Nastolatki zginęły w azjatyckim kurorcie. Teraz ich rodzice błagają, by inni nie ryzykowali
Rodzice dwóch nastolatek ostrzegają przed podróżą do azjatyckiego kraju po tym, jak ich córki tragicznie zmarły podczas wakacji.
Choć koszty codziennego życia w niektórych azjatyckich państwach wydają się niższe niż w Europie czy USA, na miejscu mogą czyhać realne zagrożenia – od skażonej wody kranowej po nieprzejrzyste warunki serwowania alkoholu w barach. Nieuważność może skończyć się tragicznie, o czym boleśnie przekonali się rodzice dwóch nastolatek, które przebywały na wakacjach. Tragedia w Vang Vieng Vang Vieng w Laosie od lat przyciąga turystów z całego świata. Słynie z malowniczych wapiennych klifów, turkusowych lagun i niskich cen, które czynią z niego popularny kierunek wśród młodych podróżników. To właśnie te cechy przyciągnęły w listopadzie 2023 roku 19-letnie Australijki. Holly Morton-Bowles i Bianca Jones spędzały wymarzone wakacje w tętniącym życiem centrum Vang Vieng, pełnym barów i tanich hosteli. Ich pobyt zakończył się jednak tragedią. W hostelu Nana Backpackers wypiły alkohol skażony metanolem (substancją używaną m.in. jako rozpuszczalnik i środek przemysłowy), co doprowadziło do ich śmierci. W tym samym miejscu zginęło także sześciu innych turystów. Tragiczne wydarzenie wywołało falę oburzenia i pytań o bezpieczeństwo podróżnych w Laosie. Rodziny ofiar twierdzą, że władze kraju nie przeprowadziły rzetelnego dochodzenia. – Żadna rodzina nie powinna przez to przechodzić. Do tej pory żadna osoba ani organizacja nie została pociągnięta do odpowiedzialności – mówił Mark Jones, ojciec Bianki. – Wygląda na to, że śmierć tych niewinnych młodych kobiet może zostać zignorowana i pozostawiona bez rozwiązania – dodała jego żona Michelle. Podobne słowa płynęły od rodziców Holly. – Jesteśmy świadomi, jak skorumpowany i niepomocny jest rząd Laosu. Nie ma żadnych dowodów na to, że prowadzone jest jakiekolwiek dochodzenie – dodali Shaun Bowles i Samantha Morton. Rodziny ofiar nie ograniczyły się do słów żalu. W publicznym apelu wezwały podróżnych, by usunęli Laos ze swoich planów wakacyjnych. – Wasze życie tam nic nie znaczy. Przekonaliśmy się o tym na własne oczy, tak samo jak inne rodziny, które przeżyły tę tragedię – mówili rodzice Bianki i Holly. Ich dramatyczne ostrzeżenie odbiło się szerokim echem nie tylko w australijskich mediach, rozpoczynając dyskusję o bezpieczeństwie turystów w Azji Południowo-Wschodniej. Laos pod ostrzałem krytyki Według „Daily Mail” władze Laosu początkowo powiązały śmierć młodych kobiet z nielegalną produkcją alkoholu i zatrzymały kilku pracowników hostelu Nana Backpackers w celu przesłuchania. Wówczas mogło się wydawać, że śledztwo doprowadzi do wyjaśnienia sprawy, jednak ta wkrótce utknęła w miejscu. Nie postawiono żadnych zarzutów, a postępowanie nie przyniosło rezultatów. Sam hostel pozostał zamknięty, ale właściciele konsekwentnie zaprzeczali, jakoby serwowano tam nielegalny alkohol. Frustracja rodzin narastała z każdym miesiącem milczenia. Sytuacja osiągnęła punkt kulminacyjny, gdy ujawniono, że barman i kierownik hostelu (czyli osoby, które mogły mieć związek z tragedią) znaleźli zatrudnienie w sąsiednim Wietnamie, mimo że formalnie postępowanie wciąż trwało. Co więcej, rząd Laosu nie nawiązał żadnego bezpośredniego kontaktu z rodzinami ofiar. Ograniczono się jedynie do formalnych kondolencji przekazanych za pośrednictwem Australijskiej Policji Federalnej (AFP), a jej ofertę współpracy w śledztwie całkowicie zignorowano. Dla bliskich ofiar był to kolejny dowód, że sprawa została pozostawiona bez realnego nadzoru i woli rozwiązania. Jak ujawniła dziennikarka programu „60 Minutes” Tara Brown, w liście skierowanym do australijskiej minister spraw zagranicznych laotańskie władze wyraziły współczucie i zapewniły, że „przeprowadzą dokładne dochodzenie oraz pociągną sprawców do odpowiedzialności”. – Mimo tych deklaracji w praktyce nie podjęto żadnych działań. Kiedy próbowaliśmy wjechać do Laosu, odmówiono nam zgody, tłumacząc to „trwającym postępowaniem” – mówiła Brown. Wobec milczenia władz bliscy ofiar zorganizowali więc internetową zbiórkę, by pokryć koszty prawne i działania zwiększające świadomość nt. zagrożeń związanych z nielegalnym alkoholem. Jak podkreślają, chcą nie tylko upamiętnić swoje córki, lecz także ostrzec innych podróżnych, zanim tragedia się powtórzy. Źródła: Daily Mail, 60 Minutes, VT.co Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Starożytny ząb znaleziony w Laosie miał należeć do denisowian. To wyjaśni historię migracji starożytnych ludzi
Każde kolejne odkrycie dotyczące denisowian wzbudza niemałe kontrowersje. To dlatego, że o tej tajemniczej grupie praludzi nadal wiemy stosunkowo mało.
W tym artykule: Ząb denisowian znaleziony w Laosie Luka w historii ludzkości Co wiemy o denisowianach? To może być jedno z najważniejszych odkryć tego roku, jeśli nie dekady. Naukowcy badający jedną z jaskiń w Laosie znaleźli ząb trzonowy. Najprawdopodobniej należał on do przedstawiciela denisowian – grupy starożytnych ludzi zidentyfikowanych po raz pierwszy w 2010 r. Znalezisko zostało opisane na łamach czasopisma naukowego „Nature Communications”. Ząb denisowian znaleziony w Laosie Archeolodzy trafili na ząb w jaskini Cobra Cave, położonej 260 km na północ od stolicy Laosu, Vientiane. Wykopaliska w tym miejscu trwają od 2018 r. Autorzy badań szacują, że trzonowiec może liczyć od 131 tys. do 164 tys. lat. Ustalili jego wiek na podstawie analizy osadów jaskiniowych oraz wieku skał pokrywających skamieniałość. Ząb miał należeć do dziewczynki, która zmarła między 3. a 9. rokiem życia. Skąd pomysł, że dziecko było przedstawicielem denisowian? Naukowcy porównali znaleziony ząb z uzębieniem Homo sapiens i Homo erectus. Nie znaleźli jednak zbyt wielu podobieństw. Trzonowiec z Laosu najbardziej pasował do innego zęba denisowianina, odkrytego wcześniej w Tybecie. Autorzy badań nie wykluczają, że ząb mógł należeć do neandertalczyka. Jest to jednak mało prawdopodobne. – Wszystko pasuje do tego, czego oczekiwalibyśmy od dolnego zęba trzonowego denisowianina – komentuje dla National Geographic Bence Viola, niezaangażowany w badania paleoantropolog z Uniwersytetu w Toronto. Archeologowie odnaleźli najstarsze szczątki tajemniczych praludzi - denisowian Skamieniałości odnaleziono w syberyjskiej jaskini. Według naukowców kości naszego tajemniczego przodka mają ok. 200 000 lat. Wraz ze szczątkami denisowianina, naukowcy odnaleźli kamienne pr... Luka w historii ludzkości Wcześniejsze badania wykazały, że denisowianie żyli na terenach obecnej Syberii i Tybetu. Ich DNA wykryto również u współczesnych mieszkańców Filipin i Australii. Jeśli przypuszczenia naukowców się potwierdzą, będzie to pierwszy dowód na to, że denisowianie żyli także w Azji Południowo-Wschodniej. Jak na razie środowisko naukowców jest dość powściągliwe. To dlatego, że autorzy badań nie przeprowadzili jeszcze analizy zęba. Niestety, tropikalny klimat Laosu utrudnia ten proces. Zespół badawczy planuje kontynuować prace wykopaliskowe w jaskini po przerwie spowodowanej pandemią. Ich ostatnie odkrycie sugeruje, że w okolicy może znajdować się więcej śladów obecności starożytnych ludzi. W szczątkach sprzed 7 tys. lat wykryto DNA nieznanej grupy ludzi Odkrycie archeologów wskazuje na to, że w regionie wyspiarskim między Azją a Australią mogła istnieć inna grupa ludzi, o której do tej pory naukowcy nie mieli pojęcia. Co wiemy o denisowianach? Świat usłyszał o denisowianach dosyć późno, bo zaledwie kilkanaście lat temu. Tymczasem ich DNA jest przekazywane ludziom od tysięcy lat. To dlatego, że krzyżowali się z naszymi przodkami, czyli wczesnymi Homo sapiens. Badacze wskazują, że wymieszanie genów rozpoczęło się ponad 50 tys. lat temu po tym, jak współcześni ludzie zaczęli migrować z Afryki. Wtedy też spotkali na swojej drodze neandertalczyków i denisowian. Nadal nie ustalono jednak, w której części świata różne grupy ludzi zaczęły ze sobą współżyć i wydawać na świat potomstwo. Źródło: „Nature Communications”.
Równina Dzbanów pod lupą naukowców. Udało się oszacować, kiedy kamienne konstrukcje stanęły w Dolinie Amfor
Znajdująca się na płaskowyżu Xieng Khouang w Laosie Równina Dzbanów mogła powstać przeszło 4000 lat temu – ustalili naukowcy. Do tej pory wiek monolitycznych konstrukcji był owiany wielką tajemnicą.
W tym artykule: Czym jest Równina Dzbanów i gdzie się znajduje? Ustalono wiek dzbanów w Dolinie Amfor Równina Dzbanów – do czego służyły kamienne konstrukcje? Czym jest Równina Dzbanów i gdzie się znajduje? Równina Dzbanów w Laosie, znana również pod nazwą Dolina Amfor, leży na północnym krańcu Gór Annamskich, głównego pasma górskiego na Półwyspie Indochińskim i obejmuje teren płaskowyżu Xieng Khouang. Obszar ten słynie z gigantycznych kamiennych słojów, których są tu tysiące. Niektóre z nich mają pokrywki, ale zdecydowana większość jest otwarta i skierowana w niebo. Czasem stoją pojedynczo, innym razem w dużych liczących kilkadziesiąt sztuk zbiorach. Moai – posągi na Wyspie Wielkanocnej Ważą po kilkadziesiąt ton, w jakiś tajemniczy sposób zostały przeniesione z odległego o 18 km kamieniołomu. Bez maszyn, bez technologii, zatem jak? Rdzenni mieszkańcy wierzą, że... same ... Od dziesięcioleci naukowcy z rożnych stron świata pragnęli zbadać zagadkowe dzbany, jednak było to niemożliwe. A to ze względu na tysiące niewybuchów zrzuconych przez siły powietrzne Stanów Zjednoczonych w latach 60. XX wieku, w czasie trwania konfliktu laotańskiego. Ładunki wybuchowe wciąż pozostają ukryte na tych terenach. Do dziś też dziesiątki Laotańczyków giną każdego roku w wyniku wypadków z niewybuchami, mimo że od zakończenia konfliktu minęło kilkadziesiąt lat. Ustalono wiek dzbanów w Dolinie Amfor „W związku z ryzykiem, dotychczas udało się zbadać zaledwie ok. 10 proc. wszystkich megalitów pozostających w Dolinie Amfor” – twierdzą naukowcy. Jednak w ostatnich latach rozpoczęto organizować wyprawy badawcze w wybrane, uznane za bezpieczne, lokalizacje. Dzięki temu archeolodzy dokonują obecnie ważnych odkryć dotyczących tych niezwykłych obiektów. „Do tej pory nie było możliwe oszacowanie, kiedy dzbany zostały po raz pierwszy umieszczone w krajobrazie lub skąd pochodzi kamień” – wyjaśnia międzynarodowy zespół w nowym artykule w PLOS One, szczegółowo opisującym najnowsze badania. Przy użyciu techniki datowania optycznie stymulowaną luminescencją (OSL) zespół ustalił, że kamienne dzbany ustawiano w dolinie już pod koniec drugiego tysiąclecia przed naszą erą. OSL to technika stosowana do datowania minerałów. Naukowcy chcieli też odkryć, skąd pochodzi kamień użyty do budowy dzbanów, a także jak przetransportowana konstrukcje na miejsce ich obecnego położenia. Niektóre z dzbanów mierzą nawet trzy metry wysokości i ważą kilkadziesiąt ton, co oznacza, że ich przeniesienie wymagało od starożytnych sporego wysiłku. Badanie megalitów z jednego z analizowanych miejsc sugeruje, że najbardziej prawdopodobne pochodzenie kamieni to kamieniołom, który znajdował się 8 kilometrów od miejsca, w którym ostatecznie je osadzono. Zagadką pozostaje, jak przeniesiono i wydrążono głazy tak, aby nadać im charakter dzbanów. Równina Dzbanów – do czego służyły kamienne konstrukcje? Nowe badania nie wyjaśniają także przeznaczenia kamiennych amfor. Lokalne legendy i tradycje podają, że słoje były używane między innymi do przechowywania żywności, alkoholu i gromadzenia wody deszczowej. Badacze od dawna sugerują jednak, że dzbany były częścią prehistorycznych praktyk pochówku. Dowody związane z praktykami pogrzebowymi, jakie odkryto w okolicy, a także zbiory kości znajdowane w osadach i dzbanach, zostały poddane datowaniu radiowęglowemu. Wyniki badania wykazały, że pochodziły z okresu między IX a XIII wiekiem naszej ery. Może to sugerować, że w tym czasie wciąż były stosowane. W świetle najnowszych dowodów, Dolina Amfor mogłaby wyprzedzać najstarsze znane i potwierdzone odkrycia praktyk pogrzebowych o tysiące lat. „Przedstawione tutaj dane silnie sugerują, że rozmieszczenie megalitów poprzedziło powstanie nekropolii wokół dzbanów, wskazując na ponowne wykorzystanie tych miejsc i trwałe znaczenie rytualne” – piszą naukowcy. Jednak poprzednie badania sugerowały, że rytuały pogrzebowe mogły być tak stare, jak same kamienie, więc możliwe jest, że szersze poszukiwania ujawnią bardziej ciągłą linię czasu ludzkiej aktywności w Dolinie. Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu Tysiące kości zwierząt i ludzi odnaleziono w najdłuższej jaskini lawowej w Arabii Saudyjskiej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cmentarzysko-we-wnetrzu-arabskiej-jaskini-naukowcy-odkryli-tysiace-kosci-i-i-ustalili-jak-trafily-do-podziemnego-tunelu-06641bb.jpeg" width="938" height="624" alt="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" title="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" />
20 miejsc, które są zbyt piękne, by były prawdziwe (a jednak istnieją) [GALERIA]
Te miejsca wyglądają jak ilustracje z bajki. Ile z nich widziałeś?
Są tak piękne, że wyglądają raczej jak ilustracje z bajki. To bez wątpienia jedne z najbardziej fantastycznych miejsc na naszej planecie. Teraz pozostaje tylko pytanie: od którego z nich zacząć zwiedzanie?! Zobacz GALERIĘ >>> Wyboru miejsc dokonał portal brightside.me
Długo wahałam się, czy o tym napisać, ale zdecydowałam, że to mój obowiązek jako podróżnika, aby dzielić się też ciemnymi stronami związanymi z podróżami. Szczególnie dlatego, że mało kto z tych, z którymi rozmawiam, słyszał o dendze, a jeśli nawet gdzieś mu się obiło, to nie za bardzo rozumie, co to za choroba i jak się przed nią chronić.
Zrobiłam mały wywiad środowiskowy wśród ludzi, którzy podróżują lub planują podróże, np. do popularnej obecnie Azji Południowo-Wschodniej. W różnych kontekstach pytałam o dengę i liczyłam, ile osób wiedziało cokolwiek. Na kilkadziesiąt zapytanych, trzem obiło się o uszy. I to by było na tyle. Trzy osoby. To mnie całkowicie przeraziło. Przeraził mnie ogrom nieświadomości, a najbardziej – poczucia nietykalności. Musiałam naprawdę opowiedzieć im wszystkim w szczegółach, co mi się przytrafiło, żeby zyskać ich uwagę i zainteresowanie tematem. Jeśli tego nie robiłam, słyszałam odpowiedzi: „Choroba tropikalna? Nie. Ja lecę tylko na dwa tygodnie na wakacje” albo „E tam, mnie komary to nie gryzą”. To była trochę walka z wiatrakami. Miałam za to poczucie, że muszę coś zrobić, napisać, powiedzieć. Za dużo jest wokół pięknych i idealnych blogów zachęcających do podróży, a za mało w tym wszystkim lekcji. Na ogół takie wpisy są niewygodne i nikt nie chce ich czytać do porannej kawy. Nie ma ładnych zdjęć, nie ma zapowiedzi przygody ani inspiracji. Tym razem jest za to coś znacznie ważniejszego – kwestia zdrowia, więc wytrzymajcie do końca, by nauczyć się na moim, niestety paskudnym, doświadczeniu. Naprawdę nie chcielibyście być na moim miejscu, a ja z kolei nie życzyłabym nikomu zarażenia się dengą. Zauważyłam, że nikt nie chce dzielić się takim doświadczeniami, nie opowiada ku przestrodze, a blogerzy często piszą wymijająco o podróżach: „wiadomo zdarzają się choroby, niektóre groźne i człowiek się boi, no ale to nie jest temat na teraz”. Jak to nie jest na teraz?! Właśnie tu i teraz powinno się rozmawiać o zdrowiu. Jak mamy się nauczyć i chronić, jeśli ktoś wspomina, że był w danym kraju, coś mu się stało, ale nie chce mówić co. Jeśli jest to choroba, na którą może zachorować każdy, to TRZEBA o tym mówić! Jest wiele chorób tropikalnych, które świat Zachodu omija szerokim łukiem, wiec są dla nas odległe, jakby nas nie dotyczyły. Wiele z nich możemy kontrolować w jakimkolwiek stopniu – szczepić się, myć ręce, nie pić wody z nieznanego źródła. Gorzej z tymi, których kontrolowanie jest niesamowicie trudne, czyli chorobami przenoszonymi przez owady. Wiemy sporo o malarii i choć też jest wyjątkowo niebezpieczna, to są leki, którymi można się chronić. Jeśli zarazicie się dengą, to nie ma magicznych tabletek, które was z niej wyleczą. Ochroną jest nasza świadomość i wiedza. Gorączka krwotoczna Zacznijmy zatem od tego, czym właściwie jest denga. To choroba zakaźna wywoływana przez wirusa dengi. Występują cztery typy serologiczne wirusa, co ma znaczenie dla przebiegu choroby. Gorączkę krwotoczną denga wywołuje tylko serotyp 3 i 4. W różnych regionach świata występują różne typy wirusa. Zarażenie się jednym uodparnia na niego w przyszłości, ale nie chroni przed kolejnym zarażeniem innym typem wirusa. Wirus jest przenoszony przez komary, co oznacza, że możemy zarazić się nim od ukąszenia. Nie ma za to możliwości przeniesienia zakażenia bezpośrednio z człowieka na człowieka. Denga występuje w gorącej strefie klimatycznej Azji Południowo-Wschodniej, Afryki, Ameryki Środkowej i Południowej oraz na wyspach Oceanii. Ryzyko zakażenia jest mniejsze w rejonach położonych na wysokości powyżej 1000 m n.p.m. Wedle źródeł WHO, gorączka denga jest dziś najszybciej rozprzestrzeniającą się chorobą przenoszoną przez komary. W skali roku notuje się blisko 400 milionów zakażeń. „Moja” denga Ja zaraziłam się będąc w Tajlandii. Często mówię o sobie, że gryzie mnie wszystko i przyciągam każdy gatunek owadów i chyba sobie to wykrakałam. Mieszkałam w Tajlandii przez kilka miesięcy i wszystko było w porządku. Stosowałam repelenty, ale komary i tak mnie gryzły. Niby wiedziałam, z czym to może się wiązać, ale szczerze mówiąc, kto by się tam przejmował, kiedy wokół palmy i słońce. Człowiek ma uśpioną czujność i wydaje mu się, że jak jest tak dobrze, to nic złego stać się nie może. Aż pewnego dnia coś zaczęło się dziać. Poczułam zawroty głowy, było mi słabo. Objawy były podobne do przeziębienia. Łatwo je złapać w podróży, więc na ogół człowiek nie wyłącza się z życia przez jakieś tam złe samopoczucie. Czułam się kiepsko, ale dzień później miałam zaplanowany wyjazd do Laosu na kilka dni i nie chciałam tego odwoływać. I poleciałam. To był największy błąd, jaki mogłam popełnić, bo jak się później okazało, to nie było przeziębienie, tylko denga, a ja wylądowałam w kraju z kiepską opieką medyczną. Zdążyłam dojechać do hotelu i gorączka podskoczyła do ponad 40 stopni. Nie pamiętam, żebym jako dorosły człowiek miała tak wysoką temperaturę. Wszędzie piszą, że pierwsze objawy choroby pojawiają się kilka dni po zakażeniu i choroba ma zazwyczaj łagodny przebieg. Objawy są niespecyficzne i obejmują nagłą gorączkę, osłabienie, bóle głowy, mięśni i stawów, wysypkę. Mogą pojawić się bóle brzucha, wymioty bądź biegunka. Doświadczyłam ich wszystkich, jakbym była książkowym przypadkiem. Z jedną tylko różnicą. Ten kto w Internecie nazywa te objawy łagodnymi, nie ma o tym pojęcia. Nie było łagodnie. Zaczęłam mieć majaki i nie byłam w stanie utrzymać się na własnych nogach, a to wszystko zadziało się w ciągu dwóch godzin. Miałam szczęście, że nie byłam wtedy sama, a mój narzeczony, dosłownie zaniósł mnie do szpitala. Co też nie było łatwe, bo w Laosie natknęliśmy się na dużą barierę komunikacyjną i przez 40 minut nie mogliśmy znaleźć szpitala. Trafiliśmy w końcu do laotańskiego oddziału, ale pomimo tego, że byłam już wtedy półprzytomna, nie chcieli mnie przyjąć i odesłali mnie do innego, francuskiego prywatnego szpitala dla obcokrajowców. Tę trasę ledwo pamiętam. W końcu jakoś nam się udało. Dostałam się na oddział, zrobiono mi badania krwi i podano dożylnie leki przeciwgorączkowe i nawadniające. Leżałam na oddziale kilka godzin. Dzięki dawce uderzeniowej leków poczułam się na chwilę lepiej. Postanowiono, że nie ma sensu, aby została na oddziale. Okazało się bowiem, że to dopiero początek i na tym etapie lekarze nic nie mogą dla mnie zrobić. Zalecono obserwację, czy choroba nie przerodzi się we wstrząs i nie wywoła krwotoków, wybroczyn na skórze, krwawienia z błon śluzowych nosa czy ust, ale także dróg rodnych i przewodu pokarmowego. Do tego czasu miałam zbijać gorączkę Apapem i nawadniać organizm. Reszta zależała od siły mojego organizmu i tego, czy sam sobie poradzi. Choroba przebiega dwuetapowo. Gorączka spada po kilku dniach, potem następuje remisja objawów na okres kilkunastu godzin. Drugi okres gorączkowy, trwający 1–2 dni, przebiega z towarzyszącą wysypką plamisto-grudkową, zajmującą początkowo grzbiety rąk i nóg. Niekiedy dochodzi do śpiączki. W 4–5 dniu choroby występują krwawienia do jam ciała, często z objawami wstrząsu i utraty przytomności. Jeśli nie podjęto wcześniej leczenia, zwykle dochodzi do zgonu, 4–6 godzin od wystąpienia objawów wstrząsowych. Zgony dotyczą głównie dzieci. Taki przebieg choroby określany jest w piśmiennictwie jako gorączka krwotoczna denga z zespołem wstrząsowym. Następnych dwóch tygodni nie pamiętam. Wiem, że nie byłam w stanie wstać z hotelowego łóżka o własnych siłach. Wszystko zlało mi się w jedno i nie wiedziałam, gdzie jestem ani ile już tak leżę. Wiem tylko, że czasem miałam wrażenie, że już nigdy nie wyjadę z Laosu. Miałam niesamowite szczęście, że ominęła mnie połowa z typowych dla dengi objawów. Ale mogło być różnie. Po około 2,5 tygodnia byliśmy w stanie wylecieć z Laosu, wrócić do Tajlandii i kontynuować naszą podróż, choć w znacznie wolniejszym tempie. Myślicie, że to koniec? Niestety nie. Powrót do pełnego zdrowia i poziomu energii zajął mi około trzech miesięcy. Długo poprawiałam kondycję fizyczną i wydolność, bo trening bardzo mnie męczyły, miałam zadyszkę, robiło mi się słabo. A po trzech miesiącach zaczęły się skutki uboczne. W moim przypadku było to wypadanie włosów. Szok toksykologiczny dla organizmu był tak silny, że komórki włosów obumarły i nic nie było tego w stanie powstrzymać. Straciłam 30% włosów. I tak miałam ogromne szczęście, że tylko tyle i natychmiast zaczęły odrastać. Do tej pory nie było lekarstwa, chroniącego przed dengą. Jedynym sposobem była profilaktyka, czyli stosowanie repelentów, moskitier, noszenie odpowiedniej odzieży (długie rękawy koszul i nogawki spodni), zwłaszcza od zmierzchu do świtu. Chyba jednak mamy szansę na przełom. Na początku 2016 roku WHO podało, że zakończono badania nad szczepionka Dengavaxia. Szacuje się, że jej wprowadzenie ma zmniejszyć śmiertelność z powodu gorączki denga o 50 proc. , a zachorowalność o 25 proc. przed rokiem 2020. Szczepionka została na razie zarejestrowana w Meksyku, Brazylii, Salwadorze, na Filipinach i w Paragwaju. Filipiny rozpoczęły już akcję szczepień. Obecnie trwają procedury rejestracyjne w innych krajach endemicznych. Pomimo tej nadziei, na ten moment nie przekłada się to na ochronę mieszkańców krajów wysokorozwiniętych. W Polsce nie ma jeszcze możliwości zaszczepienia się przeciwko dendze, więc wciąż zostaje nam profilaktyka. Opowiedziałam tę historię, żeby włączyła się wam czerwona lampka i żebyście zaczęli myśleć o swoim zdrowiu i o tym, że nie jesteście nietykalni. Ja tak o sobie myślałam. Przecież młodej, wysportowanej i zdrowej dziewczynie nic nie może się stać. Jestem odpowiedzialna, dużo podróżuję, wiele widziałam, przecież takich osób nic nie tyka. Nie chce się wierzyć, że w pięknym miejscu, w którym świeci słońce, a jedzenie jest pyszne, nagle wszystko może się zawalić. Tak trudno jest przyznać się przed samym sobą, że nie jest się wyjątkowym, wybranym i nietykalnym, a życie i śmierć, zdrowie i chorobę oddziela zaledwie cienka linia. Zdowie nie jest nam dane na pewno i nie ma jego nieskończonych pokładów i jeśli nie zaczniemy myśleć, to nic nas nie uchroni przed jego utratą. Nawet to, że mamy dobre intencje, jesteśmy porządnymi ludźmi i to powinno do nas wracać. Widać nie zawsze działa. Lekcja Ta choroba była dla mnie szokiem z dwóch powodów. Po pierwsze przewartościowała moje podejście do życia i zdrowia. Już mi się nie wydaje, że jestem nietykalna. Za to bardzo boleśnie dotarło do mnie, że życie jest kruche i nie jest nieskończone. Cliche powiecie. Może i tak, ale rzeczywiście trzeba być na jego granicy, aby to zrozumieć. Zaczęłam jeszcze bardziej doceniać to, co mam, cieszyć się małymi rzeczami i korzystać ze wszystkich szans. A zdrowie stało się dla mnie najważniejsze. Dbam o siebie i o swój organizm. Skąd czerpię motywację do trenowania i zdrowego odżywiania? Czemu mi się chce? To jest właśnie powód. Wiem, co to znaczy, jak organizm jest słaby, jak sobie nie radzi i jak jedyne o czym się marzy, to móc pobiegać i poskakać z uśmiechem na ustach. Wyszłam z tej choroby w sumie bez szwanku, jak teraz śmiałabym marudzić, że mi się nie chce korzystać z życia i ze zdrowia? Po drugie, dostałam niesamowitą lekcję o sobie samej. Podróże nauczyły mnie, że mogę wytrzymać więcej niż mi się wydaje. Ten punkt odnosi się między innymi to dengi. Nigdy bym nie pomyślała o sobie, że mam tak silny i waleczny organizm i jest we mnie tyle woli walki o zdrowie. Prawda jest taka, że pomimo silnych objawów, wiele z nich zupełnie mnie ominęło, a chorobę pokonałam w ekspresowym tempie dwóch tygodni. Widać jestem silniejsza niż mi się wydawało. Oczywiście ta historia nie sprawiła, że odechciało mi się podróżować, ale teraz jestem bardziej odpowiedzialna, przykładam wagę do profilaktyki i ponad wszystkie atrakcje stawiam swoje zdrowie. Teraz już zupełnie zdrowa, mogę powiedzieć, że denga była dla mnie niesamowitą lekcją pokory i szacunku to tego, co jest nam dane. Wy jednak nie potrzebujecie takiej lekcji, żeby móc przewartościować sobie swoje podejście. Niech Wam wystarczy moje doświadczenie i historia. Dbajcie o siebie Podróżnicy, myślcie i pamiętajcie, że zdrowie to najważniejszy dar, jaki mamy. ----------------------------------- Aleksandra Jaskółowska - podróżniczka i autorka międzynarodowego bloga o podróżach i aktywnym stylu życia www.travelandkeepfit.com. Odwiedziła ponad 85 krajów na 6 kontynentach. W wielu z nich pracowała naukowo i studiowała. Z zawodu jest psychologiem społecznym. To właśnie badania międzykulturowe były jednym z powodów jej podróży.
Wybierz się do „Krainy miliona słoni”. Mini-przewodnik po Laosie
Laos wydaje się bardzo tajemniczym krajem, o którym nie wiemy zbyt wiele. Jest bardzo egzotyczny i relatywnie niewielki jak na standardy azjatyckie. Czy warto go odwiedzić? Jakie miejsca są warte uwagi? Jak przygotować się do podróż do Laosu?
Laos: gdzie leży? Laos to niewielkie państwo azjatyckie, które znajduje się na półwyspie indochińskim w południowo-wschodniej Azji. W części północnej graniczy z Chinami, vis a vis z kolei Kambodżą i Tajlandią. Zachodnia część graniczy z Mjanmą, a wschodnia z Wietnamem. To jedyny kraj w tamtej części Azji, który nie ma bezpośredniego dostępu do morza czy oceanu. Charakterystycznym elementem Laosu zdecydowanie jest to, że niemal w 100% teren kraju porośnięty jest lasem. Kraj wydaje się na mapie niezbyt duży, jednak w praktyce jest mniejszy od Polski raptem o 20%. Według danych demograficznych w Laosie żyje aktualnie około 6,5 miliona mieszkańców. Z czego koło niespełna 700 tysięcy mieszka w stolicy, czyli Wientian. Laos: co warto wiedzieć? Laos to kraj egzotyczny, który mimo całkiem dużej powierzchni sumarycznie zamieszkuje około 6,5 miliona mieszkańców. Laos to państwo, w którym ogromną ilość całej powierzchni stanowią lasy. W Laosie religią dominującą jest buddyzm, wyznaje ją 61% wszystkich mieszkańców tego kraju. Warto dodać, że będąc w Loasie nie można zakupić żadnej pamiątki religijnej, jest to w tym kraju zakazane. Za złamanie przepisów grożą surowe grzywny. Laos: co zobaczyć? Laos to kraj relatywnie niewielki jak na standardy azjatyckich państw. Owszem, powierzchniowo mamy do czynienia z krajem niewiele mniejszym od Polski, jednak liczba mieszkańców jest znacznie mniejsza. Większość obywateli Laosu zamieszkuje tereny wiejskie, a miasta są niewielkie i liczące niezbyt dużą ilość mieszkańców. Dlatego też przylatując do Laosu trzeba się nastawić na przede wszystkim lasy, które są dzikie i wiele miejsc jest praktycznie niedostępnych. Jednak mimo wszystko jest kilka miast, które warto odwiedzić będąc w Laosie. Laos co warto zobaczyć? Po pierwsze Luang Prabang, to dawna stolica Laosu i jedno z najbardziej malowniczych miast w tej części Azji. Ta miejscowość liczy raptem nieco ponad 50 tysięcy mieszkańców jednak jest to jedno z najbardziej klimatycznych miejsc. W czasie swojej świetności na terenie miasta można było znaleźć 66 świątyń buddyjskich, jednak do dzisiejszych czasów przetrwały tylko 32. Najważniejszymi i najczęściej zwiedzanymi spośród wszystkich tamtejszych świątyń to Wat Mai Suwannaphumaham, Wat Manorom oraz Wat Xieng Thong. Każda z nich ma swój własny klimat i niepowtarzalny wygląd. Wokół samej wioski znajdziecie sporą ilość wodospadów i jaskiń, do nich z kolei można się dostać za pomocą łodzi. Luang Prabang jest wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Unesco. Kolejnym punktem na wartym zwiedzania na mapie Laosu jest niewielkie miasteczko Champasak. Można tutaj znaleźć całą masę niewielkich hotelików, które oferują nocleg nad brzegiem rzeki. Największą atrakcją turystyczną Champasak jest kompleks świątynny Wat Phu. To ruiny buddyjskiego kompleksu świątynnego powstałego w XI wieku. Zbudowany był przez Khmerów na zboczu góry, aktualnie niewiele budynków przetrwało kilkaset lat, stąd większość świątyni to fragmenty starych budowli. Następnymi punktami programu mogą być z całą pewnością stolica Laosu czyli Wientian. Jak na standardy europejskie nie jest to duże miasto (około 700 tysięcy mieszkańców), ale z całą pewnością warto ją zwiedzić. Na liście do odwiedzenia powinny się znaleźć następujące pozycje Haw Phra Kaew, Wat Si Saket, Pha That Luang, pałac prezydencki oraz Patuxai. Pierwsze trzy pozycje na liście to kompleksy świątynne, mimo że wszystkie związane są z buddyzmem każda z nich ma swój niepowtarzalny klimat. Ostatnia z wartych zwiedzenia miejsc to swego rodzaju łuk tryumfalny Wientian. Miejsca, które warto jeszcze zobaczyć to z całą pewnością wodospady Khone Phapheng, czyli największy kaskadowy zestaw wodospadów w całej Azji Południowo-Wschodniej. Widok robi ogromne wrażenie. O jednym miejscu, które znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO czyli miejscowości Luang Prabang już wiecie. Laos ma jeszcze jedną pozycję na tej liście i jest to w wolnym tłumaczeniu Równina Dzbanów. To miejsce historyczne w którym na dużym terenie rozrzuconych jest kilkaset urn, które zostały wykute w skale. Ich rozmiary oscylują w granicy od 1 do trzech metrów, a ważą nawet do 13 ton. Na Liście światowego dziedzictwa UNESCO Równina Dzbanów znajduje się od 2001 roku. Prócz wyżej wymienionych miejsc, które warto odwiedzić można na terenie całego Laosu znaleźć całą masę niewielkich wiosek niemal w 100% odciętych od świata zewnętrznego. Ogromną część całej powierzchni tego kraju stanowią lasy. Te są przepiękne, choć bardzo niebezpieczne jeśli zejdzie się z wytyczonych ścieżek. Z cała pewnością na takie wyprany w leśne ostępy trzeba się dobrze przygotować, a najlepiej wybrać się z przewodnikiem lub z mieszkańcem, który zna dobrze teren. Laos: kiedy jechać? Laos to kraj w którym panuje klimat monsunowy, więc lecąc w tamte rejony świata trzeba się liczyć z tym, że w okresie deszczowym czyli od końca maja aż do końca października początku listopada będą pojawiać się bardzo gwałtowne monsunowe deszcze. Temperatury w tym okresie oscylują w granicy dwudziestu kilku stopni. Od grudnia do kwietnia z kolei mamy tak zwaną porę suchą czyli zdecydowanie mniej deszczu za to temperatury przekraczające sporo ponad 30 stopni Celsjusza. Między okresem deszczowym, a suchym występuję krótka jesień i wiosna, która ma klimat przejściowy, jednak zarówno jedna jak i druga pora roku nie trwają zbyt długo. Laos kiedy jechać? Najlepiej wybrać się do Laosu w okresie od listopada od stycznia, wówczas jeszcze temperatury nie są tak wysokie (sporadycznie przebijają granicę trzydziestu stopni Celsjusza), z drugiej strony również nie ma intensywnych opadów deszczu. Co również można zaliczyć na plus. Laos: przygotowanie do podróży Laos to kraj do którego trzeba się przygotować, by bezpiecznie móc spędzić kilka tygodni urlopu. Po pierwsze w Laosie jest wymagana wiza. Wizę turystyczną obywatele naszego kraju mogą otrzymać maksymalnie na 30 dni. Otrzymują ją na lotniskach międzynarodowych w Laosie i wszystkich przejściach granicznych lądowych. Wizę możemy na miejscu przedłużyć dwukrotnie maksymalnie po 30 dni. Przy przekraczaniu granicy nie ma obowiązku okazywania aktualnej karty szczepień, jednak sugerowane jest wykonanie przed przylotem do Laosu co najmniej kilku szczepień między innymi na japońskie zapalenie mózgu, dur brzuszny czy cholerze. Nie ma również obowiązku posiadania określonej sumy pieniędzy, nasz paszport musi być ważny przez co najmniej 6 miesięcy i powinnyśmy mieć jeszcze wolne co najmniej dwie strony w paszporcie. Laos: ciekawostki Laos jako nazwę kraju często tłumaczy się jako „Krainę miliona słoni”. Symbol słonia kilka wieków temu używany był przez królestwo Lan Xang, stąd wywodzi się ta nazwa. Obywatele Loasu wyznają przede wszystkim buddyzm. Religia ta stanowi aż 61% wszystkich wyznawców. Według danych historycznych na Laos, Wietnam i Kambodżę w okresie wojny Amerykanie zrzucili aż siedem milionów ton bomb. Porównując te dane chociażby z ilością bomb, które spadły w okresie II Wojny Światowej na Azję i Europę to liczba ta robi wrażenie. Według historyków na Europę i Azję sumarycznie spadło wówczas „zaledwie” 3,5 miliona ton bomb. Laos swoją niepodległość odzyskało 22 października 1953 roku. Wcześniej było zależne od Francji. Do prowadzenia pojazdów mechanicznych na terenie Laosu wymagane jest międzynarodowe prawo jazdy. Nasze rodzime nie jest uznawane. Najwyższym punktem w całym Laosie jest góra Phou Bia. Znajduje się ona w paśmie Gór Annamskich. Jej wysokość to 2819 metrów nad poziomem morza. W wolnym tłumaczeniu nazwa tej góry to Góra Piwa. Płaca minimalna w Laosie wynosi tylko sto dolarów miesięcznie, a pełny tydzień pracy nie trwa tak jak w Polsce 40 godzin, ale aż 48 godzin. Dodatkowo urzędnicy są lepiej opłacani, ich płaca minimalna to 170 dolarów miesięcznie.
To nie tylko ozdoba. "Święty tatuaż" ma moc [GALERIA]
Działa jak kamizelka kuloodporna i płaszcz przeciw problemom. Sak Yant, w dosłownym tłumaczeniu „święty tatuaż” pochodzi z angkor, starożytnego państwa Khmerów. Sprawia, że żołnierzy nie imają się kule, bokserów ciosy, a gwiazd filmowych Hollywood zawiść branży.
Mistrzem ceremonii powinien być buddyjski mnich. Ale nie musi. Siła tatuażu zawarta jest w jego wzorze i zapisanych mantrach, a nie w tym, kto go wykonuje. I tak wytatuowany hanuman, czyli bóg małpa, daje siłę wielkiego wojownika. Smok zapewnia odwagę i mądrość. A gekon sprawia, że kochasz i będziesz kochany. Podstawowe wzory mają nawet tysiąc lat. Mistrzowie od wieków dodają jednak nowe elementy, które objawiły im się w medytacjach. Nałożenie tatuażu to bardzo ważna chwila, która może zadecydować o całym życiu. Dlatego na ceremonię można zaprosić bliskich. Na początek mistrz miesza barwnik z wodą i sterylizuje we wrzątku bambusowe lub metalowe szpikulce. Te tradycyjne, używane w świątyniach mają nawet pół metra długości. W tym samym czasie artysta tłumaczy znaczenie wzoru i instruuje, jak należy się zachowywać przez następne dni. Aby tatuaż nie stracił mocy, po jego nałożeniu nie wolno rozmawiać z nikim przez trzy dni i trzy noce. Jeśli przerwie się milczenie, jedynym wyjściem, aby Sak Yant dalej działał, jest przestrzeganie pięciu buddyjskich abstynencji do końca życia: nie wolno oszukiwać, być pod wpływem alkoholu, ulegać pożądaniu seksualnemu, kraść i zabijać. Jeśli jednak wytrwa się w ciszy, i tak zabroniona jest arogancja, kradzież, posiadanie więcej niż jednej żony, jedzenie psiego mięsa oraz chodzenie pod domami zbudowanymi na palach. Inaczej magia przestaje działać. Kiedy tusz odpowiednio zgęstnieje, mistrz wyjmuje narzędzie z wrzątku i pociera końcówkę pociętymi cytrynami. Systematycznie, trochę jak maszyna do szycia nakłuwa skórę, wbijając w nią kropelki barwnika. Zaczyna od środka i rozprzestrzenia wzór na boki, nie przestając recytować mantr. Od czasu do czasu ściera szmatką wypływający ze skóry nadmiar atramentu. Gdy tatuaż jest gotowy, mistrz musi go jeszcze konsekrować. Zapala pięć świec i pięć kadzideł symbolizujących pięć inkarnacji Buddy. Tatuaże najpopularniejsze są wśród ludzi, którym na co dzień zagraża niebezpieczeństwo – żołnierzy, gwiazd tajskiego boksu, policjantów. Ludzie wierzą, że to dzięki Sak Yant uniknęli kuli w czasie strzelaniny i cało wyszli z wypadku samochodowego. W siłę świętych tajskich tatuaży wierzy też Angelina Jolie, która w świątyni w Tajlandii wytatuowała sobie na łopatce mantrę, zaś niżej na plecach tygrysa. Jest wyjątkiem. Kobiety zazwyczaj proszą o tatuaż niewidoczny, który wykonuje się poprzez wstrzyknięcie pod skórę bezbarwnego oleju. Od wieków wzory Sak Yant stosuje się także na tkaninach, a od niedawna na karoseriach samochodów. Też działają. Święty tatuaż można zrobić w wielu miejscach Tajlandii, Kambodży, Laosu, a ostatnio także Singapuru. Tajowie uważają jednak, że najlepiej przyjechać po niego do Wat Bang Phra, blisko tysiącletniej świątyni znajdującej się 50 kilometrów od Bangkoku. To tu raz do roku odbywa się festiwal tatuaży. Można zrobić sobie kolejny wzór, a także odnowić siłę zawartą w starym. Wielu uczestników popada wówczas w ekstazę. Tajowie przeistaczają się w syczące gekony, wrzeszczące małpy i ryczące smoki. Właśnie takie jakie noszą na skórze.
Sztuka fotoreportażu. Mikołaj Nowacki o opowiadaniu zdjęciami na przykładzie materiału o rybakach z Laosu [STORYTELLERS]
- Chodzi o to, żeby jak najrzetelniej opowiedzieć swoją historię o innych - tłumaczy Mikołaj Nowacki, fotograf National Geographic Polska, ambasador Lumix. O tym, jak zrobić fotoreportaż, mówi na podstawie swojego materiału z Krainy 4000 wysp.
- Wybierz temat, który wywołuje w tobie emocje - radzi Mikołaj Nowacki - bohater cyklu Fotograf miesiąca - tym, którzy zamierzają zabrać się za sztukę fotoreportażu. Sam wybrał się do Laosu, do Si Phan Don znanej jako Kraina 4 tysięcy wysp, leżącej blisko granicy z Kambodżą, by udokumentować tradycyjne metody połowu i życie zgodne z rytmem przyrody. Zamieszkał w bambusowym domku na palach na wyspie Don Det, nad samym brzegiem Mekongu, gdzie obserwował życie tamtejszych rybaków. Z jednym z nich - Khamem, jego rodziną i przyjaciółmi spędził trzy tygodnie stycznia 2017 r. Przekonał się, że praca z cięższym sprzętem w takich warunkach byłaby prawdziwą udręką. Fotografował uszczelnionym Lumixem G80 i trzema lekkimi obiektywami stałoogniskowymi – Leica 15 mm f/1.7, Lumix 20 mm f/1.7 i 25 mm f/1.4. O przywileju uczestnictwa w życiu fotografowanych ludzi i sposobach budowania narracji za pomocą zdjęć ambasador Lumix opowiada w materiale wideo. Mikołaj Nowacki o fotoreportażu [WIDEO]:
Mekong: Ryżowy bimber, tajemnice mnichów i świątynia o najdłuższej... nazwie
Podróż pirogą przenosi nas 90 km w górę rzeki i kilka wieków w czasie.
BRZEG JEST WYSOKI, URWISTY. Pod nami największa rzeka Indochin, Mekong, i motorowe pirogi, o trzy lub czteroosobowych załogach. Przycumowane są linami do nadbrzeżnych drzew albo wymytych przez wodę wielkich głazów. Trwa krzątanina przy załadunku. Wejście i zejście, z brzegu na statek i z powrotem. Po wąskiej, chwiejącej się desce, przerzuconej z burty na mulisty brzeg, ludzie wnoszą ciężkie worki, beczki i kanistry z płynami. Podobają się nam te łodzie. Już wiemy, że do nich wsiądziemy. Mekong mierzy ok. 4500 km. W Luang Prabang, w połowie swej długości, ma szerokość pięciokrotnie większą od Wisły pod Warszawą. Osiąga głębokość kilkunastu metrów, a jej bystry nurt tworzy liczne wiry. To nadal górska rzeka. Następnego dnia wynajmujemy motorową pirogę, zastrzegając u szypra, że będziemy chcieli zatrzymać się w wioskach nadrzecznych. Naszym celem jest oddalony o sześć godzin szybkiej jazdy (około 90 km) kompleks świętych jaskiń Tham Ting (Groty Stalaktytowe). Początkowa cena za rejs: 250 dola¬rów po półgodzinnych negocjacjach spada do 180. W tej cenie jedzie nas osiem osób: nasza dwójka, dwoje spotkanych Polaków i czworo Francuzów. Godzimy się, że właściciele zabiorą na łódź towary do wiosek leżących po drodze. Pobudka o czwartej rano. Przed hotelem czeka zamówiony tuk-tuk, trójkołowy mikrobusik. Jedziemy pod świątynię Vatxiengthongratsavoravoravihanh (żadnej spacji, to najdłuższa w Laosie nazwa geograficzna). Po drodze mijamy dziesiątki buddyjskich mnichów. W pomarańczowych szatach, boso, z glinianymi miskami. Wyruszają w miasto, żebrząc o jedzenie na jedyny w ciągu doby posiłek. Kształt naszej pirogi ustaliło wiele lat tradycji. Pierwotnie takie łodzie wykonywane były z wielkich pni. Dziś tak okazałych drzew już nie ma, ale łodzie są nadal długie, wąskie i płaskodenne. Dawniej napędzane były siłami nawet kilkudziesięciu wioślarzy, pracujących krótkimi łopatkowatymi wiosłami. Teraz wystarczy jeden japoński silnik spalinowy. Łodzie prują z szybkością 10–20 węzłów, czyli ok. 20–40 km/godz. Na po¬kładzie są pomieszczenia na towary, postawiono też kilka ławek dla pasażerów. Wszystko zadaszone dla ochrony przed ostrym słońcem i deszczem. O piątej wypływamy. Rozjaśnia się błyskawicznie. Ruch na rzece nie jest duży. Od czasu do czasu mijamy podobne do naszej łodzie albo znacz¬nie mniejsze, kilkuosobowe pirogi, przypominające kajaki. Są tak obładowane, że woda przelewa się przez burtę, a pasaże¬rowie bez przerwy pracują czerpakami. Płyną blisko brzegu. W ten sposób unikają dużych fal i oszczędzają paliwo, tam nurt jest słabszy. Bliskość brzegu jest jednak niebezpieczna. Na naszych oczach osuwają się do wody nawisy mułu, walą się drzewa. I tylko cudem nikomu nic się nie dzieje. Kłody, gałęzie, skały... A także wzdęty brzuch martwego wołu. Co chwila na naszej trasie pojawiają się przeszkody. My spostrzegamy je na ogół dopiero przy wymijaniu. Nagle nasza łódź robi ostry skręt. O mało nie staranowaliśmy malutkiej pirogi, która wypłynęła nie wiadomo skąd. Na szczę¬ście naszemu sternikowi towarzyszy zawodowy obserwator. Ma sokoli wzrok i doskonale zna rzekę. Tym razem ostrzegł w porę. Obaj siedzą na dziobie, tam też jest ster. A dokładnie – stara kierownica od samochodu. FETOR RYŻOWEGO BIMBRU CZUĆ Z DALEKA. Po pięciu godzinach rejsu dobijamy do przystani na prawym brzegu rzeki, do wioski słynnej w całej okolicy. Tuż przy przystani mężczyźni płuczą w Mekongu ryż na zacier. Produkowany tu alkohol ma od 30 aż do 70 proc. Na zakupy przypływają tu nawet kupcy z Luang Prabang. Z balkonu najbardziej okazałego domu dobiega nas bełkotliwy baryton. To miejscowy wójt ogłasza „wielką promocję” na wszelki alkohol. I to po francusku! Choć mocno łamanym. Wójt jest kompletnie pijany. I z pewnością bogaty jak na tutejsze warunki. Takie domy – z kamienną podmurówką, ścianami z drewna tekowego i dachem pokrytym blachą falistą – widzieliśmy tylko w Luang Prabang. Mekong wygląda spokojnie. Tak naprawdę jest jednak górską rzeką, bardzo groźną dla małych łodzi. W samej wiosce wre praca. Dymi i bulgocze kilka destylarni. Drożdże hoduje się na śmietniskach. Warzenie zacieru odbywa się w blaszanych bekach po ropie naftowej. Do przyspieszenia fermentacji używa się karbidu lub niegaszonego wapna. Aparatura chłodnicza to sploty gumowych i plastikowych węży połatanych plastrami, sznurkami, plastikową folią. Bimber sprzedaje się w dwóch postaciach: „czysty” lub rozcieńczony wodą z bambusowego wodociągu z dżungli. Podchodzimy do jednej z destylarni. Kobieta nadzorująca cały proces co chwila próbuje skapującego do wiadra destylatu. Ma problemy z utrzymaniem równowagi. Obok małe dwu, trzyletnie dzieci bawią się w szarej brei ryżowych wytłoków. Widząc nas, próbują wstać. Na zbyt chwiejnych nóżkach zmierzają w naszą stronę, prosząc: „bon bon”. Zresztą w stanie „wskazującym na spożycie” jest tu większość mieszkańców. W Luang Prabang ostrzegano nas, żeby nie próbować tego alkoholu. Był przyczyną ostrych zatruć, prowadzących do ślepoty, a nawet śmierci. Nie trzeba nam tego dwa razy powtarzać. Nasza załoga jest jednak innego zdania. Kupuje bimbru na kilkanaście plastikowych beczek po oleju napędowym. Ustawione w piramidkę na brzegu będą czekać na zabranie w drodze powrotnej. W zamian wyładowanych zostaje kilka worków ryżu. Handel wymienny na Mekongu kwitnie. W naszej pirodze przewozimy kilka lamp naftowych, worki z solą, kanistry z paliwem i naftą, parę worków cementu, zwoje drutu, gwoździe, jakieś maczety, sierpy i motyki. Łódź ma swoich stałych kontrahentów. Czasem ktoś czeka na ścieżce schodzącej do rzeki, czasem zostawiamy zamówiony towar na brzegu. Niewielkie ryzyko kradzieży wliczone jest w koszt. Wracając, zabierzemy ryż, olej palmowy, żaby zapakowane w plecionki, żywe ryby w garnkach, liście bananowca, owoce. Kipami, czyli laotańską walutą, płaci się tylko za różnicę towarów. Wreszcie je widzimy. Jaskinie Tham Ting znajdują się w stromej skalnej ścianie. Wykonujemy kilka dość ryzykownych manewrów, by przytulić się łodzią do kamiennej półki. W świętych Grotach Stalaktytowych czczono Buddę już w VII w. Te jaskinie pochodzą z XVI w. W dolnej wierni ustawili setki posążków Buddy i jego uczniów. W górnej znajduje się alegoria przemijania, czyli kamienna miarka z zębatą podziałką. Po ząbkach przesuwa się figurka kaczora, zbliżając się do figurki węża. Gdy wąż pożre kaczora, ma nastąpić koniec świata. Odległość między figurkami jest co roku pieczołowicie badana przez komitet mnichów. Cel osiągnięty, wracamy do Luang Prabang. Po drodze zrobiliśmy się solidnie głodni, więc prosimy załogę o przygotowanie posiłku. Obiad dla dwóch osób kosztuje nas trzy dolary. Cumujemy łódź do dużego drzewa. Na palenisku: warstwa piasku i płaski kamień, załoga ustawia benzynowy prymus. Szyper wyciąga wielką rybę z Mekongu, którą kupił w mijanej wiosce. To rodzaj wielkiego okonia o nazwie nie do wymówienia, z kolczastymi skrzelami i płetwami. Mechanik zamienia się w kucharza i podaje wielkie dzwonka uduszone w warzywno- owocowym sosie z brązowym ryżem. Talerzy brak, jemy na liściach bananowca palcami, płucząc je wodą z rzeki. Okazuje się, że na łódce jest kilka butelek „beer lao”, doskonałego lekkiego piwa. Humory mamy wspaniałe! WYPATRUJEMY JAKIEJŚ WIOSKI, ALE WIDAĆ TYLKO ŚCIANĘ ZIELENI. Żadnego przesmyku, żadnej smużki dymu. Po dwóch godzinach, jest! Widać zejście do rzeki, a w dali dachy z liści palmowych. Pierwsze witają nas dwu-, trzyletnie dzieciaki. To one prowadzą nas do wioski. Ze szkolnej chaty wysypuje się gromada uczniów. Nasze przybycie jest prawdziwym wydarzeniem. Jeszcze nigdy w wiosce nie zatrzymała się łódź z białymi, tu nazywanymi „długonosymi”. Nauczyciel zarządza przerwę w lekcjach i od tej chwili mali przewodnicy z zapałem oprowadzają nas po wiosce Houai Kor. Liczy około 150 mieszkańców, czyli jest duża. I dość zamożna. Ma czteroklasową szkołę, w której uczą się dzieci w wieku 6–9 lat. Ryż zbiera się co 4–6 miesięcy. Starszyzna wiejska reguluje co roku zasady korzystania z systemu nawadniania pól odziedziczonego po przodkach. Mieszkańcy handlują drewnem z dżungli, rybami, żabami, wyplatanymi koszami. Domy budowane są na palach. Konstrukcję mają drewnianą, ściany są z plecionki z liści palm lub bananowców. Tak samo plecione są podłogi i łóżka na niskich ramach. Sypialnie są na górze, życie dzienne toczy się na ubitej ziemi między palami. Tuż obok w zagrodzie z bambusowych prętów żyją czarne świnie. Wioska Houai Kor jest zamożna, czysta i gościnna. Tak nam się podoba, że we dwoje postanawiamy zostać w niej do jutra. Szyper zabierze nas stąd następnego dnia. Buddyjscy mnisi alkoholu nie biorą do ust. Czego nie można powiedzieć o mieszkańcach laotańskich wsi. Żegnamy towarzyszy z łodzi. A przy okazji jesteśmy świadkiem zderzenia kultur. Widząc uwiązanego żółwia, koleżanka z Polski w dobroci serca uwalnia go i wrzuca do rzeki. To powoduje wybuch rozpaczy miejscowego chłopca, dla którego żółw był przyjacielem, jak u nas kot czy pies. Cała ludność wioski przyłącza się do rozpaczy i protestów. Wahamy się, czy w tej sytuacji tutaj pozostać. Dopiero spora porcja polskich krówek dla dzieci, płócienna czapka oraz dolar dla właściciela żółwia łagodzą gafę. Jest szósta po południu. Błyskawicznie robi się ciemno. W chatach, a właściwie pod nimi, zapalają się lampy naftowe. Mieszkamy u wójta. Jego żona gotuje fee, czyli ryżowe kluski z kiełkami soi, kawałkami kurczaka i czymś, co przypomina pasztetową. Tofu? Wszystko w rosole z jarzynami. Pyszne! W drugim woku pieką się niewielkie udka kurczaka. Też doskonałe. Tyle że po kolacji wójt oznajmia, że były to udka miejscowych żab. Takie ogromne? Mężczyzna pokazuje surową żabę. – Teraz wierzycie? – pyta. Tu też za talerze służą li¬ście bananowca. Po użyciu będzie z nich opał lub kompost. Do tak wystawnego posiłku dodajemy po kieliszku polskiej wód¬ki, co wprawia w zachwyt gospodarzy. W końcu idziemy spać. Sen mamy twardy – jak maty, na których śpimy. DZIECI SZYKUJĄ SIĘ DO SZKOŁY. Budowniczowie łodzi już popłynęli na targ. Gospodynie suszą na matach ryż, pieprz i papryczki. Nasz sąsiad z młodego bambusa wyplata więcierz, czyli pułapkę na ryby. Toczy się normalne codzienne życie. W wioskowej łaźni kobiety piorą ubrania. Woda jest tu doprowadzona metalowymi rurami ze źródła spod skały. Za tarę służą płaskie kamienie, za proszek do prania popiół drzewny i tylko do delikatnych tkanin używa się białego proszku ze sklepu. Toaleta z bambusowych żer¬dek nie wydziela zapachu fiołków, ale jest czysta, ma zasłonę i kamienną podłogę. Pod jednym z domów gospodarz rozdrabnia w drewnianym pojemniku ryż na kaszę. Fachowo narzędzie nazywa się stępor. W Europie podobne są tylko w muzeach. Nie możemy oderwać o niego wzroku, jesteśmy etnografami. Przyglądamy się też dzieciom. Już cztero-, pięciolatki opiekują się młodszym rodzeństwem. Ale mają też swoje ulubione zwierzaki. Chłopcy oprócz żółwi bawią się żukami rohatyńcami. Dziewczynki wolą małe małpki wełniaki, o sierści przypominającą futerko owieczki. Niestety, czas naszego pobytu tutaj dobiega końca. Przypływa szyper. Gospodarze nie chcą przyjąć żadnej zapłaty. W końcu pan domu przyjmuje męską koszulę, a jego żona damską piżamę. Choć o wiele za duże, budzą ogromną radość. Po trzygodzinnym rejsie brunatną rzeką witają nas wielkie, dwumetrowe kamienne koty, strzegące bram świątyni Vatxiengthongratsavoravoravihanh i królewskie mia¬sto Luang Prabang, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wspaniałe, ze stupami, świątyniami i pałacem królewskim, nie mówiąc o restauracjach i sklepach. Tak, o nim też moglibyśmy sporo napisać. A jednak przygoda na pirodze wydała nam się o wiele bardziej fascynująca. Wartka i płynna. Jak Mekong. Teresa i Andrzej Lewińscy
Spadające bomby wciąż im się śnią. Jak wojna wryła się w pamięć mieszkańców Laosu
W trakcie wojny wietnamskiej Stany Zjednoczone zrzuciły na Laos ponad 2 mln ton bomb: to tak, jakby bombowiec startował co 8 minut przez 9 lat. Jak kraj sobie z tym poradził?
Spędzając kilka dni na Równinie Dzbanów, głowiłem się, jak najbardziej obrazowo oddać fakt, że Laos doszedł do siebie po fali bombardowań na niespotykaną skalę. Na właściwy pomysł wpadłem na tętniącej życiem ulicy Phonsavanu – oto tuż obok sterty skorup po bombach z czasów siejących zniszczenie amerykańskich nalotów postawiono nowiutki bankomat. Jaskrawa niebiesko-biała maszyna nie robiła wrażenia na tle rdzewiejącego żelastwa. Obejrzawszy starocie, wyciągnąłem z automatu milion kipów (ok. 450 zł). Banknoty o nominale 50 tys. to już zupełnie nowa historia Laosu, w której pieniądze wyparły bomby. Życie w prowincji Xiangkhouang upływało kiedyś prawie bez słońca. Ludzie ukrywali się w jaskiniach i tunelach. Dziś Phonsavan to lokalne centrum handlowe z sygnalizacją świetlną, która wskazuje, ile sekund pozostało pieszym do zmiany świateł. Legendarne kamienne urny na Równinie Dzbanów, których przeznaczenie nadal porusza wyobraźnię archeologów, przyciągają turystów. Ale atrakcją dla nich są też pozostałości amerykańskiej wojny powietrznej prowadzonej w latach 1964–1973: sterta skorup bombowych wyświetla się przed lokalnym biurem turystycznym. Falujące wzgórza i trawiaste równiny powodują, że Równina Dzbanów przypomina miejscami ogromne pole golfowe. Przeszkody piaskowe to leje po milionach bomb, które eksplodowały. Miliony innych nie eksplodowało i stanowią do dziś zagrożenie, zwłaszcza dla przedsiębiorczych Laotańczyków, którzy odzyskują z niewybuchów cenny metal. Witamy u Pana Phet Napii Produkcja Łyżek i Bransoletek – głosi napis na domu w wiosce Ban Naphia. W podwórkowej manufakturze roztapia się metale z amunicji i wlewa je do form, by uzyskać kształt breloczka-bomby albo sztućców. To kwitnący biznes, o czym możemy się przekonać na własne oczy: nowy dom, telewizja satelitarna, oświetlenie elektryczne. Pan Phet jest jednym z wielu laotańskich rzemieślników z żyłką do interesów, ale nie do końca pojmuje jeszcze, że w gospodarce rynkowej lepsze wyposażenie generuje też koszty. – Mam tu 60 kanałów – opowiada, gdy podziwiamy antenę satelitarną – ale muszę dodatkowo płacić za prąd. Telefon komórkowy pomaga mu zdobywać klientów, ale musi „ciągle płacić za rozmowy”. Laos zamieszkuje obecnie mniej niż 7 mln osób, a telefonów komórkowych jest tu 5 mln. W Ban Pak-Ou, wsi na północy kraju nad Mekongiem, rybacy stoją nieruchomo w pirogach na tle bursztynowego nieba i lustrzanej tafli wody. Tak samo musiało to wyglądać kilka wieków wcześniej poza tym, że teraz w trakcie połowu gapią się w ekrany komórek. Stolica Wientian była niegdyś zaniedbanym miasteczkiem, a teraz jest zaniedbanym miastem z 12-piętrowymi budynkami. Gospodarka rozwija się w tempie prawie 8 proc. rocznie. Co prawda obok flagi państwowej nadal powiewa flaga Laotańskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej z sierpem i młotem, ale rola rządzących zmieniła się. Ich głównym zadaniem nie jest już wspomaganie Wietnamczyków w marksistowsko-leninowskiej wojnie o zjednoczenie. Teraz koncentrują się na budowie obszaru wolnego rynku w Azji Południowo-Wschodniej. Ambitny cel to opuszczenie przez Laos grupy najsłabiej (według ONZ) rozwiniętych państw do 2020 r. Zmiany widać nawet w najodleglejszych zakątkach kraju, pośród najskromniejszych ludzi. W pobliżu granicy wietnamskiej widziałem młodego mężczyznę, który pędził na motocyklu do domu z anteną satelitarną pod pachą. W górskich wioskach natknąłem się na uczniów w biało-niebieskich mundurkach. Mijałem też szereg odnowionych miejsc kultu. Gdziekolwiek poszedłem, widziałem świątynie buddyjskie, ale też wiele sanktuariów animistycznych i kilka kościołów. Mnisi w szafranowych szatach są nadal częstym widokiem, tyle że teraz zwykle noszą torby na laptopy. Mekong nadal płynie przez Wientian szerokim nurtem, ale brzegi rzeki przeszły metamorfozę. Błoto i wały piasku zniknęły, gdyż na długości 3 km powstał bulwar, na którym znalazło się miejsce na publiczne siłownie i ścieżkę do biegania. Co wieczór odbywa się tu spektakl z udziałem zakochanych, kuglarzy, roześmianych dzieci i tancerzy breakdance. Muzycy grają, a instruktorzy fitness prowadzą zajęcia, gdy zachodzące tropikalne słońce ustępuje miejsca neonowym lampom na wózkach kupców i motocyklowym reflektorom. Tak jak wiele innych rzeczy w Laosie, nadbrzeżny park w Wientianie ma drugie oblicze. Zorientowane na człowieka planowanie przestrzeni miejskiej – zwrot ku rzece, otwartym przestrzeniom pod gołym niebem – to w rzeczywistości potężny wał przeciwpowodziowy. Warto wspomnieć, że kredytu udzieliła Korea Południowa. Kraje azjatyckie oferują obecnie pomoc dużo bardziej przydatną niż kiedyś Zachód. Francja czy USA podczas obecności w Laosie nie zbudowały żadnej przeprawy na Mekongu. Dziś brzegi rzeki łączy sześć ogromnych mostów. Jeden z nich znajduje się w Thakheku, gdzie Laos jest wciśnięty między rozwijające się Tajlandię i Wietnam na odcinku zaledwie 145 km. W pokoju hotelowym w Thakheku oglądałem w telewizji wietnamskiego Idola, a za oknem widoczna była Tajlandia. Pewnego ranka w Wientianie okazało się, że recepcję mojego hotelu wypełnili członkowie klubu motocyklowego. – Jesteśmy na przejażdżce z Malezji – uprzejmie wyjaśnił jeden z nich. To 4200 km w obie strony. Innym razem, w Louangphrabangu, obudziły mnie samochody na chińskich tablicach rejestracyjnych. Zamożni motocykliści z Kuala Lumpur jechali na północ, zaś zamożni Chińczycy z Kunmingu zmierzali na południe – obydwie grupy wybrały się na wakacje do Laosu. Teoria domina sprawdziła się i Laos faktycznie padł ofiarą inwazji, tyle że na jego teren wtargnęły peugeoty i harleye, a nie komunistyczne czołgi i transportery opancerzone. Nowa era pokojowych powiązań ma wiele ludzkich twarzy. Jej ślady łatwo dostrzec z powietrza. W trakcie lotu nad Mekongiem z Savannakhetu można podziwiać kolejny most, po którym ludzie i produkty płyną do i z Laosu. Niedaleko w górę rzeki dostrzegam ogromne słupy i trakcję, za pomocą których Laos eksportuje energię elektryczną. Niegdyś w trakcie startów z Louangphrabangu uwagę przyciągały głównie leje po bombach. Teraz krajobraz się zmienił – piaskowe kratery zdobią nowe pole golfowe zbudowane przez Koreańczyków. Kilkadziesiąt lat temu, stojąc na brzegu rzeki w Wientianie, próbowałem znaleźć odpowiedź na najtrudniejsze chyba pytanie. Co sprawiło, że Amerykanie, ludzie z pozoru zdroworozsądkowi, uwierzyli, że o wygranej w Wietnamie zadecyduje kampania masowego zniszczenia w Laosie? Mój tekst o tajnej wojnie prowadzonej w tym kraju trafił wówczas na pierwsze strony gazet na całym świecie. Tymczasem amerykańska interwencja wojskowa w Laosie, która rozpoczęła się w latach 50. XX w. i trwała do 1974 r., nigdy nie była tajemnicą. Każda handlarka kwiatami lotosu na rynku i każdy rikszarz oferujący wszelkie możliwe atrakcje doskonale wiedzieli nie tylko o szlaku Ho Chi Minha, ale też o tajnej armii CIA i tajnych amerykańskich bombardowaniach ludności cywilnej. Wiedzieli też o sekretnym zaangażowaniu USA w handel opium. W 1968 r., gdy w sąsiednim Wietnamie trwała ofensywa Tet, pojechałem taksówką z nizin Mekongu na płaskowyż Bolaven. Gdy kierowca odmówił dalszej jazdy, ruszyłem pieszo. Nad moją głową śmigały amerykańskie samoloty. Na horyzoncie, wzdłuż linii drzew, majaczyły postaci w mundurach. Tylko wtedy w czasie całej wojny na własne oczy widziałem żołnierzy Wietnamu Północnego oraz amerykańskie bombowce zrzucające ładunek. Miałem 23 lata i próbowałem odkryć prawdę. W Pakxongu, byłej francuskiej placówce dla plantatorów kawy, wstąpiłem do opuszczonego baru, którego wnętrze mogłoby służyć za plener do filmu o Legii Cudzoziemskiej. Na ścianach namalowano francuskich plantatorów relaksujących się w towarzystwie nadobnych laotańskich kobiet. Było ciemno, a jedyne oznaki życia dostrzegłem w domku obok starego kościoła. Wewnątrz kaleki francuski kapłan pił whisky. Drewnianą nogę wsparł o stół. Napełnił szklaneczkę i dla mnie. Czytał francuskie tłumaczenie Zielonych beretów, powieści o amerykańskich twardzielach w dżungli. – Czy tak wygląda wojna w Wietnamie? – zapytał. Przez te wszystkie lata bardzo chciałem wrócić do Pakxongu. Wiedziałem oczywiście, że księdza już nie spotkam, ale nie spodziewałem się, że odeszło całe stare Pakxong. Po mojej wizycie w 1968 r. bombowce B-52 zrównały je z ziemią w czasie dwóch nalotów. Przetrwał narożnik zaledwie jednego budynku. W jego ruinach dostrzegłem wyblakłe logo EDL, państwowego koncernu energetycznego. Pakxong zrównano z ziemią, dlaczego więc powrót sprawił mi sporo radości? Z powodu ludzi – pełnych werwy i szczęśliwych, pracowicie dążących do lepszego jutra. Tak jak cały Laos, Pakxong z pola bitwy zmienił się w rynek. Francuską kantynę zastąpił targ: chaotyczny, błotnisty, zaśmiecony, ale oferujący wszystko, czego możesz potrzebować. Mnie urzekły żelazne bawoły. Wyobraź sobie, że jesteś przedsiębiorczym chłopem z Laosu i marzy ci się wszystko to, co widziałeś w telewizji. Tymczasem możesz sobie pozwolić tylko na jedno: żelaznego bawołu. W przeciwieństwie do bawołu domowego, żelazny pompuje wodę, ciągnie pług i oświetla dom. To uniwersalny silnik spalinowy, którym można zasilać niemal wszystko. Podłącz go do pompy, a będziesz mógł uprawiać rośliny w porze suchej. Podłącz do pługa, a czterokrotnie zwiększysz obszar upraw. Podłączony do wózka dwudniowy spacer do najbliższego dużego miasta i z powrotem zamieni ci w poranną wyprawę. Lan Keopanya kierownicę z volvo połączył z żelaznym bawołem, do którego doczepił wózek na gumowych kołach. Odpalał właśnie domowej roboty pojazd, gdy zaczęliśmy rozmawiać. Jego wieś leży 20 km od rynku w Pakxongu. Na podróż potrzebuje czterech litrów paliwa, ale opłaca się. Bywa w miasteczku częściej i dojeżdża szybciej, więc sprzedaje kawę, owoce i warzywa po lepszych cenach. Tego dnia kupował plastikowe zadaszenia do nowego domu. Z dumą opowiadał, że każde z sześciorga dzieci posyłał lub pośle do szkół. Do wioski dociągnięto już nową drogę. – W ciągu dwóch lat mają nas zelektryfikować – rzucił w pośpiechu, gdyż musiał postawić dach przed nadejściem deszczy. Spytałem na koniec, czego jeszcze by chciał. – Trzeba oczyścić ziemię z niewybuchów – odparł. – Gdyby nie one, mógłbym zwiększyć zbiory. Górskie plemiona niewyobrażalnie ucierpiały w trakcie bombardowań. Tak naprawdę nie miało znaczenia, po której stronie się opowiadałeś. Bomba nie odróżnia komunistów od antykomunistów ani żołnierzy od dzieci. Gdy bombardowania się nasiliły, kobiety przedstawiały katastrofę, która spadła z nieba, najlepiej jak umiały: haftując. Krwawiące dzieci, płonąca roślinność i przerażone zwierzęta to laotański odpowiednik Guerniki Picassa. 58-letnia Keay Tcha mieszka od 17 lat w Ban Na Oune, wiosce uchodźców z ludu Hmong w pobliżu Louangphrabangu. Rozwinęła jedno ze swych dzieł z czasów pokoju. Przedstawiało raj, gdzie płynie czysta woda, kwitnie bujna roślinność, a zwierzęta wygrzewają się na słońcu. W jej dłoniach skrawek bawełny w groszki stawał się żyrafą, a niebieska szmatka zamieniała w wartki strumień. Chciałem zobaczyć inne prace, ale usłyszałem, że artystka nie tworzy już w tej skali. – Turyści nie szukają wielkich gobelinów. Zależy im na niedrogich haftach, które zmieszczą się w bagażu podręcznym. Robię zatem więcej małych, tańszych rzeczy. W czasach pokoju robi to, co w czasie wojny – rzeczy konieczne do przeżycia. Jedno się w Laosie nie zmienia: upał. W poszukiwaniu zimnego napoju trafiłem do sklepiku Khenchan Khamsao przy drodze do Louangphrabangu. Zwabiła mnie przeszklona lodówka z napojami, ale to ciemnozielony kosz na śmieci stał się przyczynkiem do rozmowy. Był zgrabny i pojemny. – Robią je ze zużytych opon do samochodów ciężarowych – wyjaśniła Khenchan. Po łyżkach i bransoletkach Phet Napii kosz na śmieci stanowił kolejny przykład laotańskiego geniuszu w dziedzinie recyklingu. Życie Khenchan to także przykład na coś z niczego. Przyjechała ze zniszczonej części prowincji Khammouan w centralnym Laosie, gdzie zagęszczenie niewybuchów w wielu miejscach uniemożliwia uprawę ziemi. Ich pola były bezużyteczne, więc wspólnie z mężem przenieśli się do tej przydrożnej osady. Po 12 latach uosabiają laotańską historię sukcesu. Sklep zajmuje parter ich nowego domu. Mąż zarabia na budowie w Vangviang, 105 km na północ. Trójka dzieci uczy się w państwowych szkołach – młodsze w miejscowych, a najstarsze w Wientianie. Khenchanowie przeżyli bombardowania, a teraz radzą sobie w czasach prosperity. Przekonali się już, że pieniądze nie gwarantują bezpieczeństwa. Na moją uwagę, że w stolicy syn zdobędzie lepsze wykształcenie, odpowiedziała, że ważniejsze było co innego. – Wysłałam go do Wientianu, by nie stykał się z handlarzami narkotyków. Wojna z narkotykami rozpoczęła się w 1989 r., gdy USA postanowiły finansować walkę z handlem opium. W 2006 r. Laos ogłosił, że nie jest już krajem opiumowym, ale wraz z rozkwitem gospodarczym pojawił się popyt na metamfetaminę i inne używki. Kraj stanowi regionalne centrum tranzytowe dla metamfetaminy, heroiny i opium, którego popularność znowu rośnie. gdy w laosie temperatura spadnie poniżej 20OC, ludzie wyciągają płaszcze i kapelusze oraz palą ogniska, które zbierają śmiertelne żniwo. Pewnej nocy trzej przyjaciele biwakowali w prowincji Xiangkhouang. W nocy zmarzli, więc rozpalili ognisko. Pod ich obozowiskiem eksplodowała bomba. Jeden zginął na miejscu, drugi został straszliwie okaleczony. Odwiedziłem Yer Herr, trzecią ofiarę, w jego domu na wsi. 18-latek zdjął koszulę, by pokazać mi 19 ran na plecach. Chyba w każdej tutejszej rodzinie ktoś został okaleczony lub zabity przez amerykańskie bomby długo po zakończeniu wojny. Na tablicy szkolnej dostrzegłem ślady lekcji matematyki. Nie potrafiłem odczytać równania: laotańskie nastolatki w odległej wiosce uczyły się matematyki na poziomie bardziej zaawansowanym niż ja w ich wieku w Stanach. W kraju pokazałem zdjęcie tablicy znajomemu matematykowi. – Analizowały prędkość spadających przedmiotów, np. bomb – ocenił bezbłędnie. Spadające bomby wciąż pojawiają się również w snach. – Mocno to przeżywam – tłumaczył mi światowej sławy artysta hafciarz Tiao Nithakhong Somsanith, gdy podziwiałem kunszt, z jakim złotą nicią haftował sylwetki bombowców. Tiao Nithakhong angażuje się w ożywianie tradycyjnej sztuki w swoim kraju: taniec klasyczny, florystyka, projektowanie kostiumów, muzyka orkiestrowa i wszelkiego rodzaju tkactwo. Oglądając jego prace w galerii sztuki w Louangphrabangu, dostrzegłem motywy z rzemiosła mieszkańców wioski. Materiałem może być bambus lub tworzywo sztuczne, włókno syntetyczne lub jedwab – Laotańczycy specjalizują się w tkactwie, które wynieśli do rangi sztuki. Osiągnęli mistrzostwo w zmienianiu dowolnego materiału w przedmioty użyteczne i piękne: z liści palmowych tworzą kosze, a z bambusa urządzenia do połowu. Złote jedwabne nici wplątują w piękne spódnice. Na półce w nowojorskim mieszkaniu trzymam piłkę utkaną z rattanu wprost idealnie. Nazywam ją piłką nożną, ale laotańskie nastolatki grają nią w kataw – używając tylko stóp, muszą utrzymać piłkę w powietrzu. Łącznie USA zrzuciły na Laos ponad 270 mln bomb kasetowych, więcej niż jedną na każdego mężczyznę, każdą kobietę i każde dziecko w Ameryce tamtego okresu – oraz 4 mln bomb innego rodzaju. Całkowita waga zrzuconych bomb wielokrotnie przekraczała masę ludzi żyjących w Laosie (w tamtym okresie jakieś 2 mln mieszkańców). Można zatem przyjąć, że na osobę przypadła tona bomb. Okresowo w czasie wojny Waszyngton ogłaszał „wstrzymanie nalotów”, ale logistyki dostaw, rozciągniętej na 12 tys. km przez Pacyfik, nie można było co chwila przerywać. Bomby, których nie zrzucono na Wietnam, szły więc do Laosu. Pierwszy raz mieliśmy do czynienia z wojną napędzaną podażą amunicji. Regularne dostawy generowały popyt na jej wykorzystanie. Zabrakło natomiast kontroli jakości: jakieś 80 mln bomb kasetowych nie eksplodowało. Z pozostałych rodzajów nawet 10 proc. mogło być niewybuchami. Laotańczycy potrafią przebaczyć, ale póki Laos pozostaje najeżony niewybuchami, nie mogą zapomnieć, bo zapominanie może zabić. Niezależnie od piękna krajobrazu na Równinie Dzbanów nie zapominaj i nie wspinaj się na wzgórze dla lepszego widoku. Bomby mogą cię okaleczyć albo zabić. Bez względu na to, ile razy już ostrzegłeś dzieci, nie zapominaj i nie pozwól im zbierać małych kapsułek przypominających zabawki. Mogą okaleczyć albo zabić. W trakcie spotkań organizowanych przez brytyjską Mines Advisory Group na temat niebezpieczeństw związanych z niewybuchami uczniowie słuchają ofiar takich ładunków wybuchowych: opowiadają im o ranach psychicznych i fizycznych. Potem dzieci pyta się, co powiedziałyby tym, którzy bomby zrzucili. Pewien chłopczyk podniósł rękę i stwierdził: – Chciałbym powiedzieć im, że muszą nam zapłacić. Na usuwanie niewybuchów Kongres USA przeznaczył 12 mln dolarów w 2014 r., tymczasem budowa nowej ambasady USA w Laosie pochłonęła 145 mln dolarów. Różnica pokazuje amerykańskie priorytety: uzasadniona troska o zwiększenie bezpieczeństwa dyplomatów przy niemal całkowitym lekceważeniu historycznych obowiązków w Laosie – kraju, w którym prawie każdy niewybuch pochodzi z USA i przez ich samoloty został zrzucony. Niedaleko lotniska w Louangphrabangu natknąłem się na symboliczny przykład zmian zachodzących w Laosie: winorośl wijącą się wokół przewodów anten, którymi CIA przekazywała swoje tajemnice. Nie zmienia to jednak rachunku krzywd wyrządzonych i wyrządzanych. Tekst T.D. Allman
Azja nie zdeptana przez turystów? Podpowiadamy
Zima w Tajlandii, czy w Indiach? Czemu nie! Oto kilka wskazówek, na temat tego, gdzie konkretnie warto zajrzeć
Okazuje się, że nie wszystkie państwa Azji Południowo-Wschodniej przyciągają Polaków tak samo, są takie, do których niewielu jeszcze zawitało – a szkoda, bo ich natura i zabytki zachwycają, a szlaki nadal nie są zdeptane stopami turystów. Może warto pomyśleć o jakiejś wyprawie? Internetowe Centrum Podróży eSKY.pl przekonuje do tego, by zainteresować się niektórymi państwami tego regionu. Birma – lub Myanmar jest krajem, który jeszcze do niedawna bardzo ograniczał wjazdy turystów, nadal w niektóre jego regiony, ze względu na sytuację polityczną, obcy nie powinni się zapuszczać. Jednak, gdy tylko przepisy wizowe złagodzono, turyści chętnie zaczęli z tego korzystać i Birma otrzymała od Europejskiej Rady Turystyki i Handlu tytuł „Najciekawszego kraju dla turystów w 2014 roku”. Co tam oglądać? Obowiązkowo Bagan – chyba najbardziej charakterystyczne miejsce dla tego kraju – około 2 tysięcy świątyń na powierzchni 40 km². Pomiędzy IX a XIII było ich jeszcze więcej, bo aż 13 tysięcy, niestety do dziś przetrwała tylko część z nich. Jeżeli ktoś zawita w te strony warto zejść z utartego szlaku i iść do tych mniej turystycznych świątyń, by tam oddać się niezwykłej atmosferze tych miejsc. Świątynie do których koniecznie trzeba wejść to – Anada z czterema posągami Buddy o wysokości 9,5 metra każdy i przedstawioną na 554 płytkach terakotowych historią życia Buddy; Shwezigon Pagoda i Świątynia Gawdawpalin. Niezapomnianych przeżyć dostarczy też lot nad świątyniami balonem o wschodzie słońca. Głośne i gwarne miasto Mandalay też jest warte odwiedzenia, jako że to ostatnia z birmańskich królewskich stolic. W samym centrum znajduje się Pałac Królewski – kolos otoczony 8 metrowym murem i fosą o szerokości 64 metry! Niestety całość jest kopią zrekonstruowaną po II wojnie światowej kiedy to pałac uległ zupełnemu zniszczeniu. W mieście warto zobaczyć też Świątynię Mahamuni Paya, Monaster Shwenandaw, Kuthodaw Pagodę i najbardziej rozpoznawalną Monaster Atumashi. I o ile w Bagan warto było podziwiać wschód słońca, tak tu każdy powinien obejrzeć jego zachód ze wzgórza Mandalay, z którego rozpościera się piękny widok na panoramę miasta. Wizyta w Rangun – które stolicą Birmy było do 2005 też jest konieczna, a raczej dłuższy tu pobyt, bo w tym mieście znajduje się jedyne w kraju międzynarodowe lotnisko, więc każdy musi je odwiedzić, pytanie jak długo tu zostanie? Najwspanialsze budowle tego miasta to jego świątynie – Shwedagon Paya czy Sule Paya należy zobaczyć obowiązkowo, a potem wynająć rikszę, ruszyć przed siebie i podziwiać zabytki kolonialne, bo to właśnie tu skupiona jest największa liczba budynków z końca XIX wieku w całej południowo-wschodniej Azji. Będąc w Birmie warto też znaleźć chwilę na trekking w okolicach Kalaw, które otaczają malownicze wzgórza. W zależności od czasu i kondycji można wybrać jedną z kilku opcji, zawsze warto zwrócić uwagę na to, czy trasa wiedzie przez wioski lokalnych plemion, co stanowi dodatkową atrakcję. A na koniec pobytu obowiązkowo kilka dni leniuchowania na Ngapali Beach, na wybrzeżu Zatoki Bengalskiej, plaża ta ma około 3 kilometrów długości i od lądu oddziela ją pasmo palm. I choć miejsce to jest coraz bardziej popularne wśród turystów to nadal daleko mu do plaż Tajlandii. Podobnie jest w przypadku Laosu, tu nadal turystów jest niewiele i kraj ten wymieniany jest wśród najbiedniejszych w regionie. Przyjeżdżając tu należy pamiętać, że w Laosie nikomu się nie spieszy, więc wszelkie stresy i nerwy najlepiej zostawić poza granicami tego kraju. Ci którzy podróżują, by poznać odmienne tradycje i zwyczaje poczują się tu jak w raju, bo to małe państwo zamieszkuje ponad sto różnych grup etnicznych. Sympatyczni mieszkańcy chętnie witają turystów w swoich wioskach i pozwalają przyglądać się swojemu życiu. Miast jest tu niewiele, a największym bogactwem tego kraju jest przepiękna, dzika przyroda. Lasy zajmują ponad połowę powierzchni Laosu w tym znaczna ich część to obszary chronione. Główna rzeka kraju – Mekong też może dostarczyć licznych atrakcji – chociażby wycieczki łódką, z której można podziwiać harce rzecznych delfinów czy obejrzeć z bliska imponujący wodospad Khon Phapheng. Wśród przyrodniczych atrakcji godna uwagi jest również jaskinia Tham Kong Lo długa na 7 kilometrów, szeroka i wysoka na 100 metrów. Wciąż dziewicza. Wpływa się do niej łodzią i by ją przepłynąć potrzeba godziny, kilka razy wychodząc, brodząc w wodzie, wspinając się pod górę w ciemnościach. Jeśli ktoś woli do jaskiń nie wchodzić, to może się wybrać na plantacje kawy i herbaty na równinie Bolaven, tam wynająć przewodnika i przespacerować się po okolicy przy okazji podchodząc do wodospadów Tat Fan i Tat Yuang. A jak nie przyroda to co? Atrakcją numer jeden tego kraju jest znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO Luang Prabang, będący dawną stolicą, pełen świątyń i złota, a jednocześnie prowincjonalny i zaciszny. W mieście poza świątyniami można zobaczyć dawny Pałac Królewski, ukryty w szuwarach, otoczony palmami przypomina nieco zaginione miasta. Godny uwagi jest też Park Buddów – Xieng Khuan niedaleko stolicy Laosu. Tutejsze posągi są zupełnie niezwykłe, niektóre bardzo realne i uczłowieczone, inne powykręcane w dziwaczny sposób. A na koniec czas na relaks! Na pograniczu z Kambodżą Mekong rozszerza się tworząc fantastyczną lagunę pełną małych wysepek – podobno jest ich cztery tysiące – wśród nich jest Don Det z drewnianymi domkami, urokliwymi knajpkami i wszelkimi udogodnieniami dla tych, którzy marzą o leniuchowaniu. Dzień z książką w hamaku z oszałamiającym widokiem? Tylko tu!
Daleka droga do domu. Ruszyli na rowerach z Azji do Europy
Przez ostatnie dwa lata mieszkali z dala od swoich domów - w Chinach i Australii. Do ojczyzny postanowili wrócić na rowerach własnej marki. Tak zaczęła się przygoda życia - Treshombres Wolfborn Tour - rowerowa podróż z Azji do Europy.
PIĘKNO BIKEPACKINGU Ciągły proces poruszania się, który uświadamia różnorodność i piękno świata. Tym właśnie jest The Wolfborn Tour - bikepackingowa przygoda, którą zacząłem w marcu razem z Thomasem Calcagno. Przez ostatnie dwa lata mieszkaliśmy z dala od swoich domów - w Chinach i Australii. Plan powrotu na rowerach własnej marki był dla nas czymś zupełnie naturalnym. Przygotowanie do startu zajęło nam pół roku. Planując wyprawę, zdecydowaliśmy się na małą rozgrzewkę na wspaniałej i różnorodnej Sri Lance. W Kolombo spotkaliśmy się po raz pierwszy po dłuższej przerwie. Złożyliśmy nasze rowery i rozpoczęliśmy 8-dniowy tour przez południową część wyspy. Ocean, dżungla, imponujące góry pełne plantacji herbaty i wyjątkowo gościnni ludzie. Tak przywitała nas Sri Lanka i przygotowała technicznie i przede wszystkim mentalnie na dalszą część naszej trasy. NA STAŁYM LĄDZIE Lądując w Wietnamie, w Ho Chi Minh, zdaliśmy sobie sprawę, że w końcu znaleźliśmy się na stałym lądzie, a przed nami otwiera się szeroka droga do Europy. W tym momencie poczuliśmy, że w życiu każdego z nas zaczyna się coś ważnego i wielkiego. Odpowiednie dawki wietnamskiego jedzenia dały nam sporo siły. Przygotowania do dalszej drogi trwały jeszcze tylko kilka dni i byliśmy gotowi do wyruszenia z Ho Chi Minh przez stolicę Kambodży - Phnom Penh i dalej na północ aż do Tajlandii. Nie znaliśmy zbyt dobrze Kambodży, dzięki czemu byliśmy w pełni otwarci na nieznane i przede wszystkim na ludzi. To właśnie tzw. „lokalesi” stworzyli nam prawdziwy, gościnny obraz tego kraju. Pomoc i wsparcie dla takich "odmiennych" podróżników jak my, były jakby naturalnym aktem. I nieważne czy chodziło o butelkę wody, obiad z całą rodziną czy nocleg. Po kilkunastu dniach pedałowania przez Kambodżę, zostawiając za sobą imponujący Angkor Wat, ruszyliśmy na północ do wschodniej Tajlandii. Przez osiem dni przemierzaliśmy tajskie wsie, pola i uprawy ryżu, mijaliśmy dziesiątki jezior i lasów nietkniętych jeszcze przez turystów. Po drodze przyjmowano nas z uśmiechami na twarzach a nawet z ekscytacją. Większość nocy spędzaliśmy w buddyjskich świątyniach. Dodało nam to pewnego rodzaju spokój ducha. ROWER I NATURA - JEDEN ORGANIZM Po tygodniu dotarliśmy do laotańskiej stolicy. Zaplanowaliśmy trasę z Wientian na północ do Luang Prabang, a stamtąd przez góry w stronę Sam Nuea, a dalej znowu do Wietnamu i ostatecznie Hanoi. W Laosie krajobraz drastycznie się zmienił. Przed nami wyrosły olbrzymie formacje skalne, pełne odgłosów żyjących w nich istot. Na górskich graniach pojawiały się co jakiś czas małe wioski. Jadąc przez większość dnia w takim otoczeniu i widząc jak ludzie, psy, kury, świnie i inne zwierzęta żyją w harmonii, jak jeden organizm, mogliśmy poczuć niesamowitą jedność ze wszystkim wokoło. Po dwóch tygodniach wymagających górskich przepraw, dojechaliśmy do wietnamskiej granicy w Nam Meo i pomimo biurokratycznych problemów wizowych, dotarliśmy do Hanoi, gdzie zakończyliśmy 1. etap naszej podróży - przez południowo-wschodnią Azję.​ Ciąg dalszy nastąpi. Rafał Ramatowski
Jeśli kochasz niedźwiedzie, to nie czytaj tego tekstu. Handel niedźwiedzią żółcią w Laosie
„Obawiamy się, że handel żółcią może gwałtownie wzrosnąć w Laosie” - mówią ekolodzy. Gdy pozna się prawdę o jego kulisach włos jeży się na głowie.
Tekst: Jani Actman Źródło: National Geographic News
Ruszyli w 3-letnią podróż dookoła świata. Pokazują, jak niewiele trzeba do pełni szczęścia! [WYWIAD]
Podróżnicy, blogerzy i przede wszystkim ludzie, którzy chcą od życia jak najwięcej. Lifepackers, czyli Ola i Maciek, opowiadają o swojej wyprawie dookoła świata, przygotowaniach i o tym, jak podróżowanie wpływa na ich życie.
Paweł Sadowski: Od 9 miesięcy jesteście w drodze, od prawie miesiąca przebywacie w Laosie... Ola i Maciek (lifepackers.pl): Aktualnie poznajemy uroki północy Laosu w czasie porze deszczowej. Stąd ruszymy do Wietnamu, później będzie Kambodża, Tajlandia, Malezja, Indonezja. Święta planujemy spędzić z naszymi znajomymi w Australii. Kolejne przystanki podróży dookoła świata. Jak wykiełkował pomysł na tę wyprawę? Potrzebowaliśmy zmiany i zwolnienia tempa. Myśleliśmy o tym, co chcemy dalej robić w życiu, by mieć czas na lepsze poznawanie siebie i cieszenie się każdym dniem. Pomyśleliśmy o kilkumiesięcznej podróży. Jednak gdy tylko Ola rzuciła hasło, że od dawna marzyła o podróży dookoła świata, a co więcej było to też moje marzenie sprzed lat, szybko zrozumieliśmy, że to idealna opcja! Jak wybraliście trasę podróży? Mieliśmy możliwość zacząć od wschodu lub zachodu. Wiele dobrego czytaliśmy o Gruzji, Armenii i Iranie, a jednym z naszych marzeń był trekking w Nepalu, gdzie sezon trwa do listopada/grudnia. Ruszaliśmy w październiku, a gdy planowaliśmy podróż ukazały się super tanie bilety do Gruzji. Tak po prostu musiało być! Z perspektywy czasu, uważamy, że był to idealny start kulturowy. Gościnność w pierwszych 3 krajach była niesamowita, co bardzo pozytywnie wprowadziło nas w taki niskobudżetowy, podróżniczy tryb życia. Również dalej wszystko układa nam się tak, że w większości trafiamy na niski sezon, dzięki czemu jest przyjemniej, spokojniej i też trochę taniej. Nawet pora deszczowa okazuje się mieć swój urok! Jak długo planujecie zostać w drodze? Kiedy pojawił się pomysł na podróż dookoła świata, myśleliśmy że potrwa ona rok. Stopniowo planując trasę, zaczęliśmy rozumieć, że musi ona trwać minimum 2 lata, żeby choć trochę poczuć realia danego kraju. Teraz po 9 miesiącach w drodze, gdy znamy już nasz styl podróży, czujemy, że potrzebne będą nam... 3 lata. Na razie pozostaje to w kwestii marzeń, bo nie mamy funduszy na tak długi pobyt. Wierzymy jednak, że to się uda i cały czas poszukujemy partnerów, z którymi moglibyśmy realizować kolejne projekty w trakcie drogi. Co zabraliście ze sobą na tak długą podróż? Jako że podróżujemy bardzo dużo autostopem, ograniczaliśmy potrzebne rzeczy i sprzęt do minimum. Ostatecznie udało nam się spakować w 2 plecaki (55+10 l oraz 45+10 l). Z perspektywy czasu wiemy, że mogłyby być nieco mniejsze, jednak ze względu na to że mamy ze sobą nieco sprzętu (laptop, aparat z 2 obiektywami i osprzętem, statyw) to uznaliśmy że jednak przyda nam się mała rezerwa. Co Was najbardziej zaskoczyło w miejscach, które już odwiedziliście? Jako, że bardzo staramy się mieć dużo interakcji z lokalnym życiem, autostopując i couchsurfingując, to chyba największe wrażenie robi na nas... wszechobecna dobroć. Taka zwyczajna ludzka dobroć wobec bliźniego. Niesamowita gościnność na poziomie zaskakującym uderzyła nas w Iranie. W Indiach nie spodziewaliśmy się zupełnie aż takiej różnorodności na każdym poziomie kulturowym, krajobrazowym, poglądowym, itd. W Birmie doświadczyliśmy bycia pierwszymi "białymi" w jednej wiosce plemienia Kayaw, choć myśleliśmy że w 2017r. jest to już raczej mało prawdopodobne. A w Laosie jesteśmy pod wielkim wrażeniem nie tylko niesamowitej dzikości natury i wszechobecnej zieleni. Obserwujemy tu w wielu regionach prostotę życia, która często połączona jest ściśle z naturą. Ludzie korzystają tu w 100% z tego, co oferuje im natura, od materiałów budowlanych, przez barwniki, po jedzenie. Nikogo nie dziwi jedzenie insektów, nietoperzy, wiewiórek czy leczenie się alkoholem, w którym pływają kawałki ciała niedźwiedzia z jego futrem. Z jakimi trudnościami musieliście sobie poradzić po drodze? Chyba największa trudność to decyzja o tym, aby ruszać dalej. Nie było jeszcze takiego kraju, gdzie nie chcielibyśmy zostać dłużej. Już kilka razy przedłużyliśmy nasze wizy. Mimo to staramy się trzymać jakichś założeń. Wiadomo, taka podróż mogłaby być przedłużana w nieskończoność, a my jednak chcielibyśmy, by nie trwała ona dłużej niż 3 lata. Póki co, na szczęście nie napotykamy na jakieś ogromne trudności ani w naszej relacji jak i w codzienności danego kraju. Wszelkie zjawiska staramy się traktować raczej jak wyzwanie i patrzeć na nie pozytywnie. Zdarzył wam się kryzys, który sprawił, że myśleliście o przerwaniu podróży i powrocie do Polski? Na szczęście nie. Nie wiemy jakiego rodzaju musiałby być to kryzys, bo tęsknota, mimo, że się „włącza”, to jest do wytrzymania, a codzienne poznawanie świata jest dla nas wyjątkowym doświadczeniem, które w pełni nam odpowiada. Naprawdę nie mamy pojęcia, co musiałoby się wydarzyć i raczej nie chcemy nawet o tym myśleć. Podróżując, patrzycie na "Świat przez filtry". Co to za pomysł? Jeszcze w Polsce myśląc o podróży, stwierdziliśmy, że fajnie byłoby patrzeć na te same aspekty życia ludzi w poszczególnych krajach z rożnych perspektywy - tak, aby dostrzec realne różnice. Wybraliśmy tematy dla nas interesujące, które w naturalny sposób prowadzą często naszą podróż. Gdy przyjeżdżamy do kolejnego kraju, staramy się docierać do miejsc, w których możemy uchwycić ciekawe dla nas tematy. Patrzymy na dany kraj właśnie przez nasze filtry. Bardzo nam się to podoba, choć często jest to duże wyzwanie przy aktualnym podążaniu za tzw. "zachodnim modelem życia" i globalizacji... Porównujecie architekturę, kuchnię, sztukę, pozycję kobiet, a nawet meble! Filtr "meble" jest dla nas szczególny, bo powstał w wyniku współpracy z firmą, która została partnerem naszej wyprawy. Swarzędz Home niejako na kierował nas na filtr, który stał się jednym z naszych ulubionych. Patrząc na rzeczywistość danego miejsca przez pryzmat mebli, czujemy się jak poszukiwacze skarbów! Czasem meble spotykamy w domach, w których śpimy, a czasem idąc ulicą, w restauracji czy pod sklepem. Czasem też staramy się dotrzeć do miejsc, gdzie meble są tworzone. Co więcej zawsze staramy się uzyskać jak najwięcej informacji o danym meblu zarówno od właściciela, twórcy (jeśli jest to komunikacyjnie możliwe) jak i od osób które poznajemy w kolejnych miastach. Jest to bardzo dla nas ciekawy projekt, który pozwala na dość niestandardową interakcję z ludźmi. Na blogu piszecie o tym, że nie byliście w stanie opłacić całości tego przedsięwzięcia, dlatego pracujecie w trakcie waszej eskapady. Jak wygląda praca w podróży? Wielu osobom z pewnością marzy się podróżowanie całe życie. Zawsze niestety temat finansowania podróży okazuje się kluczowy. My z naszymi oszczędnościami damy radę jeszcze nieco pojechać, ale na całą 3-letnią podróż nam nie wystarczy. Wiedzieliśmy to już na samym początku, dlatego zdecydowaliśmy się, że w trakcie tej wyprawy będziemy też pracować. Sposobów na prace w podróży jest kilka. Znamy ludzi, którzy pracują w hostelach za nocleg i jedzenie, są tacy co pracują kilka miesięcy jako nauczyciele anielskiego, by za to jechać dalej. Nam zależało jednak, by wykorzystać nasze doświadczenie w reklamie i starać się pracować, jadąc. Trochę nam się to udaje, ale rzeczywiście kosztuje nas to czasem sporo wysiłku - szczególnie jeśli uznamy, że nasze wpisy na stronę oraz fanpage to również praca (śmiech). Na całe szczęście bardzo to lubimy i cieszymy się, że mamy kilka "projektów" w tej podróży. Co jakiś czas robimy sobie postój na pracę, pisanie, przebieranie i szybką obróbkę zdjęć. Staramy się codziennie coś odhaczyć z naszej listy zadań, ale jak nie mamy sił po całym dniu wrażeń lub drogi, by odpalić laptopa czy nawet maila, to się nie stresujemy. Na całe szczęście udaje nam się pracować przy okazji podróży, a nie na odwrót. Jednocześnie biorąc pod uwagę, że projektów odpłatnych realizujemy niewiele, to cały czas nie wykluczamy nieco dłuższego postoju na dorobienie w jakimś kraju przed rozpoczęciem wyprawy przez obie Ameryki. Co zmieniła ta podróż? Podróż niskobudżetowa, odwiedzanie miejsc tak odmiennych kulturowo, wielokrotnie biednych, jest w stanie zmienić każdego. Dzięki niej spotykamy niesamowitych ludzi i przeżywamy niewiarygodne przygody. Czerpiemy inspiracje życiowe, poznajemy lepiej siebie i mamy czas przemyślenia i obserwacje, na które wczesnej aż tak wiele go nie było. Nawet dziś rano rozmawialiśmy, o tym jak bardzo ten świat jest niesamowicie odmienny i jak pozornie tylko rożne definicje może mieć szczęście. Zmiany w nas następują cały czas, choć trudno jest je opisać. Najczęściej dostrzegamy je chyba, gdy spotykamy osoby podróżujące krótko, które są na typowym 2-3 tygodniowym urlopie. Patrzą często na wszystko przez pryzmat swojego kraju, stawiając się w pozycji klienta, a nie odwiedzającego, co często kosztuje ich sporo frustracji lub pieniędzy. Na pewno ta podróż uczy nas pokory i utwierdza w przekonaniu o tym jak wszyscy jesteśmy do siebie podobni i jak niewiele człowiekowi potrzeba do pełni szczęścia. PS. Ola i Maciek chcieliby podziękować mieszkańcom Żagania i Złotowa, miast z których pochodzą, za wsparcie! Więcej o przygodach Oli i Maćka przeczytacie na lifepackers.pl Rozmawiał Paweł Sadowski.
Do Laosu z fotograficzną misją. Nasz fotograf udowadnia, że profesjonalne zdjęcia można wykonać lekkim sprzętem
- Czułem się jak podczas upalnych wakacji w latach 80. w Polsce - mówi Mikołaj Nowacki o podróży do Laosu. Fotograf National Geographic wybrał się do do krainy 4000 wysp leżącej blisko granicy z Kambodżą, by udokumentować łowiących tradycyjnymi sposobami rybaków. Przekonał się, że praca z cięższym sprzętem w takich warunkach byłaby prawdziwą udręką.
Zobacz zdjęcia z Laosu >>> W 2014 roku wybrałem się do Laosu, do krainy Si Phan Don (4000 wysp) leżącej blisko granicy z Kambodżą. Mieszkałem w bambusowym domku na palach na wyspie Don Det, nad samym brzegiem Mekongu. Codziennie jeździłem rowerem przez stary francuski most na wyspę Don Khon, aby fotografować rybaków łowiących tradycyjnymi sposobami na rzece i nad wodospadem Li Phi (Somphamit). Mimo że znalazłem się w egzotycznym, tropikalnym kraju, nad rzeką i wśród uprzejmych, niespieszących się donikąd ludzi czułem się jak podczas upalnych wakacji w latach 80. w Polsce. Wtedy też jeździłem - często wzdłuż Odry po pylistych ścieżkach, a ówczesna Polska, podobnie jak Laos teraz, była socjalistyczna, na ogól nikt nie miał więc powodu, aby spieszyć się dokądkolwiek. Nad Mekongiem oprócz przyrody zachwycił mnie styl życia mieszkańców, którego podstawą jest wielka harmonia z rzeką. Tamtejsi rybacy są po prostu częścią przyrody. Z Khamem, jego rodziną i przyjaciółmi spędzałem całe dnie przez trzy tygodnie stycznia 2017 r. Moim celem było pokazanie ich sposobu życia zgodnego z rytmem przyrody. Było to dla mnie spore wyzwanie. Codziennie zmagałem się z obezwładniającym upałem, zwłaszcza że wylatując z Polski, zostawiłem za sobą zimę z minus 11 stopniami Celsjusza. Wszędobylski pył unoszący się nie tylko nad drogami powodował ataki kaszlu i utrudniał życie. Codzienna intensywna praca od bladego świtu do nocy wymagała dużego wysiłku fizycznego. Cieszyłem się więc, że pracuję lekkim, mocnym i uszczelnionym Lumixem G80 i tylko trzema leciutkimi obiektywami stałoogniskowymi – Leica 15 mm f/1.7, Lumix 20 mm f/1.7 i 25 mm f/1.4. Gdy padałem ze zmęczenia, często przychodziło mi na myśl, że praca z cięższym sprzętem w takich warunkach byłaby prawdziwą udręką. Także uszczelnienie aparatu okazało się niezwykle przydatne podczas wypraw na rzekę, gdzie woda chlapała na mnie i na mój sprzęt. Mekong w okolicy wodospadów jest bardzo wzburzony, a rybacy aby dotrzeć do najlepszych łowisk, muszą pokonywać łodziami motorowymi trudne, gwałtowne odcinki rzeki. Gdy już tam dotarli, często wchodzili z sieciami do Mekongu, zanurzając się po pierś i walcząc z wartkim nurtem. Ja zawsze byłem z aparatem tuż obok nich, cały w wodzie, w ubraniu i tenisówkach, żeby nie zranić się w stopy o podwodne skały. Lumix G80 spisywał się znakomicie niezależnie od tego, ile kąpieli przeżył. Także znakomity, celny i szybki autofocus oraz jego wbudowany flesz pomogły mi kilka razy, kiedy światła było już zbyt mało, żeby uchwycić pełen dramatyzm akcji. Tak było, gdy Kham zarzucał o zmierzchu sieć w miejscu, gdzie prąd rzeki ledwo pozwalał ustać na nogach. Mimo że walczyłem bardziej o to, żeby rzeka mnie nie porwała, zdołałem zrobić dobre zdjęcie pokazujące Khama wyciągającego ciężką sieć. Ale najbardziej intensywnym i emocjonującym czasem podczas tego wyjazdu była noc na plaży na małej wyspie Don Tahim – jedna z najtrudniejszych w moim życiu. Nie mogłem spać w obawie przed jadowitymi wężami i gigantycznymi pająkami, które wielokrotnie widywałem. Kham z kolei czuwał, bo bał się napaści jakiejś uzbrojonej grupy. Dostaliśmy ostrzeżenie od mieszkańców wsi, że taki atak może nastąpić. Kham i jego koledzy czasami wyruszają w nocy na tę wyspę, by łapać u jej brzegów ryby gołymi rękami. Mimo trudów, jakie poniosłem w trakcie tej wyprawy, byłem szczęśliwy, że miałem przywilej uczestnictwa w życiu tych odważnych ludzi, którzy żyją w zgodzie z naturą. Mikołaj Nowacki
Mieszkańcy Azji Południowo-Wschodniej potrzebują „zielonej” energii, ale też ryb i ryżu, które przynosi swobodnie płynąca rzeka. Jednego i drugiego Mekong zapewnić nie zdoła.
Mieszkający w Tajlandii Pumee Boontom prognozy pogody ogląda w chińskiej telewizji. Jeśli na południu Chin wystąpią silne burze, ze zbiorników w górze rzeki zostanie spuszczona masa wody, co najpewniej skończy się podtopieniem jego wioski. Chiński rząd ma co prawda ostrzegać położone w dole rzeki państwa, ale Boontom z doświadczenia wie, że nastąpi to zbyt późno albo nie nastąpi wcale. – Przed wzniesieniem zapór poziom wody regulował się samoistnie, wraz z porami roku – tłumaczy. – Obecnie gwałtownie wzrasta albo opada, ku naszemu całkowitemu zaskoczeniu. Musimy więc obserwować burze. Boontom jest szefem wioski Ban Pak Ing rozłożonej na brzegu Mekongu. Jeszcze 20 lat temu on i spora część jego sąsiadów żyli z połowu ryb. Gdy Chińczycy zbudowali w górnym biegu rzeki siedem tam, mieszkańcy wioski stanęli w obliczu zmian. Nagłe skoki poziomu wody zakłócają migracje ryb i cykl rozmnażania. Mieszkańcom udało się wprawdzie ochronić lokalne miejsca tarła, ale ryb jest i tak za mało. Od tamtego czasu Boontom i wielu innych sprzedało łodzie, aby zająć się uprawą kukurydzy, tytoniu i fasoli. Nie do końca odnajdują się w zawodzie rolnika, zwłaszcza że kapryśna natura doświadcza ich pola częstymi powodziami. W przyszłości los Ban Pak Ing mogą podzielić inne wioski nad Mekongiem – w Chinach trwa bowiem wznoszenie pięciu kolejnych zapór. W Laosie i Kambodży rozpoczęto projektowanie i budowę 11 potężnych tam, pierwszych w głównym torze dolnego biegu rzeki. Zakłócą one migracje ryb i tarło, a co za tym idzie zagrożą bytowi nawet 60 mln ludzi. Prąd produkowany przez elektrownie w dolnym biegu Mekongu trafi przede wszystkim do rozwijających się ośrodków miejskich w Tajlandii i Wietnamie. Kraisak Choonhavan, tajski aktywista i były senator, nazywa te zapory „katastrofą niewyobrażalnych rozmiarów”. Chiny. Nowe zapory i zbiorniki zalały miasta, gospodarstwa i drogi. Wzdłuż zbiornika utworzonego przez zaporę Gongguoqiao kozy wędrują na pastwisko po nowej wyniesionej szosie (powyżej). W okolicach zapory Wunonglong (poniżej) robotnicy budują wysoko nad rzeką nowe domy dla przesiedleńców. (Fot. David Guttenfelder) Jedna z projektowanych w Laosie tam ma być położona ledwie 60 km od Ban Pak Ing. Gdy powstanie, wioska od północy będzie zagrożona falą powodziową, a od południa rosnącym poziomem wody w zbiorniku retencyjnym. – Pomyślcie, co się stanie. Wyobraźcie to sobie – opowiada Boontom i szybkim ruchem uderza jedną dłonią w drugą. Mekong ma źródło na Wyżynie Tybetańskiej, skąd na długości 4200 km meandruje przez Chiny, Mjanmę, Tajlandię, Laos, Kambodżę i Wietnam w kierunku ujścia do Morza Południowochińskiego. To najdłuższa rzeka w Azji Południowo-Wschodniej, siódma rzeka w Azji oraz największy na świecie naturalny „staw”. W Kambodży i Laosie łowi się najwięcej na świecie słodkowodnych ryb w przeliczeniu na mieszkańca. Wzdłuż rzeki ryby są najczęściej synonimem pożywienia. Grillowane, smażone, zawijane w liście palmowe, serwowane z mrówczymi jajami albo po prostu wymieszane z ryżem. Ponad 500 gatunków ryb spotykanych w Mekongu służyło za pożywienie milionom ludzi, którzy dzięki nim przeżyli susze, powodzie, a nawet krwawy reżim Pol Pota. Inżynierowie już dawno wzięli na celownik wąskie wąwozy i wodospady Mekongu. W latach 60. XX w. USA przekonywały o konieczności budowy zespołu zapór i elektrowni w dolnym biegu rzeki. Przeważał pogląd, że pobudzi to lokalną gospodarkę i powstrzyma marsz komunizmu w Wietnamie. Plany zarzucono, region pogrążył się w wojnie i dopiero w latach 90. XX w. Chiny, a nie kraje Azji Południowo-Wschodniej, wzniosły pierwszą tamę w głównym nurcie rzeki. Dzisiaj w Azji Południowo-Wschodniej jest dość spokojnie, a większość państw notuje wzrost gospodarczy. Należy jednak zauważyć, że zaledwie jedna trzecia mieszkańców Kambodży i ledwo ponad dwie trzecie Laotańczyków ma dostęp do elektryczności, która zresztą jest tam bardzo droga. Region stanie w obliczu kolejnych problemów z uwagi na rozwój gospodarczy i demograficzny. Według opublikowanej w 2013 r. analizy International Energy Agency w ciągu najbliższych 20 lat zapotrzebowanie na prąd wzrośnie o 80 proc. Nie ma najmniejszej wątpliwości, że potrzeby regionu są ogromne. Co więcej, jeśli chcemy uniknąć najgorszych konsekwencji globalnego ocieplenia, świat potrzebuje energii hydroelektrycznej, aby maksymalnie ograniczyć emisję dwutlenku węgla. Potencjału Mekongu nie można lekceważyć. Nadzór nad budową tam w dolnym biegu rzeki sprawuje, przynajmniej w teorii, Komisja Rzeki Mekong (MRC), finansowana przez międzynarodowe agencje rozwojowe oraz cztery państwa członkowskie: Wietnam, Kambodżę, Tajlandię i Laos. Jej funkcjonowanie nie opiera się na żadnej umowie międzynarodowej, lecz na wspólnocie interesów w kwestii wykorzystania potencjału rzeki i utrzymania pokoju w regionie. Chiny do komisji nie należą, a więc nie mają obowiązku konsultowania swoich działań w górze rzeki z państwami położnymi w jej dolnym biegu. To tylko fragment artykułu z majowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Koniec wakacji? Nie dla 1,5 miliona Polaków. Wakacje „po wakacjach” stają się coraz bardziej popularne. Kim są wrześniowi urlopowicze?
Powoli przekonujemy się do wakacji po sezonie - tak wynika z badań przeprowadzonych w maju na 15 milionach Polaków*. 10% rodaków planujących wakacje wybiera się na nie dopiero we wrześniu. To o 500 tys. więcej niż w 2011 roku. Biorąc pod uwagę tylko krajowe, krótkookresowe wyjazdy wakacyjne, we wrześniu zeszłego roku skorzystało z nich więcej osób niż z podobnych wyjazdów lipcu**. Zbliżone proporcje widać w ilości zagranicznych podróży Polaków. Jeszcze kilka lat temu lipiec i wrzesień dzieliła przepaść, w lipcu takich wyjazdów było po prostu dwa razy więcej! Również dla firm ubezpieczeniowych sprzedających polisy turystyczne sezon nie kończy się wraz z pierwszym dzwonkiem we wrześniu. - Zauważamy mniej tradycyjne podejście Polaków do planowania czasu wakacji - mówi Piotr Ruszowski, dyrektor sprzedaży i marketingu Mondial Assistance. - Kilka lat temu mało kto pytał o ubezpieczenie na wrześniowy trekking, teraz to norma i nikogo już to nie dziwi. Kim jest wrześniowy turysta? - Zmienia się nieco profil turysty i parametry typowego ubezpieczenia, jak chociażby średnia długość wyjazdu czy ilość ubezpieczonych – mówi Piotr Ruszowski. To czas wyjazdów bezdzietnych, bardzo często tzw. backpackersów. Z jednej strony obowiązek szkolny, z drugiej niższe ceny powodują, że typowym turystą poza ścisłym sezonem nie jest rodzina z dziećmi, ale bezdzietne pary lub grupy znajomych. W wrześniu więcej jest samodzielnie przygotowywanych wyjazdów niż w ramach turystyki zorganizowanej. Wrzesień - tradycyjnie miesiąc wyjazdów studenckich. Młodzi ludzie wykorzystują dłuższe wakacje, często pracują w lipcu i sierpniu, a potem cieszą się z wolnego i odłożonych pieniędzy. Posezonowe wyjazdy są atrakcyjny również dla starszych osób, których dzieci żyją już na własny rachunek. Powodem są niższe temperatury w wielu miejscach w Europie i mniejszy tłok w najpopularniejszych destynacjach turystycznych. Dalsze kierunki, niższe ceny Czym, od wakacyjnego, różni się urlop we wrześniu? Młodszy wiek turystów podróżujących we wrześniu wpływa też na miejsca, do jakich się wybierają. - Częściej wykorzystywane są wtedy polisy rozbudowane o pakiety sportowe, np. konieczne w przypadku górskich wypraw czy wycieczek trekkingowych – dodaje Ruszowski. Na popularności zyskują bardziej egzotyczne kraje, np. w Afryce – Gambia czy w Azji – Kirgistan, Uzbekistan i Laos. Do wyjazdów po sezonie zachęcają ceny. Jak podaje portal TravelDATA ceny tegorocznych zorganizowanych wyjazdów turystycznych są niższe od cen sprzed roku w tym samym okresie. Najbardziej potaniały tzw. lasty na Wyspy Kanaryjskie i do Bułgarii. Posezonowe ceny zachęcają też podróżujących samodzielnie. Mniej zapłacimy w hotelach, na kempingach, w wypożyczalniach sprzętu rekreacyjnego czy w restauracjach. Łatwiej też kupić bilety lotnicze w promocyjnych cenach. Źródła: *Badanie „Gdzie, za ile, jak długo – przeciętny Polak na wakacjach” przeprowadzone przez AC Nielsen na zlecenie Mondial Assistance w maju 2014 r. **Dane: Instytut Turystyki, Ministerstwo Sportu i Turystyki.
Za niecały miesiąc do Polski przyjedzie ponad setka dzieci z różnych zakątków świata, które wezmą udział w 4. edycji programu Brave Kids
Podczas trzytygodniowych warsztatów stworzą wspólny dziecięcy spektakl, który zobaczymy w trakcie finału Brave Festival – festiwalu przeciw wypędzeniom z kultury. Brave Kids to głos odważnych dzieci z różnych części globu. Uczestniczący w programie młodzi artyści mają możliwość wniesienia cząstki siebie i swojej kultury do wspólnego, międzynarodowego przedstawienia, dzięki któremu odzyskują godność i siłę do zmagania się z nierzadko trudną codziennością. To, co różni poszczególne dzieci na scenie jest motorem do poszukiwania tego, co je łączy. Dlatego dzieci podczas warsztatów wcielają się w dwie role: uczą się od innych i same udzielają lekcji. I choć w programie biorą udział uczestnicy o różnym statusie materialnym, każde z nich dzięki wspólnej pracy jest na równej pozycji. Za sprawą Brave Kids dzieci z odległych zakątków świata mogą się poznać i porozumieć w najbardziej uniwersalnym z języków – językiem sztuki. Tegoroczna edycja Brave Kids swoim działaniem obejmie 17 zespołów artystycznych. Zobaczymy między innymi grupę wietnamskich dzieci urodzonych w Czechach, które do dziś dumnie kultywują tradycje swoich ojców, tancerzy breakdance z Ugandy, którzy wierzą, że dzięki aktywności artystycznej są w stanie doprowadzić do zmian społecznych w swoim kraju i członków grupy Ukuleles For Peace z Izraela, angażującej arabskie i żydowskie dzieci we wspólną grę na małej, czterostrunowej gitarze. Do Polski przybędą też delegacje z Chin, Gruzji, Kirgistanu, Rumunii, Laosu, Indii, Zimbabwe, Iranu i Brazylii – w sumie ponad setka dzieci z 14 krajów, w tym dwie grupy artystyczne z Polski. W tym roku program po raz pierwszy odbędzie się równocześnie aż w czterech miastach: we Wrocławiu, Warszawie, Łodzi i Puszczykowie koło Poznania. W każdym z tych miejsc od 25 czerwca do 7 lipca trwać będą warsztaty artystyczne, podczas których młodzi goście nauczą się od siebie nawzajem przepięknych rodzimych obrzędów, śpiewu, tańca i gry na instrumentach. – Zbliżanie dzieci do kultury innej niż ta, w której dorastały pomaga im zrozumieć, że granice świata nie kończą się na zastanej przez nich rzeczywistości – uważa Anastazja Korczak, dyrektor i inicjatorka całego projektu. – Brave Kids to od lat dowód na to, że dzielenie się doświadczeniami ubogaca i poszerza horyzonty. Dzięki udziałowi w programie młodzi artyści z różnych zakątków globu uczą się tolerancji i wyzbywają niszczących ograniczeń. W kolejnym etapie projektu wszystkie dzieci spotkają się w dolnośląskich Krośnicach, gdzie przez tydzień, pod okiem liderów artystycznych, przygotowywać będą wspólny dziecięcy spektakl. Animatorzy wykorzystają w nim elementy różnych kultur, co ma uczyć młodych artystów tolerancji i szacunku do innych. Efekty ich twórczej pracy poznamy 12 lipca – podczas finału Brave Festival we Wrocławiu. – Podczas warsztatów staramy się wyciągnąć z dzieci to, co w nich najpiękniejsze – odwagę, piękno, bojowość, inność, a zarazem jednorakość, spontaniczność i otwartość na drugiego człowieka – mówiliderka warsztatów dziecięcych Ewa Zielińska. – Jednak w Brave Kids nie chodzi tylko o pracę nad spektaklem, tylko przede wszystkim o spotkanie, wymianę, nawiązanie przyjaźni, a nawet pierwszych miłości. Spektakl to tylko pretekst, trochę taka czekolada na deser albo nagroda, bo dzieci przecież uwielbiają się ścigać i wygrywać. Są w tym naprawdę doskonałe – o wiele lepsze od dorosłych. Dużym wsparciem dla występujących dzieci jest również sama obecność widowni. – Trzy lata temu dostałam maila od dziewczynki z domu dziecka w Nepalu, która napisała mi, że występ przed siedmiuset osobami zmienił jej życie – wspomina Anastazja Korczak. – W chwili, gdy jest jej ciężko, zamyka oczy i przypomina sobie gromki aplauz publiczności. I to niezwykłe uczucie w brzuchu – że może robić, co tylko zapragnie, a świat należy do niej – dodaje. Co więcej, program Brave Kids angażuje również środowisko lokalne. Dzieci przyjeżdżające na warsztaty nie mieszkają w hotelach czy w schroniskach, ale u miejscowych rodzin. – W naszym przypadku goszczenie dzieci było wydarzeniem, które wywróciło życie do góry nogami, zmieniając cały system wartości i podejście do codziennych spraw – wspomina Magda Sawicka z Wrocławia, która podczas poprzedniej edycji Brave Kids gościła u siebie trzy artystki z Tanzanii. – Dziewczynki przepięknie grały na bębnach i bardzo szybko znalazły wspólny język z moją 10-letnią córką Mają. Do dziś wspominamy wizytę Tanzanek w naszym domu. Był to czas pełen radości, zabawy i nowych – często nieoczekiwanych wrażeń. Warsztatom w miastach goszczących towarzyszą otwarte dla miejscowej publiczności, darmowe występy Brave Kids. To doskonała okazja, by poznać niezwykłych uczestników tegorocznej edycji programu i na własne oczy zobaczyć ich zdolności artystyczne. Spektakle półfinałowe odbędą się 6 lipca w Puszczykowie (Rynek), Łodzi (Teatr Pinokio) i Warszawie (Muszla Koncertowa, Park Skaryszewskiego) oraz 7 lipca we Wrocławiu (Ośrodek Działań Twórczych Światowid). Więcej informacji o projekcie oraz jego uczestnikach można znaleźć na stronie www.bravekids.eu
Rowerem po bezdrożach Chin, Wietnamu, Laosu i Kambodży
Dlaczego pojechałem do Chin? Z prozaicznego powodu. By odwiedzić moja ówczesną małżonkę, która w mieście Wuhu studiowała lokalny język.
Już na miejscu okazało się, że długa rozłąka zaszkodziła naszemu związkowi. Początek pobytu był dramatem. Cierpiałem niczym młody Werter. Szybko stało się jasne, że jestem piątym kołem u wozu lub trzecim przy rowerze. W dniu moich trzydziestych urodzin, które tam obchodziłem, stanąłem twarzą w twarz z „tym drugim”. Musiałem coś wymyślić. Samobójstwa lub morderstwa nie umiałem zaplanować. Długo się nie zastanawiając, zawęziłem wachlarz możliwości do dwóch. Mogłem wrócić do Polski (musiałem tylko zaczekać jakieś dwa tygodnie na samolot) i wyżalić się kolegom albo zrobić coś bardziej twórczego. Na przykład: kupić rower, dwa plecaki jako sakwy i ruszyć przed siebie. Bez planu, sprzętu i większych zmartwień. Budżet ustaliłem na 6 euro dziennie. Dokupiłem słowniczek, atlas drogowy, obrałem kierunek „na Sajgon” i wyruszyłem – dosłownie – w nieznane. Sprawdź wycieczki do Chin Od pierwszych kilometrów ciągle mnie pozdrawiano, zapraszano na herbatę, obiad, piwo, wódkę, do domu, na pogawędkę. Tak – pogawędkę. Zaczynało się zawsze tak samo. Ktoś mnie zaczepiał, coś mówił i gestykulował. Ja mu odpowiadałem, że tin bu dong, nie rozumiem. Ten ktoś brał wtedy kartkę i pisał starannie i wyraźnie to, co chwilę wcześniej powiedział. Ja mu znowu na to, że kan bu dong – nie rozumiem, co tam jest napisane. Wtedy wszyscy zaczynali się śmiać. (Sytuacja staje się bardziej zabawna, gdy się wie, że ze względu na dziesiątki dialektów Chińczycy bardzo często nie mogą się zrozumieć, za to bez problemu komunikują się za pomocą słowa pisanego, które w całych Chinach jest takie samo. Z tego też powodu wszystkie programy w chińskiej telewizji są emitowane z napisami). Później ja wyjmowałem słowniczek, kartki, długopis i notesik, w którym miałem zanotowane po chińsku, że pochodzę z Polski, mam 30 lat i tak dalej. Dalsza rozmowa wymagała już rysowania, piwa, pantomimy i dobrej woli. Tak więc wyruszałem z myślą o samotności, a tu nijak nie mogłem jej doświadczyć. Zapoznaj się z informacjami praktycznymi o Chinach Jechałem na chińskim rowerze. Mam na myśli nie tylko kraj jego produkcji, lecz i jakość. Nie pokonałem pierwszej setki kilometrów, gdy urwały się kliny w pedałach. Z czasem lista usterek i części do wymiany wydłużała się coraz szybciej. Był luty i musiałem szybko kręcić pedałami, żeby się rozgrzewać. W hotelikach dostawałem dwa termosy gorącej wody do umycia się i dwie kołdry, żeby mi było ciepło w nocy. Te zabiegi wynikały nie tylko z pory roku, lecz i z filozofii niejakiego Mao, który uznał, że na południe od Jangcy ogrzewanie w budynkach nie jest potrzebne, bo przecież na południu jest ciepło. Już pierwszej nocy temperatura spadła do –6°C. Rankiem wszystko było oszronione i tylko burczenie w brzuchu przypominało mi, że kiedyś będę musiał się wygrzebać z ciepłego i przytulnego śpiworka. A tu nagle niespodzianka – pod moim namiotem znalazłem drożdżowe bułki i wielki kubek jeszcze ciepławego mleka sojowego. Czy zostawił je właściciel domu, w którego pobliżu nocowałem? Wstydził się przyjść i zagadać? W Shang Hang, po 11 dniach podróży i 1137 kilometrach, rower zazgrzytał tak strasznie, że musiałem znaleźć mechanika. Siedział na ulicy, otoczony smarami, narzędziami i oponami. Rowerów w Chinach jest mnóstwo, więc i pracy mogłoby tu być dużo. Ale nic z tego – takich jak on także było wielu. Wzięliśmy się za naprawę roweru. On uparł się na zepsuty łańcuch, ja – na łożysko w korbowodzie. Jak zawsze w takich sytuacjach zebrała się dookoła nas grupa mężczyzn ze swoimi dobrymi radami. Zdjąłem torby, a mechanik przejechał się rowerem, by sprawdzić, o co mi chodzi. Wszyscy się śmiali, bo z powodu wysoko ustawionego siodełka nie mógł sobie poradzić. Gdy wrócił, stwierdził, że to jednak nie łańcuch, tylko wolnobieg. Wymienił go wraz z tylną osią, posługując się gwoździem i młotkiem. Po co komuś „specjalny klucz”, skoro istnieją narzędzia dostępne zawsze i wszędzie? Po tym zabiegu rower zgrzytał jak wcześniej. Mechanik uznał, że to jednak łańcuch! Udało mi się wytłumaczyć, że to niemożliwe, bo tej części roweru – która wyglądała jak nowa i nie miała żadnych prześwitów – używam raptem dwa tygodnie. Sam wziąłem się za rozkręcanie korbowodu. A tam... grupa inwalidzka pierwszej klasy. Łożysko zużyło się do tego stopnia, że kulki stały się jajowate i zrobiło się miejsce na dołożenie trzynastej do dwunastu przewidzianych fabrycznie. Z okazji przekroczonych 2 tys. km na przydrożnej plantacji kupiłem sobie kilogram truskawek. Była połowa marca. Wjechałem do wielkiego miasta. Cztery godziny bezskutecznie szukałem hotelu, na który byłoby mnie stać. Wszystkie kosztowały po 50 juanów lub gościły tylko Chińczyków. Ruszyłem więc dalej, choć było już ciemno, a mój rower nie miał świateł. Na szczęście chińscy kierowcy byli przyzwyczajeni do takich rowerzystów jak ja, do tego jechałem nową, szeroką i pięknie oświetloną drogą. Zajechałem na stację benzynową. Kupiłem tam ciastka i sok pomidorowo- truskawkowy. Po trzeciej butelce wiedziałem już, że będę tęsknił za tym specyfikiem... Na stacji zapytałem, czy mogę przenocować. Rozłożyłem materac za stertą kartonów w myjni. Komary postanowiły zjeść kolację ze mną, więc musiałem wymyślić, jak rozstawić jednomasztowy namiot na betonie. Przywiązałem go do roweru. W Chinach nie tak łatwo znaleźć miejsce na rozbicie namiotu. Każdy skrawek ziemi przerobiono bowiem na pole, ogródek, grządkę. Uprawiane są za pomocą motyki i nawożone obornikiem przyniesionym w bambusowym koszu. Jeżeli kawałek ziemi nie został zagospodarowany, pewnie jest to bagno lub wysypisko śmieci. Drugi powód, dla którego rozstawienie namiotu nie jest takie łatwe, to... Chińczycy. Zawsze gdy byłem zmuszony biwakować niedaleko wsi, stawała nade mną cała ich gromada, ciekawa wszystkiego – namiotu, prymusa, śpiwora i mojej osoby. Nie uświadamiali sobie, że mogą przeszkadzać. Ale przekonałem się nieraz, że w Chinach nie istnieje coś takiego jak prywatność. Cokolwiek robiłem, zawsze ktoś zaglądał mi przez ramię, trzymając swoją twarz kilka centymetrów od mojej. Na granicy z Wietnamem stuknęło niemal 3500 km. Minęło sześć tygodni, z których na rowerze spędziłem cztery. Pierwsze, co zobaczyłem w Wietnamie, to wołgi, simpsony, robury i pył węglowy pokrywający ulice kilkucentymetrową warstwą. W jedynej księgarni w Ha Long, jaką znalazłem, udało mi się kupić mapę. Skala 1:6 000000! Jeden centymetr równa się 60 km! Jej jedyną zaletą było to, że orientowałem się, w którym kierunku muszę jechać, by dotrzeć do Ho Chi Minh (Sajgonu). Po przymrozkach północy przyszedł czas na potworne upały i strome podjazdy. Kilometry dreptania po niekończących się serpentynach, ciągłe naprawy roweru i „inność” Chińczyków czasami zamieniały przygodę w jarzmo. Schudłem tak bardzo, że wyrzuciłem pasek od spodni – liczba dorobionych dziurek tylko mnie przerażała. W dodatku nie byłem w stanie zasnąć na karimacie i musiałem kupić materac. Nie żebym nagle stał się wygodnicki – po prostu trudno mi było leżeć na wystającej miednicy i innych kościach. Niedługo po przekroczeniu wietnamskiej granicy zdarzyła się tragedia. Było ich kilku. Ja się zatrzymałem na siku i odszedłem może dwa metry od roweru, oni zainteresowali się zawartością mojego koszyka, głównie torbą z aparatem. Wszyscy, którzy się temu zdarzeniu przyglądali, pokazywali mnie sobie palcami i zwyczajnie się śmiali. Wsiadłem na rower, nie mogąc uwierzyć, że właśnie mnie okradziono i wyśmiano. Ruszyłem jak wariat, byle się znaleźć jak najdalej od tego miejsca. Po całym dniu rozterek, łykania kilometrów i zmagania się z popękanymi szprychami zaczepił mnie Heu i zaofiarował swoją pomoc. Jego rodzice zajęli się rowerem, a my – rozmową. Naprawa trwała aż półtorej godziny, bo w Wietnamie wszyscy jeżdżą na używanych japońskich rowerach, których szprychy są krótsze od chińskich o 3 mm. Wymiana i centrowanie koła były kwestią kilku minut, ale znalezienie kogoś mającego chińskie szprychy stanowiło wyzwanie. Rodzice Heu nie chcieli ode mnie żadnych pieniędzy. Mało tego – mój nowy znajomy zaprosił mnie na piwo i ulokował w wietnamskim (czytaj: nieturystycznym) hotelu. Po nieprzyjemnej historii ze skradzionym aparatem chciałem się znaleźć jak najdalej od ludzi. A właściwie jak najbliżej tych żyjących w zgodzie z naturą, a nie pieniądzem. Postanowiłem opuścić płaskie wybrzeże i prostą, ruchliwą drogę. Ledwie pożegnałem się z Heu i ruszyłem w stronę gór i laotańskiej granicy, gdy jakiś facet na motocyklu zaczął mnie przekonywać, że jadę w złym kierunku. Tylko skąd on wiedział, dokąd podążam? – Przecież wszyscy turyści jadą do Sajgonu! – odpowiedział. Fakt, ja też tam zmierzałem, tyle że nie wybrzeżem. – Ale wybrzeżem jest łatwiej! Prawda, ale kto powiedział, że ja chcę łatwiej? – Przecież wszyscy turyści chcą łatwiej! W południe zza ciężkich chmur wyszło słońce, objawiając całą swoją moc. Każdy nieosłonięty fragment mego ciała niemal zapłonął. Jakiś chłopak chciał mnie wciągnąć swoim motorowerem na przełęcz Ma Oi, ale żaden z nas nie miał sznurka. Poszedłem więc, prowadząc rower. Po jakimś czasie ukazała się tablica: „Uwaga! Serpentyny. Długość 15 km, kąt nachylenia 10 stopni”. Miałem nadzieję, że ktoś się pomylił, ale dreptałem dwie i pół godziny, w upale i bez wody. Na szczęście robotnicy remontujący drogę napoili mnie herbatą – zieloną i pachnącą dymem. – Skąd jesteś? – Z Polski. – Z Polski? Dajcie mu jeszcze herbaty! I co, tak sam? – Sam. – Hm, no to jeszcze trochę herbaty. Chcesz papierosa? – Nie, nie palę. – To nawet lepiej. Patrzcie, ile on ma włosów na rękach! 4 tys. km wypadło mi dokładnie przy ładnym strumyku. Już miałem rozbijać namiot, kiedy „znikąd” pojawiły się dzieci i zaprosiły mnie do domu. Tak znalazłem się pod dachem. Był to dom-sklepik, prosty, solidny, murowany, bez szyb w oknach. Nad każdym z łóżek wisiała moskitiera. Przed domem stały radziecki motocykl i wielki kamienny sagan z wodą – do gotowania, prania i mycia. Cieszyłbym się z tej nieoczekiwanej gościnności, gdyby nie to, że gospodarze domu mnie okradli. W nocy przejrzeli moje nic niewarte sakwy, a gdy poszedłem się myć – pustawy portfel. Podróżowanie bez przewodnika i turystycznego autokaru ma swoje ciemne i nudne strony, ale za to jakże zaskakujące możliwości czasem się pojawiają. Pewnego dnia, chyba po trzech tygodniach mojego pobytu w Wietnamie, w drodze z Da Lat do Ho Chi Minh zagadnął mnie niejaki Hoang. Najpierw mnie o wszystko wypytał, a później zaprosił do swego domu właśnie w Ho Chi Minh. Tego dnia miałem już za sobą 99 km (do celu pozostało przynajmniej drugie tyle) i zaczynałem się rozglądać za odpowiednim laskiem. Wtedy dołączył do nas jakiś chłopak. Odradził mi rozstawianie namiotu, tłumacząc, że w jego wsi mieszka nauczyciel angielskiego, u którego można przenocować. Loc miał 35 lat. Jego przygoda z cudzoziemcami zaczęła się 10 lat temu, gdy pewnego wieczora ktoś przyprowadził do niego „zagubionego Holendra”. Cudzoziemiec został trzy dni. Od tego czasu dom Loca się rozrósł o gościnne pokoje, a we wsi wszyscy dbają o „dostawy” turystów. Jest ich około pięciu rocznie: z Kanady, Anglii, ze Szwajcarii, z Holandii, Niemiec, a nawet Polski i Węgier. Dla nauczyciela angielskiego musi to być wymarzona sytuacja. Skoro nie ma możliwości podróżować po innych krajach, to kraje nocują u niego. Ho Chi Minh Highway prowadząca do tego miasta była pusta. Otaczała ją żywa, rozgadana dżungla. Co kilka kilometrów mijałem roboty drogowe, miejsca, gdzie obsunęła się ziemia, zwały kamieni, zerwany asfalt. W pewnym momencie zrobiło się tak stromo, że nie miałem siły pchać dalej roweru. I tym razem robotnicy drogowi znaleźli dla mnie chwilę. Pomogli mi wdrapać się na przełęcz Cha Lang i zaprosili mnie na obiad – ryż, warzywa, kawę i ryżową wódkę. Było południe, panował prawdziwy wietnamski upał, a oni nie chcieli dać się odwieść od świętowania. Próbowałem im wyperswadować picie wódki – tłumaczyłem, że jest gorąco, że muszę jechać dalej. Skwitowali to krótko: – Zrób sobie przerwę, jest wystarczająco dużo łóżek w barakach. W Kambodży trwała pora sucha. Otaczała mnie płaska, nudna, rozgrzana pustka. Żadnych wiosek na tyle dużych, bym mógł kupić coś do picia, za to mnóstwo straganów z benzyną sprzedawaną w butelkach po pepsi i johnnie walkerze. Woda w kałużach była ciepła i tak zamulona, że filtrowania nie brałem pod uwagę. Wjeżdżając do Phnom Penh, zobaczyłem polską flagę na jednej z willi. Zajechałem do ambasady. Pan ambasador zszedł na chwilę i zaprosił mnie do przepięknego salonu. Pierwszym, o co mnie zapytał, było to, czy jestem… bardzo brudny. Poprosiłem o zwykłe krzesło. Nie miałem sumienia usiąść w żadnym z tych eleganckich foteli. Zajął się mną jeden z jego sekretarzy. Zaproponował zimne piwo, ale w tym upale zdecydowałem się na tonik. Przeprosił, że w kuchni nic nie zostało i że nie mają mnie czym ugościć. Po „obowiązkowych” wizytach na Polach Śmierci i w Angkor Wat wymyśliłem, że zamiast wracać tą samą asfaltówką, przeprawię się przez dżunglę do laotańskiej granicy. Wprawdzie wszyscy przestrzegali mnie przed złymi drogami, ale jestem przecież z Polski i o kiepskich nawierzchniach co nieco wiem. Boczne kambodżańskie drogi okazały się czerwonawym żwirem wymieszanym z gliną. Nawierzchnia z sypkiej w porze suchej zamieniała się w połączeniu z deszczówką w błotne koryto. Po wjechaniu w dżunglę znalazłem się na wąskiej drodze obstawionej z obu stron tabliczkami: „Uwaga! Miny”. Postanowiłem jak najszybciej dotrzeć do jakiejś wsi. Już po chwili pchałem rower. Wyrzuciłem błotniki, bo zbierała się w nich glina i blokowała koła. Ruch na drodze zamarł – żadnych Khmerów, motorków, rowerów i wozów, żadnego zgiełku, tłumu, sklepików i śladów ludzkiego życia. Dziwne, że nie dawało mi to do myślenia. Ale czekałem przecież na przygodę i oto ją miałem. W pierwszej wsi mieszkańcy ukryli się przede mną w pośpiechu i dziwnie panicznie. Nabrałem wody i pojechałem dalej. W następnej wiosce wszyscy wyszli mnie obejrzeć. Przejeżdżałem kilkaset metrów, czasem pchałem rower, przerzucałem go przez zwalone drzewa. Zanim się obejrzałem, zrobiło się ciemno i musiałem rozbić namiot. Na drodze. Tylko ona była na pewno rozminowana. Nagle dotarło do mnie, jak bardzo się przeliczyłem i jak bardzo się bałem ciemności, zwierząt i tych tabliczek. Poczułem się jak głupek. Postanowiłem się przebijać do najbliższego asfaltu. Nie wiedziałem jednak którędy i nie miałem kogo o to spytać. Droga ze Stoeˇ ng Treng do granicy z Laosem okazała się rowerowym koszmarem. (Tak było w roku 2004, teraz ponoć biegnie tamtędy nitka asfaltu). Opony, które kupiłem w Wietnamie, przetarły się i wystawały z nich kawałki sznurka. Dwa razy musiałem łatać dętkę. Pobocze było tak zarośnięte, że nie miałem szans obejść głębokich dołów wypełnionych wodą. Czasem po prostu zamykałem oczy i wjeżdżałem w nie z nadzieją, że woda nie kryje pułapki. Tylko raz jakaś kłoda sprawiła, że wylądowałem w żółtej, ciepłej brei. Po 60 km dojechałem do szlabanu ustawionego na łące w środku lasu. Drewniane domki, flaga Kambodży – znaczy, granica. Ale najpierw musiałem przebrnąć przez laotańskich urzędników, którzy chętnie wykorzystują fakt, że przejście pomiędzy Kambodżą a Laosem nie jest międzynarodowe. Trzeba dać łapówkę. Bez niej nie otrzyma się pieczątki wjazdowej, a stojąc na ziemi niczyjej, nie ma się za dużo do powiedzenia. Targowanie się tak mi już weszło w krew, że nie umiałem się opanować. Wszechmogący Pan Urzędnik skwitował moje żebranie złośliwym stwierdzeniem, że skoro nie mam pieniędzy, to po co tu w ogóle przyjeżdżam. Odpowiedziałem, że pieniądze mam, ale na hotel i jedzenie, a nie dla niego. Kiedy zapytałem go o kwit wpłaty tych 5 dolarów, spojrzał na mnie ze złością i wziął trzy, które miałem już przygotowane w kambodżańskich rialach. Wbił mi upragnioną pieczątkę i kazał jechać. Po kilkuset metrach wydostałem się na asfalt. Wystarczyło kilka dni jazdy po równej drodze, by znów zaczęło mnie kusić nieznane. Może by tak wbić się w dżunglę i łagodnym łukiem dojechać do Dansavan? Tablica: „Sa Muoi 155 km – Have a nice trip” tylko dodała mi animuszu. Czerwony żwir na drodze jakoś mnie nie przeraził, a pierwszy bród tylko zaostrzył apetyt. Entuzjazm przygasł przy pierwszym podjeździe, gdy pchałem rower po czymś, co przypominało koryto wyschniętego strumienia. Zawrócić – wstyd. Na szczęście zabrał mnie przejeżdżający pickup. Rower powędrował na pakę, a ja i inni pasażerowie ruszyliśmy truchtem i trochę popychając samochód, dostaliśmy się na szczyt podjazdu. Pierwszego z kilkunastu na drodze. Ale co to była za przygoda! Przenocowałem w obozie saperów, najadłem się tak, jak dawno mi się nie zdarzyło, przegrałem w warcaby z połową obozu i zobaczyłem słonie. Następnego dnia, pokonując bród za brodem i truchtając przy samochodzie, dotarłem do Muoi. Tam się okazało, że droga „wjeżdża” do Wietnamu i muszę zawrócić. Całe 150 km i dwa dni męczarni! W nocy lało jak chyba jeszcze nigdy i droga ze żwirowej przemieniała się nieubłaganie w glinianą... Nie umiem się zachwycać świątyniami. Miasto Luang Prabang nad Mekongiem stało się słynne za sprawą kilkunastu świątyń, które ktoś uznał za dziedzictwo światowej kultury. Ja widzę w nich, tak jak w innych zabytkach sakralnych, jedynie pot i krew tych, którzy je wybudowali, lata ciężkiej, niekiedy niewolniczej pracy, uproszczone do pocztówkowego zdjęcia i biletu wstępu. Na siedmiotysięcznym kilometrze rower ostatecznie sie poddał. Już go nie reanimowałem. Nie wymieniłem łożysk i łańcucha, który rwał się co kilkadziesiąt kilometrów. Pozwoliłem mu umrzeć. Odpocząć. Przejść na zasłużoną emeryturę. Kto by pomyślał, że tak daleko razem zajedziemy? Że zobaczymy tyle wspaniałości tego świata i poznamy takich niezwykłych ludzi? Po sześciu miesiącach przyszedł czas na powrót. Jeszcze tylko kolejny Dobry Człowiek na mej drodze pożyczył mi pieniądze na bilet i mogłem jechać do Polski. Musiałem. Wcale nie chciałem. Już wkrótce przyszło mi odwyknąć od prostoty życia. Odzwyczaić się od momentów, kiedy zachwycały mnie: dżungla, tysiące motyli, gorąca zupa, dobra pogoda, miękkie łóżko, przyjazne słowo. To był czysty zachwyt nad dziesiątkami drobiazgów, które giną w natłoku cywilizacji.