Gévaudan. Jedni podejrzewali, że to nie wilk, lecz hiena. Albo pochodzący z innego kontynentu egzotyczny drapieżnik, który uciekł ze zwierzyńca któregoś z okolicznych arystokratów. Do dziś ma zwolenników hipoteza, że w rzeczywistości chodziło o kryptydę, czyli zwierzę nieznane zoologii lub gatunek uważany już za wymarły. Film przygodowy „Braterstwo wilków” (2001) sugerował z kolei, że za atakami stała grupa konserwatywnych spiskowców, kierujących się motywami polityczno-religijnymi. Przy pomocy bestii wytresowanej do zabijania i zaopatrzonej w specjalny kuloodporny pancerz, chcieli przerazić i wezwać do pokuty oświeceniową Francję, coraz bardziej oddalającą się od Kościoła. Już w XVIII wieku pojawiły się podejrzenia, że w skórze monstrum mógł się kryć jakiś człowiek. Jeden ze świadków mówił, że chodziła na dwóch nogach. Wiele osób widziało u niej coś, co wyglądało jak sutki, ale mogło też być guzikami od przebrania. Na dodatek najczęściej bestia atakowała kobiety i dzieci. Czyżby obawiała się starcia z mężczyznami, a zwłaszcza z grupą mężczyzn? Pikanterii tej wersji dodaje fakt, że lata później, w roku 1777, w okolicy zatrzymano mężczyznę, niejakiego Jeana Chausse, który zaatakował, zgwałcił i zabił kobietę, przebrany w zwierzęcą skórę i rękawice. Może morderca miał sadystyczne fantazje związane z wydarzeniami z lat 60.? Jego wróżby sprzedawano w nakładach idących w setki tysięcy. Jaką tajemnicę skrywa Nostradamus? Od blisko pół tysiąca lat Nostradamus i jego proroctwa dotyczące rozmaitych miejsc i okresów rozpalają wyobraźnię ludzi i wzbudzają strach. W swoim domu w mieście Salon-de-Provence ten wr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jego-wrozby-sprzedawano-w-nakladach-idacych-w-setki-tysiecy-jaka-tajemnice-skrywa-nostradamus-c91f804.jpg" width="938" height="507" alt="Jego wróżby sprzedawano w nakładach idących w setki tysięcy. Jaką tajemnicę skrywa Nostradamus?" title="Jego wróżby sprzedawano w nakładach idących w setki tysięcy. Jaką tajemnicę skrywa Nostradamus?" /> Bestia z Gévaudan – historycy wyjaśniają Nie zabrakło też wątku stricte nadnaturalnego, jakoby bestia była wilkołakiem, jednym ze stworzeń, o których przez wieki opowiadano legendy. Wodą na młyn tej wersji jest finał historii bestii z Gévaudan. Otóż ataki zakończyły się, gdy w 1767 roku kolejnego okazałego wilka ustrzelił miejscowy myśliwy Jean Chastel. Użył przy tym ponoć poświęconej srebrnej kuli, na której wyrył krzyż. Tyle że tej bestii nie udało się już dowieźć do Paryża – truchło zbyt szybko uległo rozkładowi. Pytanie, czy rodzinie Chastelów można w ogóle wierzyć, mieli bowiem w okolicy złą opinię. Podejrzewano nawet, że to oni mogli wytresować bestię szalejącą w Gévaudan. Historycy mają własne wytłumaczenie. Zwracają uwagę, że ataki wilków w ówczesnej Europie nie były niczym niezwykłym. Zwłaszcza na terenach, gdzie zwierzęta głodowały lub przyzwyczaiły się do żerowania na ludzkich zwłokach, pozostałych po wojnach czy zarazach. We Francji mogło po prostu dojść do masowej histerii. Prof. Jay M. Smith zwraca uwagę w książce „Monsters of the Gévaudan” (2011), że sprzyjała temu prasa, która dla zysku rozkręcała atmosferę zagrożenia. Sprawę zakończyła nie poświęcona kula, lecz wybicie wilków w okolicy. ŹRÓDŁA: Alain Bonet, „La Bête du Gévaudan. Chronologie et documentation raisonnées”, Pierre Cubizolles, „Loups-Garous en Gevaudan: Le martyre des innocents”, Watel 1995, Jay M. Smith, „Monsters of the Gévaudan: The Making of a Beast”, Harvard University Press 2011, Richard H. Thompson, „Wolf-hunting in France in the Reign of Louis XV: The Beast of the Gévaudan”, Edwin Mellen Press Ltd 1991 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Droga starożytnych budowniczych czy ślad obcej cywilizacji? Europejska wyspa jest pełna tajemnic
Mroczne zagadki, kości sprzed tysiącleci, egzotyczne nazwy i nieistniejące zwierzęta. To nie żadna mityczna wyspa, choć jest niczym Atlantyda. To Malta, zaledwie parę godzin lotu z Polski. A jedną z jej największych zagadek stanowiło Misraħ Għar il-Kbir.
W tym artykule: Wyspa pełna świątyń i jaskiń Miękka skała i wyładowane wozy Malta pełna jest kolein sprzed tysiąca lat. Największe ich nasilenie występuje w miejscu zwanym Misraħ Għar il-Kbir. Skąd się wzięły? Gigantyczne budowle, tajemne podziemia i konstrukcje niewyjaśnionego pochodzenia. Wyspa pełna świątyń i jaskiń Na Malcie jest pełno unikatowych prehistorycznych świątyń. Najstarsza z tych megalitycznych budowli powstała w 3600 r. p.n.e. To znaczy, że miała już 1000 lat, gdy faraon Cheops budował w Egipcie swoją Wielką Piramidę. Niezwykłe maltańskie konstrukcje, choć przypominają trochę Stonehenge, są przynajmniej o kilkaset lat starsze od tego sławnego kamiennego kręgu. Najbardziej znane są dwie konstrukcje na południu wyspy, blisko siebie: Mnajdra, Hagar Qim. To jednak w leżącym w centrum Malty sanktuarium Tarxien znaleziono fragmenty posągu tzw. „otyłej damy”, prawdopodobnie Bogini Matki czczonej przez Maltańczyków przed tysiącami lat. Z kolei niedaleko Tarxien znajduje się Hal Saflieni, świątynia podziemna – hypogeum. Ma jakieś 4–5 tys. lat. Wycięto ją w litej skale, na głębokości dochodzącej do 12 metrów. Znaleziono w niej kolejną, tym razem małą wersję rzeźby Bogini Matki. Samą podziemną świątynię poświęcono jednak zmarłym – natrafiono tam na szczątki 30 tys. ludzi. Z tego powodu krążyły niestworzone plotki o ciągnących się pod całą wyspą korytarzach, w których grasowały nieznane nauce stwory i porywały ludzi. Pogłoski tym bardziej ekscytowały, że na Malcie wiele jest jaskiń, jak np. Ghar Dalam. Ta ciągnąca się przez 200 metrów „Jaskinia ciemności” stanowiła kiedyś schronieniem dla naszych praprzodków. Odnaleziono w niej także kości tysięcy prehistorycznych zwierząt (olbrzymie jelenie, gigantyczne łabędzie, karłowate słonie) sugerujące, że Malta połączona była kiedyś z kontynentem afrykańskim, nie europejskim. W cieniu tych wszystkich zabytków pozostaje Misraħ Għar il-Kbir. Choć niewątpliwie jego tajemnica może się łączyć właśnie z miejscami kultu, jaskiniami i kamieniołomami Malty. Miękka skała i wyładowane wozy Jeszcze w latach 80. XX wieku mało kto o niej słyszał, chyba że oglądał serial dokumentalny „Tajemniczy świat Arthura Clarke’a”, poświęcony zagadkom przeszłości. Misraħ Għar il-Kbir to miejsce z koleinami wyżłobionymi w litej skale. Podobne można spotkać w kilku miejscach wyspy. Mają głębokość do 60 cm oraz szerokość 110–140 cm. Najbardziej widoczne i najgęstsze są jednak właśnie w Misraħ Għar il-Kbir, popularnie zwanym Clapham Junction – od ruchliwej podlondyńskiej stacji kolejowej. Nie jest łatwo znaleźć to miejsce, jednak od razu budzi skojarzenia z torami. Owe maltańskie koleiny powstały najdalej 3800 lat p.n.e. Jeszcze więc zanim zaczęto wznosić Ggantiję, najstarszą lokalną świątynię na pobliskiej wysepce Gozo. A najwcześniej 700 lat p.n.e. (w czasach wpływów fenickich). Nikt tak naprawdę nie jest pewien ich przeznaczenia. Wprawdzie fani teorii Ericha von Daenikena o „bogach z kosmosu” widzą w nich rękę pozaziemskiej cywilizacji, trudno jednak przypuszczać, by kosmici mogli korzystać z tak nieprecyzyjnych tras. Jako, że jedna z dróg prowadzi do kamieniołomu, to bardziej prawdopodobne, że koleiny powstały podczas transportu budulca do świątyń. Możliwe też, że ciągnęły nimi przez wieki wozy z drzewem z lasów, których dziś na wyspie już nie ma. Rok w rok koleiny pogłębiały się, aż osiągnęły obecny wygląd. Droga Mleczna odgrywała nieznaną do tej pory rolę w Starożytnym Egipcie. Chodzi o boginię Nut Droga Mleczna była interpretowana przez różne kultury i religie w podobny sposób. Jakie cechy jej przypisywano? Na to pytanie częściowo odpowiada nowe odkrycie związane z egipską boginią N... Takiego zdania jest m.in. prof. Derek Mottershead z Wydziału Geografii Uniwersytetu w Portsmouth. Po przebadaniu kolein tak opowiadał o przeprowadzonych analizach: „Postanowiliśmy zaprojektować wózek na kołach, który pasuje do kolein, a następnie obliczyć naprężenia, jakie to powoduje. Wapień mógł wytrzymać koła, gdy był suchy, ale po ulewnym deszczu erodował na naszych oczach (...) Podłoże skalne na Malcie jest słabe, a gdy jest wilgotne, traci około 80 procent swojej wytrzymałości. Wozy najpierw robiły ślady w glebie, a kiedy ta uległa erozji, jeździły już bezpośrednio po skale, ułatwiając kolejnym wozom podążanie tymi samymi śladami”. Wygląda więc na to, że tajemnicę kolein da się wyjaśnić bez uciekania się do kosmitów. Odpowiedź naukowców zachęca zarazem do jeszcze wnikliwszego zbadania przeszłości śródziemnomorskiej wyspy, tak bogatej w spektakularne prehistoryczne zabytki. Źródła: Ritienne Gauci, John A. Schembri [red.], „Landscapes and Landforms of the Maltese Islands”, Springer 2019 „Ancient mystery solved by geographers”, na: www.port.ac.uk, 20 kwietnia 2009 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
W Niemczech odkryto „grób zombie”. 4200 lat temu pochowano tu zainfekowanego człowieka
Archeolodzy z niemieckiego urzędu ochrony zabytków odnaleźli „grób zombie” w pobliżu Landsberg, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Pochówek pochodził z epoki brązu.
W tym artykule: Wiara w bestie i potwory W Niemczech odkryto grób zombie Kultura pucharów dzwonowatych Już od tysięcy lat ludzie wierzą w różnorodne bóstwa, a wierzenia przekształcali w religie. Wiara pomagała ludziom zrozumieć otaczający świat, ale także dostarczała odpowiedzi na trudne pytania. Członkowie pradawnych społeczności – tak jak i ludzie współcześnie – obawiali się śmierci, a także przerażało ich zło, które utożsamiali z kataklizmami lub chorobami i epidemiami. Wiara w bestie i potwory Niewyjaśnione zjawiska bardzo często opisywane były za pomocą mitów i legend. Wszelkie obawy miały swoje odzwierciedlenie w folklorze i ludowych opowieściach. Tak właśnie powstawały mityczne stworzenia i bestie, które straszyły całe pokolenia, a nawet epoki. Od setek lat ludzie wierzyli, że zmarli mogą wstać z grobu, a ich niespokojne dusze będą nawiedzały żywych. Właśnie dlatego ludzie często próbowali zabezpieczać groby, aby martwi pozostali martwi. Tak było m.in. na cmentarzysku z XVII wieku w miejscowości Pień nieopodal Bydgoszczy. Archeolodzy odnaleźli tam enigmatyczny grobowiec, w którym spoczywała młoda kobieta. Na jej szyi znajdował się żelazny sierp, a na palcu lewej stopy zamknięto trójkątną kłódkę. Prawdopodobnie lokalni mieszkańcy obawiali się, że dziewczyna powstanie z grobu w postaci wampirzycy, strzygi lub innej bestii. W Niemczech odkryto grób zombie Spektakularnego odkrycia dokonali ostatnio archeolodzy z niemieckiego Urzędu Ochrony Zabytków Saksonii-Anhalt. Badacze twierdzą, że odnaleźli „grób zombie” sprzed 4200 lat, a więc z epoki brązu. Znaleziska dokonali podczas wykopalisk w pobliżu miasta Landsberg. Prace wykopaliskowe poprzedzały rozbudowę sieci energetycznej. W grobie pochowano mężczyznę, który zmarł w wieku od 40 do 60 lat. Co ciekawe, w dolnej części pochówku, w miejscu nóg zmarłego, znajdował się duży kamienny blok. Badacze twierdzą, że umieszczono go w ten sposób w ramach rytuału, który miał zabezpieczać tę osobę przed wybudzeniem się z martwych lub zamianą w zjawę lub bestię. Przerażający pochówek dziecka w polskiej wsi. Podejrzewano je o „opętanie”? Naukowcy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu dokonali kolejnego mrocznego odkrycia na cmentarzysku w Pniu. Archeolodzy znaleźli pochówek dziecka, które pochowano z trójkątną kłódką. – Wiemy, że nawet w epoce kamienia ludzie bali się upiorów. W tamtych czasach wierzono, że zmarli czasami próbują wydostać się z grobów – powiedziała Susanne Friederich, kierowniczka wykopalisk. Zdaniem archeologów człowiek odnaleziony w Niemczech prawdopodobnie mógł być poważnie chory, a inni ludzie, z którymi żył, obawiali się, że jego choroba mogła być efektem działania złych sił. Kultura pucharów dzwonowatych – W dawnym folklorze występowały upiory, które przypominały „zombie”. Były to ożywione zwłoki. Występowały w różnych wierzeniach, w tym w mitologii staroirlandzkiej, celtyckiej i nordyckiej. Znane są także w tradycji wielu europejskich grup etnicznych – dodała badaczka. Grób zombie należał do kultury pucharów dzwonowatych. Kultura ta wywodziła się z Półwyspu Pirenejskiego i prawdopodobnie powstała na podłożu kultury almerskiej. Nazwę zawdzięcza charakterystycznej formie krępych, szerokootworowych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. – Tego rodzaju grób jest niezwykły, ponieważ niewiele jest dowodów na istnienie takich zwyczajów pochówku wśród ludności kultury pucharów dzwonowatych – powiedziała Anja Lochner-Rechta, archeolożka, która brała udział w wykopaliskach. Bywa ona nazywana też kulturą „łuczników”. Artefakty wytworzone przed te społeczeństwa pojawiły się w końcu czwartego tysiąclecia p.n.e. W XIX–XVIII stuleciu p.n.e. na ziemie polskie dotarło prawdopodobnie kilka rodzin reprezentujących kulturę, być może handlujących miedzią i poszukujących kupców. Zdaniem historyków to dzięki mobilności ludności, a także temu, że ich gospodarka oparta na pasterstwie koczowniczym, doszło do stosunkowo szybkiej ekspansji tej kultury na terenie całej Europy. Reprezentowana była przez niewielkie grupy ludności, dlatego ulegała szybkiej asymilacji z miejscowym podłożem etnicznym. Źródło: Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonia-Anhalt. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wróciła 29 lat po śmierci. Tajemnica „kobiety zombie” rozwiązana
Pewna kobieta wróciła do rodzinnej wioski po 29 latach od chwili, gdy stwierdzono jej zgon. Prawda czy mit? Do dziś wielu ludzi wierzy, że tajemnicza Felicia Felix Mentor jest pierwszym udokumentowanym przykładem zombie.
W tym artykule: Zmartwychwstała po 29 latach? Co nauka sądzi o zombie Kulawa sprawa Niedawno pisaliśmy o sprawie Clairviusa Narcisse'a, domniemanego zombie. Tymczasem jeszcze więcej emocji wzbudza przypadek pewnej tajemniczej kobiety z Haiti, która miała wrócić do żywych po 29 latach. Zmartwychwstała po 29 latach? Wczesnym rankiem 24 października 1936 roku w wiosce Ennery na północy Haiti wszystkich mieszkańców postawiła na nogi wieść o pojawieniu się na ulicach dziwnej kobiety, całej w łachmanach. Wzięto ją za zombie. Była stara, słaba i oszołomiona, a jej blada i pomarszczona skóra wyglądała jak rybie łuski. Rzęsy prawie jej wypadły, a twarz zakrywała przed promieniami słońca brudną szmatą. Jakby nie mogła znieść jego blasku. Była mało komunikatywna. Dawała jednak do zrozumienia, że nie zjawiła się w wiosce przypadkiem. Wtedy ktoś z rodziny o nazwisku Mentor rozpoznał kobietę. To była Felicia Felix Mentor. Ostatnio widziano ją prawie trzydzieści lat wcześniej – w 1907 roku, gdy miała 29 lat. Teraz była odpowiednio starsza i wciąż miała kłopoty z chodzeniem. Utykała, jak w młodości. Jak wtedy, gdy we wspomnianym 1907 roku rozchorowała się i… zmarła. Teraz nagle pojawiła się, zmartwychwstała. Tymczasem rodzina prawie już o niej zapomniała. Kiedyś Felicia prowadziła razem z mężem sklep spożywczy. Mieli jedno dziecko, chłopca – w 1936 roku był już mężczyzną w sile wieku. Zaś eks-małżonek ożenił się ponownie. Przecież Felicia zmarła, jej śmierć i pochówek zostały poświadczone. Były na to dokumenty. Wahał się z rozpoznaniem dawnej żony. Niemniej została zidentyfikowana przez brata. Rodzina zabrała kobietę do siebie, nakarmiła i zapewniła dach nad głową. Wystarczyło jednak parę dni, a krewni oddali kobietę, pozostającą w kiepskim stanie psychicznym i fizycznym, do państwowego szpitala. Co nauka sądzi o zombie Sprawie przyjrzał się Louis P. Mars, profesor psychiatrii wysłany z ramienia Departamentu Zdrowia Publicznego. Dobrze znał miejscowe zabobony. „Jako pracownik państwowej służby zdrowia i psychiatra, miałem okazję zajmować się wieloma pacjentami, których z jakiegoś powodu uważano za tajemniczych” – wspominał. Nic dziwnego, skoro jego rodacy uważali, że szamani potrafią ożywiać zmarłych, nocami na wyspie grasują wilkołaki, a zombie pracują jako niewolnicy na polach. Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki Etnobotanik Wade Davis chwalił się, że odkrył „proszek zombie”. W ten sposób naraził na szwank całą swoją karierę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wade-davis-to-naukowiec-wyklety-szukal-zombie-dlatego-uznano-go-za-zwolennika-pseudonauki-fot-cpt-muji-wikimedia-commons-cc0-c161087.jpg" width="848" height="570" alt="Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki (fot. Cpt. Muji, Wikimedia Commons, CC0)" title="Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki (fot. Cpt. Muji, Wikimedia Commons, CC0)" /> „To mają być zmarli kiedyś mężczyźni i kobiety, którzy zostali przywróceni do życia poprzez podanie pewnych silnie działających leków” – opisywał przesądy doktor i zaznaczał: „Nie spotkałem nigdy na Haiti nikogo, kto był w stanie przyznać mi się, że sam widział zombie. Niemniej słyszałem od czasu do czasu, że mieszkał taki w jakiejś wiosce. W dwóch przypadkach odkryłem później, że nieszczęśnicy, których uważano za zombie, byli w rzeczywistości obłąkanymi włóczęgami”. Dlatego prof. Mars nie obiecywał sobie po sprawie Mentor zbyt wiele. Kulawa sprawa Początkowo wyglądała na 60 lat, ale pobyt w szpitalu odjął jej dziesięć. Miała niecałe 160 cm wzrostu, ważyła 40 kg. „Nie była w stanie podać mi żadnych informacji o tym, jak ma na imię, ile ma lat, gdzie się urodziła, gdzie przebywała i dokąd się wybierała oraz jak znalazła się w szpitalu. Wszystkie jej odpowiedzi były niezrozumiałe” – wspominał prof. Mars. – „Jej sporadyczne wybuchy śmiechu były pozbawione emocji, bardzo często mówiła o sobie w pierwszej lub trzeciej osobie, bez żadnego rozróżnienia. Straciła poczucie czasu i była zupełnie obojętna na to, co się wokół niej dzieje”. Prof. Mars nie wierzył, że ma do czynienia z zombie, który wrócił do domu po 29 latach. Zajął się „dowodami” w sprawie. Tym bezpośrednio łączącym nieszczęsną kobietę z rodziną Mentor był fakt, że kulała. Według jej bliskich, w młodości Felicia złamała nogę. Doktor Mars pozostawał jednak nieprzekonany: „Zrobiłem zdjęcia rentgenowskie obu nóg w Szpitalu Głównym w Port-au-Prince. Nie znalazłem śladów złamania, dlatego fakt, że kobieta kulała, należało powiązać z osłabieniem mięśni wywołanym przez niedożywienie. To faktycznie mogła być przyczyna, bo po dwóch miesiącach normalnego żywienia, przestała kuleć”. A zatem to nie Felicia! Jak jednak bliscy mogli się pomylić? Może po prostu tego potrzebowali z przyczyn emocjonalnych, ze względu na swoją wiarę? Co do niby-Felicii, Prof. Mars uznał, że ma do czynienia z przypadkiem schizofrenii. Resztę dopowiedzieli sobie niewykształceni, pozbawieni wiedzy naukowej i zabobonni mieszkańcy wioski. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Źródła: Zora Neale Hurston, Tell my horse: voodoo and life in Haiti and Jamaica, Harper Collins 2009, Louis P. Mars, The story of zombi in Haiti, w: „Man: A Record of Anthropological Science”, nr 22/1945 – Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Prawdziwy Batman straszył w Londynie. Kim był wiktoriański Bruce Wayne?
Przerażał piekielnym wyglądem, skakał po dachach, nie bał się nawet żołnierzy. Oto Spring-Heeled Jack, który straszył Anglików w XIX wieku. W rzeczywistości miał niewiele wspólnego z filmowym Bruce'em Wayne'em.
W tym artykule: Metalowe szpony i kule ognia Spring-Heeled Jack – bohater opowieści Markiz antybohater Dowcipnisie i naśladowcy „Spring-Heeled Jack – demoniczna postać wyróżniająca się nadludzką zwinnością i upodobaniem do zionięcia niebiesko-białymi kulami ognia w twarze swoich ofiar – jest być może najbardziej przerażającą postacią w całym brytyjskim folklorze”, pisał angielski historyk Mike Dash w artykule „Spring-heeled Jack: To Victorian Bugaboo from Suburban Ghost”. Kim mógł być ten czarny charakter z przerażających miejskich legend? Wymysłem, zjawą, czy żądnym przygód diabolicznym milionerem, swoistym przeciwieństwem Bruce’a Wayne’a z „Batmana”? Metalowe szpony i kule ognia Pseudonim „Spring-Heeled Jack”, który mu nadano, można przetłumaczyć jako „gość ze sprężynami w obcasach”. Ewentualnie jako „Kuba na sprężynach”. Jeśli potraktować go analogicznie do pseudonimu Kuby Rozpruwacza – Jack The Ripper. Imieniem „Jack” określano podejrzanych typów o nieznanym imieniu, reszta pseudonimu podkreślała skoczność osobliwego napastnika. „Od swojego pierwszego pojawienia się na obrzeżach Londynu w latach 1837–1838, Jack wzbudzał strach i ciekawość w równym stopniu. Ze szponami zamiast palców, dziwnym białym skafandrem i zdolnością do wykonywania niemożliwych wyczynów sportowych – niektórzy twierdzili, że był w stanie skakać z ulicy na dachy pobliskich domów – wydawał się bardziej diabłem niż człowiekiem, a jego długowieczność (obserwacje były nadal zgłaszane aż do XX wieku) sprawiła, że trudno było wytłumaczyć jego pojawienia się jako zwykłe figle i oszustwa” – pisze Mike Dash. Relacje ze spotkań ze „Spring Heeled Jackiem” były makabryczne. W październiku 1837 roku zaatakował nocą w południowym Londynie służącą Mary Stevens, próbując zimnymi pazurami zedrzeć z niej ubranie. Niedługo później tak napędził stracha pewnemu woźnicy, że doprowadził do wypadku. Pewną lutową nocą 1838 roku nawiedził zaś mieszkającą pod Londynem rodzinę Aslopów. Stanął w drzwiach w dziwnym hełmie i płaszczu, a potem napastował 18-letnią Jane. Miał złowrogie, świecące, czerwone oczy. Plunął w dziewczynę kulą ognia, a następnie zaczął zdzierać z niej ubranie i drapać metalowymi pazurami. Jane zdołała uciec, napastnik zniknął bez śladu. Kilka dni później zaatakował inną młoda kobietę, również przy pomocy ognistych kul. Spring-Heeled Jack – bohater opowieści Opowieści o „Spring-Heeled Jacku” pojawiały się z różnym natężeniem przez kilkadziesiąt lat. Stał się bohaterem pamfletów i fikcyjnych powieści groszowych – tanich historyjek z dreszczykiem dla angielskich czytelników spragnionych makabry. Jedne z ostatnich doniesień o osobliwym napastniku pochodziły z dwóch garnizonów wojskowych: w Aldershot (1877) i Colchester (1878). W tym pierwszym dowództwo, zaskoczone atakiem skaczącego intruza, wydało żołnierzom stojącym na warcie ostrą amunicję, by strzelało do napastnika. W Colchester „Spring-Heeled Jack” poturbował kilku wojaków, po czym znów rozpłynął się we mgle. Markiz antybohater Kim był? Ci, którzy wierzą w moce nadnaturalne, widzą w „Spring-Heeled Jacku” istotę nie z tego świata (podobnie jak w Mothmanie, „człowieku-ćmie” pojawiającym się w USA w latach 60. XX wieku). Są też bardziej racjonalne wytłumaczenia. Historyk Simon Young w książce „The Nail in the Skull and Other Victorian Urban Legends” wspomina pogłoski o dziwacznych zakładach wśród wiktoriańskich brytyjskich arystokratów, zblazowanych i znudzonych próżniaczym życiem. Stawiali duże pieniądze np. na to, czy uda im się przebrać za ducha, wystraszyć ludzi i nie zostać złapanym. Pewien artykuł z 1887 roku mówił o człowieku, który za 1000 funtów gotów był odwiedzić w roli „Spring-heeled Jacka” każdą wioskę na półwyspie Wirral. Z kolei na początku XX wieku donoszono o człowieku, który założył się, że w przebraniu „pojawi się w niektórych wioskach wokół Leeds około północy, a następnie 13 razy przejdzie wokół muru więzienia Armley; chociaż policja próbowała go złapać, udało mu się uciec 11 razy, ale na koniec został złapany i skazany”. Niestety, nic nie wiadomo o owym rzekomo schwytanym śmiałku. Tak jak i o losie podejrzanego, na którego wskazywał lord Ernest Hamilton, odbywający służbę wojskową w jednostce w Colchester w 1878 roku. Stwierdził on w swoich wspomnieniach, że za „Spring-Heeled Jacka” przebrał się tam zapewne porucznik Alfrey, wysportowany żołnierz znany ze skłonności do żartów. Wśród podejrzanych znalazł się również markiz Waterford, Henry de La Poer Beresford. Ten irlandzki arystokrata był znanym ekscentrykiem. Poza tym pił, wszczynał burdy, zaczepiał kobiety. Uwielbiał szczeniackie wybryki: a to demolował i przemalowywał szyldy, a to złapał kogoś i dla żartu posmarował farbą, a to nastraszył podróżnych. Uwielbiał przy tym zakłady. Co ciekawe, podczas jednego z ataków „Spring-Heeled Jacka”, dostrzeżono na jego pelerynie wyhaftowaną literę „W”, co mogło się kojarzyć z Waterford, rodowym terenem szalonego markiza. Dowodów jednak nie ma, są tylko poszlaki. Na dodatek Henry de La Poer Beresford zmarł w roku 1859, co więc z późniejszymi atakami? Ktoś wszedł w jego rolę? Niezwykłe odkrycie w Polsce. Dotychczas odnaleziono tylko 15 podobnych artefaktów W okolicach Kamienia Pomorskiego entuzjasta archeologii odnalazł późnośredniowieczną szlufkę. Prawdopodobnie służyła do zawieszania kluczy lub sakiewki. Dowcipnisie i naśladowcy Biorąc pod uwagę wszystkie te fakty, możliwy jest następujący przebieg wydarzeń. W czasach, gdy ludzie panicznie bali się duchów, pojawili się żartownisie, którzy udawali dziwaczne istoty dla żartu. W ślad za nimi poszli znudzeni bogaci awanturnicy, którzy zaczęli przebierać się za „Spring-Heeled Jacka”, ponieważ się o to założyli. Na koniec zaś z legendy nocnego straszydła zaczęli korzystać dowcipnisie, którzy wychowali się na opowieściach o tajemniczej demonicznej postaci. ŹRÓDŁA: Simon Young, „The Nail in the Skull and Other Victorian Urban Legends”, University Press of Mississippi 2022, Mike Dash, „Spring-heeled Jack: To Victorian Bugaboo from Suburban Ghost”, Fortean Studies 1996 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Pierwsze filmy o zombie. To trzeba zobaczyć!
Fani horroru doskonale znają takie filmy o żywych trupach, jak „The Walking Dead”, „World War Z”, „28 dni później" czy „The Last of Us”. Jakie jednak były pierwsze filmy o zombie? I jak tam wyglądały żywe trupy?
W tym artykule: „Biały zombie” czyli niebezpieczna egzotyka Konkurenci rodem z Polski Od „Rewolty zombie” do rewolty filmowej Na początku filmowe żywe trupy wcale nie przypominały krwiożerczych, rozpadających się kanibali. Oto najstarsze i najciekawsze filmy o zombie. „Biały zombie” czyli niebezpieczna egzotyka Za najstarszy pełnometrażowy film o żywych trupach uchodzi „Biały zombie” (White Zombie) Victora Halperina z 1932 roku. Za jego kanwę posłużył fragment skandalizującej książki Williama Seabrooka „The Magic Island”, kreującej Haiti jako siedlisko czarów i zabobonów. Fabuła jest banalnie prosta. Pewna para narzeczonych przyjmuje zaproszenie do posiadłości bogatego haitańskiego plantatora. Ten zauroczony jest dziewczyną i postanawia ją odbić. Wykorzystuje w tym celu czarownika. Ów sprawia, że dziewczyna nagle umiera – a przynajmniej wygląda na martwą. Odbywa się pogrzeb, po nim zaś… czarownik wykrada ciało z grobu i je ożywia. Narzeczony domyśla się jednak, że doszło do jakichś machinacji. Nie daje za wygraną i postanawia odzyskać ukochaną. Pojawiające się w tym filmie zombie są powolne, tępe, z pustym wzrokiem, ale zarazem niebezpieczne. W roli czarownika spełnia się kultowy Bela Lugosi, znany z wcześniejszej tytułowej roli w słynnym „Draculi” (1931). Dodaje grozy tej opowieści pełnej egzotyki i kultu voodoo. Konkurenci rodem z Polski Czy jednak Halperin był pierwszy? Wiemy, że na początku lat 30. kręcił film Faustyn Wirkus – amerykański żołnierz polskiego pochodzenia, zwany „polskim królem Haiti”. Notabene znajomy Seabrooka i jeden z bohaterów jego książki. Wiadomo, że krążył po Haiti z kamerą, lecz taśmę do jego filmu „Voodoo” uznaje się za zaginioną. Raczej nie był to obraz dokumentalny, bo zachowane materiały reklamowe pokazują na przykład niecnego czarownika, skradającego się do spętanej blondynki. Nawet jednak, gdyby Wirkus wyprzedził Halperina i coś z tego przetrwało, nie ma pewności, czy w jego firmie pojawił się wątek zombie. Pytanie natomiast, jak potraktować dzieło pewnego reżysera z Wrocławia, Roberta Wiene. W 1920 roku ten niemiecki twórca nakręcił przedziwny, oniryczny horror „Gabinet doktora Caligari” (Das Cabinet des Dr. Caligari). Opowiada on historię niejakiego Cezara – mężczyzny, który popełnia zbrodnie w stanie hipnozy, będąc kierowanym przez tytułowego ponurego doktora. Caligari zachowuje się niczym czarnoksiężnik. Cezar jest jego niewolnikiem, zachowującym się nie jak człowiek lecz ludzka maszyna, nieomal żywy trup właśnie. Nawet jeśli uznamy, że to zbyt daleka analogia do zombie, film wrocławianina i tak przeszedł do historii kina. Po latach odebrano go bowiem jako ostrzeżenie przed tym, że coś mrocznego i tajemniczego może zapanować nad duszami milionów Niemców. To jedna z najstraszniejszych warszawskich legend. Czy stwór rzeczywiście żył w piwnicach starówki? Legenda o Bazyliszku znana jest na całym świecie od tysięcy lat. Do Polski dotarła jednak dość późno, bo dopiero w XVIII wieku. Stwór bardzo szybko znalazł umościł się nie tylko w sta... Od „Rewolty zombie” do rewolty filmowej Dla współczesnych widzów „Biały zombie” może wydać się nieco nudnawy, jednak w latach trzydziestych spodobał się na tyle, że reżyser Victor Halperin w 1936 roku wrócił do tematu w produkcji zatytułowanej „Rewolta Zombie” (Revolt of the Zombies). Akcja rozgrywa się podczas I wojny światowej, gdy na front docierają francuskie oddziały ściągnięte z Indochin, z okolic tajemniczego kambodżańskiego Angkor. Żołnierze okazują się niezniszczalnymi zombie, przed którymi pierzchają walczący z Francuzami Austriacy. Już po wojnie w Kambodży pojawia się grupa badaczy, chcących odkryć sekret śmiertelnie niebezpiecznego oddziału… W kolejnych latach niektórzy twórcy filmów szli w kierunku karaibskiej egzotyki (w przypadku „I Walked with a Zombie” z 1943 roku zostało to docenione przez krytyków). Inni stawiali na pseudonaukowy bełkot i piętrzenie nieprawdopodobnych „atrakcji”, często rażąc nieporadnością (na przykład niesławny, choć już kultowy, „Plan 9 z kosmosu” Eda Wooda z 1959 roku). Powstał też włoski film „Roma contro Roma” (1964), w którym żywe trupy pojawiły się w imperium rzymskim! Takie zombie, jakie kojarzymy dzisiaj, pojawiły się dopiero wraz z filmem „Noc żywych trupów” (Night of the Living Dead) George’a A. Romero w roku 1968. To także on nadał tym horrorom głębszy, społeczny i bardziej metaforyczny wymiar. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Źródła: Gary D. Rhodes, White Zombie: Anatomy of a Horror Film, McFarland 2015, Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Diabelskie kamienie i „boże stópki”. Polska jest usiana zagadkowymi głazami
Na obszarze całej Polski można napotkać kamienie i głazy, z którymi wiążą się legendy, a miejscowa ludność traktuje je jako święte miejsca, czci je, a nawet składa na nich ofiary. Poznajcie najbardziej mroczne i zagadkowe diabelskie kamienie i „boże stópki”.
W tym artykule: Mapa zagadkowych miejsc Boże stópki i diabelskie kamienie Najciekawsze głazy Naprawdę nie trzeba wyjechać daleko, by odwiedzić niezwykłe, czasem pełne uroku, a czasem bardziej mroczne i zagadkowe miejsca. Do tej kategorii zaliczają się zagadkowe głazy i kamienie, które można obejrzeć niemal we wszystkich województwach. Ciepła wiosna i zbliżające się lato to dobry moment, by część z nich zobaczyć. Mapa zagadkowych miejsc Zadanie przygotowania wyprawy ułatwił nam naukowiec z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, dr Łukasz Miechowicz. Objechał Polskę wzdłuż i wszerz. Zapuszczał się w niedostępne chaszcze i trzęsawiska, by znaleźć nawet najbardziej trudno dostępne głazy, które odgrywały lub nadal odgrywają ważną rolę w lokalnych społecznościach. Wnioski opublikował we właśnie wydanej książce „Święte i przeklęte. Kamienie w religijności ludowej”. – Niektóre z głazów, wspominane na przykład w opisach z XIX w., było bardzo trudno znaleźć. Położone są w niedostępnych miejscach, nierzadko w lasach lub na bagnach. Czasem wymagały kilku dni poszukiwań – relacjonuje National Geographic Polska dr Łukasz Miechowicz. W sumie naliczył blisko 100 zachowanych zagadkowych głazów. Wiele przepadło bez wieści i zostało zniszczonych na przestrzeni lat. Boże stópki i diabelskie kamienie Legendarne kamienie są związane albo z Jezusem i Maryją, albo z szatanem. Te pierwsze to kamienie z odciskami „bożych stópek”. Według tradycji świadczą o obecności Matki Boskiej, Jezusa czy różnych świętych w tych miejscach. „Z tymi obiektami związane są różne opowieści i podania, w większości odwołujące się do tradycji chrześcijańskiej i uniwersalnej wiary w cuda, które miały przy nich mieć miejsce” – opisuje w książce dr Miechowicz. Z kolei na przeciwległym biegunie wierzeń ludowych znajdują się „diabelskie kamienie”. Są to głazy narzutowe i wychodnie skalne. Jak tłumaczy naukowiec, wedle wierzeń ludowych miały być przyniesione przez diabła, najczęściej w celu zniszczenia pobliskiej budowli sakralnej. Zatem, w odróżnieniu od „bożych stópek”, były one miejscami obecności złych mocy. Zagadek jest sporo. – Myślę o projekcie badań wykopaliskowych przy wybranych głazach owianych kultem, by zweryfikować, czy nie ma śladów obecności człowieka w przeszłości, np. średniowieczu lub pradziejach – zapowiada archeolog. Najciekawsze głazy Specjalnie dla National Geographic Polska dr Miechowicz wskazał kilka najciekawszych głazów owianych legendami. Głaz w Krzywowólce Pierwszy z nich to głaz granitowy z licznymi naturalnymi zagłębieniami, który obecnie ustawiony jest obok kościoła pw. Matki Boskiej Siewnej w Krzywowólce (woj. lubelskie). Pierwotnie znajdował się na uroczysku Muszaryniec w lesie pomiędzy wsiami Krzywowólka, Matiaszówka oraz Sajnówka. Jak pisze dr Miechowicz, głaz przenieśli pod kościół mieszkańcy wsi Krzywowólka. „Według miejscowej tradycji na kamieniu położonym na uroczysku objawiła się Matka Boska, zostawiając w skale odciski stóp. Miejscowe podanie mówi także o odciśniętym w kamieniu śladzie różańca” – opisuje. Kamień w Głupiance Przenieśmy się do woj. mazowieckiego i do miejscowości Głupianka. Do początku XX wieku znajdował się tu ogromny kamień, na którego górnej powierzchni widoczne były miskowate, eliptyczne zagłębienia. Według tradycji to miały być to odciski „łokci, kolan i brody Pana Jezusa”. Około 1907 r. miejscowy pleban zniszczył głaz. Pozyskany materiał posłużył do wymurowania schodów powstającego kościoła w Kołbieli. Lokalna ludność nie chciała oddać górnej części kamienia i umieszczono ją przed wymurowaną w tym miejscu – już po zniszczeniu kamienia – kapliczką św. Anny. Kilka lat temu głaz wydobyto z ziemi. Jego fragmenty ustawiono i wyeksponowano obok kapliczki. Co ciekawe, tradycyjne obrzędy wokół kamienia, a później postawionej w jego miejscu kapliczki, do połowy lat 70. ubiegłego stulecia odbywały się bez udziału katolickiego kapłana. Diabelski kamień w Bałtowie Z kolei z woj. świętokrzyskiego mamy przykład „diabelskiego kamienia”. W wychodni skalnej na krawędzi doliny potoku Kamienna w Bałtowie widać ślad nogi dinozaura (allozaura). Lokalna społeczność nazwała go „czarcią” lub „Diablą Stopką”. Miejsce to uważano za przeklęte. Wedle legendy diabeł założył się z aniołem, że przeskoczy dolinę Kamiennej. Odbił się tak mocno ze skałki, że zostawił na niej odbity ślad krogulczej stopy – opisuje dr Miechowicz. Wanienka Matki Boskiej z Wrzącej Pora na Wielkopolskę. We Wrzącej znajduje się głaz określany mianem wanienki Matki Boskiej. – Posiada on ślady ludzkiej ingerencji, zaś wokół niego znalazłem fragmenty ceramiki pradziejowej. To jeden z nielicznych głazów, co do którego są archeologiczne przesłanki, że w przeszłości stanowił przedmiot kultu – przekazał National Geographic Polska naukowiec. Kształt kamienia jest niezwykły. Na powierzchni znajduje się podłużne, nieckowate zagłębienie, wypełnione zbierającą się często tu wodą deszczową. Wedle miejscowych wierzeń, woda w otworze nigdy nie wysycha. Diabli kamień na Wale Na koniec czas na Małopolskę. Na zboczu góry Wał, na granicy Lichwina i Siemienowa, w miejscu zwanym „Piekłem” znajduje się tajemniczy głaz zwany „diablim kamieniem”. Co prawda skała pokryta jest współczesnym graffiti. Jednak jej charakterystycznym elementem jest wyrzeźbiona w górnej partii twarz ludzka ze znakiem krzyża (?). Ryt wygląda dość staro, ale nie wiadomo z jakiego pochodzi okresu. – Wokół jest dość mrocznie – przestrzega dr Miechowicz. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Co mają wspólnego zombie z trucicielami? Legenda o żywych trupach ma związek z królem Francji
Nie byłoby znanych nam z popkultury „żywych trupów”, czyli zombie, bez autentycznych, makabrycznych trucicielskich praktyk w Paryżu i na Karaibach.
W tym artykule: Truciciele w Wersalu Czarne msze dla metresy „Proszek zombie” zamiast czarów Historia zombie związana jest z truciznami i trucicielami w dwóch ważnych aspektach. Pierwszy dotyczy upowszechnienia się samego słowa „zombie”. Drugi aspekt dotyczy tego, jak rzekomo tworzono „żywe trupy” na Haiti. Truciciele w Wersalu Słowo „zombie” pierwszy zapisał Francuz Pierre-Corneille Blessebois pod koniec XVII w. Nie doszłoby do tego bez afery z truciznami i czarną magią w tle, która wstrząsnęła Francją w czasach króla Ludwika XIV. Główne role odegrały w niej: markiza de Montespan – długoletnia królewska metresa i matka siedmiorga jego pozamałżeńskich dzieci, oddana jej pani La Voisin – trucicielka, wróżka i akuszerka. Na drugim planie przewijają się prominentne ofiary i sponsorzy trucicielskiego procederu. W tym ksiądz Etienne Guibourg, który organizował czarne msze dla wersalskich elit. Okazało się, że w królewskiej rezydencji kwitło trucicielstwo. Pół biedy, jeśli przez koszulę nasączoną arszenikiem niewierna żona chciała się pozbyć męża. Gorzej, jeśli zachodziło podejrzenie, że ktoś może polować na życie samego Ludwika XIV! Czarne msze dla metresy Czy spisek był prawdą, czy nie, król zaczął się bać. Dla wyjaśnienia sprawy trucicieli w 1679 roku powołał tajną specgrupę. Aresztowano ponad trzysta osób, w tym La Voisin. Jej wina nie podlegała dyskusji, zdobyto obciążające ją zeznania i dowody. Wiedźmę spalono na stosie w 1680 r. Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? Clairvius Narcisse urodził się w 1922 roku. Zmarł w 1962. W roku 1980 wrócił z zaświatów i został gwiazdą. Czy był przykładem zombie? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dziwny-przypadek-clairviusa-narcisse-a-czy-ten-mezczyzna-zmienil-sie-w-zombie-czy-byl-zwyklym-oszustem-fot-jean-claude-francolon-gamma-rapho-via-getty-images-bfd73f8.jpg" width="938" height="629" alt="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Tymczasem tajemnicą poliszynela było, że jedna z najważniejszych klientek La Voisin to markiza Montespan, królewska kochanka. Od lat faszerowała Ludwika XIV rozmaitymi afrodyzjakami i „wspomagaczami”, gwarantującymi jej rzekomo stałe względy króla. Co więcej, nie poprzestała na farmakologii. Oddanie monarchy postanowiła sobie zapewnić także zamawiając czarne msze u wielebnego Guibourga. Robiła to z pomocą La Voisin, dostarczającej krew, ciała i kości dzieci – przedwcześnie urodzonych lub ofiar aborcji – potrzebnymi do okultystycznych praktyk. Udział markizy zatuszowano, by nie pogłębiać skandalu. Tymczasem – pechowo dla siebie – za znawcę czarnej magii zaczął się wtedy podawać Pierre-Corneille Blessebois, awanturnik o uroku Casanovy. Trafił do celi, a potem na zesłanie na Gwadelupę. Tam napisał przygodowo-romansową powieść „Zombie z Grand Perou, czyli Hrabina de Cocagne” (Le Zombi du Grand Pérou ou la Comtesse de Cocagne), wykorzystującą wątki z przesądów kultywowanych przez niewolników na Karaibach. Tak w 1697 r. słowo „zombie” trafiło z zabobonów do kultury pisanej. „Proszek zombie” zamiast czarów W XVII w. zombie wydawały się bardziej duchami niż umarlakami wracającymi z grobu. W XX stuleciu uważano już je za zmarłych wykradzionych z grobu, harujących na plantacjach i wyglądających na istoty bez duszy czy wolnej woli. Zagadkę tego, skąd biorą się takie opowieści o „żywych trupach”, często spotykane na Haiti, próbowało rozwiązać wielu badaczy. Kanadyjski etnobiolog Wade Davis doszedł w latach 80. do wniosku po wyprawie na Haiti, że za doprowadzanie ludzi do tego stanu odpowiadają miejscowi szamani. Mieli oni na zamówienie truć ludzi przy pomocy tzw. „proszku zombie”. Zdaniem Davisa składał się on z wielu składników. Część z nich – jak fragmenty ludzkich kości z cmentarza, wydzieliny trujących ropuch i jadowitych pająków – pełniły funkcję stricte magiczną. Ważniejszy był ekstrakt z ryby rozdymki. Zawierał on niezwykle silną truciznę: tetrodotoksynę. To ona doprowadzała ofiarę do stanu paraliżu, który można wziąć za śmierć. A kiedy nieszczęśnik, wzięty za trupa, został złożony do grobu, pojawiał się czarownik ze swą świtą i wykradał go. Podawał specjalne antidotum, które wzmacniało ofiarę, a potem kolejny preparat – z halucynogennej rośliny znanej jako bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium). Powodowała ona otępienie i utratę pamięci. Wade Davis nigdy nie przekonał świata naukowego do swej hipotezy. Zarzucano mu brak wystarczających dowodów. Lepiej poszło mu z czytelnikami i z widzami horroru „Wąż i tęcza”, opartego na motywach z jego reportażu z lat 80. Odtąd „żywe trupy” na ekranie mogły być ofiarami nie tylko czarów, kosmicznych eksperymentów lub tajemniczych epidemii, lecz także „proszku zombie” z tetrodotoksyną. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Pierre-Corneille Blessebois, Le zombi du Grand Pérou, ou La comtesse de Cocagne, (miejsce i wydawnictwo niepewne) 1697 Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Wade Davis, Passage of Darkness: The Ethnobiology of the Haitian Zombie, University of North Carolina Press 1988 Doris L. Garraway, The Libertine Colony: Creolization in the Early French Caribbean, Duke University Press 2005 Joanna Malita, Afera trucicielska za panowania Ludwika XIV w historii i w literaturze, w: „Creatio Fantastica”, nr 2/2014 Marc de Montifaud [właść. Marie-Emilie de Chartroule], Alosie, ou Les amours de Mme de M.T.P. Avec une notice historique sur Pierre Corneille Blessebois, Impr. F. Debons 1876 Helmut Werner, Tyranki. Najokrutniejsze kobiety w historii, Jeden Świat 2005 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Budzące strach tajne stowarzyszenia z Afryki. To one wymyśliły zmienianie ludzi w zombie
Pilnują porządku, ale też trują przeciwników. Niektórzy wierzą też, że tajne stowarzyszenia porywają dzieci, organizują „pociągi czarownic” i tworzą zombie.
W tym artykule: Stogi siana i ludzie-lamparty Trujące nasiona z Afryki Zombifikacja po afrykańsku Pociągi czarownic Wiadomo, że afrykańskie korzenie ma wiele synkretycznych religii spotykanych w obu Amerykach. To z Afryki pochodzą słowa „wodu” i „zombie”, które przybyły za Atlantyk razem z afrykańskimi niewolnikami na Haiti. Prawdopodobnie podobnie było z tajnymi stowarzyszeniami, przypominającymi haitańskie Bizango. Sprawowana przez nie nieformalna władza sądownicza i repertuar kar, w tym użycie toksycznych środków naturalnego pochodzenia – to wszystko bezpośrednio łączy Karaiby z zachodnią Afryką. Stogi siana i ludzie-lamparty W Beninie i Togo nocą wychodzą na ulice lokalni, nieformalni stróże prawa i porządku – Zangbeto. Wyglądają jak stogi siana, wewnątrz których ukryty jest człowiek. Mimo wyglądu chochoła, cieszą się jednak wielkim szacunkiem. Nadzorują i karzą winnych naruszenia obowiązujących norm. Z kolei w Nigerii podobną estymą cieszą się zamaskowane postacie, znane jako Egungun. Komunikują żyjącym świętą wolę zmarłych. To pojawiające się na moment bogato przebrane „żywe trupy” z zaświatów, chcące przypomnieć o przodkach i mające coś istotnego do przekazania żywym. Egungun są niebezpieczni, święci, nietykalni. Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? Clairvius Narcisse urodził się w 1922 roku. Zmarł w 1962. W roku 1980 wrócił z zaświatów i został gwiazdą. Czy był przykładem zombie? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dziwny-przypadek-clairviusa-narcisse-a-czy-ten-mezczyzna-zmienil-sie-w-zombie-czy-byl-zwyklym-oszustem-fot-jean-claude-francolon-gamma-rapho-via-getty-images-bfd73f8.jpg" width="938" height="629" alt="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Dziwny przypadek Clairviusa Narcisse’a. Czy ten mężczyzna zmienił się w zombie, czy był zwykłym oszustem? (fot. Jean-Claude FRANCOLON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Do dziś istnieją też wśród Nigeryjczyków stowarzyszenia Egbo. Ich członków używali kiedyś do „zadań specjalnych” Efikowie, miejscowa grupa etniczna zajmująca się między innymi handlem niewolnikami. Egbo przypominali kiedyś tzw. ludzi-lampartów. I budzili podobny strach. Odziani w skóry dzikich kotów, ludzie-lamparty wydawali i wykonywali wyroki w imieniu stowarzyszenia, odzyskiwali długi, chronili własność. Kiedy trzeba, potrafili być brutalni. Oskarżano ich także o kanibalizm, mordy rytualne, porwania. Trujące nasiona z Afryki Jednak w Afryce Zachodniej przez wieki załatwiano porachunki także w bardziej subtelny sposób: truciznami. Tajne stowarzyszenia używały tam między innymi fasoli kalabarskiej – inaczej bobotrutki. Z drugiej strony, oskarżeni o czary musieli ją zjeść, by udowodnić swoją niewinność podczas swoistych miejscowych „sądów bożych”. W Afryce Zachodniej występuje także modligroszek różańcowy, z którego nasion wyrabiają koraliki jumbie wyznawcy obeah i innych synkretycznych karaibskich kultów. Nasiona te zawierają trującą abrynę, mającą zastosowanie w tradycyjnej farmakopei. Z kolei bieluń dziędzierzawa był używany w Afryce Zachodniej zarówno przez trucicieli, jak i podczas rytuałów przejścia młodych mężczyzn. Zaś preparat z pewnego rodzaju albicji uważano za serum prawdy. Zombifikacja po afrykańsku Kiedy Kelley Calvert – wolontariuszka i badaczka z Kalifornii – zapytała kapłana w Beninie (z ludu Adja, który wyemigrował tam z Nigerii), czy kiedykolwiek słyszał o zombifikacji, odparł: „Oczywiście. My ją wymyśliliśmy, a nasi przodkowie zabrali ją ze sobą na Haiti” . W Zachodniej Afryce wierzy się, że „osoby które nie zostały należycie pochowane albo zmarły na skutek machinacji czarownika, mogły zostać przez niego »ożywione«, zabrane z grobu i zmuszone do pracy w odległym miejscu”. Podobne wierzenia nie ograniczały się zresztą tylko do ludów zachodnioafrykańskich. – Władza nad wskrzeszonym ciałem i wykorzystywanie go do wykonywania prac rolniczych pojawia się również w wierzeniach ludów, których przedstawiciele nie trafili na Haiti i inne wyspy karaibskie, w południowej Afryce. Między innymi wśród Zulusów, wśród Lowedu z Transwalu i w wierzeniach zamieszkującej obszar Zambii grupy etnicznej Cewa – wskazuje antropolog Jan Lorenz. Pociągi czarownic Okazuje się, że w południowej Afryce panuje przekonanie, że bezwolnym żywym trupem można się stać na przykład wtedy, gdy w ucho wgryzie się nam niewidzialny robak wysłany przez szamana. Krążyły też historie o „pociągach czarownic” przewożących zombie do pracy. Tyle, że nie na plantacje trzciny cukrowej, a do kopalni. Zombie żyją też w wyobraźni mieszkańców biednych mieścin, choćby pod Johannesburgiem. Reporterzy z RPA piszący o swoich doświadczeniach w książce „Bractwo Bang Bang. Migawki z ukrytej wojny” wspominali o kobiecie, przekonanej, że jej wnuczka wcale nie zginęła podczas bezsensownej strzelaniny w slumsach. W rzeczywistości miała zostać porwana i zamieniona w zombie, by służyć w obcym domu. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Kelley Calvert, The Secret of the World Sleeps in a Calabash, w: „The Best Travel Writing 2008: True Stories from Around the World”, Travelers Tales 2008 Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Jan Lorenz, Blizny od gwoździ: haitański zombie jako idiom kulturowy i metafora traumy, w: „Kultura i Społeczeństwo”, nr 4/2007 Greg Marinovich, Joao Silva, Bractwo Bang Bang. Migawki z ukrytej wojny, Sine Qua Non 2012 Isak Niehaus, Witches and zombies of the South African Lowveld: discourses, accusations and subjective reality, w: „Journal of the Royal Anthropological Institute”, nr 2/2005 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Kochanka Ludwika XIV eliminowała swoje konkurentki. Miała posuwać się do czarnej magii
Françoise Athénaïs de Rochechouart, markiza de Montespan, była jedną z najbardziej znanych kochanek króla Francji Ludwika XIV. Pragnąc zachować miłość monarchy i wyeliminować konkurentki, sięgała po afrodyzjaki, trucizny, a podobno nawet i czarne msze.
W tym artykule: Markiza de Montespan: kim była? Markiza de Montespan: czarne msze i ohydne mikstury Markiza de Montespan: czas pokuty Kiedy markiza de Montespan została metresą, czyli kochanką francuskiego króla, zajęła najpiękniejsze apartamenty w Wersalu. Po czym wypełniła je niezliczoną ilością kwiatów i… zwierząt. W komnatach królewskiej faworyty gościły kozy, jagnięta, świnie, a nawet myszy, które z lubością układała sobie na pępku. Françoise Athénaïs otrzymała nawet od monarchy specjalną galerię, aby mogła z dumą prezentować obrazy ze swojej rodzinnej kolekcji. Markiza de Montespan: kim była? Françoise Athénaïs de Rochechouart urodziła się 5 października 1640 r. w Chateau de Tonnay-Charente. Była córką księcia Mortemart Gabriela de Rochechouarta i Diany de Grandseigne, przedstawicieli dwóch francuskich rodów szlacheckich z bogatym rodowodem. W 1661 r. trafiła na dwór Henrietty Anny Stuart, żony księcia orleańskiego Filipa I. Następnie została damą dworu królowej Francji Marii Teresy Austriaczki. Markizą de Montespan stała się w lutym 1663 r. po ślubie z Louisem Henrim de Pardaillanem de Gondrinem. Doczekała się z nim dwojga dzieci, Marie Christine i Louisa Antoine’a. Romans Françoise Athénaïs z królem Ludwikiem XIV rozpoczął się w 1667 r.. Władca był jeszcze wówczas w związku z Louise de La Vallière. Walka kobiet o serce monarchy trwała aż 7 lat i zakończyła się triumfem markizy de Montespan. Jej rywalka wstąpiła do klasztoru i spędziła resztę życia jako siostra Ludwika od Miłosierdzia. W ciągu trwającego kilkanaście lat związku z francuskim monarchą Françoise Athénaïs wydała na świat 7 dzieci: Ludwikę Franciszkę, Ludwika Augusta, Ludwika Cezara, Ludwikę Franciszkę, Ludwikę Marię Annę, Franciszkę Marię, Ludwika Aleksandra. Wszystkie z dzieci, oprócz zmarłej w dzieciństwie starszej Ludwiki Franciszki, zostały uznane przez Ludwika XIV. Otrzymały od władcy tytuły książęce i hrabiowskie. Markiza de Montespan: czarne msze i ohydne mikstury W kwietniu 1675 r. Françoise Athénaïs stała się bohaterką skandalu obyczajowego. Stało się to po tym, jak ksiądz z kościoła parafialnego w Wersalu odmówił jej rozgrzeszenia przed świętem Wielkanocy. „Czy to pani de Montespan, zgorszenie całej Francji? Idź, pani, porzuć swe skandaliczne życie, a potem wróć, by paść do stóp sług Jezusa Chrystusa” – grzmiał przy konfesjonale ojciec Lécuyer. Okazało się, że nawet król nie był w stanie zmienić decyzji duchownego. Françoise Athénaïs musiała przez pewien czas powstrzymać się od stosunków seksualnych z monarchą. Kiedy jednak afera nieco ucichła, natychmiast wróciła do jego łoża. „To, że popełniam jeden grzech, nie oznacza, że popełniam wszystkie” – tłumaczyła, kiedy inne dwórki wytykały jej cudzołóstwo z Ludwikiem XIV i fałszywą pobożność. Sekrety muzułmańskiej alkowy. Kiedyś islam był bardziej liberalny niż chrześcijaństwo Jeszcze w XIX w. Europejczycy widzieli islam jako rozwiązłą religię, która pozwala muzułmanom baraszkować w haremie z licznymi żonami i nałożnicami. Obecnie sytuacja jest dokładnie odwro... Posądzano ją jednak również o znacznie gorsze uczynki. Najprawdopodobniej od 1667 r. markiza korzystała z usług wiedźmy La Voisin, która dostarczała jej rozmaitych afrodyzjaków, mających utrzymać przy niej Króla Słońce. Wiedźma miała też wprowadzić królewską kochankę w świat świętokradczych rytuałów i czarnych mszy. Na jedną z owych ceremonii Montespan miała przynieść kości zmarłych, aby ściągnąć śmierć na swoją rywalkę Louise de La Vallière. Innym razem jej nagie ciało miało służyć kapłanowi Étienne’owi Guibourgowi za ołtarz. Córka La Voisin zeznawała w czasie procesu swojej matki: „Ta pani [Montespan] leżała całkiem goła na materacu, głowa jej opadała w dół, wsparta na poduszce położonej na odwróconym krześle, nogi zwisały w powietrzu, na jej brzuchu rozłożono serwetkę, a na niej umieszczono krzyż i kielich”. Przytaczała też odrażające kulisy powstawania zamawianych przez Montespan miłosnych mikstur dla markizy i króla, do których używano jakoby szczątków martwych niemowląt. Chociaż opowieści o czarnych mszach z udziałem Françoise Athénaïs należy zapewne włożyć między bajki, stopień zaangażowania Montespan w tzw. aferę trucicielską nie jest do końca znany. Król Ludwik XIV konsekwentnie tuszował wszelkie dowody jej winy. Montespan posądzano też o przyczynienie się do śmierci Marie Angélique de Scorailles, księżnej de Fontanges – młodszej o niej o dwie dekady nowej kochanki francuskiego monarchy. Kiedy w 1678 r. pojawiła się u boku Króla Słońce i zdobyła jego serce, markiza de Montespan zaczęła za wszelką cenę dążyć do wyeliminowania nowej rywalki z dworu. W czerwcu 1681 r. de Fontanges zmarła nagle w wieku zaledwie dwudziestu lat. Cały Wersal huczał od plotek, jakoby Montespan dodawała jej po kryjomu trucizny do mleka. Markiza de Montespan: czas pokuty Afera trucicielska z lat 1677–1682 ostatecznie zakończyła karierę markizy de Montespan na królewskim dworze. Miejsce Françoise Athénaïs u boku monarchy zajęła Franciszka d’Aubigné, markiza de Maintenon, która przez lata zajmowała się potomstwem Ludwika XIV z nieprawego łoża. Oficjalnie utrzymywała jednak, że jej głównym celem nie jest związek z królem, lecz wyleczenie go z rozpusty i grzesznych żądz. „Ludzie mówią, że chcę zająć jej miejsce. Nie rozumieją, jak odległa jestem od tego rodzaju obcowania ani do jakiego dystansu wobec tych spraw chcę nakłonić króla” – mówiła o markizie de Montespan w sierpniu 1682 r. Trzy lata później była już jednak sekretną żoną Króla Słońce i towarzyszyła mu wiernie przez kolejnych 30 lat. Po rozstaniu z Ludwikiem XIV markiza de Montespan nie związała się już z żadnym innym mężczyzną, przez resztę życia pokutując za swoje grzeszne życie u boku króla. W 1703 r. otworzyła nawet przytułek dla ubogich mężczyzn i kobiet w posiadłości w Oiron, którą nabyła za pieniądze otrzymane niegdyś od kochanka. Zmarła w samotności i zapomnieniu 27 maja 1707 r. w Bourbon-l’Archambault w wieku 67 lat. Została pochowana w klasztorze franciszkanów. Pozostawiła po sobie dwa obrazy ukazujące ją jako Marię Magdalenę, wiele pobożnych książek, kilka miniatur króla oraz… trzydzieści gorsetów. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Bizango: ludzie, którzy rządzą żywymi trupami. Jak powstała ta tajna organizacja na Haiti?
Tajne stowarzyszenie działające jak „państwo w państwie” przez pokolenia straszyło nieposłusznych Haitańczyków przemianą w zombie. Oto tajemnicze Bizango.
W tym artykule: Bizango założyli zbiegli niewolnicy Bizango to państwo w państwie Bizango i dyktatura Duvalierów Haiti od pokoleń jest państwem niestabilnym. Już u jego zarania wielką rolę pełniły tajne stowarzyszenia. To one wywołały haitańską rewolucję przeciw francuskim władzom kolonialnym w 1791 r. Najpotężniejsze z nich to Bizango. Bizango założyli zbiegli niewolnicy Władze haitańskie nigdy nie ośmieliły się otwarcie z nim walczyć, choć zdawało się tworzyć „państwo w państwie”. Nic dziwnego, ponieważ uważano je za głęboko patriotyczne. Wywodziło się od dawnych niewolników, uciekinierów z plantacji. Po uzyskaniu niepodległości dostarczało władzom agentów do tajnej policji. Potem zaś, w czasach amerykańskiej interwencji i okupacji, ruch ten wspierał miejscową partyzantkę. Partyzanci, zwani Caco, mieli wśród wojsk USA przerażającą opinię. Uważano, że potrafią bez skrupułów żywcem obedrzeć schwytanych marines ze skóry, a kolaborantów poćwiartować. Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki Poczucie zagrożenia potrafi nas zabić. Świadczą o tym zarówno przykłady zebrane sto lat temu wśród żyjących tradycyjnych plemion, jak i współczesne – z krajów wysoko rozwiniętych. .. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/smierc-voodoo-czyli-jak-mozna-umrzec-z-samego-strachu-przed-klatwa-nauka-zna-takie-przypadki-e14da6d.jpg" width="938" height="675" alt="Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki" title="Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki" /> Liderzy Bizango byli przy tym silnie związani z miejscową tradycyjną synkretyczna religią wodu, mieszanką chrześcijaństwa i kultów rodem z Afryki. Amerykanie wierzyli, że bębny woduistów służyły zarówno do religijnych rytuałów, jak i do sekretnego komunikowania się przez powstańców. Bizango to państwo w państwie Jak wynikało ze śledztwa przeprowadzonego w latach 80. przez kanadyjskiego badacza Wade’a Davisa, Bizango nie próżnowało także w czasach pokoju. Na podstawie rozmów z członkami organizacji ustalił on, że dbało o poszanowanie tradycyjnych zasad. W razie potrzeby karało winnych we własnym zakresie – wyręczając państwo. Za lekceważenie potrzeb rodziny i narażanie jej na koszty. Za uwodzenie żon, szerzenie szkodliwych dla innych plotek. Za działanie przeciw rodzinom należącym do Bizango. Za opór wobec władzy stowarzyszenia. Bez wątpienia ten proceder był możliwy tylko przy społecznym wsparciu ze strony zwykłych Haitańczyków, a przynajmniej przy ich akceptacji. Wiedzieli, jakimi karami dysponowało Bizango. Plotkowali, że jedną z nich jest zombifikacja. Czyli przemiana wolnego człowieka w „żywego trupa”, otępiałego i pozbawionego woli. Jak zwracał uwagę podczas wywiadów haitański biochemik i zarazem kapłan wodu Max Beauvoir, to kara bardzo surowa, lecz… humanitarna. Sprawia, że zły człowiek nikogo już nie skrzywdzi, a nie zostaje pozbawiony życia. Wprawdzie takie praktyki były prawnie zabronione na Haiti, ale Bizango jako „państwo w państwie” nie musiało przejmować się oficjalnym kodeksem. Zwłaszcza, gdy w drugiej połowie XX wieku potajemnie popierało dyktatorskie rządy Duvalierów, chcących oczyścić Haiti z obcych wpływów. Bizango i dyktatura Duvalierów Dewiza Bizango nakazująca „porządek i szacunek dla nocy” zdawała się dobrze oddawać stosunki panujące na Haiti. „Porządek” nakazywał posłuszeństwo wobec Duvalierów. „Szacunek dla nocy” kojarzył się z nocnymi nalotami duvalierowskich bojówek, tzw. Tonton Macoute, na niepokornych. A jednak na początku lat 80. cierpliwość Haitańczyków się kończyła. Nie mogli nie zauważyć, że 40 tysięcy ludzi zginęło, milion wyemigrowało, a ich kraj wciąż tonął w długach, korupcji i nędzy. Jean-Claude Duvalier, następca Françoisa Duvaliera, kradł z państwowej kasy. Ludzie w końcu odwrócili się od dyktatora. Włoski reportażysta Riccardo Orizio wiąże pechowe dla dyktatury lata 80. także z demaskatorską wizytą etnobotanika Wade’a Davisa, tropiącego podejrzane ślady haitańskich zombie: „ Davis trafił do tajnych świątyń voodoo związanych z Bizango i odkrył, że głównym bóstwem jest w nich prezydent. Wszędzie nad ołtarzami wisiały fotografie Françoisa Duvaliera. Sztandar Bizango miał czerwono-czarne barwy, symbolizujące krew i noc. Po wyborze Duvaliera na prezydenta te same barwy nieprzypadkowo pojawiły się na nowej fladze Haiti”. „Stowarzyszenie miało swoich cesarzy i królowe, prezydentów i podsekretarzy. Stanowiło dziwny melanż amerykańskiej demokracji, francuskiej arystokracji i afrykańskiego systemu plemiennego. W jego rekwizytorni nie brakowało też czarnych dziewic, serc przebijanych szpilkami, butelek rumu, mieczy i łopat grabarzy. Rytualne ofiary z ludzi wcale nie należały do rzadkości”. Bizango wyczuło jednak, że ludzie mają dość Duvaliera. Dyktatora obalono, a organizacja przetrwała, w tajemnicy. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Bernard Diederich, Al Burt, Papa Doc: Haiti and its dictator, Penguin 1972 Riccardo Orizio, Diabeł na emeryturze, Zysk i S-ka 2004 Kate Ramsey, The Spirits and the Law, The University of Chicago Press 2011 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.