Polski wywiad dokonał niemożliwego. Brawurowa operacja „Samum” uratowała amerykańskich agentów
Operacja „Samum” była jedną z najbardziej spektakularnych akcji w historii wywiadu III RP. Do dziś nie poznaliśmy jej szczegółów i prawdopodobnie nie poznamy ich nigdy, zwłaszcza w obszarze metod pracy wywiadowczej. Mało tego, nie wiemy nawet, czy działania na Bliskim Wschodzie miały jakikolwiek kryptonim, bo ten, którym posługujemy się do dziś, został stworzony na potrzeby fikcyjnego filmu fabularnego.
Spis treści: Cisza przed burzą Pułapka na dyplomatów Zuchwała akcja polskiego wywiadu Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności W 1990 roku, gdy Europa Środkowa z Polską na czele wybudzała się z komunistycznego letargu, na Bliskim Wschodzie gromadziły się czarne chmury. To właśnie wtedy, w czasach, głębokiego niepokoju i niepewności, polski wywiad – instytucja będąca w trakcie bolesnej transformacji i weryfikacji – podjął się zadania, które wydawało się niemożliwe. Polska zagrała va banque, wygrywając uznanie przekładające się na nowe sojusze i, de facto, miliardy dolarów. Cisza przed burzą W drugiej połowie 1990 roku świat zachodni był skoncentrowany na powolnym rozkładzie ZSRR i zjednoczeniu Niemiec. Niepokojące sygnały, które napływały z Bagdadu, były albo niezauważone, albo lekceważone. Inwazja na Kuwejt była dla Zachodu absolutnym szokiem. Służby wywiadowcze USA, Wielkiej Brytanii i Francji, dysponujące satelitami i miliardowymi budżetami, dały się zaskoczyć dyktatorowi z Tikritu. W tym czasie polska dyplomacja w regionie znajdowała się w stanie specyficznego zawieszenia. Nowy ambasador RP w Kuwejcie miał dopiero objąć urząd. To sprawiło, że w momencie wybuchu konfliktu placówka była pozbawiona pełnego kierownictwa operacyjnego na najwyższym szczeblu. Widać zatem wyraźnie, że nikt nie spodziewał się wojny. Rotacje dyplomatyczne planuje się w okresach spokoju, nie w przededniu inwazji. Telefon z Basry W nocy z 1 na 2 sierpnia, pracownik jednej z polskich firm budowlanych stacjonujących w Basrze wykonał telefon do przedstawicieli polskich władz. Jego komunikat był krótki: „Ruszyli! Pojechali do Kuwejtu!”. Ten jeden telefon podkreśla niezwykle istotny szczegół: polska obecność w Iraku nie miała charakteru wyłącznie dyplomatycznego. Była to obecność gospodarcza, inżynieryjna, a przez to – wywiadowcza w szerokim sensie. Polscy inżynierowie widzieli ruchy wojsk, słyszeli ryk silników czołgów i widzieli łuny świateł kolumn pancernych zmierzających na południe, zanim dowiedziały się o tym sztaby w Langley czy Londynie. Iracka armia zajęła Kuwejt w ciągu kilkunastu godzin. Pułapka na dyplomatów Należy podkreślić, że inwazja oddziałów Saddama Husajna nie była wyłącznie manewrem wojskowym. Następstwem tego był także kryzys dyplomatyczny i humanitarny. Dyktator brał pod uwagę, że Zachód może odpowiedzieć siłą. Żeby chronić się przed bombardowaniem, postanowił wykorzystać obcokrajowców jako „żywe tarcze”. Tysiące inżynierów, lekarzy i dyplomatów, którzy nie zdążyli wyjechać na wakacje. Amerykanie w potrzasku Jeszcze przed iracką inwazją w Kuwejcie pojawiło się sześciu oficerów CIA, DIA i NSA, którzy mieli misję śledzenia ruchów irackich wojsk po drugiej stronie granicy. W momencie inwazji,znaleźli się w pułapce bez wyjścia. Nie wiadomo w jaki sposób tego dokonali, ale zdołali przedostać się do Bagdadu, gdzie oczekiwali na okazję do wyjazdu. Rzecz w tym, że amerykańska ambasada nie miała możliwości przeprowadzenia bezpiecznej ewakuacji. Było jednak jasne, że agenci nie mogą pozostać w Bagdadzie. Chodziło o życie obywateli USA, ale nie tylko. Jako agenci służb wywiadowczych dysponowali informacjami, które nie mogły się dostać w posiadanie Saddama. A pewne jest, że dyktator znał sposoby, by dowiedzieć się wszystkiego, co chciał. Zachód umywa ręce, Polska oferuje pomoc Amerykanie zwrócili się o pomoc kolejno do Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec. Wszyscy uznali, że misja jest niemożliwa do wykonania. Zgodzili się tylko Polacy. Dlaczego nasze służby wywiadowcze uznały, że uda się bezpiecznie ewakuować amerykańskich agentów? Wynikało to z zimnej kalkulacji. W Iraku pracowały tysiące Polaków. Nasze firmy budowały tam fabryki, drogi, mosty i tamy. W przeciwieństwie do Brytyjczyka czy Francuza, polski oficer wywiadu czy dyplomata mógł wtopić się w tłum, nie wzbudzając przy tym sensacji. Ta „niewidzialność” była kluczowym atutem. Inna sprawa, Polska grała o wysoką stawkę. Skuteczna ewakuacja Amerykanów ze strefy zagrożenia mogła przecież otworzyć drogę do sojusz z USA, co byłoby dobrym wstępem do członkostwa w NATO. Zuchwała akcja polskiego wywiadu Po polskiej stronie szczegóły operacji znał jedynie płk Gromosław Czempiński, dyrektor ds. operacyjnych wywiadu. Sam zgłosił się na ochotnika, co teoretycznie było dość zaskakujące. Nie jest bowiem codziennością, że wysoki rangą oficer osobiście bierze udział w akcji. W praktyce był to jednak przemyślany manewr. Czempiński pełnił służbę jako wywiadowca PRL, zatem zależało mu, by zbliżyć się do Amerykanów i zapewnić sobie przyszłość w demokratycznej Polsce. Bez względu na motywację, swoje zadanie wykonał po mistrzowsku. Pułkownik Czempiński (pod zmienionym nazwiskiem) przyleciał do Bagdadu 13 października 1990 roku jako nowy pracownik polskiej ambasady. Dwa dni później, w odległości zaledwie kilkuset metrów od siedziby tajnej policji, spotkał się z jednym z amerykańskich oficerów. Paszporty bez wiz Termin ewakuacji ustalono na 25 października, ale nadal nie było wiadomo, jak tego dokonać. Czempiński dysponował polskimi paszportami dla amerykańskich oficerów, ale ci nie mogli ot, tak wejść na pokład samolotu i odlecieć. Poza tym pojawił się ogromny problem – w paszportach nie było irackich wiz wyjazdowych. Sfałszowanie dokumentów nie wchodziło w grę. Irak już wtedy dysponował rozbudowanym systemem komputerowym. Mówiąc wprost, wizy musiały znaleźć się nie tylko w paszportach, ale także w irackiej bazie danych. Na szczęście okazało się, że jeden z oficerów polskiego wywiadu miał kontakt z Irakijką zatrudnioną w tajnej policji. Zaaranżował spotkanie jej i Czempińskiego. Do dziś nie wiadomo, jak pułkownik zdołał tego dokonać, ale załatwił całkowicie „czyste” wizy. Plan ewakuacji Polacy finalnie zadecydowali, że Amerykanie opuszczą Irak przez granicę z Turcją, jako zwykli, wracający z pracy polscy robotnicy. Agenci nauczyli się swoich nowych nazwisk i kilku podstawowych zwrotów po polsku, ale wpadka i tak pozostawał realnym ryzykiem. Gdyby do tego doszło, najprawdopodobniej wszyscy by zginęli. Operacja na żywym organizmie 24 października agenci zostali zabrani z umówionego punktu i przewiezieni na jedną z polskich budów. Tam spędzili noc. 25 października, około czwartej rano, dwie należące do polskich firm toyoty, prowadzone przez zaangażowanych w operację pracowników cywilnych, ruszyły w stronę granicy. Wcześniej Amerykanie zostali upojeni wysokoprocentowym alkoholem. To miało tłumaczyć problemy z wymową własnego nazwiska podczas kontroli. Akcja przebiegła dokładnie tak, jak zaplanowali to Polacy. Agenci bezpiecznie przekroczyli most graniczny. Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności Ewakuacja amerykańskich oficerów otworzyła Polsce drzwi do sojuszu z USA. W ramach podziękowania, administracja George’a Busha przekonała państwa zachodnie, by umorzyły 50% z 33 mld dolarów długu, zaciągniętego jeszcze w 1970 roku. Sama też zmniejszyła polskie zadłużenie wobec Stanów Zjednoczonych. To jednak jeszcze nie wszystko. Sukces operacji stał się fundamentem pod budowę nowej formacji w polskim wojsku. Amerykanie, widząc profesjonalizm Polaków, zgodzili się pomóc w sformowaniu jednostki specjalnej GROM. Dzięki temu Polska zyskała dostęp do najnowocześniejszych technologii militarnych, szkoleń i wyposażenia, na które normalnie państwo z byłego bloku wschodniego musiałoby czekać latami. Mało tego, Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego stała się przepustką Polski do struktur NATO jeszcze przed formalnym przystąpieniem do sojuszu. Na całym świecie operacja „Samum” stała się dowodem, że średniej wielkości państwo w momencie kluczowych przemian ustrojowych jest w stanie dokonać rzeczy wielkich. Misji ewakuacyjnej nie podjęły się największe potęgi zachodniego świata, dysponujące środkami i technologią, o której wówczas nawet nie śniliśmy. Polacy nie tylko stworzyli świetny plan, ale też wykonali go absolutnie bezbłędnie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wygląda jak nie z tego świata. Polscy archeolodzy odkryli w Kuwejcie zagadkową figurkę sprzed ponad 7 tys. lat
Nienaturalnie wydłużoną czaszkę, skośne oczy i płaski nos posiada główka glinianej figurki sprzed ponad 7 tysięcy lat, którą odkryła kuwejcko-polska misja archeologiczna w Kuwejcie. To pierwsze takie znalezisko w Zatoce Perskiej. Zagadkowy przedmiot przywieziono z miejsca odległego o kilkaset kilometrów.
Spis treści: Figurka jak nie z tego świata Czym była zagadkowa figurka? Skąd pochodzą artefakty odkrywane w Bahrze 1? Do znaleziska doszło na stanowisku archeologicznym Bahra 1 w północnym Kuwejcie, w rejonie Al-Subiyah. Jest to jedna z najstarszych i największych znanych pradziejowych osad na Półwyspie Arabskim. Istniała w połowie VI tysiąclecia p.n.e., czyli ok. 7500 lat temu. Naukowcy z Polski i Kuwejtu prowadzą tam badania od 2009 roku. Ten sezon przyniósł niespodziewane odkrycie. Figurka jak nie z tego świata W czasie tegorocznych wykopalisk archeolodzy znaleźli małą, precyzyjnie wykonaną główkę glinianej figurki. Uwagę zwracają jej charakterystyczne cechy: nienaturalnie wydłużona czaszka, skośne oczy i płaski nos. Archeolodzy przypuszczają, że na głowie figurki mogła znajdować się jeszcze „peruka” wykonana z innego materiału. Włosy oddawano, nakładając ciemną masę bitumiczną. Jak informują archeolodzy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, tego rodzaju zabytki znajdowano wcześniej w Mezopotamii, zarówno w grobach, jak i w osadach. Ale znalezisko ze stanowiska archeologicznego Bahra 1 jest pierwszym tego typu obiektem odkrytym w regionie Zatoki Perskiej. Badania prowadzone są we współpracy z kuwejcką Narodową Radą Kultury, Sztuki i Literatury (NCCAL). Czym była zagadkowa figurka? Niestety, figurka nie zachowała się w całości. Mimo poszukiwań archeologom nie udało się znaleźć jej tułowia. – Obecność tej figurki na naszym stanowisku stawia intrygujące pytania o jej przeznaczenie oraz symboliczne, a być może rytualne znaczenie, jakie mogła mieć dla społeczności zamieszkującej tę osadę – mówi kierownik ekspedycji ze strony polskiej prof. Piotr Bieliński. Tegoroczny sezon odbył się pod kierunkiem dr Agnieszki Pieńkowskiej z CAŚ UW. – Miejsce, gdzie [figurka – przyp. red.] została odkryta wydaje się być obszarem tuż poza główną zabudową osady, gdzie widać ślady rozmaitej działalności – przygotowywania posiłków, obróbki muszli – na stanowisku działał warsztat paciorkarski – dodaje w rozmowie z National Geographic Polska uczestniczka badań Agnieszka Szymczak z CAŚ UW. Oznacza to – jej zdaniem – że nie był to obszar związany z kultem. – Jednocześnie znajduje się tam stosunkowo dużo przedmiotów, które mogły być drobnymi ozdobami osobistymi, a takie z natury mają w społecznościach prehistorycznych (i nie tylko) bardzo silne znaczenie symboliczne – dodała. Według niej wydłużony kształt czaszki nie tylko mógł pełnić praktyczną funkcję – na przykład w celu umocowania „peruki”. Są też przesłanki wynikające z analiz szczątków ówcześnie żyjących ludzi, że wówczas praktykowano modyfikacje czaszek. Polegała na opasaniu głów noworodków w taki sposób, aby wydłużyć czoło i górną część czaszki. – Nie był to jednak zwyczaj powszechny, lecz zapewne zarezerwowany dla wybranej grupy ludzi. Znów, brak nam źródeł, by móc bardziej precyzyjnie określić ich status – zaznaczyła Szymczak. Skąd pochodzą artefakty odkrywane w Bahrze 1? Zagadkowej figurki nie wytworzyła lokalna społeczność. Przywieziono ją z obszaru Mezopotamii, odległego od Bahry 1 o około 200–300 km. Archeolodzy znają kompletne egzemplarze podobnych dzieł sztuki, dlatego są w stanie zrekonstruować fragmentaryczne zabytki tego typu. Z główką z Bahry 1 jest jednak pewien problem. Wiadomo, że figurki mogły przedstawiać zarówno mężczyzn, jak i kobiety, ale nie da się tego stwierdzić w przypadku nowo odkrytego zabytku, bo główka nie posiada rozstrzygających cech płciowych. W tym roku archeolodzy dokonali też ważnego odkrycia związanego z produkcją naczyń ceramicznych. Od rozpoczęcia badań na stanowisku Bahra 1 odkrywano dwa typy naczyń: importowaną ceramikę związaną z kulturą Ubaid oraz zupełnie odmienną ceramikę, tzw. Coarse Red Ware , znaną również z innych stanowisk archeologicznych z tego okresu na Półwyspie Arabskim. Ten drugi rodzaj wyrobów uważano za lokalny, ale brakowało na to dowodów. Kluczowym odkryciem było odnalezienie niewypalonego glinianego naczynia w Bahrze 1. Dodatkowe analizy wykonane przez dr hab. Annę Smogorzewską z Wydziału Archeologii UW potwierdziły, że Bahra 1 to najstarsze znane miejsce produkcji ceramiki w regionie Zatoki Perskiej. Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Maroko to fascynująca mieszanka baśniowej architektury, nieziemskich krajobrazów, magicznych miast, pysznej kuchni i utalentowanych rzemieślników – artystów, spod rąk których wychodzą dzieła tak piękne, że z mojej pierwszej wyprawy do tego kraju wróciłam z nadbagażem. Tamtejsze bazary, pachnące wonnymi olejkami i przyprawami, wypełniają tysiące różnych rzeczy – od dywanów, lamp, wyrobów ze skóry po porcelanę, ubrania, buty, inkrustowane meble, misterną biżuterię – i są jak legendarny Sezam Ali Baby pełne skarbów, od których nie sposób oderwać wzroku. Bogactwo faktur, wzorów i te kolory zarówno tradycyjnych strojów noszonych przez Marokańczyków, jak i tamtejszych miast i wiosek sprawiają, że nieustannie mamy wrażenie, jakbyśmy przenieśli się w czasie do innej epoki, w jakąś baśniową rzeczywistość. Między innymi dlatego to właśnie Maroko jest jednym z najbardziej filmowych miejsc na świecie, a jego plenery zagrały w większości liczących się mega produkcji nie tylko historycznych, żeby wspomnieć chociażby takie hity jak Gladiator, Królestwo Niebieskie, Aleksander, gdzie obok Colina Farrella wystąpiła Angelina Jolie, czy Spectre ze sławnym agentem 007 Danielem Craigiem. I to właśnie Maroko jest bohaterem tego wydania Travelera. Zabieramy Was w jego najbardziej niezwykłe zakątki. Na Saharę, do zagubionych w górach Atlasu twierdz, na Tubkal – dach Maroka, do Marrakeszu, Fezu, którego medyna nie zmieniła się od średniowiecza, a na koniec do stołu, bo Marokańczycy słyną z wyśmienitej kuchni i wyjątkowej gościnności. Redaktor Naczelna, Agnieszka Franus TEMAT NUMERU: MAROKO SAHARA Na wielbłądach po starym berberyjskim szlaku MARRAKESZ I ESSAOUIRA Dwa miasta, dwa światy ATLAS WYSOKI Trekking na Tubkal, najwyższy szczyt Maroka TAGHAZOUT Mekka surferów i hipisów KUCHNIA MAROKA Wszystkie tajemnice tadżinu CASABLANCA I RABAT Nowoczesne oblicze Maroka MAROKO POŁUDNIOWE Pustynny tygiel PRZEŁOM RZEKI TODRY Piknik pod wiszącą skałą MAROKO PÓŁNOCNE W labiryntach Szafszawanu, Fezu, Meknesu i Tangeru MIEJSCA MIESIĄCA GOZO, Spokojniejsza strona Malty MARSYLIA Odkryj serce Prowansji TUNIS W drodze na stare miasto DOOKOŁA ŚWIATA - BALI - UBUD. Azjatycka stolica smaku. MIASTO W 48 GODZIN - ODESSA, Poznaj perłę Morza Czarnego POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA - KRYNICA, Narciarskie podium Polski
To malutkie państwo wciśnięte między Irak i Arabię Saudyjską nie ma ambicji stać się rajem turystycznym. Zwiedzając je, mamy szansę poczuć się jak pionierzy.
Kuwejt – stolicę państwa o tej samej nazwie opasuje od południa siedem autostrad biegnących łukiem od Zatoki Perskiej (tu zwanej Arabską) do zatoki Kuwejckiej. Prostopadle do nich poprowadzono dwie inne autostrady (każda ma po cztery pasy w jednym kierunku!), które wiodą na południe, do granicy z Arabią Saudyjską. Od połowy lat 80. ubiegłego wieku w mieście zbudowano ponad 21 km sztucznego nadbrzeża – z wyspami, portami jachtowymi, kompleksami rozrywkowo-handlowymi i promenadami. Zachowano przy tym piaszczyste plaże, a wzdłuż całego wybrzeża poprowadzono dwupasmową drogę szybkiego ruchu zwaną Arabian Gulf Street. Drogi mają w tym niewielkim pustynnym kraju pierwszorzędne znaczenie – nikt nie porusza się tu na piechotę ze względu na wysokie temperatury, ale szuka wytchnienia w klimatyzowanych wnętrzach samochodów. Poza tym benzyna jest bajecznie tania. Kuwejt wyrósł na ropie, a dzięki niej jest tu najwięcej prawdziwych milionerów na metr kwadratowy. Prawdziwych, bo kuwejcki dinar jest najdroższą walutą na świecie. Za jednego dinara musimy zapłacić ok. 10 zł! Jeszcze sto lat temu Kuwejt nie przypominał dzisiejszego emiratu. Bramy tego otoczonego murem miasta-państwa zamykano na noc. Mieszkańcy byli pozbawieni elektryczności i wody pitnej – dowożono ją aż z Basry w Iraku. Ale Kuwejt miał szczęście do mądrych liderów. Siódmy władca sheikh Mubarak Al-Sabah (zwany Wielkim) podpisał w 1899 r. traktat z Wielką Brytanią, na mocy którego kraj stał się brytyjskim protektoratem. Dzięki temu nie „rozpuścił się” w tyglu imperium otomańskiego i obronił niepodległość. Ropę naftową odkryto w 1938 r., eksport rozpoczął się 30 czerwca 1946 r. Dzień ten odmienił Kuwejt na zawsze. Gdyby spojrzeć na stolicę z lotu ptaka, w oczy rzuciłyby się trzy białe spiczaste wieże kłujące niebo nad brzegiem Zatoki Arabskiej. Dwie z nich to Kuwait Towers – wieże Kuwejtu uważane za symbol tego kraju. Najwyższa, wysokości 187 m, jest udostępniona do zwiedzania. Nanizane są na nią dwie kule. Większa mieści restaurację, w mniejszej znajduje się punkt widokowy, który obraca się raz na pół godziny. Warto wydać jednego dinara, by zobaczyć stamtąd zachód słońca nad zatoką Kuwejcką, powracające do portu łodzie rybackie i rosnące jak grzyby po deszczu wieżowce. Wkrótce zostanie ukończony drugi najwyższy na świecie, ponad 450-metrowy drapacz chmur, ale poza nim aż 30 innych jest w trakcie budowy! Wieże znajdują się w ścisłym centrum. Jeśli pójdziemy wzdłuż wybrzeża na zachód, dojdziemy do Sharq Mall – wielkiego centrum handlowego z przystaniami, mostami i promenadą nadmorską. Niedaleko, nad brzegiem Zatoki Kuwejckiej, można podziwiać dawny i nowy Urząd Emira, czyli Seif Palace i New Seif Palace. Niedaleko stamtąd do Wielkiego Meczetu (Grand Mosque). Został on zbudowany w 1986 r. i jest największym meczetem w Kuwejcie. Wewnętrzny dziedziniec ma wymiary 72 x 43 metry, razem z krużgankami pomieści 10 tys. osób. Dzienne światło wpuszczają do wnętrza świątyni 144 okna. Mężczyźni i kobiety modlą się w oddzielnych salach – kobiety mają swoje wejście do meczetu od południa. Emir wchodzi specjalnymi drzwiami od północnego zachodu. Jeżeli od wież Kuwejtu przespacerujemy się wzdłuż wybrzeża na południe, dotrzemy do Green Island (Zielonej Wyspy). To sztuczny obiekt o średnicy 314 m otoczony naturalnymi blokami skalnymi sprowadzonymi tu aż z Emiratów Arabskich. Posiada ona amfiteatr na 700 osób, zamek do zabaw dla dzieci i 35-metrową wieżę obserwacyjną. Idąc dalej na wschód, miniemy dzielnicę Ras Salmiya, skręcając przy wyglądającym jak schodkowa piramida meczecie, staniemy przed kompleksem Scientific Center. Znajduje się w nim największe na Bliskim Wschodzie akwarium z morskimi zwierzętami, w tym rekinami, występującymi w Zatoce Arabskiej. Jest tu także największe kino typu IMAX. Główny budynek oglądany z lotu ptaka przypomina kształtem żagiel tradycyjnej łodzi al-boom wykorzystywanej dawniej do połowu pereł. Wjeżdżam na 6th Ring Road. Uważam, by nie przegapić zjazdu na Sulaibiya Road. Ta stara droga prowadzi aż do Wafry na południu, gdzie znajdują się największe w kraju rolnicze uprawy pod folią. Kilka kilometrów za zjazdem widać tor wyścigowy. W czwartki przyjeżdżają tu tłumy, by obstawić swojego wielbłąda i wygrać „parę groszy”. Rywalizacja między właścicielami czworonogów doprowadziła do zastąpienia dżokejów robotami. Zamiast coraz młodszych i lżejszych jeźdźców na grzbietach zwierząt pojawiły się… niewielkie pudełka. Wydają one dźwięki mające straszyć wielbłądy, zmuszając je do szybszego biegu. Najlepszą porą na pustynną wyprawę jest popołudnie. Najładniejsza pustynia leży na północ od stolicy, po drugiej stronie zatoki Kuwejckiej. Obszar ten nazywa się Muthlaa Ridge. Wracam na 6th Ring i po 70 kilometrach dojeżdżam do skrzyżowania z Abdaly Road, która prowadzi prosto na północ, do granicy z Irakiem. Skręca ostro w lewo i znika wśród wzgórz. Pamiętam to miejsce zaraz po I wojnie w Zatoce Perskiej, która rozpoczęła się najazdem Iraku na Kuwejt 2 sierpnia 1990 r. To właśnie tą drogą uciekała cała iracka armia i tu w jedną noc Amerykanie zniszczyli ponad 5 tys. czołgów, ciężarówek i innych pojazdów wojskowych. Widok był przerażający. Jeszcze wiele miesięcy później na poboczach straszyły wypalone wraki. Ale teraz, po zimowych opadach deszczu, pustynię pokrywają kobierce kwiatów. Przeważa kolor żółty poprzetykany brązem i czerwieniami. Zjeżdżam z drogi na pustynię. Teren jest poprzecinany wąwozami, widać wzgórza i… mnóstwo namiotów. W Kuwejcie od października do marca trwa sezon biwakowania i wtedy co najmniej połowa obywateli rozbija w weekendy na pustyni eleganckie przestronne namioty. Większość z nich ma klimatyzację i anteny satelitarne; liczna służba stara się zapewnić swoim pracodawcom jak najmilszy pobyt w tej pustynnej scenerii. Im bliżej zachodu słońca, tym pustynia staje się ładniejsza. Szary piasek i skały przybierają czerwoną barwę, wyostrza się odległa o prawie 30 km panorama miasta widoczna po drugiej stronie zatoki Kuwejckiej. Zza niskiego wzgórza wychodzi stado baranów. Kiedyś pastuchami byli Beduini, czyli bezpaństwowi nomadowie mieszkający na pustyni. Dziś są oni obywatelami Kuwejtu, a stada pasą przybysze z Bangladeszu. Słońce zachodzi i bardzo szybko robi się ciemno. Pora wracać do hotelu. Jadąc Fahaheel Express Way na południe od stolicy, po ok. 40 km drogi zobaczymy po lewej stronie instalacje rafinerii ropy – Mina Fahaheel, Mina Al-Ahmadi, Mina Abd Allah. Po prawej rozciąga się pustynia, a na niej największe pojedyncze pole naftowe na świecie: Al-Burkan. W 1991 r. uciekający Irakijczycy podpalili ponad 600 szybów naftowych. Pewnego ranka mój budzik zadzwonił jak zwykle o 8.00. Otworzyłem oczy i pomyślałem, że ciągle trwa noc. To wiejący z południa wiatr przyniósł nad miasto dymy pożarów, które przesłoniły słońce. Po 7 miesiącach szyby ugaszono i dziś odwiedzającym Kuwait Oil Company pokazuje się jedno spalone centrum przesyłu ropy i zdjęcia z akcji gaśniczej. Kilkanaście kilometrów dalej kończy się przemysł i po nadmorskiej stronie pojawiają się domy letniskowe. „Poluję” na skręt na Al-Julai’a, gdzie w 1995 r. rozpoczęto projekt utworzenia rafy koralowej – pierwszej sztucznej rafy dla turystów. W tym celu zatopiono 19 ogromnych struktur z betonu, na których rozwijają się koralowce. Pięć z nich pod nazwą The Big Bneider Reef kilka lat temu udostępniono do oglądania, lokalizacja pozostałych ciągle jest nieznana. Piątek daje niepowtarzalną okazję odwiedzenia tzw. Friday Market, czyli Targu Piątkowego. Dawniej odbywał się on pod gołym niebem poza miastem. Dziś stolica się rozrosła i wchłonęła bazar. Dwa lata temu pojawiły się na nim eleganckie wiaty, ale ceny nadal są najniższe w kraju.Wczesnym rankiem można tu kupić sokoły, po które przyjeżdżają także Arabowie z sąsiednich krajów. Tuż obok znajduje się dział z papugami, dalej psy, koty i mnóstwo gołębi. Hodowla tych ptaków to popularne hobby w Kuwejcie. W wielu miejscach kraju widać gołębniki o wyrafinowanej architekturze. Wyglądają nieco futurystycznie – jak statki kosmiczne. Pod jedną z wiat rozkładają towar handlarze dywanów, orientalnych naczyń, srebrnej biżuterii, kadzideł i arabskich perfum. Nie wypada się nie targować! Pora na poznanie pozostałych zabytków miasta. W znanej mi już dzielnicy Al Sharq jeszcze sporo zostało do zobaczenia. Zaczynam od Free Atelier (Al Marsam Al-Hur) – zbudowanego na początku XX w. najlepiej chyba zachowanego klasycznego domu kuwejckiego. To „twierdza” z dużą bramą wejściową i malutką furtką. W środku znajduje się przepiękny dziedziniec i zacienione krużganki. Kiedyś dom należał do rodziny Al-Ghanim, dziś mieści się tu Galeria Sztuki. Naprzeciw małego portu rybackiego stoi pomalowany na biało i niebiesko Dickson House. Gospodarz, od którego nazwiska pochodzi nazwa zabytku, był brytyjskim pułkownikiem mianowanym w 1929 r. wysokim komisarzem w Kuwejcie. Wraz z małżonką nazywaną tu Umm Saud zasłynęli z bezinteresownej miłości do tego kraju. Tuż obok domu państwa Dicksonów znajduje się jedna z najstarszych w kraju, piękna, drewniana diwaniya Al-Shamlan. Diwaniya to miejsce, gdzie spotykają się mężczyźni lub kobiety (zawsze osobno), by porozmawiać dosłownie o wszystkim. W ciągu jednego wieczoru Kuwejtczyk potra-fi odwiedzić kilka takich miejsc – wpada na pół godziny, wypija herbatkę i jedzie do następnej diwaniya. Na koniec z reguły przyjeżdża tam, gdzie był specjalnie zaproszony i zostaje na posiłek. Konsumpcja w wybranym gronie rozpoczyna się około 23.00. Diwaniya religijna, w której imam objaśnia Koran, nazywa się husseiniya. Kolejny przystanek wypada w Sadu House, czyli Domu Tkactwa. Raz w tygodniu odbywają się w nim pokazy sztuki tkania wyjątkowych i niepowtarzalnych kilimów i poduszek Sadu. Zasłonięte Beduinki (widać tylko ich oczy) demonstrują technikę farbowania i tkania wełny. Nad samym morzem odwiedzam pieczołowicie odrestaurowaną tradycyjną osadę kuwejcką – Yaum Al-Bahhar. W kawiarni zapalam starą fajkę wodną gedu (mocno kręci w głowie). Są tu także sklepiki lokalnych rzemieślników, a dla dzieci huśtawki, karuzele i inne dziwadła, na jakich bawili się ich dziadkowie dziesiątki lat temu. Wieczór poświęcam na najstarszy i największy targ w Kuwejcie – Souk Mubarakiya otwarty... do ostatniego klienta. Labirynt uliczek został pieczołowicie odrestaurowany za panowania poprzedniego emira szeika Jabera Al-Sabaha. Znajdują się tu dziesiątki tradycyjnych jadłodajni (czysto, tanio i smacznie), tradycyjnych kafejek i meczetów. W poszczególnych działach można kupić: warzywa, ryby, mięso, perfumy, buty, ubrania, zegarki, elektronikę i Bóg wie co jeszcze. W części zwanej Souk Hareem, gdzie dostaniemy m.in. damskie kosmetyki i ubrania, sprzedawcami są ubrane na czarno kobiety z zasłoniętymi twarzami. Ale największe wrażenie robią: targ złota i dywanów oraz uliczka z przyprawami. Ich zapach długo pozostaje w nozdrzach. Wizyta na Al-Hashemi II, największej na świecie drewnianej łodzi, też należy do obowiązkowych. Wprawdzie ten kolos długości ponad 80 m, szerokości prawie 19 m i wadze 2 500 ton nigdy nie pływał, ale i tak wszyscy przychodzą do hotelu Raddison SAS podziwiać to cudo. Szybko przemieszczam się stamtąd do portu w Ras Salmiya, by na pokładzie zabytkowej (jak na standardy kuwejckie) łodzi rybackiej Al-Ghazeer wypłynąć w trzygodzinny rejs po Zatoce Perskiej. Pomieszczenia łodzi zostały urządzone á la diwaniya (oczywiście z klimatyzacją). Na powitanie wszyscy otrzymujemy poczęstunek: kawę lub herbatę i daktyle. Na gładkim jak lustro morzu unoszą się łodzie rybackie. Wrócą do portu dopiero wieczorem, rano można będzie kupić świeże ryby. Jeszcze w latach 80. ubiegłego wieku większość łodzi miała żagiel. Dzisiaj wszystkie są wyposażone w silnik spalinowy. Za wieżami Kuwejtu płyniemy w stronę Bubijan – największej z 9 kuwejckich wysp. By północny sąsiad znów nie rościł do niej pretensji, w niedalekiej przyszłości powstanie 25-kilometrowy most łączący stolicę z wyspą oraz Madinat al-Hareer – Jedwabne Miasto, czyli ogromny obszar z centrami biznesowymi, wypoczynkowymi, sklepami, lotniskiem, hotelami. Główną atrakcją ma być najwyższa na świecie konstrukcja – Burj Mubarak al-Kabir wysokości 1001 m, która stanie pośrodku. Nie wiadomo jeszcze, kiedy ten śmiały projekt zostanie zrealizowany – niektórzy podają rok 2023. Około 22.00 wyruszam na lotnisko. To istna wieża Babel – obywatele całego świata, ale głównie Azji, wracają do swoich krajów. Na 2,6 mln mieszkańców Kuwejtu tylko 45 proc. to rodowici Kuwejtczycy!
„Bliski, nie tak daleki Wschód”. Te czarno-białe fotografie nie przypominają pocztówek z egzotycznych kurortów. Są wyjątkowe
Dokumentalista, pracownik ONZ, fotograf rejestrował zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. Zmiany udało mu się uchwycić w architekturze, ludziach, w naturze.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Adam Styp-Rekowski od ponad 11 lat pracuje na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej nad wspieraniem procesów konstytucyjnych i rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Rejestruje zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. W architekturze, ludzkiej obecności, naturze od setek lat wdartej w miejsca jest zawarta historia i duch czasów. W następstwie zmian krajobrazu religijnego, społecznego, w tym ruchów wolnościowych, m.in. Arabskiej Wiosny 2011 roku, a także fundamentalistycznych ruchów islamskich, Północna Afryka i Bliski Wschód przeszły ponownie, jak wiele razy w historii, okres wstrząsów, które w niektórych wypadkach doprowadziły do wojen domowych. Tradycyjny świat, często niezmienny od stuleci, już odchodzi, a wojny i konflikty sprawiają, że dzieje się to jeszcze szybciej. Jednak ten świat wciąż tam jest, trzeba go tylko szukać, znajdywać w krajobrazie zwyczajnego życia i tego, co nas otacza. „Świetnie skadrowany obraz miejski” Adam Styp-Rekowski próbuje zatrzymać tradycyjny świat międzyludzkich spotkań, tradycji i pięknej architektury: ruin starożytnych cywilizacji, meczetów Syrii – starszych niż niejedno europejskie państwo czy libijskiego modernizmu z lat 20. XX wieku. Jego czarno-białe zdjęcia nie przypominają pocztówek z egzotycznego kurortu, ale świetnie skadrowany obraz miejski krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej: Algierii, Autonomicznego Regionu Kurdystanu Irackiego, Egiptu, Iraku, Iranu, Izraela, Jemenu, Jordanii, Kuwejtu, Libanu, Libii, Omanu i jego byłej kolonii – Zanzibaru, Palestyny, Syrii, Tunezji i Turcji. To miejsca, które zdają się coraz dalsze dla Europejczyków, głównie przez to, że tak naprawdę są nieznane, oceniane przez pryzmat stereotypów. Historia spoza kadru Prace Styp-Rekowskiego pochodzą z lat 2005–2016 i są rodzajem fotorejestracji fragmentu historii spoza kadru. Celem fotografa jest raczej prezentacja detalu, symbolu wydarzeń niż zdanie z nich pełnej relacji. Ta relacja jest przecież indywidualnym oglądem, odbiorem podyktowanym wiedzą i nastawieniem widza. Nie ma opowieści obiektywnej, aparat i używający go fotograf zawsze odciskają swoje piętno na pokazywanym obrazie. Adam Styp-Rekowski, wybierając fotografie ludzi i miejsc, świadków codziennych, zwyczajnych czynności, ale i gwałtownych zmian, stara się wyciszyć napięcie. Zauważa ulotne, a jednak uniwersalne chwile, na przykład bliskości w rodzinie (matka i córka przygotowujące piknik w czasie Nawroz – kurdyjskiego nowego roku), dziecięcej zabawy, scen na ulicy, rzemieślników przy pracy (szewc w irackim Erbilu), ale i momenty wspólnego protestu (protestant z kairskiego placu Tahrir odpoczywający na gąsienicach czołgu). Dzięki tej różnorodności możemy te sceny odnieść do współistnienia społecznego pod każdą szerokością geograficzną. „Skandalu nie będzie” Opowieści bliskowschodnie Styp-Rekowskiego pozwalają nam oderwać się od obliczonego na efekt szoku przekazu medialnego, którym jesteśmy atakowani w Europie. Doniesienia ze strefy wojny i fundamentalistycznych napięć mają przecież swoją retorykę. Wystawa, którą prezentujemy w Gdańskiej Galerii Fotografii, opowiada z estymą o ludziach i miejscach na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce, tak czasem podobnych, ale jakże często różniących się od siebie bardziej niż wydawać by się to mogło z perspektywy Europy, w której nie brak krzywdzących stereotypów. Te miejsca i ludzie tworzą fascynującą mozaikę kultur, religii, historii, obyczajów i języków krajów postrzeganych jako odległe, a przecież nie tak wcale dalekich. Krajów o często odmiennej, a jednak przywiązanej do tradycji kulturze bycia wspólnotą i pragnieniu wolności w poczuciu więzi międzyludzkiej. Więzi, jaką dobrze byłoby stworzyć ponad granicami tak mocno dziś podzielonego świata. Wystawa „Bliski, nie tak daleki Wschód.” Wystawę prac Adama Styp-Rekowskiego „Bliski, nie tak daleki Wschód” będzie można obejrzeć od 17 grudnia 2016 do 20 stycznia 2017 w Muzeum Narodowym w Gdańsku (Gdańska Galeria Fotografii, Zielona Brama). Wystawa czynna: od wtorku do niedzieli, w godz. 10:00-17:00. Więcej: www.mng.gda.pl Adam Styp-Rekowski - gdańszczanin, obecnie mieszka w Tunezji, gdzie pracuje jako dyrektor tunezyjskiego biura organizacji Democracy Reporting International zajmującej się wspieraniem procesu wdrażania w życie konstytucji tunezyjskiej. Wcześniej, w latach 2012 – 2015 pracował w Libii, w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, gdzie był odpowiedzialny za projekt dotyczący wspierania procesu przygotowywania konstytucji. Od 2005 do 2012 roku zajmował się projektami związanymi z Irakiem, najpierw jako szef misji organizacji People in Need, a następnie w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. W Iraku był odpowiedzialny za projekty dotyczące rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i wspierania dla procesu konstytucyjnego. Przed wyjazdem na Bliski Wschód pracował jako szef misji Polskiej Akcji Humanitarnej w Czeczeni, a wcześniej także jako aplikant i asesor notarialny w Gdańsku. Jest absolwentem prawa na Uniwersytecie Gdańskim, posiada również tytuł European Master’s Degree in Human Rights and Democratisation, z uniwersytetu w Padwie i Uniwersytetu Roberta Schumana w Strasbourgu. Styp-Rekowski zaczął zajmować się fotografią pod koniec lat 1990. Interesuje go głównie fotografia scen ulicznych i życia codziennego. Jego prace były poprzednio prezentowane w Jordanii, Iraku, Libii i Wielkiej Brytanii. Od 2005 roku mieszka poza Polską na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej w Jordanii, Iraku, Libii i Tunezji.
W Kuwejcie, gdzie konsekwencją jakichkolwiek pozamałżeńskich kontaktów męsko–damskich jest więzienie, życie erotyczne kwitnie. Oczywiście nieoficjalnie
Najlepszą kryjówką dla szukających miłości jest tłum – taki jak podczas weekendów przelewa się przez centra handlowe. Wówczas w tamtejszych kawiarniach młodzi Kuwejtczycy uprawiają tzw. eye–dating. Zasada jest prosta – siedzący przy sąsiednich stolikach mężczyźni i kobiety strzelają do siebie… oczami. Zabawa uzależnia i angażuje nawet te dziewczęta, którym spod hidżabu widać jedynie mocno umalowane oczy. Zapraszamy do obejrzenia zdjęć Jacka Woźniaka, które były zrobione w Kuwejcie W trakcie takich randek nie pada ani jedno słowo! Zostałoby to odebrane jako flirt, a przecież przyzwoite dziewczyny oficjalnie nie flirtują! Co innego Internet… Również kontakty SMS-owe nie narażają na szwank ich reputacji. Dziewczynę można też poderwać na bulwarze Gulf Street, po którym w luksusowych autach krążą panowie i jak przystało na wytrawnych łowców, w bocznym lusterku wyłapią nawet najkrótsze spojrzenie białogłowy. Natychmiast się zatrzymają i zamiast „czy może?” od razu pytają „gdzie?” i „dlaczego nie w tej chwili?”. Zorganizowanie randki wymaga nie mniejszego nakładu pracy niż sam podryw. Trzymanie się za rękę, całowanie, czy nawet spotkanie przy kawie, są wykluczone. Złośliwy policjant nie będzie miał wątpliwości, że randkująca dziewczyna jest prostytutką i nic go nie przekona, że na prawdę nie widział tego, jak brała pieniądze od chłopaka. Policjant będzie się trzymał swojej wersji zdarzeń, a zakochaną parę w najlepszym razie czeka kilka upojnych godzin na posterunku, w najgorszym – więzienie. Zanim jednak stróż prawa podejmie jakąkolwiek akcję prawną, zada pytanie pomocnicze: „Kogo znasz?”. Jeśli podasz odpowiednie nazwisko, nic ci się nie stanie. Takie układy zwykle mają dzieci najbogatszych Kuwejtczyków. Kiedy robią imprezę, policja już zawczasu jest uprzedzona, by tej nocy w okolice ich domu się nie zapuszczać. Po udanej zabawie albo spotkaniu naturalnym odruchem jest podanie telefonu. W Kuwejcie to duży błąd! W ramach kwitnącej tu „samopomocy towarzyskiej” numer telefonu zacznie żyć własnym życiem. Na porządku dziennym będą SMS-owe zaproszenia na randkę przysyłane z nieznanych numerów. Wszystko odbywa się w myśl zasady: skoro umówiłaś się z nim, to dlaczego nie możesz się spotkać ze mną? W takiej sytuacji pozostaje tylko albo cieszyć się z tej nieoczekiwanej popularności, albo zmienić telefon.