Niebezpieczne owady w trzech województwach. Mogą wywołać nawet wstrząs anafilaktyczny
Wyglądają jak zwykłe włochate gąsienice, jednak spotkanie z nimi może skończyć się w szpitalu. Korowódka dębówka, owad od lat budzący niepokój w Europie Zachodniej, zasiedla też Polskę. Mikroskopijne włoski parzące jej gąsienic potrafią wywołać u ludzi i zwierząt silne reakcje alergiczne oraz trudności z oddychaniem.
Do tej pory o problemach z gąsienicami korowódki dębówki słyszeliśmy głównie z Francji czy Niemiec, gdzie są bezwzględnie zwalczane. Niestety, zmiany klimatyczne i rosnące temperatury sprawiły, że owad ten coraz częściej i gęściej występuje także w Polsce. Obecność niebezpiecznych gąsienic potwierdzono w województwach małopolskim, wielkopolskim oraz kujawsko-pomorskim. Według informacji Lasów Państwowych korowódka dębówka silnie mnoży się w Polsce już od ponad 10 lat. Niezwykły zwyczaj korowódki dębówki Korowódka dębówka (Thaumetopoea processionea) swoją nazwę zawdzięcza niezwykłemu zachowaniu. W ciągu dnia gąsienice tego owada kryją się w specjalnie utkanych gniazdach, przyczepionych do pni i gałęzi dębów i innych drzew. Prawdziwy spektakl (i zagrożenie) zaczyna się o zmierzchu. Ruszają wtedy na żer, przemieszczając się w idealnie zorganizowanych „procesjach”, jedna za drugą. To właśnie stąd wzięła się ich angielska nazwa „oak processionary catterpillar”, czyli gąsienica procesyjna. Korowódki potrafią w ciągu jednej nocy doszczętnie ogołocić drzewo z liści, pozostawiając jedynie ich unerwienie. Kiedy skończą, ich „korowód” wraca do kryjówki. Niewidzialna broń gąsienic korowódki Problemem związanym z korowódką jest nie tylko jej wilczy apetyt, ale i unikatowy system obronny. Ciało każdej gąsienicy pokryte jest tysiącami mikroskopijnych, łamliwych włosków, które zawierają silnie toksyczną substancję. Gdy owad czuje zagrożenie, włoski te się odłamują i są unoszone przez wiatr na znaczne odległości. Kontakt z nimi wywołuje u ludzi intensywne podrażnienia skóry, bolesną wysypkę oraz stany zapalne oczu. Wdychanie przesyconego drobinkami włosków powietrza może prowadzić do silnego kaszlu, napadów duszności a nawet niebezpiecznych dla życia reakcji anafilaktycznych. Ofiarami gąsienic padają też ciekawskie psy i koty, dla których powąchanie korowodu może skończyć się tym samym. Jak chronić się przed korowódką? Eksperci i Lasy Państwowe ostrzegają, by pod żadnym pozorem nie zbliżać się do gąsienic ani ich gniazd. Jeśli jednak dojdzie do kontaktu z parzącymi włoskami, kluczowy jest czas i właściwa reakcja. Należy natychmiast zdjąć skażone ubranie i wyprać je w temperaturze minimum 60 stopni Celsjusza. Włoski wbite w skórę, można spróbować usunąć za pomocą taśmy klejącej, precyzyjnie przyklejając ją i odklejając od podrażnionego miejsca. Zainfekowane strefy należy obficie przemyć letnią wodą, pamiętając, by ich nie drapać ani nie przecierać, co mogłoby powbijać włoski jeszcze głębiej. W sytuacji, gdy toksyny dostaną się do oczu lub dróg oddechowych, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Źródła: Onet, Rzeczpospolita, Lasy Państwowe Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wysyp grzybów w maju. Jakie gatunki znajdziemy już w polskich lasach?
Tegoroczna aura sprawiła, że polskie lasy już pod koniec maja wypełniły się grzybami. W wielu regionach kraju dostrzec możemy wysyp m.in. maślaków i koźlarzy. W których województwach koszyki grzybiarzy zapełniają się najszybciej?
Choć tradycyjnie sezon na grzybobranie kojarzy się z jesienią, polskie lasy pod koniec maja coraz częściej zaskakują tym leśnym bogactwem. Po obfitych opadach w lasach zaroiło się od pierwszych poszukiwaczy, którzy niestrudzenie, z koszykami w ręku, wypatrują dorodnych okazów. Co stoi za majowym przebudzeniem grzybów? Eksperci zwracają uwagę na dwa czynniki: wilgoć oraz wysokie temperatury. Majowe grzybobranie Choć wielu uważa, że grzybobranie to domena jesieni, rzeczywistość bywa inna – pierwsze wyprawy do lasu z sukcesem można planować już w maju. Obecny wysyp zawdzięczamy pogodzie, która w ostatnich tygodniach zdominowała nasz kraj. Intensywne opady zapewniły ściółce niezbędną wilgoć, co w połączeniu z wysokimi temperaturami stworzyło idealne warunki do wzrostu owocników. Dla grzybni to jasny sygnał do intensywnego działania. Eksperci przewidują, że jeśli ta sprzyjająca aura się utrzyma, prawdziwe bogactwo gatunków zaobserwujemy już na początku czerwca. Grzybowa Polska Z aktualnych doniesień serwisu grzyby.pl wynika, że fani leśnych zbiorów powinni skierować swoje kroki przede wszystkim w stronę południowej i centralnej części kraju. Największą aktywność grzybni odnotowuje się obecnie w okolicach dużych aglomeracji: pod Warszawą, Wrocławiem, Łodzią, Krakowem i Szczecinem. Szczególnie hojne dla zbieraczy okazują się południowe powiaty województw śląskiego i dolnośląskiego, a także centralne rejony Opolszczyzny. Na grzybowej mapie wyróżniają się również okolice Trójmiasta oraz zachodnie krańce Wielkopolski. Których grzybów szukać w maju? A jakich grzybów możemy wypatrywać na przełomie maja i czerwca? Mapa z portalu grzyby.pl pokazuje, że w lasach sosnowych oraz liściastych budzą się do życia pierwsze borowiki szlachetne. Grzyb ten, nazywany królem polskich lasów, charakteryzuje się kawowym kapeluszem i jasną siateczką na trzonie, która odróżnia go od niejadalnego goryczaka żółciowego (tzw. szatana). Spacerując wzdłuż brzezin, z dużą łatwością natkniemy się na koźlarze (o charakterystycznym, pokrytym czarnymi wypustkami trzonie). Natomiast pod młodymi iglakami napotkać możemy gromady pokrytych grubą warstwą śluzu maślaków. Dla prawdziwych koneserów największą gratką pozostają jednak smardze. Te rzadkie rarytasy najchętniej zasiedlają tereny nadrzeczne oraz stare sady i ogrody. Warto pamiętać, że legalnie można je zbierać tylko na terenach przekształconych przez człowieka. Źródła: Grzyby.pl, Fakt Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Płoną nasze ptaki”. Trwa pożar Puszczy Solskiej, w której obronie zginął pilot
W sercu Roztocza rozgrywa się właśnie jeden z najtragiczniejszych przyrodniczych scenariuszy. Płonie Puszcza Solska, czyli jeden z najcenniejszych kompleksów leśnych regionu. Ogień objął już ponad 150 hektarów. Próba ochrony drzew i ptaków wchodzi w decydujący etap, a na miejscu z żywiołem walczy ponad 100 zastępów straży pożarnej. Do akcji włączył się policyjny Black Hawk.
Dramat rozpoczął się w poniedziałek, 4 maja 2026 roku, w okolicach miejscowości Osuchy. Choć początkowo 16 zastępów straży pożarnej zdawało się panować nad sytuacją, nagły, silny wiatr drastycznie zmienił przebieg zdarzeń. Podmuchy rozniosły żar na prywatne lasy, a stamtąd ogień z impetem wdarł się w głąb państwowego kompleksu leśnego. Płonie powiat biłgorajski, zamojski i tomaszowski. Kolejny dzień przyniósł eskalację. W wtorek po południu ogień opanował już 150 hektarów terenu. Ekstremalna susza oraz fakt, że płoną korony drzew, sprawiły, że ściana ognia stała się niemal niemożliwa do powstrzymania metodami naziemnymi. Dramat ekosystemu. „Płoną nasze ptaki” Dla przyrodników pożar Puszczy Solskiej to strata niepowetowana. Ogień wdarł się w najstarsze, ponadstuletnie drzewostany sosnowe, które były dumą regionu. Puszcza to nie tylko drzewa, to obszary Natura 2000, rezerwaty i parki krajobrazowe, które stanowią schronienie dla rzadkich gatunków. Michał Korga z Lubelskiego Towarzystwa Ornitologicznego alarmuje w rozmowie z „Tygodnikiem Zamojskim”, że skala zniszczeń dotyka samych fundamentów ekosystemu. Ogień niszczy siedliska, trawiąc miejsca lęgowe ptaków w szczycie sezonu. Płoną także podziemne złoża torfu. Jeśli nie wystąpią obfite opady deszczu, torfowiska mogą tlić się tygodniami, niszcząc strukturę gleby. – To dramat całego ekosystemu. Znika życie, które rozwijało się tu przez dziesiątki lat – nie pozostawiają złudzeń ornitolodzy. Samolot rozbił się podczas gaszenia. Trwa ofensywa śmigłowców Kluczowym elementem gaszenia wielkopowierzchniowych pożarów lasów są zrzuty wody z powietrza. We wtorek do walki wysłano samoloty gaśnicze M-18 Dromader, należące do bazy lotniczej RDLP w Warszawie. Niestety, podczas wykonywania lotu w warunkach wysokiej temperatury i gęstego zadymienia, jedna z maszyn rozbiła się, a pilot zginął na miejscu. Decyzją szefa MSWiA, Marcina Kierwińskiego, który jest na miejscu akcji, od środy rano zmieniono taktykę. Od godziny 7:00 ciężar działań przejęły śmigłowce (w tym policyjny Black Hawk), które dzięki większej manewrowości wykonują precyzyjne zrzuty wody na czoło pożaru. Leśnicy wykorzystują także drony oraz kamery termowizyjne, które pozwalają lokalizować ogniska ognia nawet przy zerowej widoczności i dymie uniemożliwiającym oddychanie. Widmo ewakuacji dla mieszkańców Chociaż według komunikatów okolicznej ludności nie grozi obecnie bezpośrednie zagrożenie pożarem, to mieszkańcy gmin Łukowa, Józefów i Aleksandrów otrzymali w środę alerety RCB. Ich zdrowiu zagraża bowiem gęste, toksyczne zadymienie. Służby wydały jasne instrukcje: należy szczelnie zamknąć okna i wyłączyć domową wentylację, ograniczyć przebywanie na zewnątrz do niezbędnego minimum oraz przygotować dokumenty i leki na wypadek nagłej ewakuacji. Puszcza Solska to nasza przyrodnicza perełka, która na naszych oczach zamienia się w popiół. Służby apelują o niezbliżanie się do miejsca pożaru – każda postronna osoba nie tylko ryzykuje życie, ale i blokuje drogi dojazdowe dla ciężkiego sprzętu gaśniczego. Trzymamy kciuki za dzielnych strażaków i przedstawicieli innych służb, którzy dzielnie walczą z żywiołem. Źródło: Polska Policja, Tygodnik Zamojski, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Lublinie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To tutaj powstał świat Kubusia Puchatka. Prawdziwy Stumilowy Las możesz zobaczyć na własne oczy
Setna rocznica narodzin Kubusia Puchatka to doskonały pretekst, by spojrzeć na tę historię nie tylko przez pryzmat literatury, ale także miejsc, które ją ukształtowały. W okolicach lasu, który zainspirował autora książek, zaplanowano liczne wydarzenia upamiętniające jednego z najsłynniejszych bohaterów dziecięcej wyobraźni. To także okazja, by odkryć, gdzie naprawdę znajduje się legendarny Stumilowy Las.
Choć od pierwszych publikacji minęło sto lat, przygody Kubusia Puchatka, Krzysia, Prosiaczka czy Kłapouchego wciąż cieszą się niesłabnącą popularnością. Ilustracje E.H. Sheparda na stałe wpisały się w kanon literatury, a sam Stumilowy Las stał się symbolem dzieciństwa dla kolejnych pokoleń. Nie wszyscy zdają sobie jednak sprawę, że jego obraz nie powstał wyłącznie w wyobraźni autora – miał bardzo konkretne źródło, które do dziś można odwiedzić. Gdzie znajduje się prawdziwy Stumilowy Las i co łączy go z Kubusiem Puchatkiem? Prawdziwy Stumilowy Las (zwany też Stuakrowym i Stuwiekowym Lasem), znany z książki A.A. Milne’a, to w rzeczywistości Ashdown Forest – rozległy obszar wrzosowisk i lasów położony w południowo-wschodniej Anglii, około 50 kilometrów od Londynu. To właśnie tutaj autor spędzał czas ze swoim synem, Christopherem Robinem, a wspólne spacery stały się inspiracją dla jednej z najbardziej rozpoznawalnych historii literatury dziecięcej. W pobliżu znajdował się również dom pisarza (Cotchford Farm), skąd łatwo było dotrzeć do miejsc, które później stały się częścią literackiego świata. Krajobraz tego obszaru – piaszczyste ścieżki, rozległe wrzosowiska i pojedyncze skupiska drzew – znalazł swoje odzwierciedlenie w książkach, choć z biegiem lat częściowo się zmienił. Na terenie lasu wciąż można odnaleźć lokalizacje nawiązujące do książkowych scen. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów jest Most Puchatka (Poohsticks Bridge), gdzie rozgrywano słynną zabawę w patyczki (misie-patysie) – inspirowaną rzeczywistą aktywnością Milne’a i jego syna. Dziś to właśnie tam odwiedzający próbują odtworzyć tę scenę, wrzucając patyki do wody i obserwując ich wyścig. W okolicy można natrafić także na symboliczne elementy tworzone przez fanów, takie jak niewielkie drzwiczki ukryte w korzeniach drzew czy skrzynka pocztowa Puchatka, w której odwiedzający zostawiają drobne upominki, często związane z miodem. W pobliżu znajdują się również miejsca utożsamiane z „Zaczarowanym Miejscem”, „Pułapką na Hefalumpy” czy „Piaskową Jamą Maleństwa”. Choć nie są one oznaczone w sposób nachalny, ich charakterystyczny krajobraz pozwala rozpoznać je osobom znającym opowieści Milne’a. To subtelne przenikanie się fikcji i rzeczywistości sprawia, że przestrzeń zachowuje autentyczny charakter i nie została przekształcona w typową, skomercjalizowaną atrakcję turystyczną. Co więcej, dopełnieniem wizyty w lesie są także pobliskie miejsca związane z historią Kubusia Puchatka – w tym Pooh Corner w miejscowości Hartfield, gdzie działa niewielkie muzeum, sklep i kawiarnia poświęcone twórczości A.A. Milne’a. To właśnie tam odwiedzający mogą pogłębić kontekst literacki spacerów po lesie, zobaczyć archiwalne materiały i lepiej zrozumieć, jak powstawały historie inspirowane tym krajobrazem. Dlaczego las Ashdown wciąż przyciąga turystów i jak świętuje 100-lecie Kubusia Puchatka? Las Ashdown pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych literackich krajobrazów w Wielkiej Brytanii, przyciągając odwiedzających z całego świata. W przeciwieństwie do wielu miejsc związanych z popkulturą, nie został przekształcony w park tematyczny. Zachował swój naturalny charakter, dzięki czemu odwiedzający mogą doświadczać go w sposób bardziej autentyczny – spacerując po otwartym terenie, obserwując przyrodę i samodzielnie odnajdując miejsca znane z książek. Co ciekawe, w czasach Milne’a jedynie około 10% tego obszaru było porośnięte drzewami – dziś jest to już około 40%, co oznacza, że krajobraz stopniowo się zmienia i wymaga aktywnej ochrony. Znaczenie tego obszaru wykracza jednak poza literackie skojarzenia. Las stanowi cenny ekosystem wrzosowiskowy, który należy do najrzadszych siedlisk w Europie. Jeszcze do niedawna jego utrzymanie wspierały dotacje unijne, sięgające około 600 tys. euro rocznie. Po Brexicie wsparcie to zostało wstrzymane, co doprowadziło do widocznych niedoborów finansowych. W tej sytuacji rosnące zainteresowanie turystów oraz inicjatywy promujące region nabierają szczególnego znaczenia dla jego dalszej ochrony. Z okazji setnej rocznicy publikacji zaplanowano szereg wydarzeń kulturalnych i edukacyjnych w całym regionie. Wśród nich znalazły się m.in. interaktywne spektakle plenerowe z udziałem kukiełek i instalacji artystycznych, nowe tematyczne trasy spacerowe inspirowane światem przyrody oraz działania zachęcające do ponownego odkrywania lasu. Organizatorzy liczą, że rocznica przyciągnie nowych odwiedzających i pomoże w dalszej ochronie tego wyjątkowego miejsca, które dla wielu pozostaje symbolem dzieciństwa i literackiej wyobraźni. Źródła: The Guardian, Ashdown Forest Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Bieszczadzkie żubry rosną w siłę. Rekordowe wyniki marcowego spisu zwiastują potężne wyzwania
Podczas marcowego liczenia żubrów w bieszczadzkich nadleśnictwach udało się naliczyć 940 ogromnych ssaków. Tegoroczny wynik stanowi znaczącą poprawę względem ubiegłorocznego pomiaru – wtedy naliczono o 100 osobników mniej. Jednak nie powinniśmy wyłącznie się cieszyć: naukowcy tłumaczą, jakie negatywne skutki może nieść za sobą tak duży wzrost populacji.
Luty przyniósł historyczne wieści z polskiej części Puszczy Białowieskiej, gdzie populacja żubrów osiągnęła poziom 1176 osobników. Ten imponujący wynik to m.in. efekt udanych migracji zwierząt pomiędzy puszczami Białowieską a Knyszyńską. Powody do świętowania mają również leśnicy z Podkarpacia – bieszczadzka populacja zwiększyła się w ciągu roku o kolejne 100 sztuk. Eksperci studzą jednak entuzjazm, przypominając, że tak dynamiczny wzrost wymaga czujności i monitorowania zagrożeń ekologicznych oraz zdrowotnych. Dokładność bieszczadzkiego spisu Na pierwszy rzut oka dziwić może dokładność, z jaką przeprowadzony został spis. Precyzyjna liczba policzonych osobników jest jednak wynikiem jednodniowej akcji liczenia, która odbywa się we wszystkich jednostkach leśnych (nawet tych zarządzanych przez podmioty prywatne). Finał ten poprzedzają wielodniowe obserwacje stad. Dzięki tak dokładnemu przygotowaniu leśnicy doskonale znają strukturę grup, co pozwala wyeliminować ryzyko dwukrotnego policzenia tych samych osobników. Ile żubrów żyje w Bieszczadach? Jak podaje Edward Marszałek, rzecznik prasowy Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie, podczas marcowego spisu doliczono się łącznie 940 żubrów. Spośród nich 880 osobników bytuje po stronie polskiej, a 60 po słowackiej. Tytuł największej ostoi gatunku przypadł Nadleśnictwu Baligród, gdzie w 14 stadach odnotowano blisko 400 żubrów. Jednak to w Nadleśnictwie Lutowiska, u podnóża masywu Otryt, zaobserwowano największe pojedyncze stado. Obecna struktura populacji, skupionej w dużych grupach rodzinnych, jest charakterystyczna dla okresu wczesnowiosennego. Już niebawem stada ulegną rozproszeniu – znaczna część osobników uda się w wyższe partie gór, gdzie pod okiem żubrzyc (samica nazywana jest również krową) dorastać będzie kolejne pokolenie. To właśnie dlatego spis przeprowadzany jest w marcu: to ostatni moment, na obserwowanie ssaków w dużych skupiskach. Zagrożenia sukcesu populacyjnego Dynamiczny przyrost na ograniczonym obszarze generuje konkretne wyzwania. Edward Marszałek wskazuje m.in. na narastające szkody w uprawach rolnych będące konsekwencją żerowania tych największych polskich ssaków. Kluczowym zagrożeniem pozostaje jednak kwestia zdrowotna. Przegęszczenie stad sprzyja szybkiemu rozprzestrzenianiu się chorób, takich jak gruźlica czy telazjoza, która co roku dziesiątkuje bieszczadzkie żubry. Przy tak dużej liczbie osobników i częstych kontaktach między grupami ryzyko wystąpienia epidemii drastycznie rośnie, co w przyszłości może doprowadzić do załamania się liczebności gatunku. Aby ograniczać skalę problemu, należy dokładnie prowadzić monitoring osobników, co pozwala szybko reagować na zachodzące w lasach zmiany. Jak zachować się w obecności żubra? Wzrost populacji niesie ze sobą również wyższe ryzyko konfliktów ludzko-zwierzęcych. Największym zagrożeniem jest tu nieodpowiedzialna turystyka, która może prowadzić do tragicznych w skutkach zdarzeń. Już w zeszłym roku przyrodnik Adam Wajrak apelował o zachowanie bezpiecznego dystansu – minimum 100 metrów – podczas obserwacji. Taka odległość gwarantuje żubrowi komfort psychiczny i pozwala na swobodne fotografowanie bez płoszenia stada. Przekroczenie tej granicy jest skrajnie niebezpieczne – odczuwający zagrożenie żubr może zaatakować, co stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia turysty. Źródła: Nauka w Polsce, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Te rarytasy już za moment pojawią się w lesie. Uwaga na ich trującego bliźniaka i wysokie kary
Smardze to jedne z najbardziej cenionych grzybów o wybornym smaku i wysokiej wartości rynkowej. Są prawdziwym przedmiotem pożądania grzybiarzy i swoisty „święty Graal” wiosennych zbiorów. Należy jednak pamiętać, że większość gatunków smardzowatych w Polsce podlega ścisłej ochronie.
Spis treści: Grzyby jedyne w swoim rodzaju? Prawie Smardze występują na całym świecie, ale w Polsce są rzadkie Większość gatunków podlega ochronie Gdzie i kiedy szukać smardzów? Smardze to grzyby jadalne z rzędu kustrzebkowców. W Polsce wyróżnia się sześć gatunków zaliczanych do tej rodziny. Wszystkie są rzadkie, a pięć z nich podlega częściowej ochronie. Grzyby jedyne w swoim rodzaju? Prawie Smardze są niezwykle charakterystyczne, a to sprawia, że trudno pomylić je z typowymi grzybami kapeluszowymi. Na owocnik składają się dwie zrośnięte części – główka i trzon. Razem tworzą prawdziwie oryginalną strukturę. Główka niczym plaster miodu Główka jest najcharakterystyczniejszym elementem smardza. Na pierwszy rzut oka, jej struktura przypomina plaster miodu lub gąbkę. Takie wrażenie wynika z obecności gęstej sieci nieregularnych jamek, zwanych alweolami. Oddzielają je żeberkowate przegrody, które najczęściej są jaśniejsze od samych wgłębień. To dodatkowo potęguje efekt trójwymiarowej struktury. Barwa główki zależy przede wszystkim od wieku owocnika i siedliska, w którym grzyb występuje. Może przybierać odcienie od bladokremowego, przez żółty i jasnobrązowy, aż po szarobrązowy. Trzon tworzy solidną podstawę Druga część, czyli trzon, jest solidna i przysadzista. Najczęściej ma barwę białawą, kremową lub bladożółtą. Długość trzonu zamyka się w przedziale od 2 do 9 cm, natomiast grubość – od 2 do 5 cm. Ma delikatnie ziarnistą lub chropowatą powierzchnię. U podstawy może być rozszerzony, a u niektórych okazów – bruzdowany. Puste wnętrze Jak najłatwiej odróżnić smardza od podobnych gatunków trujących? Trzeba zajrzeć do wnętrza grzyba. Po przekrojeniu owocnika wzdłuż, powinna ukazać się całkowicie pusta komora, od wierzchołka główki aż po podstawę trzonu. Miąższ i zapach Miąższ smardza jest białawy, kruchy i ma charakterystyczną, woskowatą konsystencję. Wydziela przyjemną, korzenną woń. Dla mykologów istotne są również cechy mikroskopowe – wysyp zarodników ma barwę od kremowej do żółtej, a same zarodniki są gładkie, elipsoidalne. Uwaga na trującego bliźniaka Smardze to niezwykle charakterystyczne grzyby. Należy jednak podkreślić, że mają swojego „sobowtóra” wśród gatunków trujących. Mowa o piestrzenicy kasztanowatej, potocznie nazywanej „babim uchem”. Oba gatunki występują w zbliżonych siedliskach i pojawiają się w tym samym czasie. A to sprawia, że ryzyko fatalnej w skutkach pomyłki jest realne. Piestrzenica kasztanowata zawiera gyromitrynę – silnie toksyczną substancję, która jest niebezpieczna nawet w niewielkich ilościach. Związek ten ma działanie hemolityczne (niszczy czerwone krwinki) i powoduje ciężkie uszkodzenia narządów wewnętrznych, w tym wątroby, śledziony i nerek. Może również uszkodzić ośrodkowy układ nerwowy i wzrok. Jak rozpoznać trującego odpowiednika? Piestrzenica kasztanowata ma nieregularną, silnie pofałdowaną i przypominającą zwoje mózgowe główkę. Wnętrze jest wypełnione, komorowate, poprzerastane licznymi fałdami. Nie tworzy jednej pustej przestrzeni. W porównaniu ze smardzem, kolor piestrzenicy jest ciemniejszy, kasztanowobrązowy. Smardze występują na całym świecie, ale w Polsce są rzadkie Smardz jadalny jest grzybem kosmopolitycznym. Występuje na niemal wszystkich kontynentach. Niemal, bo wyjątkiem jest Antarktyda. Najliczniejsze stanowiska występują w Europie. Gatunek ten jest też powszechny w Ameryce Północnej i Azji. Preferowane tereny Smardz może funkcjonować zarówno jako gatunek mikoryzowy, czyli wchodzący w symbiozę z korzeniami drzew, jak i saprotroficzny – czerpiący składniki odżywcze z martwej materii organicznej. Ta szczególna cecha pozwala mu zasiedlać różnorodne środowiska – od dzikich lasów po miejskie ogrody. Jakie podłoże preferują smardze? Najczęściej spotyka się je na żyznych, bogatych w wapń glebach zasadowych. Należy jednak podkreślić, że mogą rosnąć także na kwaśnym podłożu. Grzyby te występują zarówno w lasach liściastych, jak i iglastych. Szczególnie upodobały sobie wilgotne lasy łęgowe w dolinach rzek i potoków. Smardze są spotykane w towarzystwie określonych gatunków drzew. Ich głównym partnerem jest jesion. Głównym, ale nie jedynym. Owocniki pojawiają się również w sąsiedztwie topoli, wiązów, buków, klonów i olsz. Siedliska antropogeniczne Smardze często pojawiają się na obszarach zmienionych przez człowieka. Grzyby te doskonale adaptują się do zmian w środowisku, które stwarzają idealne warunki dla ich rozwoju. Ta cecha sprawia, że często można na nie natrafić na zrębach leśnych, w miejscach po wycince drzew, a nawet na pogorzeliskach. Dla grzybiarzy to dobra informacja, bowiem zjawisko adaptacyjności grzyba sprawia, że jego zbiór jest możliwy. Dlaczego? Spieszymy z wyjaśnieniem. Większość gatunków podlega ochronie Należy pamiętać, że smardz jadalny figuruje na „Czerwonej liście roślin i grzybów Polski” z kategorią R, oznaczającą gatunek rzadki i podlega ochronie częściowej. Nie dotyczy to wyłącznie tego gatunku. Inne smardzowate, mające ten sam status, to: smardz grubonogi, smardz półwolny, smardz stożkowaty, smardz wyniosły. Jedynie smardz parastożkowaty może być zbierany bez żadnych przeszkód. Zbiory – dozwolone czy zakazane? Co to oznacza w praktyce? Status ochrony częściowej umożliwia zbiory smardzów wyłącznie na określonych terenach. W praktyce mamy zatem do czynienia z podziałem na obszary, w których grzybobranie smardzów jest dozwolone i zakazane. Bez żadnych przeszkód można schylić się po te grzyby na terenach przekształconych przez człowieka, takich jak prywatne ogrody, sady, uprawy ogrodnicze, szkółki leśne i na ogólnodostępnych terenach zielonych, np. w parkach. Gdzie nie można zbierać smardzów? Zbiór jest zakazany na wszystkich stanowiskach naturalnych. Należą do nich: lasy, rezerwaty przyrody i parki narodowe. Uwaga, wbrew temu, co sugeruje nazwa, lasy miejskie też są klasyfikowane jako obszary naturalne. Oznacza to, że w takich miejscach nie można wrzucać tych grzybów do koszyka. Taka decyzja ma uzasadnienie Dla niektórych grzybiarzy ta regulacja może wydawać się uporczywa, ale należy podkreślić, że kryje się za nią głębszy sens ekologiczny. Smardze są w Polsce traktowane jako tzw. gatunki osłonowe (umbrella species). W praktyce oznacza to, że ich obecność w danym ekosystemie świadczy o jego bioróżnorodności i wysokiej wartości przyrodniczej. Objęcie smardzów specjalnym statusem ma zatem na celu nie tylko ochronę populacji i liczebności, ale także cennych siedlisk, w których występują te grzyby. Gdzie i kiedy szukać smardzów? Znalezienie smardzów wymaga nie tylko cierpliwości, skupienia i uwagi, ale także wiedzy. Kluczowe jest, aby szukać we właściwym czasie i miejscu. Okienko otwiera się wiosną Sezon na smardze jest krótki. To wiosenne grzyby, więc pierwsze owocniki pojawiają się już pod koniec marca. Należy jednak podkreślić, że szczytowa faza wysypu przypada na kwiecień i początek maja. Na czas pojawienia się grzybów wpływa przede wszystkim pogoda. Idealne warunki pojawiają się wraz z ociepleniem po okresie wiosennych opadów, kiedy dzienna temperatura utrzymuje się na poziomie 10–15 stopni Celsjusza. Deszczowy tydzień, po którym następuje kilka słonecznych, ciepłych dni, to sygnał, by ruszyć na grzybobranie. Potencjalne siedliska Wyruszając na poszukiwania, trzeba mieć na względzie status prawny smardza i ograniczyć się do wizyty w miejscach, gdzie zbiór jest dozwolony. Na podstawie wiedzy o jego ekologii, obszar poszukiwań można zawęzić do następujących lokalizacji: tereny nadrzeczne – wilgotne brzegi rzek i potoków, zarośla i lasy łęgowe; stare sady i ogrody – szczególnie okolice starych jabłoni, gdzie grzyb znajduje sprzyjające warunki; parki i tereny zieleni miejskiej – miejsca wysypane świeżą korą lub zrębkami drewna to jedne z najbardziej obiecujących siedlisk smardzów; miejsca z naruszoną glebą – okolice kompostowników, starych ruin, a nawet tereny po pracach budowlanych. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wszedłem do lasu po zmroku. Nie spodziewałem się, co tam usłyszę
Gdy zapada zmrok, las zaczyna żyć innym rytmem. W ciszy słychać skrzydła ptaków, szelest liści i pohukiwanie sów. Nocna kąpiel leśna pozwala doświadczyć tego świata wszystkimi zmysłami.
Spis treści: Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Czym są kąpiele leśne? Ognisko, herbata i Noc Sów Na Wzgórza Dylewskie docieram o zmierzchu. Jest godzina siedemnasta. Stoję u podnóża wieży widokowej i słucham wprowadzenia przewodniczki. Niedużą grupą ruszamy w głąb lasu, by doświadczyć nocnej kąpieli leśnej. Poruszamy się w ciszy pod osłoną nocy. Jest zimno, a pod stopami wciąż chrupie śnieg. Oto las, który po zmroku opowiada swoje historie. Kąpiele leśne w nocy na Mazurach Tę noc zapamiętam na długo. Na Mazurach Zachodnich wszędzie leży śnieg i jest niemiłosiernie zimno, zwłaszcza nocą. W ostatni dzień zimy wspólnie z przewodnikiem ruszamy w głąb lasu. Dzień gaśnie, a pełnia księżyca rozświetla nam drogę. W pewnym momencie spotykamy stado saren. W tle rozbrzmiewa klangor żurawi i gęganie gęsi, a na pobliskim drzewie słyszę pulsujące gwizdy kowalika zwyczajnego (Sitta europaea). Las oddycha dźwiękiem. Wokół zapada cisza. Zamykam oczy i przytulam się do drzewa. Mam wyobrazić sobie, że drzewo jest jednym z członków mojej rodziny. Średnica pnia wzbudza podziw – nie jestem w stanie go objąć. Rozmawiam z nim. Czuję lekki dyskomfort, ale też spokój. Otwieram oczy i patrzę w stronę grubych korzeni rozchodzących się pod ziemią. Jedna z takich odnóg korzeniowych kieruje się w stronę innego drzewa. Wyobrażam sobie, że ich korzenie splatają się pod ziemią. Jakby były ze sobą spokrewnione albo zaprzyjaźnione. To tylko metafora, a jednak wydaje mi się prawdziwa. Siedzę na macie pod innym drzewem. Przykładam dłonie do uszu, układając je jak uszy słonia. W głębi lasu słyszę potężny szum wiatru. Narasta i raptownie cichnie, jakbym stał nad oceanem podczas wichury. Po chwili dociera do mnie szelest liści młodych buków (Fagus sylvatica), które utrzymały się na gałęziach przez zimę. Ich dźwięk przypomina mi wykres szybko bijącego serca na monitorze – paradoksalnie działa kojąco. Czuję się wspaniale. Bez poczucia czasu. Bez oczekiwań. W ciszy lasu i w świetle księżyca coś we mnie przestaje się spieszyć. Dopiero teraz rozumiem, jak bardzo potrzebowałem tej nocnej kąpieli leśnej. Czym jest kąpiel leśna? Kąpiel leśna to tłumaczenie japońskiego terminu shinrin-yoku, który upowszechnił się w Japonii w latach 90. XX wieku. W języku japońskim „shinrin” oznacza las, a „yoku” – kąpiel. Jej głównym założeniem jest doświadczenie lasu wszystkimi zmysłami. Koncepcja ta została stworzona jako odpowiedź na rosnący problem stresu zawodowego i wypalenia wśród japońskich pracowników korporacji. Jednym z powodów, dla których pobyt w lesie działa kojąco, są fitoncydy – naturalne substancje wydzielane przez rośliny, które mogą wspierać odporność i obniżać poziom stresu. Odkrył je w 1928 roku rosyjski biolog Borys Tokin. Kąpiel leśna, nazywana także lasoterapią, różni się od zwykłego spaceru tym, że w centrum uwagi znajduje się uważność. Uczestnicy starają się świadomie skupiać na naturze: na dźwiękach, zapachach i fakturach otaczającego ich lasu. Chodzi o to, by być tylko tu i teraz. W Polsce zajmuje się tym między innymi Monika Konarzewska, certyfikowana przewodniczka i członkini Polskiego Towarzystwa Kąpieli Leśnych. Od lat prowadzi warsztaty i szkolenia inspirowane naturą dla firm i osób indywidualnych pod szyldem „Zielona wśród ludzi” oraz „Zielono w głowie”. Ognisko, herbata i Noc Sów Nasza kąpiel leśna dobiegają końca. Razem z innymi uczestnikami dzielimy się doświadczeniami, które przed chwilą przeżyliśmy. Monika Konarzewska zaprasza nas do rozmów przy ognisku. Rozglądam się wokół. Wszędzie otacza mnie las. Po chwili degustujemy przygotowaną na miejscu leśną herbatę. Przewodniczka pyta nas, z jakich roślin może być przygotowana. Strzelam, że może z melisy. Okazuje się jednak, że napar powstał z jodły, świerka, lipy, a nawet młodych liści buka, które wiosną mają smak przypominający sałatę. Nagle jeden z uczestników słyszy w głębi lasu pojedyncze pohukiwanie. To najprawdopodobniej puszczyk zwyczajny (Strix aluco), jedna z najpospolitszych sów w Polsce. Gatunek ten dobrze przystosował się do życia blisko ludzi, a na Wzgórzach Dylewskich jest często spotykany. Pod koniec zimy puszczyki rozpoczynają okres godowy. Samce oznaczają wtedy swoje terytorium charakterystycznym, przeciągłym pohukiwaniem. Nocna kąpiel leśna połączona z Nocą Sów okazuje się jednym z najbardziej niezwykłych doświadczeń przyrodniczych, w jakich dotąd uczestniczyłem. Na zakończenie spotkania bierzemy jeszcze udział w krótkim quizie o sowach. Za poprawne odpowiedzi dostajemy cukierki. Jedno z pytań dotyczy części głowy sowy, która pomaga jej wychwytywać dźwięki. To tzw. szlara – pióra ułożone wokół oczu i dzioba, działające jak naturalna antena akustyczna. Źródła: zielonowglowie.edu.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Anglia chce strzelać do jeleni. Rząd szykuje radykalne zmiany w przepisach
Rząd Anglii chce zmian w kontroli populacji jeleniowatych. Planuje znaczące ułatwienie ich odstrzału. Celem nowego prawa, zapowiedzianego przez sekretarz d.s. środowiska Emmę Reynolds, jest ochrona lasów, upraw oraz mienia przed rosnącymi szkodami wyrządzanymi przez jelenie.
Głównym problemem ekologicznym Anglii jest brak naturalnych mechanizmów kontroli populacji. W tym kraju nie ma już drapieżników szczytowych, takich jak wilki, niedźwiedzie czy rysie. Jelenie rozmnażają się więc bez ograniczeń. Sytuację pogarsza też kryzys klimatyczny – łagodniejsze zimy pozwalają zwierzętom przetrwać dobrej kondycji, co jeszcze bardziej napędza wzrost liczebności. W Anglii występują tylko dwa rodzime gatunki jeleniowatych: jeleń szlachetny i sarna. Więcej jest, niestety, gatunków introdukowanych przez człowieka, bo aż cztery. Są to: mundżak, jelonek czubaty, daniel i sika (jeleń wschodni). Doskonale zaadaptowały się do lokalnych warunków. Jeleniowate niszczą lasy Zbyt duża ilość jeleniowatych ma katastrofalny wpływ na stan angielskich lasów, których także pozostało niewiele. Zwierzęta zjadają liście, pąki i pędy młodych drzew, a ze starszych drzew obdzierają korę. Niektóre gatunki (głównie sika) zawzięcie wycierają poroże o drzewa, co powoduje kolejne uszkodzenia. Dane rządowe wskazują, że aż 33% angielskich lasów jest w złym stanie z powodu aktywności jeleni. Co się zmieni w przepisach? Rząd odchodzi od dotychczasowej polityki opartej głównie na grodzeniu upraw i stosowaniu osłon na drzewa. Nowe prawo przyzna właścicielom i dzierżawcom ziemi uprawnienia do odstrzału w celu ochrony upraw. W ciągu 10 lat wszystkie grunty należące do skarbu państwa lub przez państwo zarządzane zostaną objęte planami kontroli populacji jeleni. W regionach o największym zagęszczeniu zwierząt prowadzone będą odstrzały. Nowy mechanizm finansowy pozwoli płacić właścicielom ziemskim za odstrzał jeleni również wtedy, gdy zwierzęta przebywają poza lasami. Ma to umożliwić szybszą interwencję tam, gdzie szkody są największe. Walka z gatunkami inwazyjnymi i korzyści gospodarcze Szczególny nacisk zostanie położony na redukcję populacji mundżaka, który jest już uznany za gatunek inwazyjny. DEFRA (Departament Środowiska, Żywności i Spraw Wiejskich) analizuje obecnie możliwość dopisania do tej listy jeleni sika oraz jelonków czubatych. Parlamentarzystka Mary Creagh podkreśla, że działania te nie tylko przywrócą równowagę przyrodniczą, ale także wesprą krajowy przemysł drzewny. Rząd planuje też wsparcie dla przemysłu mięsnego: obrót dziczyzną pochodzącą z odstrzelonych zwierząt ma pomóc obniżyć koszty i wzbogacić rynek. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Pamięć przestrzenna tego ptaka zadziwia naukowców. Bez niego wiele drzew nie miałoby szans
Orzechówka – ptak zwany zwyczajnym, który z całą pewnością nie jest zwyczajny, wbrew temu, co sugeruje jego nazwa. Trzeba bowiem podkreślić, że to właśnie przedstawiciele tego gatunku są kluczowymi „architektami” borów borealnych i górskich, co jest efektem ubocznym ich strategii przetrwania. Jak wygląda orzechówka zwyczajna? Gdzie występuje i jak wpływa na środowisko? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Mieszkaniec Palearktyki Wyspecjalizowana dieta orzechówki Ekologiczna rola orzechówki Tryb życia orzechówki Na pierwszy rzut oka, orzechówka zwyczajna (Nucifraga caryocatactes) przypomina nieco szpaka. Charakterystyczne nakrapiane upierzenie wprowadza jednak błędną sugestię. Mimo że nie jest czarna jak smoła ani czarno-biała, ten piękny, a w Polsce – także rzadki ptak reprezentuje rodzinę krukowatych, tę samą, do której zalicza się kruk, sroka czy wrona. Ptak krukowaty, który nie przypomina kruka Pod względem pokroju i wielkości, orzechówka zwyczajna przypomina nieco gołębia, z tą różnicą, że jej głowa jest większa i masywniejsza. Średnia długość ciała tego ptaka waha się w przedziale od 30 do 34 cm, a rozpiętość skrzydeł może sięgać od 52 do 58 cm. Dorosły osobnik waży do 220 g. Najcharakterystyczniejszą cechą tego ptaka jest upierzenie. Na piórach orzechówki maluje się czekoladowobrązowe tło, obficie nakrapiane białymi plamkami w kształcie kropel. Skrzydła są czarnobrązowe, z charakterystycznym metalicznym połyskiem o zielonkawym kolorze, natomiast kuper i pokrywy podogonowe – białe. Z krukowatymi najwyraźniej łączą ją dwie cechy. Pierwszą jest masywny dziób, będący niczym innym, jak przystosowaniem do wyspecjalizowanej diety. Druga to brak dymorfizmu płciowego – samce i samice są ubarwione tak samo. Mieszkaniec Palearktyki Orzechówka zwyczajna zajmuje szeroki zasięg palearktyczny, obejmujący lasy iglaste i mieszane. Można ją spotkać od Norwegii na zachodzie, przez znaczne obszary Europy, w tym populacje wyspowe w Alpach i na Bałkanach, aż po wschód Syberii, Chiny, Japonię i Koreę. W Polsce orzechówka jest nielicznym ptakiem lęgowym. Można spotkać ją przede wszystkim w Karpatach, a także na Pojezierzu Mazurskim, Podlasiu i Pomorzu, gdzie zasiedla duże kompleksy leśne. Rozproszone stanowiska tych ptaków występują także na Ziemi Kieleckiej i Lubelszczyźnie. Najłatwiej spotkać ją jesienią, gdy intensywnie żeruje. Wraz z nastaniem okresu lęgowego staje się skryta. Wówczas znacznie trudniej o obserwację. W kontekście siedliskowym, ptak ten preferuje rozległe bory iglaste i lasy mieszane, pod warunkiem obecności drzew obradzających w kaloryczne nasiona. Orzechówki są zdolne do zasiedlania terenów o zróżnicowanej wysokości, od poziomu morza do nawet 4000 m n.p.m. Populacje tych ptaków zasiedlają Alpy, Karpaty, Sudety i Ural. Zdolność do życia na tak dużych wysokościach jest możliwa dzięki górskim gatunkom sosen. Drzewa takie jak limba wytwarzają nasiona o wyjątkowo wysokiej zawartości tłuszczu. Składnik ten jest niezbędny do przetrwania w surowym klimacie. Podgatunki orzechówki W obrębie rozległego zasięgu geograficznego wyróżnia się cztery główne podgatunki, zróżnicowane morfologicznie i ekologicznie. Należą do nich: c. caryocatactes (podgatunek nominalny, występujący w Europie), c. macrorhynchos (zamieszkujący obszar od Uralu, po wschodnią Syberię i północno-wschodnie Chiny), c. rothschildi (występuje na obszarze od Kazachstanu, po północno-zachodnie Chiny), c. japonica (zamieszkuje Wyspy Kurylskie i północną Japonię). Wyspecjalizowana dieta orzechówki Tak jak pozostałe krukowate, orzechówka jest ptakiem wszystkożernym. Należy jednak podkreślić, że w jej przypadku specjalizacja pokarmowa jest znacznie wyraźniej zarysowana niż u innych przedstawicieli tej rodziny. Głównym elementem diety tego ptaka jest wysokoenergetyczny pokarm roślinny, przede wszystkim nasiona sosen, a także orzechy i żołędzie. Latem i wiosną, zwłaszcza w okresie karmienia młodych, jadłospis jest uzupełniany o białko zwierzęce, pochodzące z owadów, larw i innych bezkręgowców. W diecie orzechówki znajdują się także mięsiste owoce. Magazynowanie nasion Najbardziej złożonym, a jednocześnie – najistotniejszym pod względem ekologicznym zwyczajem żywieniowym orzechówki jest behawior magazynowania nasion. Jesienią ptaki te zaczynają gromadzić zapasy, które umożliwią im przetrwanie zimy i wczesne rozpoczęcie lęgów. Orzechówki ukrywają nasiona w strategicznie wybranych miejscach, zarówno w gruncie, jak i w dziuplach drzew. Skala tego zjawiska jest zdumiewająca. Badania wykazały, że w ciągu jednego sezonu jeden ptak może stworzyć nawet do 20 tys. kryjówek, zawierających łącznie do 100 tys. nasion o masie 50 kg. Sam proces transportu przebiega niezwykle efektywnie. Stwierdzono, że jedna orzechówka jest w stanie przenieść średnio około 140 nasion w trakcie jednego kursu, a maksymalnie – do 210. Wybór skrytek Co ciekawe, orzechówki nie wybierają miejsc magazynowania zapasów w sposób przypadkowy. Ptaki te preferują lokalizacje charakteryzujące się niską wilgotnością gleby i dużym zacienieniem. Wynika z tego, że główną motywacją orzechówki nie jest ograniczenie ryzyka kradzieży zgromadzonych zapasów przez inne zwierzęta, a maksymalizacja trwałości przechowywanego pokarmu. Ukrywanie nasion w suchym i zacienionym miejscu spowalnia procesy gnicia i przedwczesnego kiełkowania, umożliwiając spożycie niepsujących się zapasów przez długie miesiące, nawet do rozpoczęcia sezonu lęgowego. Ekologiczna rola orzechówki Behawior magazynowania nasion służy przetrwaniu, jednak nie można nie wspomnieć o nieuniknionym i pozytywnym efekcie ubocznym, jaki ta strategia wywiera na ekosystem. Część zgromadzonych skrytek zostaje zapomniana lub niewyczerpana, a pozostawione w ziemi nasiona w sprzyjających warunkach kiełkują. Mechanizm ten jest szczególnie ważny dla sosen iglastych (limby, sosny syberyjskiej), których ciężkie nasiona nie mogą być rozsiewane przez wiatr. Kształtowanie struktury leśnej Analizy ekosystemów, w których występuje ten ptak, jasno potwierdzają jej dominującą pozycję w rozsiewaniu nasion. Badania dotyczące sosny karłowatej na Hokkaido w Japonii wykazały, że orzechówka zwyczajna była odpowiedzialna za przeniesienie aż 96% wszystkich nasion transportowanych z drzew. Fakt, że orzechówka ukrywa nasiona w klastrach (średnio 12 nasion w skrytce) prowadzi do specyficznego, kępkowego wzrostu siewek limby. Znajdowanie siewek rosnących w skupiskach jest bezpośrednim dowodem na pochodzenie z magazynów tych ptaków. Ten klastrowy wzrost ułatwia im wzajemną ochronę i zwiększa szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatycznych i glebowych. Tryb życia orzechówki Jedną z najniezwyklejszych cech przedstawicieli tego gatunku jest wyjątkowo wczesny termin lęgów. Składanie jaj rozpoczyna się już w marcu, często w czasie, gdy w środowisku leśnym nadal występują warunki zimowe i mrozy. Ta strategia jest krytyczną adaptacją do środowisk borealnych, możliwą tylko dzięki zgromadzonym rezerwom pokarmowym. Gniazda, zazwyczaj umieszczone przy pniu wysokiego świerku (w rozwidleniu gałęzi), są stosunkowo nieduże. Mają natomiast grube, izolujące ścianki. Ta solidna konstrukcja jest niezbędna do zapewnienia ochrony termicznej dla lęgu w chłodnych warunkach wczesnej wiosny. Samica zwykle składa od 2 do 4 jaj, które są bladozielonkawe i pokryte ciemnymi plamkami. Inkubacja trwa około 20 dni i jest prowadzona głównie przez matkę. Opieka nad młodymi Pisklęta opuszczają gniazdo po około 25 dniach. Należy jednak wspomnieć, że opieka rodzicielska nie kończy się po wylocie. Przez kolejne kilka tygodni młode ptaki pozostają pod opieką rodziców, którzy nadal je dokarmiają. Skąd bierze się tak długi okres opieki? W środowisku, gdzie sukces młodego ptaka zależy od zdolności do zlokalizowania tysięcy ukrytych skrytek i stworzenia własnej spiżarni, rodzice muszą przekazać potomstwu zaawansowaną wiedzę przestrzenną i umiejętność oceny mikrośrodowiska. Wczesne lęgi w marcu maksymalizują czas dostępny dla młodych na rozwinięcie tych krytycznych umiejętności przed nadejściem następnej jesieni, co stanowi warunek ich samodzielnego życia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyglądają jak pradawny fenomen geologiczny. Powstały stosunkowo niedawno pod Skarżyskiem-Kamieną
Oczy Ziemi to nieoczywista, za to niezwykle interesująca atrakcja województwa świętokrzyskiego. Mówimy tu o miejscu, które łączy w sobie walory historyczne, naukowe i krajobrazowe. Jego fenomen opiera się na unikatowej symbiozie procesów geologicznych zachodzących przed milionami lat, brutalnej historii XX-wiecznej eksploatacji i nowoczesnego zarządzania leśnego, które przekształciło zapomniany kamieniołom w regionalną perłę turystyki. Gdzie znajdują się Oczy Ziemi? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niezwykłe miejsce między dwoma miastami Atrakcja, która powstała dzięki niszczycielskiej działalności Tajemnica „oczu” Walory Oczu Ziemi Oczy Ziemi jako nowoczesna atrakcja turystyczna Jak dotrzeć do Oczu Ziemi? Turystyka coraz częściej ewoluuje w kierunku poszukiwania miejsc nieoczywistych, a co za tym idzie – niezbyt zatłoczonych. Doskonałą propozycją na jednodniową wycieczkę są Oczy Ziemi. Miejsce to, choć bywa tak opisywane, nie jest rezerwatem geologicznym pod względem formalno-prawnym. Mówimy tu raczej o udostępnionym turystycznie stanowisku. Nic nie szkodzi, bo walory krajobrazowe Oczu Ziemi są ogromne, bez względu na to, jak klasyfikowana jest ta atrakcja. Niezwykłe miejsce między dwoma miastami Oczy Ziemi znajdują się w północnej części województwa świętokrzyskiego, między Suchedniowem a Skarżyskiem-Kamienną. Pod względem administracyjnym obiekt ten leży w granicach powiatu skarżyskiego, w gminie Suchedniów. W kontekście geograficznym, ta wyjątkowa atrakcja wpisuje się w mezoregion Wyżyny Kieleckiej, będącej częścią Wyżyny Małopolskiej. Teren ten charakteryzuje się specyficzną rzeźbą terenu, ukształtowaną przez ruchy górotwórcze oraz procesy erozyjne, które odsłoniły starożytne warstwy skalne. Pod względem przyrodniczym obiekt znajduje się w otoczeniu Lasów Suchedniowskich, które są częścią dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Dominują tam drzewostany jodłowo-bukowe z domieszką sosny, co nadaje okolicy walory estetyczne typowe dla regla dolnego. Otoczenie z licznymi wzniesieniami i dolinami potoków sprzyja różnorodności biologicznej, a co za tym idzie – także atrakcyjności pieszych wędrówek. Atrakcja, która powstała dzięki niszczycielskiej działalności Miejsce, które dziś zachwyca swoją estetyką, przez dziesięciolecia było polem intensywnej działalności przemysłowej. Oczy Ziemi powstały na obszarze, gdzie wcześniej funkcjonował kamieniołom Gębury. Historia eksploatacji surowca w tym miejscu jest nierozerwalnie związana z rozwojem infrastruktury komunikacyjnej Polski w XX wieku. Wydobycie piaskowca w kamieniołomie Gębury rozpoczęło się na większą skalę prawdopodobnie w okresie międzywojennym, jednak to lata II wojny światowej stanowiły czas najbardziej intensywnej i dramatycznej eksploatacji. Wówczas to niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały zasoby kamieniołomu do budowy strategicznych dróg i linii kolejowych. Po zakończeniu działań wojennych, kamieniołom nadal pełnił funkcję źródła surowca skalnego. Piaskowiec z Gębur, ze względu na swoje właściwości techniczne, był idealnym materiałem do tworzenia nasypów kolejowych i podbudowy dróg. Eksploatacja prowadzona była metodami odkrywkowymi, co doprowadziło do powstania głębokiego wyrobiska z wysokimi ścianami skalnymi. Po zaprzestaniu wydobycia, co nastąpiło w drugiej połowie XX wieku, obiekt został pozostawiony naturze. Nowy pomysł na nieczynny kamieniołom W 2019 roku Nadleśnictwo Suchedniów postanowiło uporządkować i zagospodarować ten obszar. W ramach prac wybudowano drewnianą bramę, altanę ze stołami, pomost nad zbiornikiem wodnym oraz wytyczono ścieżki dojściowe. To właśnie wtedy nazwa „Oczy Ziemi”, wcześniej funkcjonująca raczej w obiegu lokalnym i nawiązująca do specyficznych otworów w ścianie skalnej, stała się oficjalną marką turystyczną. Tajemnica „oczu” Ludzki mózg wykazuje skłonność do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych strukturach. To właśnie to zjawisko sprawia, że w owalnych otworach w pionowej ścianie skalnej widzimy ludzkie oczy. Te są rezultatem działania naturalnych procesów geologicznych i eksploatacji mechanicznej. Piaskowiec nie jest skałą jednorodną. W toku osadzania piasku powstają w nim strefy o mniejszej odporności mechanicznej. Pod wpływem działania wiatru, wody i zmian temperatury, słabsze partie skały uległy szybszemu wykruszeniu, pozostawiając charakterystyczne zagłębienia, a prace strzałowe i wydobywcze w kamieniołomie odsłoniły przekrój pionowy warstw. Walory Oczu Ziemi Słynne oczy w pionowej skale są największą atrakcją tego miejsca. Największą, ale nie jedyną. Dawny kamieniołom urzeka kontrastem między surowością skalnych ścian a taflą jeziora powstałego na dnie wyrobiska. Zbiornik ten jest efektem przecięcia zwierciadła wód podziemnych w trakcie prac wydobywczych. Woda w jeziorze charakteryzuje się niezwykłą przejrzystością oraz specyficznym, turkusowym odcieniem. Za ten efekt odpowiada fizyka rozpraszania światła i chemia roztworów wodnych. Wody nasycone krzemionką lub drobnymi cząstkami węglanu wapnia selektywnie rozpraszają krótkie fale światła (niebieskie i zielone), pochłaniając jednocześnie fale długie (czerwone). Dodatkowo brak intensywnego falowania oraz osłonięcie zbiornika przez ściany kamieniołomu sprzyja sedymentacji drobnych zawiesin, co potęguje wrażenie krystalicznej czystości. Na brzegach zbiornika i w skalnych szczelinach pojawia się roślinność pionierska. Można tam zaobserwować różne gatunki mchów, porostów i krzewów, które powoli „odzyskują” teren dla natury. Las otaczający wyrobisko stanowi naturalną barierę biologiczną, chroniącą czystość wody i zapewniającą spokój bytującym tam zwierzętom. Oczy Ziemi jako nowoczesna atrakcja turystyczna Obiekt ten jest doskonałym przykładem przemyślanego zagospodarowania terenów leśnych. Na całą infrastrukturę składają się obiekty takie jak: brama wejściowa – wykonana z masywnych bali drewnianych, stanowi wyraźny sygnał początku ścieżki dydaktycznej i turystycznej; wiata turystyczna – duża, zadaszona konstrukcja z ławami i stołami, idealna na odpoczynek nawet podczas niepogody; palenisko – wyznaczone miejsce na ognisko, które pozwala na bezpieczną integrację; pomost i kładka – drewniana konstrukcja wchodząca w głąb zbiornika wodnego, umożliwiająca bliski kontakt z taflą wody bez niszczenia brzegów; oznakowanie – tabliczki kierunkowe oraz tablice informacyjne przybliżające historię „Oczu Ziemi” oraz projektu „Okoliczne Skały”. Projekt „Okoliczne Skały” Interesującą ciekawostką jest projekt turystyczny o nazwie „Suchedniów – Okoliczne Skały”. To forma gry terenowej o prostych zasadach. W czterech wyznaczonych miejscach znajdują się skrzynki z pieczątkami. Turyści zbierają je na specjalnych kartach lub w notesach. Po zebraniu kompletu czterech pieczątek można odebrać pamiątkową odznakę. W skład projektu wchodzą cztery lokalizacje: Oczy Ziemi, Brama Piekielna, Piekło Dalejowskie, Kamień Michniowski. Jak dotrzeć do Oczu Ziemi? Dojazd do Oczu Ziemi i samo dojście na miejsce nie stanowią większego problemu. Żeby dotrzeć na miejsce, trzeba odbyć niezbyt długi spacer leśnymi szlakami. Trasa z Suchedniowa Ścieżka rozpoczyna się na ulicy Szerokiej, gdzie można zostawić samochód na leśnym parkingu. Stamtąd do przejścia pozostaje około 3 km malowniczej, płaskiej drogi leśnej, co zajmie około 45 minut. Szlak zielony (Skarżysko-Wykus) Trasa rozpoczyna się przy stacji kolejowej Suchedniów Północny. Mierzy około 2,5 km. Odbicie od głównego szlaku do kamieniołomu jest wyraźnie oznakowane. Trasa z Mostek Droga mierząca około 4 km prowadzi przez głębokie lasy. To idealna propozycja dla wszystkich, którzy chcą rozkoszować się pięknem natury i absolutną ciszą. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rydz to jeden z najcenniejszych darów lasu. Jak go rozpoznać?
Rydz, bohater wierszy i piosenek, należy do najcenniejszych darów lasu. Każdy grzybiarz chce go wrzucić do koszyka, jednak należy podkreślić, że wypatrzenie go w jesiennej ściółce nie jest łatwe. Jak wygląda mleczaj rydz? Jakie siedliska preferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak rozpoznać rydza? Gdzie i kiedy szukać rydzów? Wyjątkowy, ale nie unikatowy Potocznie mianem rydza określa się kilka gatunków grzybów z rodzaju mleczaj. Należy jednak podkreślić, że jest tylko jeden archetypiczny przedstawiciel tej grupy – mleczaj rydz, czyli Lactarius deliciosus. Obok borowika szlachetnego i popularnego podgrzybka, należy do najcenniejszych grzybiarskich trofeów. Trudno się temu dziwić. Już sama naukowa nazwa, a dokładnie – jej drugi człon, wskazuje na największy walor tego gatunku. „Deliciosus” znaczy „pyszny”. Jak rozpoznać rydza? Należy pamiętać, że pewna identyfikacja grzybów w terenie jest podstawą bezpiecznego grzybobrania. Rydz jest dość charakterystycznym gatunkiem, ale diabeł, jak zawsze, tkwi w szczegółach. Kapelusz w kolorach jesieni Pierwszym i najcharakterystyczniejszym elementem grzyba, który od razu rzuca się w oczy, jest jego kapelusz. U rydza jego średnica waha się od 4 do 12 cm. Paleta barw jest typowo jesienna – od cielisto-czerwonej, przez różne odcienie intensywnie pomarańczowego, aż po kolor marchewkowy. Kluczową cechą, która ułatwia rozpoznanie (występującą zwłaszcza na młodych, dobrze zachowanych owocnikach), są ciemniejsze pręgi, układające się na powierzchni kapelusza w koncentryczne okręgi. Powierzchnia kapelusza jest gładka. Gdy powietrze jest wilgotne, staje się lepka i lekko śluzowata. W okresie suszy pozostaje matowa. W miejscach uszkodzenia i u starszych okazów pojawiają się zielonkawe lub szarozielone przebarwienia. Te są rezultatem naturalnego procesu utleniania pigmentów. Kruche blaszki Rydze to grzyby z blaszką. Oznacza to, że u przedstawicieli tego gatunku, spód (czyli hymenofor) jest poprzecinany cienkimi, listkowatymi strukturami. Blaszki rydza są gęsto rozmieszczone, cienkie i wyjątkowo kruche. Mają kolor pomarańczowo-żółty, zbliżony do barwy kapelusza. Są przyrośnięte do trzonu lub lekko na niego zabiegają. Zdarza się, że w okolicach trzonu struktury te są rozwidlone. Wykazują charakterystyczną reakcję na uszkodzenie. Dotknięte, ściśnięte lub złamane, zaczynają powoli zmieniać barwę na szaro-zielonkawą. Pusty trzon Trzon rydza ma kształt cylindryczny. Osiąga wysokość od 3 do 7 cm, a jego obwód zamyka się w przedziale od 1 do 2,5 cm. Najczęściej jest jaśniejszy od kapelusza – blado-pomarańczowy, często z białawym nalotem. Warto wspomnieć, że ten element ma dwie charakterystyczne cechy. Po pierwsze, na jego powierzchni są widoczne płytkie, jamkowate plamki w intensywniejszym, pomarańczowym kolorze. Po drugie, wewnętrzna struktura trzonu zmienia się z wiekiem. U młodych owocników, jest pełny i zwarty. Należy jednak podkreślić, że szybko staje się pusty w środku, gąbczasty, a u dojrzałych okazów – wyraźnie rurowaty. Miąższ i mleczko Stosunkowo gruby i zwarty (a przy tym – dość kruchy) miąższ rydza ma barwę od kremowej do blado-pomarańczowej. Przełamuje się nieregularnie, nie włókniście. Po naciśnięciu lub przełamanie dolnej części grzyba – kapelusza, blaszek czy trzonu – natychmiast zaczyna sączyć się z niego płyn, nazywany mleczkiem. Charakteryzuje się intensywnym kolorem – jaskrawo-pomarańczowym lub marchewkowym. Co ważne, jego barwa nie zmienia się w kontakcie z powietrzem. Po pewnym czasie może najwyżej nieco zjaśnieć lub pociemnieć. Surowy miąższ i mleczko mają łagodny smak, który po chwili staje się gorzkawy, a nawet cierpki. Ta cecha całkowicie zanika po obróbce termicznej grzyba. Zapach jest przyjemny. Można doszukać się w nim słodkawych, owocowych nut. Gdzie i kiedy szukać rydzów? W kwestii zajmowanych siedlisk, mleczaj rydz jest dość wybrednym grzybem. Pojawia się wyłącznie w lasach i młodnikach iglastych. Preferuje gleby lekkie, piaszczyste i przepuszczalne. Rzadko spotyka się go na ciężkich, gliniastych czy podmokłych terenach. Należy podkreślić, że mówimy tu o gatunku światłolubnym. Nasłonecznione miejsca, gdzie promienie słoneczne docierają do dna lasu (jak obrzeża lasów, leśne polany, trawiaste pobocza dróg leśnych i przerzedzone drzewostany), stwarzają największe szanse na obfite zbiory. Warto wspomnieć, że rydze pojawiają się wyłącznie w czystych, niezdegradowanych siedliskach. Symbioza z drzewami Wyruszając na grzybobranie, warto wiedzieć, że jako wysoce wyspecjalizowany grzyb, Lactarius deliciosus tworzy symbiozę z sosnami. Poszukiwania pod dębami, bukami, a nawet świerkami są skazane na niepowodzenie. Obszar zbiorów należy więc zawęzić do lasów sosnowych, zwłaszcza młodników i obrzeży starszych borów. Jesienny grzyb Sezon na rydze jest dość długi. Zaczyna się w sierpniu, a kończy – w listopadzie. Zdarza się, że owocniki mleczaja rydza utrzymują się aż do pierwszych silnych przymrozków. Największy wysyp najczęściej przypada na wrzesień i październik. Szczególnie obfitych zbiorów można spodziewać się po okresie obfitych opadów, po których nastąpiły cieplejsze, słoneczne dni. Wyjątkowy, ale nie unikatowy Ze względu na wyborne walory smakowe, rydze należą do najpopularniejszych grzybów jadalnych. Ich charakterystyczny wygląd może jednak zwieść niedoświadczonych grzybiarzy. Trzeba bowiem wiedzieć, że w lesie można spotkać przynajmniej kilka podobnych do niego gatunków. Nie wszystkie można wrzucić do koszyka. Grzyby jadalne podobne do rydza Wśród grzybów jadalnych, których owocnik jest podobny do mleczaja rydza, należy wymienić następujące gatunki: mleczaj świerkowy – rośnie wyłącznie pod świerkami, a jego mleczko po około 30 minutach zmienia kolor na czerwono-fioletowy; mleczaj jodłowy – rośnie pod jodłami i nie zielenieje po uszkodzeniu; mleczaj zmienny – ma oliwkowo-zielony kapelusz, a jego mleczko przebarwia się na kolor winno-czerwony; mleczaj czerwieniejący – jego mleczko ma winno-czerwony kolor. Grzyby trujące podobne do rydza W kwestii bezpieczeństwa, odróżnienie rydza od wyżej wymienionych gatunków nie jest szczególnie istotne. Wszystkie są jadalne, choć warto podkreślić, że Lactarius deliciosus jest z nich najsmaczniejszy. Trzeba jednak wiedzieć, że mleczaj rydz ma też trujących sobowtórów, więc ewentualna pomyłka podczas grzybobrania może mieć fatalne skutki. Są to: mleczaj modrzewiowy – gatunek ten występuje wyłącznie pod modrzewiami, a jego mleczko ma białą barwę; mleczaj wełnianka – na brzegu kapelusza ma wyraźnie widoczne włoski, a jego mleczko jest białe. Po nadgryzieniu, można wyczuć wyraźnie piekący smak. Pierwszy z wymienionych jest uważany za gatunek lekko trujący. Jego spożycie najczęściej wywołuje lekkie dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Z kolei drugi – mleczaj wełnianka – może wywoływać bardziej dotkliwe dolegliwości żołądkowo-jelitowe, ale także nie jest klasyfikowany jako śmiertelnie trujący. Nie można jednak nie wspomnieć, że ze względu na podobny kształt kapelusza, niedoświadczeni grzybiarze mogą pomylić rydza także z krowiakiem podwiniętym. Ten gatunek jest znacznie bardziej toksyczny, a jego spożycie może wywołać śmiertelną reakcję układu odpornościowego. Cenna wskazówka – w odróżnieniu od mleczajów, krowiak podwinięty nie ma mleczka. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta zapomniana nazwa kryje leśnego czyściocha. Co jaźwiec robi dla naszych lasów?
Jaźwiec to nie tylko wszystkożerny drapieżnik, ale również architekt imponujących nor. Oto ciekawostki o jednym z najbardziej tajemniczych mieszkańców naszych lasów.
Spis treści: Czy jaźwiec to borsuk? Jak wygląda jaźwiec? Borsuk: zasięg występowania Czy jaźwiec jest pod ochroną? Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Czym żywi się borsuk? Czy borsuk zapada w sen zimowy? Pod tą dawną, nieco zapomnianą nazwą kryje się zwierzę prowadzące typowo nocny tryb życia, a więc rzadko widziane na żywo, ale znane każdemu z literatury i opowieści przyrodniczych. To borsuk, którego obecność w lesie nie tylko reguluje populację drobnych zwierząt, ale także wpływa na strukturę gleby i równowagę ekosystemu. Czy jaźwiec to borsuk? W polskiej tradycji i języku ludowym słowo jaźwiec od wieków odnosi się do tego samego gatunku, który dziś znamy jako borsuk europejski (Meles meles). To dawna, nieco zapomniana nazwa, która przetrwała w gwarach i starych tekstach literackich. Współczesne określenie borsuk wywodzi się z języków tureckich. Choć w codziennym języku jaźwiec niemal zanikł, warto o nim pamiętać. Nazwa ta niesie ze sobą pewien klimat dawnych czasów, kiedy zwierzęta opisywano nie tyle naukowo, ile poetycko – przez pryzmat ich zachowań i relacji z człowiekiem. Słowo jaźwiec pochodzi najprawdopodobniej od prasłowiańskiego określenia oznaczającego „norę” lub „jamę”, co doskonale oddaje zamiłowanie tego zwierzęcia do kopania rozbudowanych podziemnych systemów korytarzy. Jak wygląda jaźwiec? Borsuk europejski wyróżnia się masywną i zwartą sylwetką, co sprawia, że już na pierwszy rzut oka trudno go pomylić z innymi ssakami. Dorosły osobnik osiąga długość ciała od 60 do 90 cm, a jego waga może sięgać nawet 20 kilogramów, zwłaszcza jesienią, gdy gromadzi zapasy tłuszczu. Jego krótkie, silne nogi i wydłużony tułów zdradzają, że to zwierzę jest doskonale przystosowane do życia pod ziemią. Najbardziej rozpoznawalną cechą borsuka jest jego czarno-biała maska – dwa czarne pasy biegnące od nosa, przez oczy, aż po kark kontrastują z białym tłem sierści. Takie ubarwienie nie tylko pomaga w kamuflażu, ale także może pełnić funkcję sygnałową w kontaktach z innymi borsukami. Futro borsuka jest gęste i odporne na wilgoć, co chroni go przed chłodem oraz błotem w czasie nocnych wędrówek. Mimo krępej sylwetki jaźwiec porusza się zaskakująco zwinne. Potrafi szybko kopać i sprawnie biegać, gdy zajdzie taka potrzeba. W odróżnieniu od wielu innych drapieżników, jego pazury są przystosowane bardziej do kopania niż do polowania – to właśnie one pozwalają mu tworzyć imponujące systemy nor i korytarzy podziemnych. Borsuk: zasięg występowania Borsuk europejski ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący niemal całą Europę oraz znaczną część Azji, aż po wschodnie krańce kontynentu. W Polsce jaźwiec jest gatunkiem pospolitym, unika jedynie terenów wysokogórskich oraz gęsto zaludnionych miast. Najchętniej wybiera obszary o urozmaiconej rzeźbie terenu i lekkich glebach, które ułatwiają kopanie nor. Dzięki zdolnościom przystosowawczym i szerokiemu spektrum pożywienia, borsuk świetnie radzi sobie w różnych typach środowisk. Najczęściej występuje w lasach mieszanych, na obrzeżach pól i w pobliżu łąk, gdzie łatwo znaleźć pożywienie. Jego obecność zdradzają kopce ziemi, wydeptane ścieżki i charakterystyczne nory z kilkoma wejściami. Borsuki odgrywają istotną rolę w przyrodzie – regulują liczebność drobnych gryzoni i owadów, pomagają w rozkładzie organicznych szczątków, a ich działalność podziemna poprawia strukturę gleby. Mimo to przez wiele lat były postrzegane jako szkodniki, co prowadziło do ich regularnego tępienia. Czy jaźwiec jest pod ochroną? Obecnie borsuk europejski nie jest gatunkiem ściśle chronionym w Polsce. Co więcej, podlega gospodarce łowieckiej. W praktyce oznacza to, że można na niego polować w określonych terminach i na zasadach ściśle regulowanych przez prawo łowieckie – sezon polowań trwa zwykle od początku września do końca listopada. Z uwagi jednak na rosnącą świadomość ekologiczną i niewielkie szkody wyrządzane przez ten gatunek, polowania na borsuki nie są dziś zbyt popularne. Populacja borsuka w Polsce jest stabilna, choć lokalnie może się różnić w zależności od dostępności siedlisk i presji człowieka. W wielu regionach obserwuje się nawet jej powolny wzrost, co między innymi o poprawie warunków środowiskowych. Jaźwiec, dawny mieszkaniec pradawnych puszcz, nadal pozostaje ważnym elementem naszych ekosystemów – cichym, lecz niezastąpionym strażnikiem równowagi w lesie. Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Jaźwiec to prawdziwy architekt lasu. Jego nory należą do najbardziej skomplikowanych konstrukcji w świecie ssaków. Potrafią mieć wiele wejść, kilka poziomów i wiele metrów długości. Co ciekawe, niekiedy są użytkowane przez wiele pokoleń, a kolejne rodziny borsuków rozbudowują je i modernizują w miarę potrzeb. Wnętrze nory jest przemyślane z niemal inżynierską precyzją. Znajdują się tam osobne komory: sypialniane i wentylacyjne a nawet magazyny na zapasy ściółki i jedzenia. Borsuki regularnie sprzątają swoje legowiska, wynosząc z nich resztki pożywienia i zanieczyszczenia. To niezwykle czyste zwierzęta – nigdy nie załatwiają swoich potrzeb fizjologicznych w miejscu, w którym mieszkają. W tym celu kopią niewielkie dołki w pobliżu wejścia do nory, które pełnią funkcję naturalnych toalet. Takie zachowanie nie tylko utrzymuje wnętrze nory w idealnej czystości, ale również ogranicza ryzyko chorób i pasożytów. To właśnie ta dbałość o czystość i porządek sprawiła, że w folklorze przypisywano im cechy „czyściochów” wśród leśnych zwierząt. Czym żywi się borsuk? Jaźwiec ma niezwykle zróżnicowaną dietę, co pozwala mu przetrwać w różnych środowiskach. Choć zaliczany jest do drapieżników, w rzeczywistości to wszystkożerca z wyraźnym upodobaniem do pokarmu zwierzęcego. Jego menu obejmuje dżdżownice, larwy owadów, ślimaki, małe gryzonie, a czasem nawet padlinę. Dzięki znakomitemu węchowi potrafi namierzyć ofiarę ukrytą głęboko w ziemi. Latem i jesienią jaźwiec chętnie sięga również po owoce leśne, żołędzie, kukurydzę czy grzyby. Wie zatem doskonale, co można bezpiecznie jeść w lesie. Taka dieta pozwala mu zmagazynować tłuszcz niezbędny do przetrwania zimy. Ich sposób żerowania ma pozytywny wpływ na środowisko. Przewracając ziemię w poszukiwaniu bezkręgowców, borsuki napowietrzają glebę i przyczyniają się do rozsiewania nasion. W ten sposób odgrywają ważną rolę ekologiczną w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów. Czy borsuk zapada w sen zimowy? Odpowiedź na to pytanie nie jest wbrew pozorom taka jednoznaczna. Borsuk nie hibernuje w takim sensie, jak np. nietoperze, chomiki europejskie czy susły. Zamiast tego zapada w stan ograniczonej aktywności – coś w rodzaju lekkiego snu zimowego, który pozwala mu przetrwać chłody przy minimalnym wydatku energii. Jesienią, gdy temperatury spadają, jaźwiec intensywnie się tuczy, gromadząc zapasy tłuszczu. W tym okresie może przybrać nawet kilka kilogramów. Gdy nadejdą mrozy, zamyka wejście do nory i spędza większość czasu w jej wnętrzu, przesypiając najchłodniejsze tygodnie. Jednak podczas cieplejszych dni potrafi się obudzić, opuścić schronienie i poszukać pożywienia i wody. Taka elastyczność pozwala mu przetrwać różne warunki klimatyczne. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Podgrzybek brunatny wcale się tak nie nazywa! Czy na pewno określasz go poprawnie?
Podgrzybek brunatny pozostaje symbolem polskiego grzybobrania i jednym z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców leśnego runa. Ten jadalny, smaczny i często spotykany grzyb od wieków towarzyszy jesiennym wyprawom do lasu, a jego ciemnobrązowy kapelusz stał się niemal ikoną rodzimej mykoflory. Warto jednak wiedzieć, że za tą popularną nazwą kryje się gatunek o ciekawym pochodzeniu, niezwykle ważnej roli w ekosystemie i, z uwagi na kontrowersje wokół jego nazwy, wywołujący dyskusję między grzybiarzami i językoznawcami.
Spis treści: Jak wygląda podgrzybek brunatny? Występowanie Czy podgrzybek brunatny jest jadalny? Z czym można pomylić podgrzybka? Najpopularniejszy przedstawiciel rodzaju Imleria, podgrzybek brunatny, zgodnie z rekomendacją Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego powinien być nazywany podgrzybem brunatnym (Imleria badia). Choć forma „podgrzybek” jest powszechnie używana, to termin „podgrzyb” uznaje się za poprawny biologicznie i zgodny z aktualnym nazewnictwem systematycznym. Rodzaj Imleria, do którego należy podgrzyb brunatny, obejmuje niewielką liczbę gatunków. W polskim nazewnictwie zwyczajowym jako podgrzybki określa się również dwa inne grzyby z blisko spokrewnionego rodzaju Xerocomus: podgrzybka zajączka (Xerocomus subtomentosus) i podgrzybka grubosiatkowanego (Xerocomus ferrugineus). W praktyce jednak to właśnie podgrzybek brunatny pozostaje najbardziej znanym i najczęściej zbieranym przedstawicielem tej grupy. Jak wygląda podgrzybek brunatny? Podgrzyb brunatny to średniej wielkości grzyb rurkowy, którego wygląd jest dobrze znany większości grzybiarzy. Jego kapelusz osiąga zwykle od 4 do 12 cm średnicy, choć w sprzyjających warunkach może dorastać nawet do 15 cm. Początkowo jest półkulisty, później bardziej spłaszczony. Kapelusz ma barwę ciemnobrunatną lub kasztanową, często z jaśniejszymi przebarwieniami. W wilgotnych warunkach jest lekko śliska, a w czasie suszy – matowa i aksamitna w dotyku. Spód kapelusza tworzą rurki i pory, które u młodych owocników mają barwę białą lub jasnożółtą, z czasem oliwkową. Po naciśnięciu zabarwiają się na niebiesko lub granatowo, co jest charakterystyczną cechą tego gatunku. Trzon (noga) ma kształt walcowaty, do 10 cm wysokości, o barwie od żółtobrązowej po ciemnobrązową. W górnej części trzon jest jaśniejszy, w dolnej zaś jest często pokryty drobnymi, ciemniejszymi włókienkami. Miąższ podgrzybka brunatnego jest zwarty, w młodych egzemplarzach twardy, później mięknie. Ma barwę białawą lub jasnożółtą i po przekrojeniu lekko sinieje, jednak nie tak intensywnie jak u borowika ceglastoporego. Cechą wyróżniającą podgrzyba brunatnego spośród innych borowikowatych jest właśnie to delikatne sinienie miąższu po przekrojeniu. Dla doświadczonych grzybiarzy, którzy kierują się zasadami bezpiecznego zbierania grzybów, to jeden z najpewniejszych sposobów rozpoznania gatunku. Występowanie Podgrzybek brunatny jest gatunkiem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym w Europie, a także w Japonii, Australii i Ameryce Północnej. W Polsce należy do najbardziej znanych i najczęściej spotykanych grzybów jadalnych. Rośnie głównie w lasach iglastych, szczególnie pod sosnami i świerkami, ale można go też spotkać w lasach mieszanych i na skrajach dróg leśnych. Lubi gleby kwaśne i piaszczyste. Często pojawia się na wrzosowiskach, w borach sosnowych czy w pobliżu mchów. Sezon na podgrzybki trwa zazwyczaj od lipca do listopada, choć w cieplejszych latach pierwsze owocniki można zauważyć już w czerwcu. Grzyb ten często występuje masowo po deszczowych okresach późnego lata i wczesnej jesieni. Czy podgrzybek brunatny jest jadalny? Tak, podgrzybek brunatny jest jadalny o poddaniu go obróbce termicznej i należy do najbardziej cenionych grzybów w polskiej kuchni. Ze względu na swój łagodny smak i przyjemny aromat jest doskonały zarówno do suszenia, jak i marynowania czy mrożenia. W odróżnieniu od niektórych borowików, podgrzyb brunatny zachowuje ładny kolor po obróbce cieplnej i nie rozpada się podczas gotowania. Warto jednak pamiętać, że jak większość grzybów rurkowych nie powinien być spożywany na surowo. Obróbka cieplna jest konieczna, aby zneutralizować naturalne substancje drażniące. W składzie podgrzyba brunatnego znajdziemy białko, błonnik, witaminy z grupy B oraz liczne mikroelementy, m.in. potas, fosfor i żelazo. Jego wartość odżywcza jest umiarkowana, ale dla wielu smakoszy stanowi esencję leśnych aromatów jesieni. Z czym można pomylić podgrzybka? Choć podgrzyb brunatny ma dość charakterystyczny wygląd, w praktyce można go pomylić z kilkoma innymi gatunkami. Najczęściej mylony jest z: goryczakiem żółciowym (Tylopilus felleus) – niejadalnym grzybem o podobnym kolorze kapelusza, ale gorzkim smaku. Różni się też obecnością jasnej, wyraźnej siateczki na trzonie; borowikiem szlachetnym (Boletus edulis) – znacznie większym i masywniejszym, z jaśniejszymi rurkami i grubszym trzonem, na którym występuje delikatna, biała siateczka; piaskowcem kasztanowatym (Gyroporus castaneus) – mniejszym gatunkiem, który nie sinieje po przekrojeniu, ma natomiast bardziej kruchy miąższ i jaśniejszy odcień kapelusza. Warto pamiętać, że reakcja sinienia oraz brak siateczki na trzonie to cechy najłatwiej pozwalające odróżnić podgrzybka brunatnego od innych gatunków. Podgrzybek a borowik Podgrzybek brunatny, mimo że potocznie nazywany jest „młodszym bratem borowika”, w sensie systematycznym należy do innego rodzaju, Imleria, a nie Boletus. Oba należą do rodziny borowikowatych (Boletaceae), stąd ich podobieństwo w budowie. Najważniejsze różnice między podgrzybkiem a borowikiem szlachetnym to: budowa trzonu – u podgrzybka smukła, bez siateczki; u borowika grubsza i często siateczkowata, kapelusz – u podgrzyba ciemniejszy, aksamitny; u borowika jaśniejszy, bardziej połyskliwy, rurki i sinienie – u podgrzybka pory sinieją po dotknięciu; u borowika pozostają jasne, smak – oba gatunki są jadalne i cenione, choć borowik szlachetny uchodzi za bardziej aromatyczny. Podgrzybek brunatny jest chętnie wykorzystywany w zupach, sosach, bigosie czy farszach. Wysuszony, stanowi podstawę aromatycznych przypraw grzybowych, które dodają głębi wielu tradycyjnym potrawom. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Prawdziwek w polskich lasach, czyli jak rozpoznać borowika szlachetnego
Borowik szlachetny, znany też jako prawdziwek, to gatunek, który nieprzypadkowo uchodzi za najbardziej cenionego jadalnego grzyba. Wyróżnia się nie tylko walorami smakowymi, ale także eleganckim wyglądem i dużą wartością odżywczą. Zarówno doświadczeni grzybiarze, jak i początkujący amatorzy lasu cenią prawdziwka za majestatyczny wygląd i niepowtarzalny aromat. Warto jednak wiedzieć, że wśród podobnych gatunków kryją się także niejadalne sobowtóry, które łatwo pomylić z borowikiem szlachetnym.
Spis treści: Wygląd – opis borowika szlachetnego Występowanie Zastosowanie i właściwości borowika szlachetnego Podobne gatunki Borowik szlachetny (Boletus edulis) to duży, masywny grzyb rurkowy o imponującym wyglądzie i harmonijnych proporcjach. W sprzyjających warunkach osiąga nawet 25 cm średnicy kapelusza, a jego mięsisty trzon może dorastać do 20 cm wysokości. To właśnie ta okazałość w połączeniu z przyjemnym, orzechowym zapachem, sprawia, że prawdziwek jest uznawany za jednego z najpiękniejszych przedstawicieli rodziny borowikowatych (Boletaceae). Wygląd – opis borowika szlachetnego Kapelusz i rurki Kapelusz borowika szlachetnego u młodych owocników jest półkolisty, z wiekiem staje się bardziej rozpostarty i lekko spłaszczony. Jego powierzchnia jest gładka, czasem delikatnie pomarszczona, w zależności od warunków pogodowych może być sucha lub lekko śluzowata po deszczu. Barwa kapelusza waha się od jasnobrązowej po ciemnokasztanową, a brzeg zazwyczaj pozostaje jaśniejszy. Od spodu kapelusza znajdują się rurki, które u młodych osobników są białe, później żółtawe, aż w końcu oliwkowozielone. Po naciśnięciu nie zmieniają koloru. Miąższ Miąższ prawdziwka jest biały, zwarty, jędrny i nie zmienia barwy po przekrojeniu. Ma łagodny, lekko orzechowy smak oraz przyjemny, charakterystyczny zapach, który nasila się podczas suszenia. U starszych egzemplarzy może być nieco gąbczasty, szczególnie w dolnej części trzonu, ale wciąż pozostaje jadalny. Trzon Trzon borowika szlachetnego jest masywny i pełny, często beczułkowaty u młodych egzemplarzy, ale z wiekiem wydłuża się i staje się bardziej cylindryczny. Powierzchnia ma jasny, kremowo-brązowy odcień i ozdobiona jest delikatną, białą lub jasnobeżową siateczką, najlepiej widoczną w górnej części. U starszych okazów siateczka staje się mniej wyraźna, ale wciąż jest widoczna gołym okiem. Występowanie Borowik szlachetny jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w Europie i Ameryce Północnej (szczególnie w zachodniej części kontynentu). W Polsce występuje pospolicie w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, szczególnie pod świerkiem, sosną, dębem i bukiem. Tworzy mikoryzę z korzeniami drzew, co oznacza, że żyje z nimi w symbiozie, wymieniając substancje odżywcze. Zobacz też: globalny atlas podziemnej grzybni. Owocniki pojawiają się od czerwca do listopada, przy czym najlepsze warunki do wzrostu występują po ciepłych deszczach, zwłaszcza w drugiej połowie lata i na początku jesieni. Borowiki często wyrastają w grupach po kilka sztuk w niewielkiej odległości, a niekiedy tworzą kręgi. Zastosowanie i właściwości borowika szlachetnego Borowik szlachetny to grzyb o wysokiej wartości kulinarnej. Ceniony jest za swój głęboki smak i aromat, który zyskuje intensywność podczas suszenia. Stanowi podstawę wielu tradycyjnych potraw kuchni polskiej – od sosów i zup po farsze, pierogi i bigos. Jego wartość odżywcza jest stosunkowo wysoka. Zawiera białko, błonnik, węglowodany oraz witaminy z grupy B. Borowik szlachetny jest również źródłem potasu, fosforu, żelaza i miedzi. Choć nie jest bardzo kaloryczny, należy pamiętać, że grzyby są ciężkostrawne, dlatego nie poleca się ich dzieciom, osobom starszym i borykającym się z problemami żołądkowymi. Borowik szlachetny to nie tylko najbardziej rozpoznawalny grzyb w Polsce, ale też gatunek o ogromnym znaczeniu przyrodniczym i kulturowym. Jego obecność świadczy o zdrowiu ekosystemu leśnego, a jego walory smakowe od pokoleń inspirują kuchnię i tradycję. Ciekawostką jest, że suszone prawdziwki zawierają naturalne związki aromatyczne, które nadają potrawom głęboki smak – dlatego bywają stosowane jako naturalny wzmacniacz smaku. Podobne gatunki Borowika szlachetnego można pomylić z innymi gatunkami, zarówno jadalnymi, jak i trującymi. Dlatego zawsze warto stosować się do zasad bezpiecznego grzybobrania. Do podobnych gatunków jadalnych należą: borowik sosnowy (Boletus pinophilus) – ma ciemniejszy kapelusz i często czerwonawy odcień trzonu, rośnie głównie pod sosnami; borowik usiatkowany (Boletus reticulatus) – pojawia się wcześniej w sezonie (nawet w maju), ma jaśniejszy kapelusz i wyraźniejszą siateczkę na trzonie. Natomiast niejadalnym gatunkiem grzyba podobnym do prawdziwka jest goryczak żółciowy (Tylopilus felleus), którego młode okazy bardzo przypominają borowika szlachetnego. Różnice między tymi gatunkami widać dopiero po dokładniejszym przyjrzeniu się – rurki goryczaka z czasem przybierają różowy lub czerwonawy odcień, a jego trzon ma jasnożółtawą barwę i pokryty jest wyraźną, brązową siateczką, znacznie bardziej wypukłą niż u prawdziwka. Dodatkowo po dotknięciu miąższ goryczaka brązowieje, podczas gdy borowik nie zmienia barwy. Borowik szlachetny a szatan Choć borowik szlachetny i borowik szatański mogą wyglądać podobnie na pierwszy rzut oka, różnice między nimi są wyraźne. Borowik szlachetny ma biały miąższ, który nie zmienia koloru po przecięciu, oraz jasnobrązowy trzon z delikatną siateczką. Jego zapach jest przyjemny, a smak łagodny. Z kolei borowik szatański charakteryzuje się czerwonym trzonem, żółtymi rurkami, które po dotknięciu sinieją, oraz nieprzyjemnym, zgniłym zapachem. Po przekrojeniu jego miąższ błyskawicznie sinieje. Borowik szatański jest trujący, a jego spożycie może prowadzić do silnych dolegliwości żołądkowych, a w ciężkich przypadkach do utraty przytomności i spadku ciśnienia. Dlatego podczas grzybobrania warto zwrócić uwagę na kolor rur, trzonu i zapach – to najpewniejsze sposoby na odróżnienie prawdziwego borowika szlachetnego od jego toksycznego krewnego. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy zła sława strzyżaka sarniego jest uzasadniona? Podpowiadamy, jak uniknąć ataku latającego „kleszcza
Na sam dźwięk jego nazwy wielu miłośników lasu odczuwa niepokój. Strzyżak sarni, zwany też „latającym kleszczem”, dorobił się opinii jednego z najbardziej nielubianych owadów w Polsce. Choć jego ukąszenia bywają bolesne, a kontakt z nim nie należy do przyjemnych, ten mały pasożyt jest też fascynującym przykładem przyrodniczej specjalizacji. Przystosował się do życia w sierści jeleniowatych oraz potrafi błyskawicznie zmieniać zachowanie i formę po znalezieniu gospodarza. Czy rzeczywiście zasłużył na swoją złą sławę, czy może jego rola w przyrodzie jest bardziej złożona, niż sądzimy?
Spis treści: Strzyżak sarni – występowanie Czy strzyżak gryzie? Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Znaczenie ekologiczne strzyżaków Strzyżak sarni (Lipoptena cervi), znany również jako strzyżak jeleni lub potocznie „latający kleszcz”, jest owadem z rzędu muchówek. Dorosłe osobniki osiągają długość od 5 do 6 mm (bez skrzydeł) i mają charakterystycznie spłaszczone ciało o brunatnym kolorze opatrzone długimi na 5,5–6 mm skrzydłami. Głowa strzyżaka jest szeroka, z małymi oczami i wyraźnie zredukowaną płytką zacieminiową. Odnóża zakończone pazurkami czepnymi pozwalają owadowi pewnie trzymać się sierści zwierzęcia. Twardy, chitynowy pancerzyk utrudnia ich zgniecenie. Samice, po zapłodnieniu, rodzą larwy bezpośrednio w futrze żywiciela. Strzyżaki odrzucają skrzydła po znalezieniu żywiciela. Dzięki temu strzyżaki pozostają przyczepione do futra swojego żywiciela na stałe, co ułatwia im pobieranie krwi. To właśnie ta cecha spowodowała, że owady te są nazywane „latającymi kleszczami”. Strzyżak sarni – występowanie Strzyżaki są szeroko rozpowszechnione na obszarach o klimacie umiarkowanym. W Europie spotykane są w lasach i na ich obrzeżach, od Skandynawii po kraje południowej Europy, a także w północnych Chinach i na Syberii. Gatunek został również przeniesiony do Ameryki Północnej. Najczęściej obserwuje się je od czerwca do września, choć w ciepłe i suche jesienie mogą aktywnie polować nawet do października. Strzyżaki pasożytują głównie na ssakach leśnych – sarnach, jeleniach, łosiach, a sporadycznie na borsukach . Ich obecność jest szczególnie zauważalna w pobliżu uczęszczanych przez zwierzęta ścieżek czy polan. Dzięki niewielkim rozmiarom i zdolności do lotu strzyżaki mogą w krótkim czasie opanować spory obszar lasu, a także znaleźć żywicieli. Stanowią istotny element ekosystemu, będąc pożywieniem dla drapieżników żywiących się owadami. Czy strzyżak gryzie? Tak, strzyżaki gryzą. Ich ukąszenia są zazwyczaj niegroźne dla życia człowieka. Owady te nie rozmnażają się na ludziach, a człowiek jest dla nich przypadkowym żywicielem. Jednak ukąszenie strzyżaka sarniego jest bolesne i może wywołać reakcję alergiczną. Po ugryzieniu na skórze pojawia się swędząca grudka, która może utrzymywać się od 2 do 3 tygodni, a w niektórych przypadkach nawet do roku. U osób szczególnie wrażliwych może rozwinąć się wtórna reakcja alergiczna, objawiająca się rumieniem i silnym świądem, trwającym nawet kilka miesięcy. Strzyżaki mogą dostać się w trudno dostępne miejsca – pod powieki, do uszu czy między włosy, a ich nóżki z haczykami utrudniają ich usunięcie. Mimo że ugryzienia są bolesne i mogą powodować dyskomfort, nie udowodniono, że strzyżaki przenoszą boreliozę. Mogą natomiast, w rzadkich przypadkach, przenosić drobnoustroje powodujące zmiany skórne u zwierząt, na których pasożytują. Strzyżak a kleszcz Choć w wyglądzie strzyżak jeleni przypomina kleszcza, biologicznie są to zupełnie różne organizmy. Strzyżaki należą do muchówek, a kleszcze do pajęczaków. Różni je także sposób pasożytowania: kleszcze wgryzają się w skórę, żerując przez dłuższy czas, natomiast strzyżaki po odnalezieniu żywiciela tracą skrzydła i pozostają w sierści zwierzęcia, pobierając krew w sposób ciągły. Inną istotną różnicą jest cykl życia. Strzyżaki są jajożyworodne – samice rodzą larwy, które po spadnięciu na ziemię czekają na kolejny sezon żeru. Kleszcze natomiast rozmnażają się poprzez składanie jaj. Pomimo podobieństw niektórych cech morfologicznych, strzyżaki i kleszcze należą do dwóch różnych gromad i mają różne znaczenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Jak odstraszyć strzyżaki sarnie? Nie istnieją sprawdzone środki chemiczne czy domowe sposoby, które skutecznie odstraszają strzyżaki. Popularne preparaty przeciw kleszczom czy komarom zazwyczaj nie działają na te muchówki. Najlepszą formą ochrony jest profilaktyka podczas przebywania w lesie. Kilka praktycznych wskazówek: wybieraj jasną odzież, gdyż strzyżaki preferują ciemno ubarwione ofiary; postaw na gładkie materiały, które mogą utrudniać owadom przylgnięcie; unikaj wchodzenia w gęstą roślinność, zwłaszcza w miejscach uczęszczanych przez sarny i jelenie; dokładnie obejrzyj ciało i włosy po powrocie z lasu, aby w porę usunąć ewentualne owady. Strzyżaki boleśnie gryzą, jednak są doskonałym przykładem fascynujących organizmów o wyspecjalizowanej biologii i interesującym cyklu życiowym. Stanowią przykład przystosowania do życia pasożytniczego, zachowując zdolność do lotu, a jednocześnie zmieniając swój tryb życia po znalezieniu żywiciela. Znaczenie ekologiczne strzyżaków Choć dla ludzi strzyżaki mogą być uciążliwe, w ekosystemie pełnią ważną rolę. Przede wszystkim stanowią pokarm dla gatunków żywiących się owadami. Obserwacja strzyżaków pozwala zrozumieć, jak bardzo złożone są interakcje między pasożytami a ich gospodarzami w naturalnych lasach. Ich obecność wskazuje również na bogactwo fauny w danym obszarze – tam, gdzie są strzyżaki, zazwyczaj występują zdrowe populacje saren, jeleni i łosi. Z tego powodu naukowcy i przyrodnicy często wykorzystują strzyżaki jako wskaźnik jakości ekosystemów leśnych. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Borowik ceglastopory – piękny, tajemniczy i jadalny grzyb
Borowik ceglastopory to jeden z bardziej efektownych grzybów, jakie możemy spotkać w polskich lasach. Jego nietypowa kolorystyka i duże rozmiary sprawiają, że przyciąga wzrok zarówno doświadczonych grzybiarzy, jak i amatorów. Choć z wyglądu może wydawać się niebezpieczny, jest grzybem jadalnym, pod warunkiem odpowiedniej obróbki termicznej. Warto poznać jego cechy oraz podobieństwa do innych gatunków, aby bezpiecznie cieszyć się jego smakiem.
Spis treści: Jak wygląda borowik ceglastopory? Występowanie Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Jak wygląda borowik ceglastopory? Borowik ceglastopory (zwany też krasnoborowikiem ceglastoporym) jest grzybem o imponujących rozmiarach – kapelusz może osiągać średnicę nawet do 20 cm. U młodych owocników jest półkolisty, z czasem staje się poduszkowaty lub całkowicie rozpostarty. Powierzchnia kapelusza początkowo jest sucha i lekko zamszowa, z wiekiem staje się gładka, a jego barwa waha się od ciemnobrązowej do kasztanowej, czasem z delikatnymi ochrowymi plamkami. Rurki borowika ceglastoporego u młodych owocników mają barwę żółtą, stopniowo zmieniając się w oliwkową, a u starszych egzemplarzy – w rdzawe odcienie. Po uszkodzeniu lub przecięciu szybko sinieją, co jest charakterystyczną cechą tego gatunku. Trzon jest pełny, mocny, o grubości 2–5 cm i wysokości 5–15 cm. Może mieć kształt pękaty, maczugowaty lub baryłkowaty. Jest żółty, pokryty gęsto czerwonymi strzępkami, zwłaszcza w dolnej części. W górnej części trzon bywa bardziej żółty, gdyż strzępków jest mniej. Miąższ grzyba jest jędrny, zwarty, żółty, ale po przekrojeniu momentalnie przebarwia się na ciemnoniebieski, z czasem staje się szaroniebieski. Występowanie Krasnoborowik ceglastopory występuje głównie w Europie i Japonii. W Polsce jest dość pospolity, zwłaszcza w górach i na pogórzu, gdzie spotykany jest częściej niż na nizinach. Rośnie w lasach liściastych i iglastych, preferując kwaśne gleby. Najczęściej można go spotkać pod świerkami, jodłami, bukami, grabami, dębami szypułkowymi i lipami. Borowik ceglastopory owocuje od maja do listopada, co czyni go jednym z grzybów, które pojawiają się stosunkowo wcześnie w sezonie i mogą być zbierane aż do późnej jesieni. Odmiana żonkilowa tego gatunku jest znacznie rzadsza i występuje głównie pod dębami i bukami. W Polsce uznawana jest za gatunek wymierający i znajduje się na czerwonej liście roślin i grzybów. Czy borowik ceglastopory jest pod ochroną? Choć borowik ceglastopory nie jest gatunkiem ściśle chronionym w całej Polsce, odmiana żonkilowa ma status E, czyli znajduje się na liście gatunków wymierających. Oznacza to, że jej zbieranie jest zabronione, a ochrona dotyczy zachowania naturalnych siedlisk i ograniczenia ingerencji człowieka. Także w innych krajach Europy odmiana żonkilowa objęta jest ochroną częściową lub znajduje się na czerwonych listach gatunków rzadkich, między innymi w Czechach, Niemczech i na Słowacji. W wielu miejscach podjęto działania mające na celu monitoring populacji i ochronę jego siedlisk leśnych. Z punktu widzenia prawa, większość odmian borowika ceglastoporego można zbierać, jednak ze względu na jego rzadkość w niektórych regionach i łatwość pomylenia z trującymi gatunkami, warto zachować ostrożność. Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Borowik ceglastopory jest grzybem jadalnym, ale wymaga odpowiedniej obróbki termicznej. Surowy może powodować zaburzenia trawienne, dlatego należy go gotować, dusić lub smażyć przed spożyciem. Po obróbce grzyb staje się smaczny, aromatyczny i bardzo wydajny. Jego miąższ po przekrojeniu przebarwia się na niebiesko, co może odstraszać mniej doświadczonych grzybiarzy. Pomimo intensywnej barwy, borowik ceglastopory jest bezpieczny do jedzenia po ugotowaniu. Konieczne jest jednak zachowanie szczególnej uważności przy zbieraniu tego gatunku, gdyż gatunek ten stosunkowo łatwo jest pomylić z trującymi grzybami. Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Młode owocniki mogą przypominać inne borowiki, zarówno jadalne, jak i trujące. Konieczna jest więc ostrożność, a w razie choćby najmniejszych wątpliwości, rezygnacja ze zbioru. Gatunki mylone z borowikiem ceglastopory to: Gorzkoborowik żółtopory (Caloboletus calopus) – niejadalny grzyb z gąbką, a według niektórych źródeł nawet lekko trujący, wyróżnia się siatką delikatnych linii na trzonie i jaśniejszym kapeluszem. Modroborowik gładkotrzonowy (Suillellus queletii) – niejadalny, kapelusz ma oliwkowobrązową, pomarańczowoczerwoną lub ceglastoczerwoną barwę, a trzon przy podstawie staje się karminowoczerwony. Jest bardzo rzadki i trudny do znalezienia. Borowik szatański (Rubroboletus satanas) – silnie trujący. Trzon jest bardziej czerwony, a kapelusz jaśniejszy niż u borowika ceglastoporego. Borowik szatański bardzo rzadko występuje w Polsce i ma status gatunku wymierającego. Znajomość cech morfologicznych jest kluczowa, aby nie pomylić krasnoborowika ceglastoporego z niebezpiecznymi gatunkami. Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Borowik ceglastopory, podobnie jak inne grzyby rurkowe, odgrywa ważną rolę w ekosystemach leśnych. Tworzy mikoryzę z drzewami, czyli symbiotyczny związek między grzybnią a korzeniami roślin. Dzięki temu drzewa mogą efektywniej pobierać wodę i sole mineralne z gleby, a grzyb otrzymuje od nich produkty fotosyntezy. Tego rodzaju współpraca jest kluczowa dla zdrowia lasu. Jego obecność świadczy często o dobrym stanie siedliska, a bogata mikoryza wspiera odporność drzew na suszę i choroby. Z tego względu warto go chronić nie tylko jako gatunek grzyba, ale jako element stabilizujący przyrodę lasu. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Wielu uważa, że to najsmaczniejszy grzyb. Można znaleźć go w Polsce
Kozia broda cieszy się opinią jednego z najsmaczniejszych grzybów w Polsce. Choć przez lata znajdowała się pod ochroną, dziś można ją zbierać bez obaw. Warto jednak uważać – łatwo pomylić ją z innym (wciąż chronionym) gatunkiem.
Spis treści: Kozia broda – co to za grzyb? Gdzie występuje kozia broda? Na to trzeba uważać W 1990 roku kozia broda trafiła na listę gatunków podlegających ścisłej ochronie. Działania ochronne przyniosły dobry efekt. Na przestrzeni lat, grzyb rozprzestrzeniał się, a jego owocniki stawały się coraz częstszym widokiem w polskich lasach. Status tego gatunku został zmieniony w 2014 roku. Od tamtej pory, kozią brodę można zbierać bez przeszkód. Kozia broda – co to za grzyb? O jakim grzybie mowa? Dla wielu osób, potoczna nazwa tego gatunku może brzmieć obco. Kryje się pod nią Sparassis crispa, w Polsce znany jako siedzuń sosnowy. Ten charakterystyczny przedstawiciel rodziny siedzuniowatych wcześniej funkcjonował pod nazwą „szmaciak gałęzisty”, jednak ze względu na jej wydźwięk zastąpiono ją bardziej eleganckim ludowym określeniem. Warto wspomnieć, że w polskim piśmiennictwie mykologicznym siedzuń sosnowy pojawiał się także jako sorokop, płaskosz sorokop, siedź, sieduń i strzępiak kędzierzawy. Wygląd tak oryginalny, jak sama nazwa Jak rozpoznać kozią brodę? To grzyb zaliczany do klasy pieczarników, ale z całą pewnością nikt nie pomyli go pospolitą pieczarką. Owocnik przedstawicieli tego gatunku przypomina nieco kalafior lub jarmuż, a niektórzy porównują go nawet z mózgiem. Ma nieregularnie kulisty kształt. Ponad mięsistą bazą dzieli się na płatkowate gałązki, tworzące pozrastane struktury, po obu stronach których występuje warstwa hymenialna. Młode grzyby są białawe. Starsze okazy przybierają natomiast kremową lub jasnobrązową barwę. Nie tylko nietypowy, ale także ogromny Kozią brodę trudno przeoczyć, nie tylko ze względu na jasne ubarwienie, kontrastujące z leśnym poszyciem. Mniejsze owocniki koziej brody osiągają ok. 5 cm wysokości i 6 cm szerokości, ale okazy mierzące odpowiednio 20 i 30 cm wcale nie należą do rzadkości. To jednak jeszcze nie wszystko. W obrębie gatunku Sparassis crispa trafiają się też prawdziwe kolosy. Grzybiarze niejednokrotnie natrafiali na okazy ważące nawet 6 kg, a i tym daleko było do rekordu. W 1711 roku, w Turoszowie jeden z leśników natknął się na dwie ogromne kozie brody. Większy grzyb ważył aż 20 kg i mierzył ponad 250 cm. To jednak jeszcze nic. Rekordowy okaz został odnaleziony na południu Francji. Ważył niemal 29 kg. Gdzie występuje kozia broda? Grzyb kozia broda występuje w całej Polsce, najliczniej na Pomorzu, ziemi lubuskiej, Mazowszu i w Wielkopolsce. Jego naturalnym środowiskiem są przede wszystkim lasy iglaste, ale także mieszane. Siedzuń sosnowy rośnie na korzeniach drzew iglastych, zarówno żywych, jak i martwych. Charakterystyczną jasną grzybnię najczęściej można zobaczyć obok sosny. Rzadziej pojawia się na świerkach i daglezjach. Grzyba należy szukać u podstawy pnia. Owocniki pojawiają się od lipca do końca października, a raz zaatakowane drzewo obrodzi w grzyby także w kolejnych latach. Na to trzeba uważać Jak wspomnieliśmy wcześniej, obecnie grzyb kozia broda nie znajduje się pod ochroną. W Polsce można zbierać go bez przeszkód i wiele osób korzysta z tej możliwości. W środowisku smakoszy leśnych przysmaków gatunek ten słynie ze swojego specyficznego smaku, w którym uwypuklają się orzechowe nuty. Doskonale nadaje się do przygotowania różnorakich potraw, w tym zup i sosów. Trzeba jednak mieć świadomość, że gatunek ten łatwo pomylić z innymi. Kozia broda przypomina nieco siedzunia dębowego, który tworzy owocniki przy drzewach iglastych (najczęściej przy jodle i świerku), ale czasami pojawia się też przy gatunkach liściastych. Ten gatunek odróżnia się od opisywanego bardziej wyblakłymi i listkowatymi, nieco szerszymi zakończeniami rozgałęzień. Podobna jest też soplówka jeżowata. Także ten gatunek ma kuliste owocniki o nieregularnym kształcie, ale w tym przypadku zakończenia bardziej niż listki przypominają sople. Dlaczego nie należy ich zbierać? Oba gatunki są jadalne, jednak znajdują się pod ochroną. Szczególnie zagrożona jest soplówka, która na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status E, co oznacza, że należy do gatunków wymierających. Inne grzyby podobne do koziej brody Wśród grzybów, które przypominają kozią brodę, warto wymienić jeszcze kilka gatunków. Są to: trzęsak listkowaty – owocniki tego gatunku mają nieregularny pofałdowany kształt i jasnobrązową barwę. Pojawiają się na pniach drzew iglastych; koralówka złocista (gałęziak złocisty) – ma krzaczkowaty, silnie rozgałęziony owocnik o żółtawej barwie. Jest grzybem jadalnym, ale na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status E; koralówka żółta (gałęziak żółty) – owocnik tego gatunku przypomina krzaczkowatą strukturę koralówki złocistej, ale żółte ubarwienie tego grzyba jest wyraźnie jaśniejsze. Młode owocniki mają jadalny trzon, ale starsze okazy zawierają substancję zaburzającą trawienie; koralówka strojna (gałęziak strojny) – krzaczkowaty owocnik tego gatunku ma pomarańczową lub łososiową barwę. Jest grzybem trującym, silnie zaburzającym trawienie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Grzyby trujące w polskich lasach. Wiele z nich można rozpoznać bez trudu
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Ale nawet doświadczeni grzybiarze muszą zachować czujność: między borowikami czy maślakami mogą czaić się trujące sobowtóry. Choć nie ma ich wiele, warto wiedzieć, jak je rozpoznać, by uniknąć groźnej pomyłki.
Spis treści: Jakie grzyby najczęściej zbieramy? Czym się różnią grzyby trujące od niejadalnych? Ile jest gatunków grzybów trujących w Polsce? Jak nie rozpoznawać grzybów trujących – fałszywe kryteria Najprostszy sposób na odróżnienie grzybów jadalnych od trujących Jak wygląda zatrucie grzybami? Mimo iż o grzybach wiemy znacznie więcej niż większość narodów europejskich, to w Polsce wciąż co roku zdarza się kilkadziesiąt ciężkich zatruć grzybami. Niektóre z nich są śmiertelne. Według danych Państwowego Zakładu Higieny w 2022 roku w Polsce były 22 takie zatrucia grzybami, a w 2023 roku – 13. Jakie grzyby najczęściej zbieramy? Grzyby wielkoowocnikowe to grupa grzybów, których owocniki są widoczne gołym okiem. Wśród nich podgrupą są grzyby kapeluszowe, czyli te, które potocznie określamy po prostu grzybami i najczęściej zbieramy. Owocniki to nadziemna część grzybni, w której powstają zarodniki. W Polsce stwierdzono występowanie kilku tysięcy gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Według projektu bibliografii grzybów owocnikowych Polski zamieszczonego w internetowym atlasie grzybów „Grzyby.pl”, w Polsce występuje 4966 gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Z tego najwyżej 300 nadaje się do wykorzystania kulinarnego. W praktyce najbardziej wytrawni grzybiarze potrafią rozpoznawać i zbierać najwyżej około 100 gatunków. W powszechnej świadomości i wiedzy to tylko kilkanaście gatunków, w tym borowiki, podgrzybki, kurki, kanie, koźlarze, maślaki czy rydze. Czym się różnią grzyby trujące od niejadalnych? Grzybami niejadalnymi wprawdzie się nie zatrujemy, ale też z różnych powodów ich nie zjemy. Mogą mieć wyjątkowo nieprzyjemny smak, być zbyt twarde, mieć wyjątkowo delikatne i rozpadające się owocniki, zawierać niewielkie ilości jakichś toksyn. Albo po prostu nie zostały jeszcze odpowiednio przebadane pod kątem toksyczności. I tak naprawdę do tej grupy należy większość grzybów występujących w Polsce. Wiele z grzybów niejadalnych staje się jadalnymi po obróbce termicznej, np. żółciak siarkowy. Ale należy pamiętać, że gotować, dusić lub smażyć powinniśmy wszystkie grzyby bez wyjątku, także i te jadalne, uważane za przysmak. Wiele grzybów jadalnych zjedzonych na surowo doprowadziłoby do dolegliwości żołądkowych. Ile jest gatunków grzybów trujących w Polsce? Znacznie mniej niż jadalnych oraz niejadalnych – to dobra wiadomość. A wśród nich zaledwie kilkanaście może przykuć uwagę grzybiarza, bo posiada wystarczająco duże kapelusze. Śmiertelnie trujących grzybów mamy w Polsce tylko kilka. Umiejętność ich rozpoznania powinien mieć każdy grzybiarz. Według Sanepidu śmiertelnie trujące grzyby to: muchomor zielonawy (sromotnikowy), muchomor jadowity, muchomor wiosenny, muchomor plamisty. Inne grzyby silnie trujące i, niestety, czasem mylone z jadalnymi to także: zasłonak rudy, piestrzenica kasztanowata, krowiak podwinięty, muchomor czerwony. Do lat 70. ubiegłego wieku krowiak podwinięty, potocznie zwany olszówką, był zaliczany do grzybów warunkowo jadalnych, dopuszczalnych do spożycia po ugotowaniu z kilkukrotnym odlaniem wody. U niektórych osób po spożyciu olszówki kilka razy może w końcu wystąpić gwałtowna reakcja układu odpornościowego skutkująca zniszczeniem czerwonych krwinek, hemolizą i śmiercią. Jak nie rozpoznawać grzybów trujących – fałszywe kryteria Ponieważ jesteśmy narodem masowo zbierającym dzikie grzyby i często wykorzystującym je w kuchni, mamy także swoje potoczne i ludowe przekonania na ich temat. Niestety, niektóre z nich są nieprawdziwe, a stosowanie ich w praktyce może doprowadzić do ciężkiego zatrucia. Nie jest prawdą, że grzyby można rozpoznać po smaku. Najbardziej trujący rodzimy grzyb – muchomor sromotnikowy – ma przyjemny smak i zapach. Nie jest także prawdą to, że trujące grzyby zmieniają barwę po zerwaniu, powodują czernienie srebrnych sztućców lub cebuli w potrawie. Najprostszy sposób na odróżnienie grzybów jadalnych od trujących Najbezpieczniej jest zbierać tylko grzyby rurkowe, czyli takie, które na spodzie kapelusza posiadają wzór z małych dziurek, a nie blaszek. Wśród występujących w Polsce grzybów rurkowych nie ma ani jednego gatunku powodującego silne zatrucia – wystarczy więc stosować się do tej jednej prostej zasady i najgorsze, co może nam się przytrafić to lekka niedyspozycja. Najlepiej zbierać wyłącznie dobrze wykształcone owocniki. Małe i dopiero wychylające się z gruntu grzyby wyglądają często zupełnie inaczej niż dobrze wyrośnięte, co może prowadzić do brzemiennych w skutki pomyłek. Listę wszystkich grzybów jadalnych Polski można sprawdzić w rozporządzeniu Ministerstwa Zdrowia z 20 maja 2020. Jest ich 47, wśród nich także grzyby uprawiane i importowane. Szeroko znana i stosowana jest także lista z książki Barbary Gumińskiej i Władysława Wojewody „Grzyby i ich oznaczanie”. Jak wygląda zatrucie grzybami? Niestety, może wyglądać różnie i nie dawać objawów od razu. Siła zatrucia zależy też od ilości zjedzonych grzybów, masy ciała (najbardziej zagrożone są dzieci) i czasu, jaki upłynie od spożycia do rozpoczęcia leczenia. Sprawy nie ułatwia także różnorodność toksyn produkowanych przez grzyby. Są to m.in. amanityna, gyromitryna, psylocybina, muskaryna, musycymol. Muchomor sromotnikowy (zielonawy) to najgroźniejszy grzyb trujący Polski. Odpowiada za 90% wszystkich śmiertelnych zatruć grzybami. Młode owocniki muchomora sromotnikowego bywają mylone z gąską zieloną czy także lekko zielonym gołąbkiem. Starsze – z czubajką kanią. Zawiera dwie grupy toksyn: fallotoksyny i amatoksyny. Wśród nich najgroźniejsza jest alfa-amanityna. Powodują one nieodwracalne uszkodzenie wątroby, nerek, jelit, serca i innych narządów. Obróbka termiczna czy suszenie muchomora zielonawego nie ma wpływu na toksyczność. Zatrucie nim jest wyjątkowo zdradliwe, bo objawy pojawiają się nawet po kilkunastu godzinach. Są to: zawroty i bóle głowy, nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka, przyspieszenie tętna, trudności w oddychaniu. Leczenie jest możliwe tylko w szpitalu i nie zawsze skuteczne. W wielu przypadkach jedynym ratunkiem dla pacjenta jest przeszczep wątroby. Nawet przy najmniejszym podejrzeniu zatrucia grzybami trzeba jak najszybciej iść do lekarza i koniecznie zachować resztę niezjedzonych grzybów. Jeśli objawy występują szybko, niedługo po jedzeniu – najlepiej jest niezwłocznie, nawet przed przybyciem lekarza, wywołać wymioty. Źródło: lista grzybów jadalnych Ministerstwa Zdrowia. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten „szatański” grzyb budzi zachwyt i strach. W Polsce objęty jest ochroną
Spotkanie z borowikiem szatańskim to rzadkość, której wielu grzybiarzy nigdy nie doświadczy. Choć zachwyca wyglądem, stanowi zagrożenie dla zdrowia. W Polsce znalazł się pod ścisłą ochroną.
Spis treści: Jak wygląda borowik szatański? Występowanie Czy borowik szatański jest jadalny? Pierwsza pomoc po zatruciu borowikiem szatańskim Borowik ceglastopory a szatański – jak je odróżnić? Goryczak żółciowy a borowik szatański – jak uniknąć pomyłki w lesie? Borowik szatański, a właściwie krwistoborowik szatański, to przedstawiciel rodziny borowikowatych, który w ostatnich latach przeszedł istotne zmiany taksonomiczne. Dawniej znany był jako Boletus satanas, jednak na podstawie analiz filogenetycznych został przeniesiony do nowego rodzaju Rubroboletus. W polskiej literaturze mykologicznej bywał również opisywany pod nazwami grzyb krwisty czy grzyb szatański. Obecnie zgodnie z zaleceniem Polskiego Towarzystwa Mykologicznego zaleca się stosowanie nazwy krwistoborowik szatański. Jak wygląda borowik szatański? Gatunek ten tworzy masywne owocniki o średnicy kapelusza dochodzącej nawet do 30 cm. Młode egzemplarze mają kapelusz półkulisty i jasnoszary, z czasem przybierający odcień żółtawozielony lub oliwkowy. Skórka jest sucha, zamszowa i nieoddzielająca się od miąższu. Pod spodem znajdują się rurki, które u młodych grzybów są żółtawe, później krwistoczerwone, a u starszych osobników – brązowooliwkowe. Charakterystyczną cechą jest sinienie – zarówno pory, jak i miąższ zmieniają kolor na niebiesko-szary po dotknięciu lub przekrojeniu. Krwistoborowik szatański to grzyb o masywnym trzonie, często beczułkowatym, z wyraźną siateczką w odcieniu karminowym lub purpurowym. Kolorystyka przechodzi od żółtego bezpośrednio pod kapeluszem przez odcienie różu aż do czerwonobrązowej podstawy. Miąższ jest biały, a jego zapach zależy od wieku grzyba – młode osobniki pachną łagodnie, starsze mogą przypominać wonią padlinę lub zgniłą cebulę. Występowanie W naturalnych warunkach borowik szatański rośnie od lipca do września w ciepłych, dobrze nasłonecznionych lasach liściastych, najczęściej w towarzystwie dębów i buków, na glebach wapiennych. W Polsce jest gatunkiem skrajnie rzadkim i wymierającym. Jego występowanie zostało oficjalnie potwierdzone tylko w dwóch miejscach: na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Górach Kaczawskich. Znajduje się na „Czerwonej liście roślin i grzybów” oraz podlega ścisłej ochronie gatunkowej – nie wolno go zbierać ani niszczyć. Dla świadomego grzybiarza nie stanowi realnego zagrożenia, ale wymaga respektu – zarówno ze względu na swoje toksyczne właściwości, jak i status gatunku ściśle chronionego. Jeśli go spotkasz – nie zbieraj, nie niszcz. Zostaw tam, gdzie rośnie – bo w polskich lasach jego obecność to już nieomal wydarzenie. Czy borowik szatański jest jadalny? Borowik szatański nie nadaje się do spożycia w żadnej postaci, nawet po długotrwałej obróbce cieplnej. Jego toksyczność wynika głównie z obecności żywic, które nie są trawione przez ludzki przewód pokarmowy, oraz śladowych ilości muskaryny i bolesatyny – związków, które mogą powodować objawy zatrucia. Warto jednak zaznaczyć, że mimo groźnej nazwy i złej sławy tego grzyba, do zatrucia borowikiem szatańskim dochodzi niezwykle rzadko. Powodem tego jest z pewnością jego rzadkie występowanie i charakterystyczny wygląd, który ułatwia identyfikację. Zatem ryzyko, że uważny grzybiarz pomyli krwistoborowika z jadalnym borowikiem jest stosunkowo niewielkie. Pierwsza pomoc po zatruciu borowikiem szatańskim Jeśli doszło do spożycia borowika szatańskiego, reakcja powinna być natychmiastowa. Objawy zatrucia pojawiają się zazwyczaj po około 2–3 godzinach i mogą obejmować: silne bóle brzucha, wymioty, biegunkę, bóle głowy, zaburzenia widzenia, halucynacje, a w cięższych przypadkach – spadek ciśnienia i utratę przytomności. Pierwszym krokiem powinna być próba wywołania wymiotów, jeszcze zanim toksyny zostaną wchłonięte do krwiobiegu. Następnie należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza lub na oddział ratunkowy – warto zabrać ze sobą próbkę spożytego posiłku, co ułatwi identyfikację grzyba. Nie wolno podejmować prób leczenia domowymi metodami ani podawać płynów bez konsultacji z medykiem. Borowik ceglastopory a szatański – jak je odróżnić? Jednym z częstszych błędów wśród mniej doświadczonych grzybiarzy jest mylenie borowika szatańskiego z borowikiem ceglastoporym (Neoboletus luridiformis) – jadalnym po obróbce cieplnej. Rozpoznanie, czy znaleziony okaz to borowik ceglastopory, czy szatański, może być trudne. Zwłaszcza przy młodych owocnikach. Najlepiej jest zwrócić uwagę na kilka cech, które odróżniają te dwa gatunki borowików: Kapelusz borowika szatańskiego jest jasny (szary, oliwkowy), podczas gdy u borowika ceglastoporego jest ciemniejszy – brązowy lub brunatnoczerwony. Trzon borowika ceglastoporego ma bardziej jednolity kolor i nie jest pokryty siateczką w takim stopniu jak u szatańskiego. Miąższ obu grzybów sinieje po uszkodzeniu, ale u borowika ceglastoporego zmiana koloru jest mniejsza niż u krwistoborowika szatańskiego. Borowik ceglastopory ma czerwone rurki i bardziej zwartą budowę. Ceglastopory występuje głównie zarówno w lasach iglastych, jak i liściastych czy mieszanych, a borowik szatański wyłącznie w ciepłych lasach liściastych. Dla bezpieczeństwa osoby niedoświadczone powinny unikać zbierania jakichkolwiek grzybów o czerwonych porach i siniejącym miąższu, jeśli nie mają stuprocentowej pewności co do gatunku. Zobacz, jakie są podstawowe zasady zbierania grzybów. Goryczak żółciowy a borowik szatański – jak uniknąć pomyłki w lesie? Goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) to kolejny grzyb, który bywa mylony z borowikiem szatańskim – głównie z powodu podobnego kapelusza i żółtawego trzonu. Jednak różnice między goryczakiem żółciowym a borowikiem szatańskim są dość wyraźne, jeśli wiemy, na co zwracać uwagę. Rurki pod kapeluszem goryczaka mają kolor różowawy lub brązowawy, a nie czerwony czy oliwkowy jak u borowika szatańskiego. Miąższ goryczaka nie sinieje po uszkodzeniu, zmienia kolor na różowy lub winny. Goryczak rośnie w lasach iglastych, najczęściej pod świerkami i sosnami, natomiast borowik szatański preferuje buczyny i dąbrowy na wapiennych glebach. Kluczowa pozostaje więc umiejętność oceny nie tylko wyglądu grzyba, ale też środowiska, w którym rośnie. Warto pamiętać, że goryczak żółciowy i borowik szatański to dwa różne gatunki. Nie zaleca się ich zbierania, jednak z różnych powodów – jeden jest niejadalny z uwagi na gorzki i nieprzyjemny smak (goryczak żółciowy), a drugi jest grzybem trującym i został objęty ścisłą ochroną gatunkową (krwistoborowik szatański). Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Wilki wracają do europejskich lasów. Naukowcy sprawdzają, jak rolnicy planują sobie z nimi radzić
W europejskich lasach – także polskich – coraz częściej spotkać można wilki. Od kiedy zostały objęte ochroną, ich liczebność wzrosła kilkukrotnie. Chociaż często zastępują one myśliwych i pełnią ważną rolę w ekosystemie, to dla rolników hodujących zwierzęta stanowią wyzwanie. Naukowcy sprawdzili, jak farmerzy chcą chronić swoje trzody przed drapieżnikami. Czy eksperci są w stanie im jakoś pomóc?
Jeszcze niedawno wilki były krytycznie zagrożone wyginięciem. Ich powrót do natury cieszy, jednak powoduje trudności dla rolników. Naukowcy przeprowadzili badania, które badały nastroje społeczne hodowców i podejście do nowoczesnych rozwiązań, które mogą pomóc chronić zwierzęta hodowlane. Wi(e)lki powrót Liczba wilków w Europie znacząco się zwiększyła. Wpływ na tę sytuację miały rozliczne programy ochrony tych niezwykłych zwierząt. W Polsce w 2001 roku szacowano, że ich populacja wynosi mniej niż 600 osobników. W 2024 roku jest to już ponad 5000. Zamiast Karpat czy Puszczy Białowieskiej występują także w swoich naturalnych siedliskach w Polsce centralnej i zachodniej. Wiele osób uważa to za cud: w Szkocji wilki całkowicie wyginęły już 250 lat temu, więc o ich powrót dużo trudniej. Wzrost jest wyraźny, ale to wciąż za mało w porównaniu do innych dzikich zwierząt. Dla porównania populacja saren w 2023 roku liczyła 893 000, jeleni 282 000 a dzików – 53 000. Kilka tysięcy wilków nie jest w stanie regulować ich liczebności, więc potrzebni są… myśliwi. Wielu z nich krytycznie wypowiada się o obecności drapieżników. Zagrożenie dla zwierząt hodowlanych Jednym z naczelnych argumentów przeciwko wilkom jest to, że polują na zwierzęta hodowlane (głównie kozy i owce), działając na szkodę rolników. Badacze z międzynarodowej grupy zrzeszających uniwersytety z Niemiec, Węgier czy Szwajcarii sprawdzili, co rolnicy myślą o nowoczesnych mechanizmach odstraszania drapieżników i czy zamierzają w je zainwestować. Chodziło głownie o specjalne ogrodzenia elektryczne, które należałoby zainstalować na pastwisku. Według nich jest to tańsze, niż szkolenie i zatrudnianie myśliwych. Badanie opublikowano w czasopiśmie „People and Nature”. Przebadali wiele czynników, ale udało im się dowieść, że na rolników najbardziej oddziałuje… presja społeczna. Jeśli sąsiad stosuje ogrodzenia elektryczne, dużo bardziej prawdopodobne jest, że zdecyduje się na nie kolejny hodowca. Presja miała większy wpływ niż np. obecność dotacji. Wilki a rolnicy – czego potrzebują hodowcy? – Niezwykle ważne jest, aby rolnicy poznali przykłady udanego wypasu na terenach zamieszkiwanych przez wilki oraz wymieniali się wiedzą i doświadczeniami – opowiada dr Friederike Riesch z Uniwersytetu w Getyndze, która kierowała badaniami. Istotne są również programy finansowe. Tam, gdzie dostępne są dodatkowe fundusze, rolnicy częściej decydują się na mechanizmy odstraszania. Sięgają po nie częściej tam, gdzie muszą wykazać, że zainstalowali podstawową ochronę, by otrzymać odszkodowanie za szkody wyrządzone przez wilki. Tak jest np. w Bawarii. Koegzystowanie leśnych drapieżników i rolników jest możliwe, ale wymaga pracy. Istotne są kampanie edukacyjne i wsparcie, które otrzymują hodowcy. Dzięki badaniom wiemy, że ma to wyraźny wpływ na ich poczucie bezpieczeństwa, a przez to inwestycję w przyszłość swoich zwierząt. Status wilka w Polsce Jak to mówią motocykliści – zmieścimy się wszyscy. Zabezpieczanie pól to jednak nie jedyna opcja. Wilk, z racji wzrostu liczebności, utracił w UE swój status gatunku ściśle chronionego. W Europie łatwiej dzięki temu obecnie o zgodę na odstrzał tego wyjątkowego drapieżnika. W Polsce wilk ciągle pozostaje pod ścisłą ochroną i według Ministerstwa Klimatu i Środowiska nie ulegnie to zmianie. Bezwzględnie zakazane są jakiekolwiek polowania na wilki. Źródło: People and Nature, GUS, polskiwilk.org.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„To nie wyjątek, to systemowe działanie” – mówi aktywista. Sprawa jodły porusza Polskę
337-letnia jodła zniknęła z mapy Puszczy Karpackiej. Aktywiści nie mają wątpliwości – to nie pomyłka, ale element szerszej strategii Lasów Państwowych. Leśnicy z kolei podkreślają, że drzewo mogło zagrażać innym. Spór o ochronę puszczy trwa i nabiera tempa.
Puszcza Karpacka stanowi jeden z najstarszych kompleksów leśnych w Europie. Mimo wyjątkowości tego terenu, nadal nie zyskał on rangi Parku Narodowego, co niosłoby za sobą szereg ograniczeń dla chcących ścinać znajdujące się na tym terenie drzewa. Otulina Bieszczadzkiego PN jest więc narażona na nadmierną wycinkę drzew, regularne łowiectwo oraz budowę dróg dewastujących ekosystem Puszczy Karpackiej. W opozycji do obecnej sytuacji stoją aktywiści zrzeszeni w inicjatywie „Dzikie Karpaty”. Postulują oni ochronę tych terenów poprzez chociażby utworzenie Turnickiego PN, dzięki któremu część puszczy znalazłaby się pod instytucjonalną ochroną. Wycinanie lasów w liczbach W 2024 roku Ministerstwo Klimatu i Środowiska ogłosiło zakaz wycinania drzew w dziesięciu najbardziej wartościowych kompleksach leśnych w Polsce. Wśród nich znalazły się fragmenty Puszczy Karpackiej w Bieszczadach oraz lasy na obszarze planowanego Turnickiego Parku Narodowego. Jednak wiele innych cennych przyrodniczo terenów nie zostało objętych tym zakazem i – w obliczu intensywnej gospodarki leśnej prowadzonej przez Lasy Państwowe – może nie doczekać się trwałej i skutecznej ochrony. Portal Bieszczady.land podaje, że rocznie wycina się 45 tysięcy metrów sześciennych drewna na terenie projektowanego Turnickiego PN. W przypadku całej otuliny Bieszczadzkiego PN liczba ta wzrasta do ok. 250 tysięcy metrów sześciennych rocznie. Wśród tych tysięcy w 2023 roku znalazła się m.in. 337-letnia jodła, która obecnie stała się symbolem sporu pomiędzy leśnikami a aktywistami. Dyskusja o wycinkę W rozmowie z Onetem Michał Grzywacz – członek „Dzikich Karpat” - mówi o wycince jodły w ten sposób: „To nie jest wyjątek. To nie jest błąd. To systemowe działanie. Lasy Państwowe z całą powagą i spokojem prowadzą gospodarkę, której ofiarą padają jedne z najstarszych drzew w Europie. Puszcza Karpacka wciąż istnieje – ale jeśli nie zaczniemy jej chronić naprawdę, pozostaną nam po niej tylko pniaki, drogi zrywkowe, wspomnienia i fotografie.” Lasy Państwowe wobec tych zarzutów tłumaczą się chorobą jodły, która mogłaby w przyszłości zainfekować pobliskie drzewa. Leśnicy zwracają również uwagę na politykę mającą na celu odnowienie lasu poprzez regulacje dostępu do światła. Ścinanie starych drzew miałoby umożliwić dopływ światła do runa leśnego, co wspiera pojawy młodego pokolenia jodły i innych gatunków. Sprawcy wycinki podkreślają także, że sami są zaskoczeni wiekiem wyciętej jodły, i zaznaczają istotność zachowywania tak długoletnich drzew. Plany urządzenia lasu a moratorium Słowa o potrzebie zachowywaniu drzew kłócą się jednak z planami zarządzania lasami w Nadleśnictwie Stuposiany (to tam znajdowała się 337-letnia) na lata 2025-2034. Według projektu wycięte ma zostać 90 proc. terenów nadleśnictwa – w tym w starodrzewach, obszary objęte moratorium, planowane rezerwaty oraz miejsca, gdzie rosła wspomniana jodła. Bulwersująca może być niezgodność planu urządzenia lasu (PUL), według którego wycięte zostanie 90 proc. nadleśnictwa, z ogłoszonym w 2023 roku przez MKiŚ moratorium o ochronie 10 najcenniejszych kompleksów leśnych w Polsce. Niestety, w tym przypadku PUL ma nadrzędność prawną nad moratorium i to według tego dokumentu są prowadzone działania w nadleśnictwie Działania aktywistów Obecnie trwają działania nagłaśniające całą sprawę. „Dzikie Karpaty” prowadzą kampanię internetową, której celem jest dotarcie ze swoimi postulatami ochrony puszczy do jak najszerszej grupy odbiorców. W ten sposób szanse na przeforsowanie idei powstania nowego parku narodowego mogłyby wzrosnąć, a masowe protesty aktywistów mogłyby wpłynąć na zahamowanie gospodarki leśnej prowadzonej przez Lasy Państwowe. Źródła: Zielony Onet, Bieszczady Land, Dzikie Karpaty Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Mikroplastik opanowuje lasy. Spodziewaliśmy się tego, ale teraz mamy dowody
Do tej pory mikro- i nanoplastik wykrywano zwykle w oceanach, rzekach czy na polach, do których przedostaje się za sprawą stosowanych przez rolników nawozów. Naukowcy pierwszy raz udowodnili, że skażone są nim także lasy. Skąd się w nich bierze?
Badania zrealizowane na Uniwersytecie Technicznym w niemieckim Darmstadt dowodzą, że szkodliwy mikroplastik gromadzi się nie tylko w glebach rolniczych i miejskich, ale także w lasach. Kumuluje on toksyczne związki obecne w powietrzu. Swoje badania opublikowali w czasopiśmie „Communications Earth & Environment”. Skąd plastik bierze się w lesie? Według dr Collina J. Webera z Instytutu Geologii Stosowanej Uniwersytetu Technicznego w Darmstadt, mikroplastik początkowo osadza się na koronach drzew, które „wyczesują” go z powietrza. Transfer toksycznych związków najbardziej widoczny jest w lasach liściastych, bo te do gleby przedostają się zarówno poprzez deszcz, gdy są wymywane z górnych partii drzew, jak i podczas jesiennego opadania liści. Leśna gleba pod lupą naukowców Próbki do badań pobrano z czterech lasów znajdujących się na wschód od Darmstadt. Badacze zastosowali nową metodę analityczną, która pozwoliła im zmierzyć stężenie mikroplastiku osobno w glebie, w liściach i w osadach atmosferycznych. Wykorzystując specjalnie skonstruowane modele udało im się przeanalizować depozycję atmosferyczną – czyli proces przenoszenia i osadzania się składników zanieczyszczeń atmosferycznych na powierzchnię ziemi – aż od lat 50. XX wieku. – Nasze wyniki wskazują, że mikroplastik w glebach leśnych pochodzi głównie z depozycji atmosferycznej i z opadających liści. Inne źródła mają natomiast jedynie niewielki wpływ – wyjaśnia dr Weber. O czym alarmuje plastik w lesie? To pierwsze takie badanie, które pokazuje bezpośredni związek między mikroplastikiem obecnym w atmosferze a lasami. Do tej pory myślano, że gleba zanieczyszczana jest głównie przez stosowanie nawozów czy odpady. Okazuje się, że toksyczne związki przedostają się do lasów z powietrza, osiadają na liściach i z nimi dostają się do gleby. To sprawia, że lasy stają się dobrym wskaźnikiem poziomu zanieczyszczeń atmosferycznych. – Lasy już teraz są zagrożone przez zmiany klimatyczne, a nasze ustalenia sugerują, że mikroplastiki mogą obecnie stanowić dodatkowe zagrożenie dla ich ekosystemów – ostrzega niemiecki geolog. Niestety, jest też bardziej ponura konstatacja. To kolejny dowód na to, że mikroplastik krąży w powietrzu, którym wszyscy oddychamy. Źródła: phys.org, Communications Earth & Environment Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ogromny odzew w sprawie Puszczy Białowieskiej. Polacy zgłosili 1700 uwag
Konsultacje społeczne dotyczące Planu zarządzania Puszczą Białowieską zakończyły się gigantycznym odzewem – do Instytutu Ochrony Środowiska wpłynęło ponad 1700 opinii. To pokazuje, jak wielkie znaczenie społeczne ma Puszcza.
18 sierpnia 2025 roku zakończyły się konsultacje społeczne dotyczące projektu Planu zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska (część polska). Od 7 lipca, przez 45 dni, każdy zainteresowany mógł zgłaszać uwagi za pośrednictwem formularza online, poczty elektronicznej lub tradycyjnej. Wydłużony okres konsultacji miał zapewnić szeroki udział społeczeństwa w czasie wakacyjnym. Ogromne zainteresowanie społeczne nowym planem zarządzania Do Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB) napłynęło ponad 1700 wniosków od mieszkańców regionu, przyrodników, organizacji pozarządowych, samorządów, instytucji naukowych, zarządców terenu czy przedstawicieli środowiska akademickiego. Zdecydowaną większość stanowili mieszkańcy okolic Puszczy, choć głosy napłynęły także z innych części Polski i świata. Tak duże zainteresowanie potwierdza wcześniejsze badania IOŚ-PIB, zgodnie z którymi ochrona Puszczy Białowieskiej ma ogromne społeczne znaczenie. Uwagi są teraz szczegółowo analizowane przez zespół projektowy. W końcowym raporcie IOŚ-PIB odniesie się do każdej opinii, wskazując w jakim zakresie została ona uwzględniona lub wyjaśniając powody odrzucenia. Ze względu na liczbę zgłoszeń, raport zostanie opracowany i przekazany do Ministerstwa Klimatu i Środowiska na początku IV kwartału 2025 r. Jakie postulaty zgłaszano najczęściej? Już teraz wiadomo, że najczęściej powtarzające się postulaty dotyczyły ograniczenia gospodarki leśnej w Puszczy, zakazu polowań, przeciwdziałania jej fragmentaryzacji, a także zwiększenia bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Zgłaszano również potrzebę wsparcia rozwoju społeczno-gospodarczego regionu oraz promocji turystyki. Część z tych kwestii już uwzględniono w projekcie, jednak powtarzające się postulaty potwierdzają społeczne poparcie dla ich realizacji. Wpłynęło też wiele szczegółowych uwag odnoszących się do konkretnych zapisów. Co dalej z Planem zarządzania Puszczą? Zdaniem Michała Marcinkowskiego, kierownika projektu „Białowieża Forest” w IOŚ-PIB, głosy społeczeństwa będą stanowić istotny wkład w finalizację dokumentu. Opracowanie ostatecznej wersji planu pozwoli Polsce wypełnić zobowiązania wynikające z Konwencji UNESCO z 1972 r. i decyzji Komitetu Światowego Dziedzictwa. Dzięki temu możliwe będzie uniknięcie wpisania Puszczy Białowieskiej na listę dziedzictwa w zagrożeniu. Najważniejszym rezultatem będzie jednak stworzenie ram zarządzania Puszczą na kolejne 25 lat. Projekt planu zarządzania dostępny jest na stronie IOŚ-PIB. Źródło: IOŚ-PIB Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Sezon na grzyby zaczął się niezwykle wcześnie – naukowcy wskazują powód urodzaju
Tegoroczny sezon grzybowy startuje wyjątkowo wcześnie. Grzybiarze są z pewnością zadowoleni – zdjęcia koszy pełnych borowików zalewają social media. Wiele osób zastanawia się jednak, jaki jest tego powód.
Sezon grzybowy zaczął się w tym roku już na początku sierpnia. Wyjątkowy jest nie tylko ten wczesny termin, ale także obfitość grzybów. W polskich lasach już nawet w lipcu spotkać można było prawdziwki czy podgrzybki, czyli gatunki zwykle pokazujące się dopiero we wrześniu. Naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu tłumaczą, czym spowodowany jest ten wyjątkowy urodzaj. Kiedy jest sezon na grzyby? Wielu doświadczonych grzybiarzy powie, że sezon grzybowy trwa właściwie cały rok. Nawet zimą w polskich lasach można znaleźć niektóre walczące z chłodem gatunki, takie jak huby czy płomiennice zimowe. To jednak wyjątki od reguły. Klasycznie sezon przynosi dopiero ciepły oddech wiosny. Pierwsze ukazują się smardze – warto jednak pamiętać, że nie wolno ich zbierać w środowisku naturalnym. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, by pozyskiwać je z własnego ogrodu. Większość grzybów ukazuje się jednak zwykle we wrześniu lub pod koniec sierpnia. Sezon grzybowy 2025 – To jeden z najwcześniejszych i najbardziej obfitych startów sezonu, jaki pamiętam Prawdopodobnie sprzyja temu fakt, że ubiegłoroczny sezon był słabszy, a grzybnia miała czas się zregenerować – donosi w oficjalnym komunikacie prof. Artur Gryszkin z Katedry Technologii Żywności i Przechowalnictwa UPWr. Według mykologów wszystkie znaki wskazują na intensywny i różnorodny sezon grzybowy, który przyniesie wiele radości zarówno tym obeznanym ze sztuką ich zbierania, jak i dopiero poznającym jaj tajniki. Gdzie zbierać grzyby? Warto zapuścić się w głębokie lasy. Naukowcy ostrzegają, że te mieszczące się bezpośrednio przy często uczęszczanych drogach lub np. parki miejskie mogą nie być najlepszym wyborem. Grzyby w nich rosnące mogą bowiem kumulować zanieczyszczenia i metale ciężkie. Takie lasy kuszą łatwym dostępem, ale lepiej przemierzać dziksze okolice. Godne uwagi grzybiarzy są szczególnie lasy sosnowe, bukowe czy mieszane. Oprócz gatunków drzew ważna jest także odpowiednia wilgotność, niezbędna do wzrostu grzybów mykoryzowych, oraz bogata ściółka. Jakie grzyby zbierać? Wszyscy eksperci mówią to samo: warte zbierania są wyłącznie te grzyby, które znamy. Gdy brak nam stuprocentowej pewności lub widzimy nietypowe grzyby, warto sięgnąć do dostępnych w Internecie atlasów grzybów czy skorzystać z coraz popularniejszych aplikacji, które pomogą nam w identyfikacji za pomocą aparatu telefonu. Początkującym mykolodzy polecają ograniczanie się do zbioru grzybów rurkowych, czyli takich, pod których kapeluszami znajdziemy siateczkę dziurek, zamiast blaszek. Ryzyko tragicznej w skutkach pomyłki jest wtedy minimalne. Źródło: UPWr Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Amazonia – największy las deszczowy świata i jego tajemnice
Amazonia to więcej niż tylko bujna dżungla. To system naczyń połączonych, od którego zależy los globalnego klimatu, lokalnych społeczności i tysięcy gatunków, które nie występują nigdzie indziej na świecie. Przez wieki pozostawała niemal nietknięta, ale dziś staje się areną dramatycznych zmian – zarówno naturalnych, jak i wywołanych działalnością człowieka. Jakie tajemnice wciąż skrywa i dlaczego przyszłość Amazonii to sprawa, która dotyczy nas wszystkich?
Spis treści: Gdzie leży Amazonia? Klimat Amazonii Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Zwierzęta niezwykłego świata Rośliny Amazonii Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Amazonia to jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie najbardziej zagrożonych miejsc na Ziemi. W tym zielonym sercu naszej planety wciąż odkrywa się nieznane gatunki roślin i zwierząt, ale działalność człowieka sprawia, że ten unikalny ekosystem coraz szybciej znika. Dowiedz się, dlaczego Amazonia ma znaczenie nie tylko dla lokalnych społeczności, lecz także dla całego świata. id="1"Gdzie leży Amazonia? Amazonia to rozległy region geograficzny położony w dorzeczu Amazonki. Jest ulokowana na terenie dziewięciu krajów Ameryki Południowej: Brazylii, Peru, Kolumbii, Wenezueli, Ekwadoru, Boliwii, Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej. To obszar o ogromnym znaczeniu dla klimatu, bioróżnorodności i cywilizacji całego świata. Obejmuje aż 7 milionów km², z czego około 5,5 miliona km² porasta las deszczowy – tzw. selwa. Większość amazońskiego lasu deszczowego leży na terytorium Brazylii (około 60% tej zielonej krainy). Amazonia nie bez powodu bywa nazywana zielonymi płucami Ziemi. To właśnie ten region odpowiada za produkcję znaczącej części tlenu oraz pochłanianie ogromnych ilości dwutlenku węgla, co czyni go kluczowym regulatorem globalnego klimatu. Klimat Amazonii Amazonia znajduje się w strefie klimatu równikowego wilgotnego, charakteryzującego się wysoką temperaturą przez cały rok i obfitymi opadami deszczu. Średnie roczne temperatury wahają się między 24 a 27°C. Nie występują tu klasyczne pory roku – zamiast tego klimat kształtują naprzemiennie suchsze i bardziej wilgotne miesiące, zależne od lokalizacji w obrębie dorzecza Amazonki. Największe nasilenie opadów przypada zazwyczaj na miesiące od grudnia do maja. Stała wilgotność powietrza i wysoka temperatura tworzą idealne warunki dla bujnej roślinności i ogromnej różnorodności biologicznej. Klimat Amazonii ma też znaczenie globalne – wpływa na obieg wody i temperaturę w skali całej planety. Zakłócenia w jego funkcjonowaniu, np. przez wylesianie lub zmiany klimatu, mogą mieć skutki odczuwalne także poza Ameryką Południową – m.in. w postaci susz, powodzi czy zmian w cyrkulacji atmosferycznej. Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Lasy Amazonii tworzą wyjątkowy, piętrowy ekosystem. Najwyższe partie zajmują korony drzew sięgających nawet 60 metrów. W ich obrębie żyją duże ptaki (takie jak harpia wielka) i owady zdolne do życia na znacznych wysokościach. Niżej rozciąga się warstwa średnich drzew, gdzie dominują liany, epifity (np. orchidee i bromelie) oraz setki gatunków ptaków i ssaków. Najniższe piętro – poszycie – to królestwo owadów, grzybów i detrytusów. Dociera tu mniej niż 1% światła słonecznego, dlatego roślinność jest skąpa, a życie opiera się głównie na rozkładzie materii organicznej. Całość stanowi jeden z najbardziej złożonych i stabilnych systemów ekologicznych na świecie. Zwierzęta niezwykłego świata Amazonia to prawdziwy raj dla miłośników przyrody. Występuje tu ponad 400 gatunków ssaków, około 1300 gatunków ptaków, blisko 400 gatunków gadów oraz tysiące bezkręgowców. Zwierzęta, które zamieszkują Amazonię to bardzo szeroki temat, ale warto wspomnieć kilka jej najbardziej znanych przedstawicieli: jaguara, kapibarę, małpy (w tym charakterystyczną tamarynę cesarską), leniwce, barwne amazońskie ptaki (w tym tukany i papugi). Oprócz tego Amazonia jest domem dla niezliczonych gatunków owadów, w tym motyli, termitów i mrówek, których kolonie liczą nawet milion osobników. Niedawno w Amazonii odkryto przepiękną żabę w niebieskie paski. id="3"Rośliny Amazonii Roślinność Amazonii zachwyca różnorodnością. Lasy te są domem dla dziesiątek tysięcy gatunków roślin naczyniowych, z których wiele występuje tylko w tym regionie. W zależności od piętra lasu rośliny przybierają różne formy – od potężnych drzew górujących nad sklepieniem po epifity zwisające z gałęzi i drobne paprocie pokrywające ściółkę. Najsłynniejsze rośliny Amazonii to drzewo kapokowe, liczne gatunki palm, wiktoria amazońska czy kauczukowiec brazylijski. Rośliny Amazonii wykorzystywane są w tradycyjnej medycynie i stanowią źródło badań nad lekami. Szacuje się, że mniej niż 10% z nich zostało dokładnie przebadanych pod kątem właściwości farmakologicznych. Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Amazonia kryje w sobie wiele tajemnic. Oto kilka fascynujących faktów: Niektóre rdzenne plemiona Amazonii nie miały dotąd kontaktu z cywilizacją. Żyją według dawnych zasad, korzystając z darów lasu i kierując się rytmem natury. Amazonka ma ponad 1100 dopływów. Las produkuje własne deszcze – dzięki transpiracji roślin i parowaniu wody powstaje unikalny mikroklimat. Gleba Amazonii jest uboga w składniki odżywcze – roślinność utrzymuje się dzięki zamkniętemu obiegowi materii organicznej. Liczba pożarów w Amazonii w 2019 roku wzrosła aż o 84% w porównaniu z rokiem poprzednim. To skutek wypalania lasów pod pastwiska i uprawy. Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Choć Amazonia wydaje się wieczna i niezniszczalna, jest dziś jednym z najbardziej zagrożonych ekosystemów świata. Wycinka drzew, wypalanie lasów, wydobywanie surowców i zmiany klimatyczne prowadzą do degradacji tego unikalnego środowiska. Susze, jak ta z 2005 roku, pokazują, że las nie jest odporny na ekstremalne zmiany pogodowe – według naukowców, może zapaść się ekologicznie, prowadząc do nieodwracalnej przemiany Amazonii w sawannę. WWF ostrzega, że punkt krytyczny może zostać osiągnięty już w najbliższych dekadach, jeśli tempo deforestacji nie zostanie zahamowane. Amazonia to jedno z najważniejszych miejsc na Ziemi – zarówno pod względem przyrodniczym, jak i klimatycznym. Jej ogrom, różnorodność biologiczna oraz znaczenie dla planety są trudne do przecenienia. To kluczowy regulator klimatu całej planety. Nieoceniony dostawca tlenu, który dodatkowo pochłania olbrzymie ilości CO₂. Zniszczenie Amazonii miałoby dramatyczne skutki globalne: zmniejszenie bioróżnorodności, wzrost temperatur, załamanie się ekosystemów i niedobory wody. Dlatego obrona Amazonii to obowiązek nie tylko Brazylii czy krajów regionu, ale całej społeczności międzynarodowej. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.