Ta, która pomaga odejść. Accabadora to jedna z najbardziej przerażających funkcji w historii Sardynii
Sardyńskie „czarne wdowy” od wieków pobudzają wyobraźnię mieszkańców wyspy. Ich obecność wiązano z ostatnimi chwilami życia chorych i słabych. Accabadora stała się symbolem jednej z najbardziej przerażających ról w lokalnej tradycji.
W tym artykule: Zabójcze kropidło Kim była femmina accabadora? Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W historii wojen znano wiele przykładów skracania cierpień śmiertelnie rannym przyjaciołom i wrogom. Służył do tego tak zwany coup de grâce, cios łaski. W średniowieczu wyspecjalizowanym do tego orężem była mizerykordia, czyli krótki wąski sztylet. To jednak dotyczyło świata rycerzy i warunków wojennych. Co jednak praktykowano wśród prostego ludu? Tropy wiodą na Sardynię. Zabójcze kropidło W 2009 roku włoscy badacze w końcu zidentyfikowali roślinę, której w starożytności używali jako trucizny potomkowie Fenicjan mieszkający na Sardynii. „Badania, przeprowadzone pod kierunkiem chemika Giovanniego Appendino z Universita degli Studi del Piemonte Orientale dowodzą, że była to Oenanthe crocata – ziele z rodziny selerowatych, należące do rodzaju kropidło. Ten gatunek występuje wyłącznie na Sardynii, kilka innych gatunków kropidła można znaleźć również w Polsce”, donosił serwis Nauka w Polsce. Preparat z tej rośliny wywoływał u zażywającego specyficzny wyraz twarzy. W starożytności nazywano ten grymas, od nazwy wyspy, sardonicznym. „Starcom, którzy już nie potrafili zatroszczyć się o siebie, lub przestępcom podawano trujący napój, wywołujący na ich twarzy efekt szerokiego, przerażającego uśmiechu z wyszczerzonymi zębami. Następnie ofiary strącano ze skały lub bito na śmierć”, wyjaśniano na łamach Nauki w Polsce. Lecz nie był to jedyny sposób cichego zabijania na Sardynii. Niezwykła faraon Egiptu. Wszystkie zagadki królowej Hatszepsut i jej świątyni Świątynia królowej Hatszepsut to jedna z największych atrakcji turystycznych Egiptu. Egiptolodzy i inżynierowie nieustannie pracują nad jej rekonstrukcją. W kolejnym podcaście National Geog... Kim była femmina accabadora? „Jeszcze w latach 20. XX wieku działalność »medyczną« prowadziły tam znachorki określane mianem femmina accabadora czyli »służebnice śmierci«. Kobiety te, przeważnie wdowy, przeprowadzały eutanazję na osobach będących w terminalnym stadium choroby, na ich prośbę albo na prośbę rodziny chorego”, pisze w eseju „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna" dr Joanna Narodowska z Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Femmina accabadora używały do zabójstw m.in. drewnianego młotka. Narzędzie takie wystawione jest w etnograficznym Museo Galluras mieszczącym się w sardyńskim Luras. Oczywiście nie zawsze potrzebny był młotek, czasem wystarczała zwykła poduszka. „Co ciekawe, znachorki nie były uważane przez społeczność lokalną za przestępców, ich praktyki rozważane były w kategoriach aktów litości i miłosierdzia”, podkreśla dr Narodowska i zaznacza, że „popularność korzystania z usług znachorek wiązała się z utrudnionym dostępem do profesjonalnych usług medycznych (obszary wiejskie) oraz folklorem i kulturą Sardyńczyków”. Jednak nie brak głosów, że owe „służebnice śmierci” to nie więcej niż tylko mit. Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W 2015 roku czasopismo „La Nuova Sardegna” przekonywało, że termin accabadora pojawił się pierwszy raz w roku 1835. Miał połączyć w sobie ówczesne wiejskie plotki oraz dawne doniesienia o uśmiercaniu starców powyżej 70. roku życia. „Operację przeprowadzono w absolutnej ciszy, poza kilkoma modlitwami-egzorcyzmami, po usunięciu z pokoju bliskich, symboli religijnych i amuletów, które mogłyby uniemożliwić duszy opuszczenie ciała i lot do nieba”, opisywał dziennikarz „La Nuova Sardegna”, jak wyobrażano sobie praktyki femmina accabadora począwszy od XIX wieku. Pytanie, czy po tym rytuale dochodziło do zabójstwa – najczęściej z użyciem wspomnianego młoteczka – czy „służebnice śmierci” po prostu towarzyszyły umierającym w ostatnich chwilach, uśmierzając ich cierpienia jedynie w sensie metaforycznym. Nie ma bowiem klarownych dowodów na potwierdzenie mrocznych plotek. Na dodatek praktyki te stałyby w sprzeczności z naukami Kościoła katolickiego, przez wieki stanowiącego na wyspie potężną siłę. Czy więc tradycja „służebnic śmierci” w ogóle istniała? Jednak trzy lata później, w roku 2018, o istnieniu tego procederu w przeszłości przekonywał w dokumencie „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci” cały szereg świadków i badaczy. Sardyński dziennikarz i regionalista Piero Bardanzellu wspominał zawsze ubraną na czarno „ciotkę Domenicę", która w razie potrzeby wyświadczała śmiertelną przysługę znajomym. Choć o litościwym zabijaniu z biedy i braku możliwości właściwej opieki nad obłożnie chorymi zaczęły powstawać książki i filmy, nie wszyscy są przekonani o istnieniu femmina accabadora. Tak czy inaczej, czarne wdowy z Sardynii budzą lęk i wywołują dreszcze. ŹRÓDŁA: Joanna Narodowska, „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna”, w: Magdalena Ickiewicz-Sawicka [red.], „Kultura a medycyna ludowa”, Wydawnictwo Pogranicze, Sejny 2019, Igor Rakowski-Kłos, „Wstrząsający dokument Accabadoras. Panie łaskawej śmierci. Czy mamy prawo zabijać swoich bliskich z litości?”, Manlio Brigaglia, „Eutanasia: accabadora da rottamare. La genesi di un falso mito”, „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci" (2018), reż. Fabrizio Galatea Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
Tysiące wykopanych dołów na zboczu peruwiańskiej góry przez wieki intrygowało archeologów. Nowe badania rzucają światło na ich prawdziwe przeznaczenie.
Spis treści: Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Krajobraz jako narzędzie księgowe? Wzdłuż skalistej grani w Peru formacja ponad 5 tys. ściśle wyrównanych dołów wspina się po zboczu niczym wąż o długości około 1,6 km. Gdy archeolog Charles Stanish ujrzał ten gigantyczny „Pas Dziur” po raz pierwszy ponad dekadę temu, nie widział wcześniej nic podobnego. – To miejsce jest fascynujące – mówi. Miejsce to bywa nazywane także Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Od czasu ponownego odkrycia podczas amerykańskiej ekspedycji do Peru w 1931 roku intryguje archeologów i miłośników teorii spiskowych. Nowe badania zespołu Stanisha z University of South Florida mogą wreszcie rozwiązać zagadkę, po co zbudowano tę niezwykłą formację około tysiąca lat temu. Na podstawie mikrośladów roślin i ujęć z dronów badacze argumentują, że tysiące dołów mogły służyć do „księgowania” trybutów składanych przez grupy miejscowej ludności ich inkaskim zwierzchnikom. Analizę opublikowano 9 listopada w czasopiśmie „Antiquity”. Wskazuje ona także, że początki stanowiska mogą poprzedzać powstanie Imperium Inków. Dziś Monte Sierpe leży na uboczu, u podnóża Andów, około 32 km na wschód od południowoperuwiańskiego miasta Pisco. Nowe ustalenia sugerują jednak, że Inkowie przejęli to miejsce, ponieważ wcześniej było ono ośrodkiem spotkań, gdzie ludzie przychodzili, by wymieniać się żywnością, tkaninami, obsydianem i kamiennymi narzędziami. Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Archeolodzy uważają, że „Pas Dziur” ma około 1000 lat. Rdzenni mieszkańcy regionu – lud Chincha – trafili pod władzę Inków około 400 lat później. Chincha żyli w pobliżu, lecz archeolodzy nie wiedzą dokładnie, kto jako pierwszy zbudował tę formację. Do tego „Pas Dziur” znajduje się w pobliżu węzła starożytnych dróg łączących wybrzeże z andyjskim wyżynami. – To czyni ją dobrym kandydatem na targowisko wymienne – zauważa Bongers. – Logicznym miejscem spotkań różnych grup i wyspecjalizowanych kupców, którzy wymieniali towary. – Składanie dużych ilości dóbr w dołach mogło być sposobem publicznego prezentowania informacji: ile dóbr jest dostępnych i ile potrzeba dla uczciwej wymiany – wyjaśnia. – Na przykład określona liczba dołów wypełniona kukurydzą mogła odpowiadać określonej liczbie dołów z innym towarem, takim jak bawełna czy liście koki. Archeolożka Jordan Dalton z SUNY Oswego przychyla się do hipotezy, że Monte Sierpe mogło zacząć się jako targ. Jest ekspertką od gospodarki epoki inkaskiej. – To ważna strefa przejściowa między dolinami a wyżynami, gdzie spotykały się różne grupy etniczne – mówi. – To bardzo interesująca możliwość. Krajobraz jako narzędzie księgowe? Oprócz analizy roślinnych resztek w dołach badacze wykorzystali drony, by udokumentować „Pas Dziur” z lotu ptaka. Zobaczyli, że ta licząca około 1,6 km struktura składa się z ponad 60 odrębnych „bloków” dołów, oddzielonych wąskimi pasami terenu. Poszczególne bloki różnią się liczbą rzędów i liczbą dołów w każdym rzędzie. – Jeden odcinek stanowiska ma co najmniej dziewięć kolejnych rzędów po osiem dołów. Inny ma sześć kolejnych rzędów po siedem dołów i jeden rząd z ośmioma dołami – razem 50 dołów – mówi Bongers. – Jeszcze inny fragment ma co najmniej 12 rzędów, w których liczby siedem i osiem naprzemiennie się powtarzają. Szczegóły nadal pozostają nieznane. Badacze sądzą jednak, że wzory liczbowe w dołach na Monte Sierpe mogą wiązać się z metodami liczenia znanymi z niektórych kipu – starożytnych pęków sznurów z węzłami, które najpewniej zapisywały liczby. Kipu kojarzone są z Inkami, ale ich początki sięgają wcześniejszych kultur andyjskich. W szczególności doły z Monte Sierpe mogły odpowiadać metodzie liczenia znanej z jednego starożytnego kipu, znalezionego na stanowisku zaledwie kilka kilometrów dalej. – W pewnym sensie Monte Sierpe mogło być „kipu krajobrazowym” – mówi Bongers. Inkowie mogli zawłaszczyć pierwotne targowisko, by oceniać trybuty należne od lokalnych grup. Wzory liczbowe mogły odzwierciedlać zarówno poziomy trybutu, jak i liczbę osób zobowiązanych do jego złożenia. Jeśli badacze mają rację, studium rodzi pytania o to, jak dawne społeczności modyfikowały krajobraz, by gromadzić ludzi i sprzyjać interakcjom. – Z każdą nową odkrytą przesłanką „Pas Dziur” staje się jeszcze bardziej intrygujący – dodaje Stanish. – Kolejne badania sprawdzą pochodzenie odnalezionych śladów roślin, z których część mogła mieć zastosowanie lecznicze. Źródło: National Geographic
Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Dziennikarka współpracująca z Travelerem. Pierwsza wyprawa na wschód i pierwsze zetknięcie z buddyzmem zrobiły na niej duże wrażenie.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
„Znalazłem polskie Shire. Zupełnie jak z Tolkiena!” – najpiękniej tu późnym latem
Większość z nas zapewne kojarzy Beskid Niski z licznymi szlakami turystycznymi i trekkingowym rajem dla miłośników pieszych wypraw. Na tym jednak nie kończą się atrakcje i wyjątkowość tego urokliwego pasma. Przekonajcie się sami.
Spis treści: Znikająca kapliczka – milczący świadek historii łemkowskich w Beskidzie Niskim Historia Beskidu Niskiego – ślady po Łemkach i pustoszejące wsie Beskid Niski – co zobaczyć, gdzie pojechać i dlaczego warto? Atrakcje Beskidu Niskiego – uzdrowiska, filmowe wioski i źródła wód mineralnych Choć na mapie zajmuje całkiem spory obszar, Beskid Niski często umyka uwadze podróżników. To miejsce, które nie krzyczy atrakcjami, nie kusi komercją, ale nagradza tych, którzy zdecydują się zatrzymać i wsłuchać w jego ciszę. Podróż po Beskidzie to spotkanie z historią, której nie da się zapomnieć, oraz z naturą, która leczy i uczy pokory. W styczniu 2024 roku Beskid Niski został wyróżniony tytułem Miejsca Miesiąca magazynu National Geographic Traveler. Znikająca kapliczka – milczący świadek historii łemkowskich w Beskidzie Niskim Zaledwie dwie godziny jazdy samochodem na południowy‑wschód od Krakowa rozciąga się fragment Beskidu Niskiego, który w magiczny sposób zatrzymał czas. Kapliczka, choć murowana, sprawia wrażenie, jakby cały jej ciężar opierał się na drewnianej framudze. By dostać się pod blaszany dach, trzeba się nieco zgarbić — jakby przestrzeń wchodziła w dialog z człowiekiem. Wnętrze jest wilgotne, unosi się słodkawa woń stęchlizny. Bielone, popękane ściany podtrzymują resztki polichromii — sceny religijne: Chrystus, krzyż na Golgocie, echa biblijnych opowieści z osiołkami. Obrazy są już mocno zniszczone, w kilku miejscach całe płaty farby już się odłamały. Regularni goście miejsca dziś dokumentują jej powolne znikanie — na fotografiach uchwycą jej śmierć w zwolnionym tempie, by pamięć nie umarła. Aby dotrzeć do kapliczki, z drogi krajowej nr 977 należy skręcić w kierunku Gładyszowa, minąć dawną cerkiew, a następnie wspiąć się drogą przez rozrastającą się wieś. Na rozwidleniu w Banicy skręcamy w prawo, mijając kolejną osadę i krajobrazy przypominające makrokosmos po dawnej wsi Jasionka, gdzie dominuje tylko pustka dawnego PGR‑u. Kilkaset metrów za ostatnim przystankiem busa asfalt znika — zaczyna się szuter. Droga zwęża się i wchodzi w las. Po nierównych, coraz głębszych koleinach jedzie się niemal z duszą na ramieniu. Najpierw mijamy cmentarz skryty w zagajniku, a potem — samotne grube drzwi stojące pośrodku trawy. Symboliczne. To pozostałość po wsi Czarne. I tam, obok, znajduje się ta właśnie znikająca kapliczka, milczący świadek minionych historii. Historia Beskidu Niskiego – ślady po Łemkach i pustoszejące wsie Historia Beskidu Niskiego to opowieść o przemijaniu i utraconej obecności człowieka. Ten sam scenariusz powtarza się w całym paśmie wschodnich Karpat oraz na pograniczu polsko‑ukraińskim. Dawniej tętniące życiem wsie, zasiedlane głównie przez Łemków, posługujących się językiem łemkowskim, z czasem pustoszały — najpierw na skutek działań wojennych i masowych przesiedleń, potem za sprawą akcji „Wisła”. Człowieka zastąpiła przyroda: powoli, cicho, ale nieodwołalnie. Dziś śladami dawnej obecności są jedynie przydrożne krzyże, piwnice bez domów, zdziczałe sady, które latem obsypują się owocami, mimo braku gospodarzy. Choć część Łemków wróciła po 1956 roku, wiele miejsc w Beskidzie Niskim nigdy nie odżyło. Pozostają niedopowiedziane wsie, wzięte przez historię „w nawias” — ich czas się zatrzymał, nie dostały drugiej szansy. Z którejkolwiek strony nie podejść do Czarnego, trafi się na kolejne ślady tej pustki: Lipną, Radocynę, Nieznajową. Wszędzie powtarza się ten sam krajobraz: krzyże wśród drzew, dzikie jabłonie, symboliczne drzwi wystające z trawy jak niemy pomnik przeszłości. Ale zanim do nich dotrzemy, czasem pojawi się iskra życia — ciasna, zadymiona bacówka, w której podhalańscy górale wciąż wyrabiają sery oscypki i bundz, łącząc tradycję z nowym kontekstem przestrzennym. Patrząc na rozległe, wylesione stoki, nietrudno zrozumieć, dlaczego górale porzucili tłoczne Podhale. Tereny te to wymarzone miejsce do wypasu owiec, gdzie przestrzeń i cisza pozwalają kontynuować pradawny rytuał górskiej gospodarki pasterskiej. Beskid Niski – co zobaczyć, gdzie pojechać i dlaczego warto? Beskid Niski, długo pomijany na turystycznej mapie Polski, zyskał nowe życie, gdy autostrada A4 otworzyła go dla mieszkańców Krakowa. Dzięki dobrej dostępności – zaledwie dwie godziny jazdy samochodem – region stał się alternatywą dla zatłoczonych Tatr i bardziej znanych Bieszczad. Przez dekady niedoceniany z powodu słabej infrastruktury turystycznej, dziś przyciąga tych, którzy szukają ciszy, przestrzeni i autentyczności. Dawniej traktowany jako przystanek w drodze na południowy wschód, Beskid Niski zaczyna być celem samym w sobie. To nie są góry dla miłośników wysokich szczytów — tylko jeden wierzchołek, po słowackiej stronie, przekracza 1000 metrów n.p.m.. Po stronie polskiej króluje Lackowa (997 m n.p.m.), ale nie o wysokość tu chodzi. Większość szczytów kryje się pod zielonymi koronami drzew, nie wybijając się ponad granicę lasu. Bo właśnie las jest tu bohaterem pierwszoplanowym. Nieprzypadkowo. Ten obszar był kiedyś częścią rozległej Puszczy Karpackiej — bukowo‑jodłowego lasu pierwotnego. Jej fragmenty zachowały się w granicach Magurskiego Parku Narodowego, jednego z najmniej znanych i najmniej uczęszczanych parków w Polsce. Dzięki ograniczonej liczbie szlaków, to wciąż królestwo dzikiej przyrody. Można tu spotkać niedźwiedzie brunatne, wilki, rysie i żbiki, a także orły przednie – największe i najpotężniejsze ptaki drapieżne występujące w naszym kraju. Co ciekawe, Beskid Niski bywa nazywany Himalajami Beskidów. Gdy pogoda nie sprzyja wędrówkom, warto wsiąść do samochodu i wybrać się szlakiem drewnianych cerkwi – unikatowego dziedzictwa Łemków. Zabytkowe świątynie rozsiane są niemal w każdej wsi, a wiele z nich zostało niedawno odrestaurowanych i objętych badaniami archeologicznymi. Sezonowo działają przy nich przewodnicy przypisani do poszczególnych cerkwi, którzy z pasją dzielą się historią i ikonografią. Wystarczy zapukać do drzwi, by odkryć tajemnice świątyń np. w Kwiatoniu, Gładyszowie, Hańczowej czy Bodakach. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Atrakcje Beskidu Niskiego – uzdrowiska, filmowe wioski i źródła wód mineralnych Choć Beskid Niski nie posiada wyraźnego turystycznego centrum z prawdziwego zdarzenia, to coraz wyraźniej na mapie regionu wybija się Wysowa‑Zdrój. To niewielkie uzdrowisko zyskało w ostatnich latach drugie życie dzięki licznym inwestycjom. Park zdrojowy – rozległy i starannie zaprojektowany – ma jeszcze spory potencjał, by przyciągać nowych odwiedzających. Znaczące środki przeznaczono również na infrastrukturę – powstał nowoczesny basen, a w 2006 roku otwarto nową, stylizowaną na dawną, drewnianą pijalnię wód mineralnych. Choć nazwy wód brzmią skromnie – Henryk, Franciszek, Anna, Józef II, Słone – każda z nich oferuje inny skład mineralny i inny smak, przez co picie ich staje się prawdziwą podróżą po sensorycznych zakątkach zdrowia. To doświadczenie, które łączy profilaktykę zdrowotną z relaksem, idealne na krótkie, regenerujące wypady. Jeśli jednak ktoś poczuje przesyt uzdrowiskową atmosferą, wystarczy udać się na wschód, gdzie pasmo kończą Jaśliska – dzika, niemal bezczasowa kraina. Ta zamieszkana przez nieco ponad 400 osób wieś zyskała sławę dzięki kinu — to właśnie tutaj kręcono sceny do filmu „Wino truskawkowe” w reżyserii Dariusza Jabłońskiego, będącego ekranizacją opowiadań Andrzeja Stasiuka. Filmowe Żłobiska to właśnie Jaśliska – miejsce, w którym czas zatrzymał się kilka dekad temu i od tamtej pory nie drgnął nawet o sekundę. To żywa opowieść galicyjska, przesiąknięta atmosferą dawnych miasteczek pogranicza, gdzie przeszłość przenika teraźniejszość na każdym kroku. Źródło: National Geographic Traveler
Tajemniczy lud ze Skandynawii. To oni zostawili w Polsce kamienne kręgi
Goci w Polsce osiedlili się na Pomorzu Nadwiślańskim, zostawiając po sobie kurhany i kamienne kręgi. Ich obecność zmieniła historię tych ziem – dziś badacze odkrywają coraz więcej śladów kultury gockiej i jej wpływu na nasz język.
Spis treści: Kim byli Goci? Na jakich terenach osiedlili się Goci? Co później stało się z Gotami? W co wierzyli Goci i dlaczego kamienne kręgi były dla nich ważne? Dziedzictwo Gotów w języku polskim Jordanes, historyk i kronikarz, mnich pochodzenia gockiego, napisał w 551 roku księgę, którą zatytułował „Getica. O pochodzeniu i czynach Gotów”. Była to obszerna historia ludu, który opuścił swoją ojczystą krainę Skandzę. Tajemniczy ludzie północy mieli wyruszyć ze swej rodzinnej ziemi na zaledwie trzech łodziach. Po kilku dniach rejsu, przez mroźne wody Bałtyku, dotarli Gothiskandzy. Był to region Dolnej Wisły, na Wysoczyźnie Elbląskiej, dzisiejsze Bory Tucholskie, Zabory i Krajny. W ten sposób tereny dzisiejszej Polski stały się pierwszą siedzibą Gotów w Europie kontynentalnej, którą zamieszkiwali przez kilka pokoleń. Goci zostawili po sobie kamienne kręgi i kurhany. Niektórzy wierzą, że to miejsca magiczne, a według kaszubskich legend to pozostałości po Stolemach, czyli pradawnych olbrzymach. Nic dziwnego zatem, że odwiedzają je ludzie z całego kraju, w poszukiwaniu zdrowia, siły i mocy. Kim byli Goci? Według Jordanesa to król Berig, pierwszy znany z imienia król Gotów, podjął decyzję o migracji ze Skandynawii. Byli to zatem przedstawiciele plemion germańskich. Jednak dużo wątpliwości budzi to, skąd dokładnie pochodzi ten lud. Niegdyś historycy twierdzili, że to wyspa Gotlandia była ich prasiedzibą. Jednak wykopaliska i badania archeologiczne obaliły tę tezę. Świadczy o tym fakt, że wyposażenie gotlandzkich grobów znacznie różniło się od tych, które odkryto na późniejszych terenach, na których żyli Goci, m.in. na Pomorzu. Pozostaje zatem hipoteza, która ma najwięcej zwolenników wśród badaczy, wskazująca na szwedzką prowincję jako praojczyznę Gotów. Większość naukowców uważa, że prawdziwą ojczyzną tego ludu było Götaland, czyli historyczna kraina w południowej Szwecji. To właśnie region graniczący od północy ze Svealandią, miał być pierwszym grotem gockich władców. Na jakich terenach osiedlili się Goci? Wspomniana wcześniej Gothiskandza była pierwszą osadą Gotów po przepłynięciu Bałtyku. Dokładne miejsce tej krainy również była przedmiotem wielu badań. Niektórzy naukowcy sugerowali, że Gothiskandza leżała w pobliżu ziem zajmowanych przez Ulmerugiów i Wandalów, w rejonie ujścia Odry. Pojawiały się również teorie, które głosiły, że Goci skierowali się ku Pomorzu Środkowemu i Wschodniemu, a inne, że zasiedlili ujście Łaby lub okolice jeziora Ilmeń w Rosji. Jednak najbardziej wiarygodną hipotezą wydaje się wskazanie Pomorza Nadwiślańskiego za pierwszą siedzibę Gotów w Polsce. Badania archeologiczne wykazały, że przybysze ze Skandynawii wyparli rozwijającą się od I wieku p.n.e. kulturę oksywską, a nową kulturę nazwano wielbarską. Nazwę zawdzięcza cmentarzysku Gotów, który odkryto w Wielbarku pod Malborkiem. Z czasem coraz więcej ludzi ze Skandzy migrowało do Gothicskandzy, a ok. 70 r. n.e. Goci dotarli w okolice wsi Odry i Węsiory, czyli na dzisiejsze Kaszuby. To właśnie w tych miejscach Goci w Polsce (czy też na ziemiach późniejszej Polski) pozostawili swoje dziedzictwo w postaci kurhanów i kamiennych kręgów. To ostatnie ślady kultury gockiej, które zachowały się do dziś i źródło wiedzy archeologicznej o tych starożytnych plemionach. Co później stało się z Gotami? Kroniki Jordanesa wskazują, że Goci w II i III wieku migrowali dalej wzdłuż Wisły i Bugu. Pojawili się na Mazowszu, Polesiu, Podlasiu i Lubelszczyźnie. Naukowcy spierają się o to, czy wschodniogermański lud zajmował wyłącznie niezamieszkane tereny, czy wchodził w konflikty z lokalną ludnością. Niektórzy badacze sugerują, że czasem rozlew krwi był nieunikniony, szczególnie biorąc pod uwagę, jak wyglądała ekspansja innych plemion i ludów, którzy poszukiwali terenów pod uprawę ziemi i hodowlę zwierząt. Tak było m.in. z Hunami, którzy walczyli z Cesarstwem Rzymskim o terytoria. Badacze kultury wielbarskiej twierdzą, że Goci zakładali swoje osady i cmentarzyska, ale jak dotąd nikomu nie udało się znaleźć żadnych śladów gockich grotów. Natomiast historycy twierdzą, że kamienne kręgi i kurhany wznosili wyłącznie na Pomorzu, a podczas dalszych wędrówek zaniechali wznoszenia charakterystycznych kręgów. Wciąż nie wiadomo dlaczego. W co wierzyli Goci i dlaczego kamienne kręgi były dla nich ważne? Kamienne kręgi w Węsiorach, Odrach i Leśnie to jedne z ostatnich śladów osadnictwa Gotów na ziemiach polskich. Były to cmentarzyska, które były dla tego ludu bardzo ważnym miejscem kultu. Goci kremowali swoich zmarłych, a następnie grzebali ich prochy jamie grobowej z kamiennym nasypem. Wszystkie kurhany były oznaczone prostymi stelami. Historycy twierdzą, że Goci wierzyli w siłę i potęgę natury, a szczególną wagę przywiązywali do drzew. Uważali, że to właśnie w roślinach mieszkają ludzkie dusze. Właśnie dlatego kurhany i święte kręgi tworzono w gajach i lasach, aby zmarli zaznali spokoju po śmierci, a żywi mogli oddawać im cześć. Goci nie składali w grobach żadnych narzędzi ani broni. Co więcej, naukowcy doszli do wniosku, że pochówki mężczyzn znacznie różniły się od kobiecych. Męskie było bardzo skromne, natomiast kobiety były grzebane z drogocennym wyposażeniem. To sugeruje, że ich rola była bardzo ważna w gockim społeczeństwie. Na cmentarzysku we wsi Weklice pod Elblągiem archeolodzy odkryli ok. 600 różnego rodzaju pochówków i znaleźli blisko 3,5 tys. przedmiotów z metali, bursztynu, szkła i gliny. Dawne cmentarzyska Gotów to miejsca, które przez lata uważano za mistyczne i magiczne. Ludzie wierzyli, że medytacja w świętych gajach zapewni pomyślność i doda siły, wigoru i mocy. Co ciekawe, wśród kamiennych kręgów i kurhanów, wciąż żyją prawdopodobnie ostatni świadkowie istnienia tych wschodniogermańskich ludów. Chodzi o porosty, czyli organizmy składające się z grzybów, które tworzą obligatoryjne symbiozy z prokariotycznymi cyjanobakteriami. Istnieją od co najmniej 400 mln lat, a niektóre z tych, które – nomen omen – porastają kamienne kręgi Gotów mogą mieć kilkaset, a nawet kilka tysięcy lat. Dziedzictwo Gotów w języku polskim Język gocki jest już wymarłym językiem wschodniogermańskim. Zasłynął jednak przede wszystkim z tłumaczenia Biblii przez biskupa Wulfilę w IV wieku n.e. Znane są dwa dialekty języka gockiego: wizygocki oraz ostrogocki. Pierwszy był używany do VII–VIII wieku na Półwyspie Iberyjskim, a drugi przetrwał nawet do XVII–XVIII wieku i używano go w Europie Wschodniej, m.in. na Krymie. Co ciekawe, wpływy Gotów wciąż są obecne i odczuwalne w języku polskim. Jest wiele wyrazów, które są pochodzenia gockiego, z których prawdopodobnie na co dzień nie zdajemy sobie sprawy. To między innymi: chyża, książę, hełm, Włoch, chlew, chleb, osioł, wielbłąd, lek, szkło, kocioł, pułk, miecz, cesarz, lichwa. Co więcej, niektóre nazwy akwenów i rzek, również zostały nazwane przez Gotów. Chodzi o Bug, Odrę, San, Skrwę, Tanew, Wiar i Strwiąż. Również słowa Beskid, Beskidy i Bieszczady zostały zapożyczone z języka gockiego. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Najpiękniejsze jeziora Polski – zatopione lasy, fiordy i turkus
Najpiękniejsze jeziora w Polsce przyciągają turystów nie tylko krystalicznie czystą wodą, ale i malowniczym otoczeniem. Niektóre z nich są ukryte wśród dzikiej przyrody, inne zachwycają popularnymi plażami i infrastrukturą dla aktywnych. Poznaj miejsca, które warto zobaczyć choć raz w życiu.
Spis treści: Gdzie leżą najpiękniejsze jeziora w Polsce? Te miejsca pokochali żeglarze i miłośnicy biwaków Jezioro Nidzkie: oaza ciszy i poezji w sercu Puszczy Piskiej Jezioro Niegocin: mazurska legenda o miłości i trzynastej córce rybaka Jezioro Drawsko: dwanaście wysp i ślady dawnych mieszkańców na Bielawie Jezioro Piaseczno: krystaliczna woda i zatopiona tajemnica z czasów wojny Jezioro Łebsko: pomiędzy morzem, ruchomymi wydmami i muzeum Słowińców Jezioro Wigry: ślady królów, duch Kamedułów i wypoczynek na wodzie Jezioro Śniardwy: największe w Polsce i pełne żeglarskich wyzwań Jezioro Okonińskie: plaże, grzyby i spokój Tucholskiego Parku Krajobrazowego Jezioro Pile: tajemniczy zatopiony las i wojskowa zagadka pod taflą Jezioro Czorsztyńskie: zamki, legenda o Inkach i widok na Tatry Polskie jeziora zajmują mniej niż 1% powierzchni kraju, jednak w skali Europy wcale nie wypadamy tak źle. Co więcej, mimo stosunkowo niewielkiego udziału w krajobrazie, nasze jeziora zachwycają różnorodnością i malowniczym otoczeniem, które sprawia, że są idealnym miejscem na weekendowy odpoczynek wiosną i latem. Niektóre leżą w sercu dzikiej przyrody, inne w sąsiedztwie urokliwych wsi i miasteczek, a niemal wszystkie oferują ciszę, spokój i widoki niczym z pocztówek. To właśnie te krajobrazy – z taflą jeziora odbijającą chmury i zieleń polskich łąk – sprawiają, że chce się wracać. Gdzie leżą najpiękniejsze jeziora w Polsce? Te miejsca pokochali żeglarze i miłośnicy biwaków Kierunkiem numer jeden dla miłośników żeglowania, biwakowania pod chmurką i obcowania z naturą wydają się niewątpliwie Mazury, często nazywane „polską Finlandią” i „Krainą Tysiąca Jezior”. To miejsce akcji wielu znanych powieści. Mazurskie krajobrazy pojawiają się m.in. w twórczości Zbigniewa Nienackiego, autora serii o Panu Samochodziku, oraz w prozie Melchiora Wańkowicza, który uwiecznił piękno tych terenów w reportażach i esejach podróżniczych. Najpiękniejsze jeziora w Polsce to nie tylko Pojezierze Mazurskie. Poznaj subiektywny ranking TOP 10 jezior i zalewów w naszym kraju, które zasługują na miano najpiękniejszych. Szczegółowy opis i zdjęcia każdego z nich do sprawdzenia w dalszej części artykułu. Jezioro Nidzkie: oaza ciszy i poezji w sercu Puszczy Piskiej Listę otwiera Jezioro Nidzkie, położone w samym sercu Puszczy Piskiej na Mazurach. To jedno z najbardziej dzikich i nieujarzmionych jezior w Polsce. W większości jego obszaru obowiązuje zakaz używania silników spalinowych, co zapewnia wyjątkową ciszę i spokój – idealne warunki do wypoczynku z dala od zgiełku. Jedynie północno-zachodnia część jeziora, w okolicach Rucianego-Nidy, stanowi wyjątek od tej reguły. Prawdziwą perłą nad brzegiem jeziora jest leśniczówka Pranie – miejsce nierozerwalnie związane z twórczością Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. To właśnie tutaj poeta tworzył swoje najważniejsze dzieła, takie jak Niobe, Wit Stwosz, Pieśni, Ezop świeżo malowany czy Ojczyzna. Obecnie w leśniczówce działa muzeum jego imienia, które latem tętni życiem artystycznym. Koncerty muzyki poważnej, wieczory z piosenką literacką, spotkania autorskie i wystawy tworzą tu niepowtarzalny klimat, który przyciąga nie tylko miłośników poezji. To miejsce, które działa na wszystkie zmysły i zostaje w pamięci na długo – zarówno ze względu na swoją przyrodę, jak i wyjątkowe dziedzictwo kulturalne. Jezioro Niegocin: mazurska legenda o miłości i trzynastej córce rybaka Jezioro Niegocin, położone w sercu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, to trzeci co do wielkości akwen w regionie. Rozciąga się na powierzchni 26 km², a jego głębokość sięga prawie 40 metrów. Leży na popularnym szlaku wodnym łączącym Giżycko z Mikołajkami, Węgorzewem, Rucianem-Nidą i Piszem, co czyni go ważnym punktem dla żeglarzy i wodniaków. Gęsta sieć kanałów sprawia, że jezioro jest świetnie skomunikowane z innymi mazurskimi zbiornikami. Ta część Wschodnich Mazur słynie z ciszy i kojących widoków. Na wschodnim krańcu jeziora znajduje się tajemniczo brzmiąca Wyspa Miłości. Związana jest z nią lokalna legenda o Galinie – trzynastej córce rybaka, która zakochała się w młodzieńcu z lądu. Ich uczucie nie miało szczęśliwego zakończenia, ale przetrwało w pamięci mieszkańców. Dziś historię tej miłości symbolizuje rzeźba stojąca na Placu Grunwaldzkim w Giżycku, mieście znanym z nowoczesnej Ekomariny oraz słynnego mostu obrotowego – jednej z największych atrakcji turystycznych regionu. Jezioro Drawsko: dwanaście wysp i ślady dawnych mieszkańców na Bielawie Jezioro Drawsko, położone na Pojezierzu Drawskim w województwie zachodniopomorskim, to jeden z najbardziej malowniczych akwenów północno-zachodniej Polski. Leży na terenie Drawskiego Parku Krajobrazowego, a jego największym wyróżnikiem są aż dwanaście wysp rozsianych po tafli jeziora. Największa z nich – Bielawa – kryje ślady wczesnego osadnictwa, co czyni to miejsce wyjątkowo ciekawym nie tylko dla miłośników natury, ale i historii. W pobliżu jeziora znajduje się znany kurort Czaplinek – miasteczko, które zyskało literacki rozgłos dzięki serii książek Małgorzaty Musierowicz. To właśnie tutaj wypoczywała rodzina Borejków, bohaterowie popularnego cyklu „Jeżycjada”. Nad Drawskiem znajdą coś dla siebie zarówno fani spokojnego wypoczynku, jak i osoby szukające aktywnych form relaksu — od żeglowania po piesze wędrówki wśród jezior i pagórków. Jezioro Piaseczno: krystaliczna woda i zatopiona tajemnica z czasów wojny Jezioro Piaseczno, położone na Pojezierzu Łęczycko-Włodawskim w województwie lubelskim, słynie z wyjątkowo czystej wody i malowniczych krajobrazów. To popularne miejsce wypoczynku przyciąga miłośników plażowania, kąpieli i nurkowania, oferując doskonałe warunki zarówno dla rodzin, jak i osób szukających kontaktu z naturą. Ale pod taflą spokojnej wody kryje się coś więcej. Według lokalnych opowieści, na dnie jeziora spoczywa wrak samolotu Junkers, który miał zostać zestrzelony przez partyzantów podczas II wojny światowej. Choć nie wszystkie źródła potwierdzają tę historię, to właśnie ta tajemnica rozpala wyobraźnię nurków i pasjonatów historii. Z tego powodu jezioro cieszy się również popularnością wśród eksploratorów podwodnych zagadek. Jezioro Łebsko: pomiędzy morzem, ruchomymi wydmami i muzeum Słowińców Jezioro Łebsko, trzecie pod względem wielkości jezioro w Polsce, znajduje się tuż przy wybrzeżu Bałtyku, na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. Jego wyjątkowe położenie – w sąsiedztwie ruchomych wydm Mierzei Łebskiej – sprawia, że region ten zachwyca nie tylko miłośników przyrody, ale również odkrywców i podróżników z antropologiczną żyłką. Latem po jeziorze kursuje statek turystyczny, którego trasa obejmuje kilka niezwykle interesujących przystanków. We wsi Kluki można odwiedzić Muzeum Wsi Słowińskiej, które pielęgnuje kulturę kaszubskich Słowińców i ukazuje codzienne życie tej dawnej społeczności. Z kolei Wyrzutnia Rakiet, zlokalizowana w pobliżu Łeby, to miejsce z wojenną przeszłością i nutą adrenaliny – niegdyś teren badań balistycznych, dziś chętnie odwiedzane przez turystów. Jezioro Wigry: ślady królów, duch Kamedułów i wypoczynek na wodzie Jezioro Wigry, największy akwen Suwalszczyzny, ma nie tylko niezwykłe walory przyrodnicze, ale i bogatą historię. Już w czasach jagiellońskich okolice jeziora słynęły z królewskich polowań — to właśnie tu przyjeżdżali władcy i możni, by odpocząć wśród dzikiej przyrody. Dziś Wigry przyciągają zupełnie innych gości: żeglarzy, rowerzystów, piechurów i miłośników zabytków. Nad brzegiem jeziora znajduje się dawny klasztor Kamedułów, malowniczo położony na półwyspie. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków regionu, a zarazem miejsce kontemplacji i wyjątkowej architektury. Wokół jeziora wytyczono liczne trasy piesze i rowerowe, a wypożyczalnie sprzętu wodnego umożliwiają podziwianie Wigier także z perspektywy tafli jeziora. W pobliżu znajduje się też Wigierski Park Narodowy. Jezioro Śniardwy: największe w Polsce i pełne żeglarskich wyzwań Jezioro Śniardwy to prawdziwa perła Krainy Wielkich Jezior Mazurskich — największy naturalny zbiornik wodny w Polsce. Powierzchnia akwenu i jego otwarte przestrzenie robią ogromne wrażenie, szczególnie na wodniakach, którzy licznie wybierają to miejsce na letnie rejsy. Ale Śniardwy to nie tylko przestrzeń. Płytkie i kamieniste dno w wielu miejscach stanowi niemałe wyzwanie dla żeglarzy, wymagając od nich umiejętności i znajomości akwenu. Mimo trudności, jezioro nie traci na popularności — przeciwnie, dla wielu pasjonatów żeglowania to jedno z najbardziej ekscytujących miejsc w Polsce. Otoczone licznymi przystaniami i bazami wodnymi, Śniardwy to idealna baza wypadowa do dalszej eksploracji Mazur. Jezioro Okonińskie: plaże, grzyby i spokój Tucholskiego Parku Krajobrazowego Jezioro Okonińskie, położone na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego, to idealne miejsce dla tych, którzy szukają wyciszenia wśród natury. Ten polodowcowy akwen rynnowy wyróżnia się nie tylko malowniczym położeniem, ale też różnorodnymi możliwościami wypoczynku w rytmie sezonów. Latem przyciąga turystów dobrze zagospodarowanymi, łatwo dostępnymi plażami, które zachęcają do kąpieli i opalania. Jesienią z kolei okoliczne lasy stają się rajem dla grzybiarzy – zapach ściółki i złote liście tworzą niemal baśniową atmosferę. To miejsce, które łączy spokojny relaks z przyrodniczym bogactwem Borów Tucholskich. Jezioro Pile: tajemniczy zatopiony las i wojskowa zagadka pod taflą Jezioro Pile, leżące na Pojezierzu Drawskim, to propozycja dla tych, którzy szukają nie tylko pięknych krajobrazów, ale i nuty tajemnicy. Akwen znajduje się na malowniczym szlaku kajakowym rzeki Piławy i od lat przyciąga miłośników wodnych przygód. To, co wyróżnia jezioro, kryje się jednak pod jego powierzchnią. Według lokalnych przekazów, część jednej z wysp została zatopiona w wyniku eksplozji materiałów pozostawionych przez stacjonujące tu wojska radzieckie. Efektem wybuchu jest tzw. „zatopiony las” – gęstwina drzew, które osunęły się do jeziora i do dziś tworzą fascynujący, podwodny krajobraz. Dla nurków to nie lada gratka i jedno z najbardziej unikalnych miejsc do eksploracji w Polsce. Okoliczności eksplozji do dziś pozostają niewyjaśnione. Jezioro Czorsztyńskie: zamki, legenda o Inkach i widok na Tatry Jezioro Czorsztyńskie, sztuczny zbiornik wodny położony w Kotlinie Nowotarskiej, pierwotnie powstało jako zapora przeciwpowodziowa. Dziś to jedno z najciekawszych miejsc wypoczynkowych na południu Polski – z malowniczymi krajobrazami, historycznymi zamkami i dostępem do różnorodnych atrakcji przez cały rok. Po jeziorze kursują statki wycieczkowe, z których podziwiać można zamek w Niedzicy i ruiny zamku w Czorsztynie – dwa obiekty, których losy nierozerwalnie wiążą się z historią Polski i Węgier. Szczególne emocje budzi legenda o inkaskim skarbie i tajemniczym testamencie, który miał trafić do Niedzicy w XVIII wieku. To wątki, które nadal rozpalają wyobraźnię turystów. Zimą okolice jeziora przyciągają narciarzy – stok na górze Wdżar to popularne miejsce do szusowania z widokiem na Tatry. Niezależnie od pory roku, Czorsztyn łączy aktywny wypoczynek z historią i nutą tajemnicy. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pałac Kultury i Nauki obchodzi 70. urodziny. Od samego początku wzbudzał kontrowersje
Pałac Kultury i Nauki od 70 lat dzieli Polaków. Dla jednych to symbol zniewolenia, dla innych ikona stolicy. Z okazji rocznicy przypominamy najciekawsze fakty o najbardziej kontrowersyjnym budynku w Polsce.
W tym artykule: Co warto wiedzieć o Pałacu Kultury i Nauki? Pałac Kultury i Nauki – ciekawostki Trudno o drugi budynek w Polsce, który ma tyle samo przeciwników, co zwolenników. Pałac Kultury i Nauki, bo o nim mowa, z powodu swojej historii wzbudza mieszane uczucia zarówno wśród polityków, jak i zwykłych obywateli. Mimo to rocznie przyciąga do stolicy masę turystów nie tylko z kraju. Sprawdź, co skrywa 3288 pałacowych pomieszczeń i co wspólnego z erotycznymi snami ma lśniąca iglica. Oto mało znane ciekawostki o Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, które przybliżą ci historię tego miejsca. Co warto wiedzieć o Pałacu Kultury i Nauki? Budowa Pałacu Kultury i Nauki, nad którą czuwał radziecki architekt Lew Rudniew, rozpoczęła się 1 maja 1952 roku i trwała tylko trzy lata. Budynek został oddany do użytku 21 lipca 1955 r., a do jego powstania zużyto ponad 40 mln cegieł i 26 tys. ton stali. W trakcie trwania budowy śmierć poniosło 16 robotników. Pałac Kultury i Nauki powstał jako dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego. Jego pomysłodawcą był Józef Stalin (pierwotny patron budynku). Wspominany wyżej Lew Rudniew stworzył pięć projektów, ten ostateczny wybrali Polacy. Pierwszego dnia po otwarciu, 22 lipca 1955 r., PKiN odwiedziło 20 tys. osób. W 2007 r. budynek wpisano do rejestru zabytków. Kosztem Pałacu Kultury i Nauki zburzono ok. 180 przedwojennych kamienic i zlikwidowano sześć ulic. Mierzący 237 m Pałac Kultury i Nauki w chwili zakończenia budowy był drugim co do wielkości budynkiem w Europie (obecnie jest na 19. pozycji), tuż za Moskiewskim Uniwersytetem Państwowym. Wśród polskich drapaczy chmur nie miał sobie równych przed ponad sześć dekad. Wszystko zmieniło się na początku 2021 roku, gdy palmę pierwszeństwa przejął inny warszawski wieżowiec, Varso Tower. Biurowiec „przerósł” niekwestionowany symbol Warszawy o 73 metry, stając się nie tylko największym budynkiem w kraju, ale także w Unii Europejskiej. Sprawdź, ile metrów mają najwyższe budynki na świecie. Pałac Kultury i Nauki liczy 46 pięter, w tym dwa podziemne, i 3288 pomieszczeń o łącznej powierzchni wynoszącej 123 084 m kw. PKiN jest siedzibą wielu instytucji, m.in. teatrów, kin, muzeów, a także uczelni wyższych. Na jego terenie znajdziemy też basen, który kilka lat temu przeszedł pierwszą modernizację od czasu otwarcia. W pałacu obraduje także Rada Miasta Stołecznego Warszawy. Zdobiący 40. piętro budynku Zegar Milenijny został odsłonięty 31 grudnia 2000 r. przez ówczesnego prezydenta miasta, Pawła Piskorskiego. Średnica każdej z czterech tarcz pałacowego zegara ma 6 m, co czyni go trzecim pod względem wielkości czasomierzem w Europie. Ciekawostki o Warszawie. Tego mogłeś nie wiedzieć o polskiej stolicy Poniżej prezentujemy wybrane ciekawostki o Warszawie, dzięki którym jeszcze bardziej zapragniesz poznać historię stolicy i największego miasta Polski. Pałac Kultury i Nauki – ciekawostki We wszystkich 3288 pałacowych pomieszczeniach może znajdować się jednocześnie ok. 12 tys. ludzi. Jego stalowe konstrukcje wystarczyłyby na przerzucenie pięciu mostów przez Wisłę, a lśniąca iglica sprowadza... erotyczne sny (tak swoją prośbę o jej ściągnięcie uzasadniała pewna wyczerpana pani). PKiN od samego początku, czyli 2 maja 1952 r., kiedy to na warszawskim placu Defilad ruszyły prace budowlane, rozpalał wyobraźnię. Przy budowie Pałacu Kultury i Nauki pracowało 3,5 tys. robotników z ZSRR i 4 tys. z Polski. Przybysze zza wschodniej granicy zamieszkali na specjalnie wybudowanym osiedlu „Przyjaźń” na warszawskich Jelonkach. Mieli tam do dyspozycji sklep, kino, bibliotekę, stołówkę, a nawet szkołę wieczorową. Budowa Pałącu Kultury i Nauki w Warszawie rozpoczęła się tym samym roku, gdy brytyjskim tronie zasiadła Elżbieta II [Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic]. Pałac, ze względu na swój skrót PKiN, jest potocznie nazywany przez warszawiaków „Pekinem”. Pałac Kultury i Nauki dostawał masę listów z prośbami, zwierzeniami, a nawet donosami – zwykle zaczynały się jednakowo: „Drogi Pałacu...”. Co więcej, latach 50. dzieci pisały listy z prośbami o prezenty. Były przekonane, że na tym najwyższym z polskich budynków mieszka Święty Mikołaj. W podziemiach pałacu mieszkają dokarmiane przez urzędników koty. Do śmiesznego zdarzenia doszło w 1969 roku, gdy podczas koncertu francuskiej piosenkarki Juliette Gréco, gdy jeden z futrzaków przedefilował dostojnie przez całą scenę i zniknął za kulisami. Jak się okazuje, to nie jedyne zwierzęta, które wybrały pałac na mieszkanie. Na wysokości 42. kondygnacji swoje siedlisko w 1998 r. założyły sokoły wędrowne. W 2016 roku, po pięciu latach przerwy, w pałacowym gnieździe wykuły się trzy młode, które dostały imiona Bazyl, Orion i Wawa. Na tym jednak nie koniec, bowiem na poziomie 6. piętra znajduje się pasieka miejskich pszczół. Ile kosztuje utrzymanie Pałacu Kultury i Nauki? W 2012 roku media informowały, że w skali miesiąca to koszt w granicach 1,5 mln złotych, co przekłada się na roczną sumę 20 mln zł. W ramach ciekawostki dodajmy, że według obliczeń sprzed kilku lat, PKiN zużywa tyle energii, co 30-tysięczne miasteczko. Taras Widokowy na 30. piętrze Pałacu Kultury i Nauki to jedna z największych atrakcji budynku. Wjazd windą na taras, który jest otwarty codziennie między 10:00 a 22:00, trwa 19 sekund. Elewacja budynku pokryta jest płytkami, które zostały stworzone na specjalne zmówienie w fabryce na Uralu. Robotnik trzymający łożysko to jedna z ośmiu rzeźb siedzących wykonanych przez Rosjan. 20 kolejnych znajduje się w niszach wokół Pałacu. Przed wejściem stoją również pomniki Kopernika i Mickiewicza autorstwa polskich artystów – Stanisława Horno-Popławskiego oraz Ludwiki Nitschowej. W przeprowadzonym w 2020 roku badaniu na zlecenie stołecznego ratusza, 20% ankietowanych uznało Pałac Kultury i Nauki za największą atrakcję w stolicy. Więcej osób wskazało Stare Miasto (37%) oraz Łazienki Królewskie (24%). Źródło: pkin.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Tylko jeden naród zostawił takie dziedzictwo. Odkryj, co zawdzięczamy starożytnym Izraelitom
Starożytny Izrael to nie tylko początki monoteizmu i święte księgi. To również niezwykłe osiągnięcia cywilizacyjne, które wpłynęły na rozwój kultury, prawa i religii w całym regionie. Jak wyglądała codzienność jego mieszkańców?
W tym artykule: Życie w starożytnym Izraelu Co wynalazł starożytny Izrael? Kultura i sztuka starożytnego Izraela Jaka była religia w starożytnym Izraelu? Starożytne zabytki Izraela Starożytny Izrael - ciekawostki Gdzie leży starożytny Izrael? Granice antycznego państwa obejmowały tereny Kanaanu, czyli późniejszej Palestyny i Syrii. Zanim Hebrajczycy osiedlili się na tych ziemiach, prowadzili pastersko-koczowniczy tryb życia, przepędzając swoje stada w poszukiwaniu pastwisk. Po opuszczeniu doliny Eufratu i Tygrysu, udali się do Egiptu, co potwierdzają wzmianki o przyjmowaniu przez faraonów plemion koczowniczych. Z czasem przychylność egipskich władców względem przybyszów wygasła. Hebrajczycy zostali sprowadzeni do roli siły roboczej i musieli świadczyć niewolniczą pracę na rzecz władcy. Po wyjściu z Egiptu nastąpił okres wielkiej tułaczki po Synaju. W tym czasie nastąpiło scalenie wszystkich żydowskich plemion do postaci jednego narodu. Życie w starożytnym Izraelu Historia starożytnego Izraela rozpoczyna się ok. 1200 r. p.n.e., kiedy po długiej wędrówce Hebrajczycy przybyli do Kanaanu - niewielkiej krainy na wschodnim wybrzeżu śródziemnomorskim. Mieszczące się na tym terenie państwa-miasta stawiały opór przybyszom. W rezultacie, walki o Ziemię Obiecaną zakończyły się dopiero w X wieku p.n.e. Po osiedleniu się na ziemiach Kanaanu część Hebrajczyków porzuciła pasterstwo na rzecz rolnictwa. Najczęściej uprawiano pszenicę i jęczmień. Zakładano także sady, w których sadzono drzewa oliwne, winorośl i figowce. Wielu Hebrajczyków zajęło się też rzemiosłem. W tamtym czasie wśród plemion hebrajskich dominowała struktura rodowo-plemienna. Wraz z podbojem nowych ziem Hebrajczycy zaczęli przyjmować niektóre zwyczaje ludów kanaanejskich. Wtedy też zaczął uwidaczniać się podział społeczeństwa na warstwy. System plemienny wykazywał ewidentne słabości, które zaczęły uwidaczniać się w obliczu zagrożenia ze strony Filistynów. Potrzebna była centralizacja władzy. Kto był królem starożytnego Izraela? Jako pierwszy na tronie zasiadł Saul, który w XI w. p.n.e. został wyznaczony przez proroka Samuela. Po nim, władzę objął Dawid, a następnie - Salomon. Każdy dorosły Hebrajczyk dążył do założenia rodziny. W hebrajskiej społeczności samotny mężczyzna nie mógł cieszyć się wysokim statusem. Nie dotyczyło to jednak osób, które miały poświęcać się wyższym zadaniom. Mowa przede wszystkim o prorokach. Dla kobiety bezdzietność była największą hańbą. Liczne potomstwo było natomiast znakiem błogosławieństwa i bożej łaski. Zgodnie z panującą w starożytnym Izraelu obyczajowością, mężczyzna był człowiekiem w pełnym znaczeniu tego słowa i mógł rościć sobie wszelkie prawa do swojej żony. Co wynalazł starożytny Izrael? Pod względem rozwoju technicznego, współczesny Izrael plasuje się w ścisłej czołówce cywilizacji zachodniej i bez wynalazków opracowanych w tym kraju, trudno byłoby sobie wyobrazić świat. Jak pod tym względem przedstawiał się starożytny Izrael? Wynalazki nie były mocną stroną Hebrajczyków. Nie oznacza to jednak, że antyczna społeczność żydowska nie wpłynęła na losy świata, przeciwnie. Co zawdzięczamy starożytnemu Izraelowi? Właściwie całe życie dawnych Hebrajczyków było podporządkowane religii i to właśnie ich wierzenia zbudowały fundament, na którym do dziś opiera się wiele innych wyznań. W odróżnieniu od innych starożytnych ludów, Hebrajczycy wyznawali nie politeizm, a monoteizm. Oznacza to, że ich wiara wykluczała istnienie wielu bóstw. Judaizm, bo właśnie o tym wyznaniu mowa, dopuszczał istnienie tylko jednego boga. Na tej podstawie wyrosły inne wyznania, w tym islam i chrześcijaństwo. Z dziejowego punktu widzenia, druga z wymienionych religii w największym stopniu przyczyniła się do scalenia całego zachodniego świata. Kultura i sztuka starożytnego Izraela Starożytna sztuka hebrajska była całkowicie podporządkowana religijnej doktrynie. Aikoniczny charakter judaizmu całkowicie zdefiniował kierunek jej rozwoju i określił kształt artystyczny dzieł żydowskich. Prawo mojżeszowe zakazywało przedstawiania ludzkich i zwierzęcych postaci, więc elementy zdobnicze sztuki hebrajskiej ograniczały się niemal wyłącznie do ornamentyki roślinnej. Niemal, bo pewne treści symboliczne były wyrażane za pomocą wizerunku niektórych zwierząt. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że rzeźba i malarstwo były dziedzinami nieobecnymi w tradycyjnej sztuce starożytnego Izraela. Ta dziedzina życia została ograniczona prawie wyłącznie do rzemiosła artystycznego i architektury sakralnej. Obecne są nieliczne przykłady płaskorzeźby i reliefów, ale ich tworzenie miało charakter nie tyle artystyczny, co symboliczny. W okresie renesansu, ortodoksyjna interpretacja Tory nieco złagodniała. Wówczas powszechne stały się biblijne i talmudyczne dekoracje, jednak sama sztuka hebrajska przez cały czas pozostawała zgodna z wymogami wiary. Na przestrzeni wielu wieków, motywy zdobnicze ograniczano niemal wyłącznie do menory, kolumny, pary lwów i gwiazdy Dawida. Mimo braku wyraźnego zdobnictwa, w sztuce starożytnego Izraela można dostrzec motywy zapożyczone z innych kręgów religijnych i kulturowych. Najbardziej widoczne są wpływy Kananejczyków, ale wyraźnie zarysowują się także pewne elementy charakterystyczne dla Egiptu i Mezopotamii. Jaka była religia w starożytnym Izraelu? Wcześniej wspomnieliśmy, że starożytni Hebrajczycy wyznawali wiarę w jednego boga. Praktykowaną przez nich religią był judaizm, który ukształtował się ok. 2000 r. p.n.e. W doktrynie tej wiary, stwórcą świata i życia jest Jahwe. Świętą księgą judaizmu jest biblijny Stary Testament, w którym zawarte zostały nie tylko dzieje narodu żydowskiego, ale także zbiór przepisów i nakazów, którym podlegał każdy Hebrajczyk. Starożytni Izraelici postrzegali Jahwe jako odwieczny, nieśmiertelny byt. Na mocy przymierza zawartego z Abrahamem, Bóg uczynił Hebrajczyków narodem wybranym. Ich wiara opierała się o 10 przykazań, które zostały przekazane Mojżeszowi podczas ucieczki narodu żydowskiego z egipskiej niewoli. Ten spisał je na kamiennych tablicach, które zostały zamknięte w Arce Przymierza i złożone na górze Syjon, a później - w Świątyni Jerozolimskiej, którą wzniesiono w czasie panowania Salomona. Dekalog miał zaginąć wraz z Arką podczas najazdu armii Babilonu. Starożytne zabytki Izraela Burzliwe dzieje Izraela były przepełnione walką i wojnami. W rezultacie, wiele bezcennych starożytnych zabytków bezpowrotnie zniknęło z powierzchni ziemi. Na szczęście, niektóre z nich przetrwały do czasów współczesnych, a obcowanie z nimi jest wyjątkowo głębokim przeżyciem, zwłaszcza dla osób wierzących, ale nie tylko. Będąc w Jerozolimie, koniecznie trzeba zobaczyć Grób w Ogrodzie - starożytne miejsce pochówku, w niektórych religiach uznawane za prawdziwą grotę grobową Jezusa Chrystusa. Współczesna nauka odrzuca ten pogląd, jednak miejscu temu towarzyszy niezwykła atmosfera. Kolejny ciekawy obiekt to Bazylika Grobu Świętego - najważniejsza świątynia chrześcijańska. Kościół wznosi się w domniemanym miejscu złożenia do grobu i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Pierwsza świątynia powstała w IV wieku. Współczesna została wybudowana w 1099 roku i od tego czasu podlegała licznym przebudowom. Wymieniając starożytne zabytki Izraela, nie można pominąć Ściany Płaczu - domniemanej pozostałości Świątyni Jerozolimskiej. Dla wyznawców judaizmu, to najświętsze miejsce, warto jednak zaznaczyć, że pod ścianę może podejść każdy, bez względu na wyznanie. Starożytny Izrael - ciekawostki W żydowskiej i chrześcijańskiej tradycji, historyczne dzieje Izraela mają być opisane w Biblii. Według religijnych wierzeń, początki Izraela sięgają czasów, kiedy Jahwe zawarł przymierze z Abrahamem. Gdy jego potomkowi - Izaakowi - urodził się syn Jakub, Bóg miał zmienić jego imię na Izrael. Właśnie dlatego, potomkowie Jakuba byli nazywani narodem Izraela. Największy rozwój starożytnego Izraela przypada na czas panowania Salomona. Właśnie wtedy państwo umocniło się pod względem administracyjnym, prawnym i gospodarczym. Po śmierci króla Salomona, kraj podzielił się na dwa królestwa: Judy i Izraela. Mimo, że pierwsze z wymienionych było mniejsze i wyraźnie uboższe, cechowało się znacznie większą stabilnością niż Królestwo Izraela, gdzie władzę zwykle obejmowano drogą zamachu stanu, a codziennością były wojny z sąsiadami. Początkowo, pomimo teoretycznego braterstwa, plemiona hebrajskie prowadziły odmienną politykę, co często doprowadzało do podejmowania walk. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te obiady służyły rozwijaniu polskiej kultury i sztuki. Król zapraszał najznakomitszych artystów
Obiady czwartkowe stały się tradycją za rządów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Król każdego tygodnia spotykał się z ludźmi literatury, sztuki i nauki, by... no właśnie, po co? Czym były obiady czwartkowe? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Król czy mecenas sztuki? Przyjęcie tylko dla zaproszonych gości Uległość wobec Rosji, brak stanowczości w obliczu narastającej agresji ze strony państw ościennych, przystąpienie do konfederacji targowickiej i doprowadzenie do rozbiorów, które na długie lata wymazały Rzeczpospolitą z mapy Europy. Nie ulega wątpliwości, że Stanisław August Poniatowski zasłużył sobie na surową ocenę. Nie można jednak powiedzieć, że rządy ostatniego króla Polski były jednoznacznie negatywne. Należy przypomnieć, że to właśnie Poniatowski zwołał Sejm Czteroletni i doprowadził do uchwalenia Konstytucji 3 maja. Zreformował szkolnictwo i powołał nowatorską jak na owe czasy instytucję – Komisję Edukacji Narodowej. Wspierał też rozwój kultury i sztuki. Król czy mecenas sztuki? Niektórzy krytycy Poniatowskiego twierdzą, że bardziej niż na króla nadawał się na ministra kultury. Jest w tym sporo racji. Stanisław August był przecież znanym kolekcjonerem dzieł sztuki, inicjatorem powstania pierwszej stałej sceny publicznej w Polsce. Sprowadzał do kraju zagranicznych artystów, wspierał powstanie czasopisma „Monitor”. Nie można zapomnieć, że Poniatowskiemu zależało też na stworzeniu warunków, w których możliwa była swobodna wymiana myśli i poglądów. Król karmił artystów, by ci mogli karmić ludzi W tym celu organizował tzw. obiady czwartkowe – inspirowane paryskimi salonami literackimi cotygodniowe spotkania polskich intelektualistów, literatów i artystów. Dziś zwyczaj ten jest kojarzony przede wszystkim z osobą króla, jednak należy podkreślić, że Poniatowski jedynie pełnił rolę organizatora biesiady. Faktycznym inicjatorem spotkań, nazywanych też „mądrymi obiadami” lub po prostu – „czwartkami”, był Adam Kazimierz Czartoryski. W praktyce obiady czwartkowe nie były niczym innym, jak kontynuacją organizowanych przez księcia spotkań, które odbywały się w Pałacu Błękitnym. A że Poniatowski lubował się w sztuce, zgodził się bez wahania. Pierwsze spotkanie odbyło się w 1770 roku. Było pierwszym z wielu, bo król organizował „czwartki” regularnie przez siedem lat. Nie po to, by zaspokoić próżność. Stanisław August karmił artystów, by ci mogli karmić społeczeństwo oświeconymi ideami. Przyjęcie tylko dla zaproszonych gości W odróżnieniu od spotkań organizowanych w Paryżu, w obiadach czwartkowych mogli uczestniczyć tylko mężczyźni. Skład gości nie był stały (z nielicznymi wyjątkami). W przyjęciu uczestniczyło maksymalnie 12 zaproszonych przez monarchę biesiadników. Stałe miejsce przy stole mieli Adam Naruszewicz i Stanisław Trembecki. Oprócz nich pojawiali się także między innymi Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec, Józef Wybicki i wielu innych ludzi kultury i sztuki. Biesiadnicy zwyczajowo spotykali się w Pokoju Żółtym lub Gabinecie Marmurowym na Zamku Królewskim, a latem – w pałacyku w Łazienkach. Zasiadali przy okrągłym stole, ale obsługa nie od razu wnosiła wykwintne dania. Obiady czwartkowe, czyli strawa dla ducha... Spotkanie rozpoczynano dyskusją na temat literatury, malarstwa, rzeźby, muzyki i nauki. Rozmowy nie cichły nawet podczas posiłku i po obiedzie. Nie unikano też rozmów o polityce, bo obiady czwartkowe służyły nie tylko wyróżnianiu utworów głoszących oświecone idee. Poniatowski wierzył, że szerząc nowoczesne myśli i poglądy, przygotowuje grunt pod zmiany w państwie. Po dyskusji odczytywano teksty, które każdy przygotowywał na tę okazję. Były to wiersze, dramaty, rozprawy naukowe i filozoficzne. ... i dla ciała Dyskusja była gwoździem programu, jednak król nie mógł pozwolić, by ktokolwiek opuścił jego włości z pustym żołądkiem. Przygotowaniem potraw na tę okazję zajmował się słynny Paul Tremo, który po mistrzowsku łączył polskie i francuskie tradycje kulinarne. Na przystawkę zazwyczaj podawano talerz wędlin. Następnie na stole pojawiał się barszcz z uszkami, zupa cebulowa albo rosół z jarząbków. Daniem głównym najczęściej była barania pieczeń, ale serwowano też szczupaka w białym winie, cietrzewie z buraczkami lub głuszce z czerwoną kapustą. Do tego podawano jarzyny i pikantne marynaty. Co biesiadnicy dostawali do picia? Hiszpańskie lub francuskie wino. Jednak na znak protestu przeciwko szerzącemu się w Polsce pijaństwu, kielich króla najczęściej był napełniany wodą. Zwyczajowy deser Dlaczego w obiadach czwartkowych nie uczestniczyły kobiety? Bo dzięki temu można było swobodnie recytować obsceniczne wiersze, które każdy gość znajdował pod nakryciem. Niektóre były tak pikantne, że nie nadawały się do odczytania w tak zacnym gronie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jak głosowaliby nasi filmowy ulubieńcy? Naukowcy zbadali Pottera, Vadera i innych
Polityka to jeden z najbardziej polaryzujących tematów. A jak nasze poglądy polityczne wpływają na odbiór dzieł popkultury? Naukowcy z Wielkiej Brytanii zauważyli intrygującą zależność.
Spis treści: Jak przenosimy własne poglądy na innych Pamięć jest wybiórcza Polaryzacja przez projekcję. Jak to działa? Harry Potter, Gwiezdne Wojny i Władca Pierścieni to jedne z najsilniejszych marek w szeroko pojętej branży rozrywkowej. Można było odnieść wrażenie, że szczyt ich popularności przypadł na początek lat dwutysięcznych, kiedy to duzi i mali ustawiali się w kolejkach do kin na premierowe filmy z ich ulubionymi bohaterami. A jednak, ćwierć wieku (!) później, uniwersa wykreowane przez Rowling, Lucasa i Tolkiena cały czas mają się świetnie. Kolejne już pokolenie poznaje kultowych bohaterów, a naukowcy co jakiś czas wplątują Pottera czy Gandalfa do swoich badań. Jak przenosimy własne poglądy na innych Tym razem przedmiotem badań nie jest skład chemiczny kamienia filozoficznego, a sympatie polityczne postaci z książek i filmów. Ich (potencjalnym) poglądom przyjrzeli się badacze z University of Southampton. Swoje wnioski opisali na łamach najnowszego wydania czasopisma naukowego „Political Science Research & Method”. Z artykułu wynika, że czytelnicy i widzowie podświadomie przypisują swoje poglądy bohaterom, z którymi sympatyzują. Taka tendencja ujawniła się wśród mieszkańców Wielkiej Brytanii i USA (łącznie 3200 osób), którzy są przekonani, że ich filmowi ulubieńcy głosowaliby tak samo jak oni. Co ciekawe, czarne charaktery utożsamiali z politykami, za którymi nie przepadają. Według badaczy to zjawisko może przyczyniać się do rosnącej polaryzacji w polityce. Uczestnikom badania pokazywano pary znanych postaci z popularnych uniwersów, takich jak Harry Potter, Władca Pierścieni, Gwiezdne Wojny, Gra o Tron, Marvel czy Disney. Następnie pytano ich, którą z tych postaci uznaliby za wyborcę Partii Pracy lub Partii Konserwatywnej (w Wielkiej Brytanii) albo Demokratów lub Republikanów (w USA). Okazało się, że ludzie byli o 20% bardziej skłonni przypisywać własne poglądy polityczne postaciom, które uważali za pozytywne. Analogicznie o 20% częściej przypisywali złoczyńcom poparcie dla partii, której sami nie popierają. Pamięć jest wybiórcza W drugim badaniu 1600 osób w Wielkiej Brytanii przeczytało jeden z dwóch artykułów o lokalnym radnym. W pierwszym został przedstawiony jako darczyńca wspierający lokalną organizację charytatywną, w drugim jako oszust, który przywłaszczył sobie jej fundusze. Następni uczestnicy badania zostali zapytani o to, jaką partię reprezentował polityk, mimo że ta informacja nie pojawiła się w tekście. Około 16% uczestników błędnie „przypomniało sobie” jego przynależność partyjną, zazwyczaj przypisując uczciwego radnego do własnej partii, a skorumpowanego – przeciwnikom. Nawet osoby, które przyznały, że nie pamiętają tego szczegółu, przy zgadywaniu również kierowały się własnymi przekonaniami politycznymi. Nie od dziś wiadomo, że pamięć jest wybiórcza i potrafi płatać figle. Wspomnienia, jak widać, zmieniają się nie tylko po długim czasie od konkretnych wydarzeń. Polaryzacja przez projekcję. Jak to działa? Jak się okazuje, nasze sympatie polityczne mogą poważnie wpływać na to, jak postrzegamy nie tylko świat, ale i popkulturę. – Ludzie są w stanie zaakceptować, że część bohaterów może mieć inne poglądy polityczne, ale w przypadku czarnych charakterów są znacznie bardziej konsekwentni i niemal zawsze przypisują ich przeciwnikom – tłumaczy dr Stuart Turnbull-Dugarte, autor badania. Co ciekawe, nie wszyscy są tak samo skłonni przenosić własne poglądy na postacie z filmów. Zjawisko o było szczególnie widoczne wśród osób o silnej tożsamości politycznej. Osoby o poglądach lewicowych również częściej projektowały swoje przekonania na fikcyjne postacie niż osoby o poglądach prawicowych. Zdaniem badaczy ten mechanizm może pogłębiać podziały społeczne i sprawiać, że ludzie są bardziej podatni na dezinformację, która wzmacnia ich wcześniejsze uprzedzenia. – Aby przezwyciężyć rosnące podziały polityczne, musimy zrozumieć naszą skłonność do utożsamiania bohaterów z własną grupą, a złoczyńców z przeciwnikami. Rzeczywistość jest o wiele bardziej skomplikowana, niż podpowiadają nam nasze uprzedzenia – podsumowuje dr Turnbull-Dugarte. Źródła: EurekAlert!, Political Science Research & Method Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To jedno z najbardziej szalonych świąt na świecie. Skąd się wzięło?
Mardi Gras to święto pełne kontrastów, które przez wieki ewoluowało w barwny festiwal radości i wolności. Za każdą tradycją kryje się fascynująca historia: od tajemniczego ciasta po symboliczne kolory, które wypełniają ulice Nowego Orleanu.
Spis treści: Gdzie zaczęto obchodzić Mardi Gras? Mardi Gras na świecie Nowy Orlean tętni życiem w Mardi Gras Mardi Gras: kostiumy Mardi Gras: ciekawostki Mardi Gras to w dosłownym tłumaczeniu tłusty wtorek. Tymi słowami opisuje się ostatni dzień karnawału poprzedzający Środę Popielcową. W katolickiej tradycji to ostatni moment, kiedy można pozwolić sobie na zabawę i ucztowanie. Gdzie zaczęto obchodzić Mardi Gras? Obchody Mardi Gras zostały zapoczątkowane we Francji. W czasach średniowiecznych zwyczaj przywędrował nad Sekwanę z Rzymu i Wenecji. W tradycji francuskiej karnawał był hucznie świętowany aż do XX wieku. Zabawy straciły jednak na znaczeniu po II wojnie światowej. Mardi Gras nadal obchodzi się w wielu francuskich miastach – największa parada odbywa się w Paryżu –, ale imprezom brakuje dawnego rozmachu. Paryskie obchody Mardi Gras najczęściej zaczynają się na Placu Gambetta. Następnie uczestnicy parady zmierzają w kierunku Placu Republiki. Jako że wtorek nie jest dniem wolnym od pracy, impreza organizowana jest w niedzielę. Mardi Gras pod różnymi nazwami jest obchodzony właściwie w każdym kraju z katolicką tradycją. Współczesne podejście do Wielkiego Postu, który ma służyć wyciszeniu, stało się dość luźne, ale karnawał (i jego zakończenie) to wciąż pretekst do hucznej zabawy. Mardi Gras na świecie Mardi Gras wiąże się z tradycją jedzenia tłustych potraw. We Francji na stołach goszczą przede wszystkim pączki, des merveilles (przypominające nieco nasze faworki), gofry i crepes suzette, czyli naleśniki z sosem pomarańczowym. Warto jednak podkreślić, że w kraju nad Sekwaną, czas wielkiego obżarstwa nie ogranicza się wyłącznie do jednego dnia. Francuzi zajadają tłuste smakołyki przez cały karnawał: od Galette de rois, przez Le Chandeleur, po Mardi Gras. W Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i w Australii, Mardi Gras jest znany jako Pancake Tuesday. Jak wskazuje na to sama nazwa, tradycja nakazuje jeść wówczas naleśniki. W krajach Europy Północnej tradycyjną potrawą ostatkową jest z kolei semla, czyli ciastko z bułki pszennej ze słodkim nadzieniem. W polskiej tradycji dzień obżarstwa przypada na ostatni czwartek przed Środą Popielcową. Mowa oczywiście o Tłustym Czwartku. Huczna zabawa przypada natomiast na ostatni wtorek przed Środą Popielcową. Mardi Gras jest obchodzony w wielu miejscach na świecie, a każdy kraj ma swoją receptę na karnawałową zabawę. Najhuczniej, ostatni dzień karnawału jest celebrowany w Rio De Janeiro. Brazylijskim obchodom niewiele ustępuje wielka impreza w Nowym Orleanie. Co warte podkreślenia, w Luizjanie, karnawał jest celebrowany już od święta Trzech Króli. Właściwie w każdy weekend organizowane są mniejsze lub większe parady. Prawdziwa zabawa rozpoczyna się dopiero w tłusty wtorek. Nowy Orlean tętni życiem w Mardi Gras Uliczna impreza startuje już o poranku. Mieszkańcy i przyjezdni zbierają się tłumnie na mieście. Większość osób przyodziewa kolorowe kostiumy i maluje twarz. Ulicami Nowego Orleanu przemieszcza się nie jedna, a kilka niezależnych parad. Kolorowo przyozdobione wozy i platformy, mażoretki i orkiestry reprezentujące swoje uczelnie – to wszystko tworzy wyjątkowy klimat, którego nie można poczuć nigdzie indziej. Wciąż kultywowaną tradycją jest King Cake, czyli królewskie ciasto lub ciasto Trzech Króli. Zgodnie z panującym obyczajem, wszyscy uczestnicy obchodów Mardi Gras są zobowiązani do zakupu specjalnie pieczonego na tę okazję kolorowego ciastka. Kto znajdzie w swoim smakołyku figurkę Dzieciątka Jezus, jest zobowiązany do przyniesienia King Cake za rok. Mardi Gras: kostiumy Mardi Gras to bez wątpienia jeden z najbardziej kolorowych dni w roku. Uczestnicy parad przebierają się w wielobarwne kostiumy, malują twarze, zakładają maski. W kwestii doboru przebrania panuje spora dowolność. W Nowym Orleanie kostiumy najczęściej nawiązują do panującej w Stanach Zjednoczonych sytuacji polityczno-społecznej. Nie jest to jednak obowiązującą regułą. W tradycji Mardi Gras pomija się kostiumy symbolizujące śmierć. Preferowane są radosne przebrania. Przeważają jasne kolory, na przykład: żółty, zielony i fioletowy. Kiedyś na ulicach Nowego Orleanu nie brakowało kobiet, świętujących ostatni dzień karnawału topless. Obecnie władze nie patrzą na to przychylnym okiem. Mardi Gras: ciekawostki Dawniej, paryski karnawał był jednym z najhuczniejszych, a obchody Mardi Gras dorównywały rozmachem karnawałowi w Wenecji. Mardi Gras, jako ostatni dzień karnawału, jest obchodzony w wielu krajach. Nazwy tego wydarzenia najczęściej pochodzą od potrawy, obowiązkowo tłustej. W Nowym Orleanie, Mardi Gras trwa od dnia Trzech Króli do Środy Popielcowej. Pierwsze obchody Mardi Gras w Nowym Orleanie odbyły się w połowie XVIII wieku. Wówczas, wydarzenie miało charakter balów maskowych, których organizatorami byli mężczyźni i tylko oni mogli chować twarze za maską. Kobiety postawiły jednak zbuntować się wobec powstającej tradycji i zaczęły organizować własne bale, podczas których to im przysługiwał przywilej noszenia masek. Pierwsza nowoorleańska organizacja, odpowiedzialna za organizację parady (Mistic Kwere of Comus), powstała w 1857 roku. W latach 1840-1850, podczas nowoorleańskich obchodów Mardi Gras, tradycją było rzucanie się błotem i walki. Wynikało to z faktu, że podczas zabawy, wyzwoleni spod jarzma niewolnictwa Afroamerykanie spotykali się z właścicielami niewolników. Aby zapobiec eskalacji przemocy, na początku XX wieku tradycją stały się kolorowe parady, organizowane przez Afroamerykański Klub Zulu. Źródło: National Geographic Polska
Oscary zaskakują na każdym kroku. Poznaj ich historię i ciekawostki
Oscary co roku przyciągają uwagę milionów widzów. Jak zaczęła się ich historia? Kto zapisał się w niej na zawsze i jakie ciekawostki o najważniejszych nagrodach filmowych warto znać? Oto wszystko, co musisz wiedzieć, zanim zasiądziesz przed telewizorem.
Spis treści: Kto wymyślił Oscary? Na czym stoi figurka Oscara? Kto ma najwięcej Oscarów w historii? Jaki film dostał najwięcej Oscarów? Gdzie odbywa się gala wręczenia Oscarów? Kto z Polaków otrzymał Oscara? Ciekawostki o Oscarach Oscary, czyli Nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej, to bezsprzecznie najbardziej prestiżowe wyróżnienie w branży filmowej. Przyznawane od 1929 roku, stały się synonimem najwyższej jakości w świecie kina. Co roku gala ich wręczenia przyciąga największe gwiazdy Hollywood oraz miliony widzów przed telewizorami. Zebraliśmy najważniejsze informacje o tych wyjątkowych statuetkach. Kto wymyślił Oscary? Pomysł na Oscary narodził się w 1927 roku, gdy Louis B. Mayer, współzałożyciel wytwórni MGM (Metro-Goldwyn-Mayer), postanowił stworzyć organizację mającą na celu usprawnienie przemysłu filmowego. Początkowo głównym zadaniem jej członków było rozstrzyganie narastających sporów między MGM a jej pracownikami. Jednak kierunek działania Akademii szybko uległ zmianie. Wkrótce po utworzeniu Akademii Filmowej, jej inicjatorzy spotkali się w znanej Crystal Ballroom w hotelu Biltmore w centrum Los Angeles, aby omówić wszelkie szczegóły związane z funkcjonowaniem organizacji. Ustalono wówczas, że kluczowe będzie wzmocnienie wizerunku i popularyzacja amerykańskiego przemysłu filmowego. Pierwszym przewodniczącym Akademii został aktor Douglas Fairbanks Sr. Aby zrealizować postawione cele, ustanowiono nagrody dla twórców i filmów wyróżniających się wyjątkowymi osiągnięciami. Miało to na celu podniesienie prestiżu branży. W kolejnym roku stworzono system głosowania, proces selekcji oraz nominacji. Tak narodziły się nagrody, które obecnie znamy jako Oscary. Pierwsza ceremonia wręczenia statuetek odbyła się 16 maja 1929 r. w hotelu Roosevelt w Los Angeles i trwała zaledwie 15 minut. Wyróżnienia przyznano w 12 kategoriach, podczas gdy obecnie ich liczba wynosi 23. Na czym stoi figurka Oscara? Gdy postanowiono przyznawać coroczne nagrody, organizatorzy skupili się na stworzeniu wyjątkowego trofeum. Jego projekt przygotował Cedric Gibbons – scenograf i ówczesny dyrektor artystyczny wytwórni MGM. Wykonaniem zajął się rzeźbiarz George Stanley. Dziś rozpoznawalna na całym świecie statuetka przedstawia rycerza trzymającego oburącz miecz. Figurka stoi na rolce filmu z pięcioma szprychami, które symbolizują główne zawody reprezentowane w Amerykańskiej Akademii Filmowej: aktorów, reżyserów, producentów, scenarzystów oraz techników filmowych. Trofeum wykonane jest z brązu, a pokrywa je 24-karatowe złoto. Mierzy około 34 cm i waży 3,85 kg. Kto ma najwięcej Oscarów w historii? Rekordzistą w historii Oscarów jest dobrze znany Walt Disney – twórca imperium animacji i ojciec Myszki Mickey. Zdobył on aż 26 statuetek (w tym cztery Oscary Honorowe) przy 59 nominacjach. Swój sukces zawdzięczał głównie animacjom oraz filmom krótkometrażowym, które zrewolucjonizowały świat kina. Bez wątpienia był postacią absolutnie wyjątkową zarówno w historii rozrywki, jak i biznesu. Jeżeli chodzi o kategorie aktorskie, to rekordzistką jest Katharine Hepburn, zdobywczyni aż czterech statuetek dla najlepszej aktorki. Wśród mężczyzn największą liczbą nagród mogą się pochwalić Daniel Day-Lewis (trzy statuetki za najlepszą rolę męską) oraz Jack Nicholson (dwa Oscary za rolę pierwszoplanową i jeden za drugoplanową). Najczęściej nominowaną aktorką pozostaje Meryl Streep. Gwiazda ma na koncie aż 21 nominacji. Spośród nich trzy przyniosły jej wygraną – dwie dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej i jedna za rolę drugoplanową. Jaki film dostał najwięcej Oscarów? Trzy filmy mogą poszczycić się tytułem najbardziej uhonorowanych w historii Oscarów. Każdy z nich zdobył imponujące 11 statuetek. Są to: „Ben-Hur” – historyczna epopeja Williama Wylera, która zdominowała ceremonię w 1960 roku; „Titanic” – dramat Jamesa Camerona o zatonięciu słynnego statku; „Władca Pierścieni: Powrót Króla” – epicki finał trylogii Petera Jacksona. Choć wszystkie z wymienionych filmów otrzymały taką samą liczbę statuetek, to jedynie „Władca Pierścieni: Powrót Króla” triumfował we wszystkich kategoriach, w których był nominowany. „Ben-Hur” miał 12 nominacji, a „Titanic” – 14, co do dziś stanowi rekord. Wyrównały go jedynie „Wszystko o Ewie” i „La La Land” (obie produkcje nagrodzone zostały sześcioma Oscarami). Gdzie odbywa się gala wręczenia Oscarów? Gala wręczenia Oscarów od 2002 roku odbywa się w Dolby Theatre, wcześniej znanym jako Kodak Theatre. Obiekt mieści się przy słynnym Hollywood Boulevard i został zaprojektowany właśnie z myślą o organizacji prestiżowej ceremonii. Na przestrzeni lat gala była organizowana w aż dziewięciu różnych lokalizacjach. Początkowo była kameralnym wydarzeniem, w którym uczestniczyli wyłącznie członkowie Akademii. Jednak z czasem przekształciła się w spektakularne wydarzenie, odbywające się m.in. w Grauman's Chinese Theatre, Art Deco Pantages Theatre, a także poza Hollywood. Kto z Polaków otrzymał Oscara? Oscary to święto głównie amerykańskiego kina. Z roku na rok coraz więcej produkcji międzynarodowych również jest docenianych podczas wręczania nagród. Kilku polskich twórców również otrzymało złote statuetki. Poniżej prezentujemy listę laureatów Oscarów z naszego kraju: Andrzej Wajda – otrzymał honorowego Oscara w 2000 r. za całokształt twórczości; Roman Polański – zdobył Oscara za reżyserię filmu „Pianista” (2003); Janusz Kamiński – polski operator filmowy, laureat dwóch Oscarów za zdjęcia do „Listy Schindlera” (1994) oraz „Szeregowca Ryana” (1999); Paweł Pawlikowski – jego film „Ida” zdobył Oscara w kategorii Najlepszy film nieanglojęzyczny w 2015 roku; Zbigniew Rybczyński – jako pierwszy Polak zdobył Oscara za krótkometrażowy film animowany „Tango” w 1983 roku; Allan Starski i Ewa Braun – zostali nagrodzeni za scenografię do filmu „Lista Schindlera” (1994). Ciekawostki o Oscarach Choć na całym świecie mówi się „Oscar”, to jedynie potoczna nazwa. Oficjalnie statuetka nazywa się „Academy Award of Merit”. Skąd jednak wzięło się to określenie? Tak naprawdę nikt nie zna jednoznacznej odpowiedzi, ale istnieją dwie popularne anegdoty. Jedna z nich związana jest z Margaret Herrick – bibliotekarką Akademii, która podobno, widząc statuetkę, zauważyła jej podobieństwo do swojego wuja Oscara Pierce’a. Druga wersja pochodzi od aktorki i prezeski Akademii Betty Davis, która twierdziła, że nagroda przypomina jej męża Harmona Oscara Nelsona… pod prysznicem. Według tej opowieści to właśnie na jego cześć przydomek „Oscar” wszedł do użytku. Oto inne ciekawostki o Oscarach, które warto znać: W 1943 r. Greer Garson, po odebraniu nagrody, wygłosiła przemówienie trwające ponad sześć minut. Skłoniło to Akademię do wprowadzenia 45-sekundowego limitu czasowego dla każdego laureata. Każda statuetka jest unikalna. Oprócz nazwiska laureata ma także przypisany numer seryjny. Podczas II wojny światowej, z powodu niedoboru surowców, Oscary były wykonywane z gipsu. Po zakończeniu działań zbrojnych laureaci mogli wymienić swoje trofea na metalowe wersje. Dopiero w 1957 roku – podczas 29. ceremonii – wprowadzono kategorię dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Wcześniej zagraniczne produkcje otrzymywały Nagrodę Specjalną. Dziś kategoria ta funkcjonuje pod nazwą „Najlepszy film międzynarodowy”. Kompozytor John Williams to prawdziwa legenda Oscarów. Na przestrzeni 7 dekad zdobył aż 59 nominacji, jednak statuetkę otrzymał „zaledwie” 5 razy. Zupełnie inny los spotkał Kevina O’Connella – mimo 20 nominacji, nigdy nie wygrał. Wśród największych przegranych znalazły się także „Punkt zwrotny” (1977) i „Kolor purpury” (1985) – oba filmy miały 11 nominacji, ale nie zdobyły ani jednej statuetki. Beatrice Straight udowodniła, że można idealnie wykorzystać swoje „pięć minut”. Jej rola w „Network” trwała dokładnie tyle, a mimo to zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej. Najmłodszą laureatką pozostaje Tatum O’Neal, która w wieku 10 lat otrzymała statuetkę za najlepszą rolę drugoplanową. Najstarszą zwyciężczynią była natomiast 81-letnia Jessica Tandy. Wyprodukowanie jednej statuetki kosztuje około 500 dolarów. W 1969 roku Katherine Hepburn („Lew w zimie”) i Barbra Streisand („Funny Girl”) otrzymały identyczną liczbę głosów w kategorii najlepszej aktorki. Akademia przyznała więc dwie nagrody. Oscary są bezcenne i to dosłownie. W 1950 roku wprowadzono zasadę, zgodnie z którą każdy laureat chcący sprzedać swoją statuetkę, musi najpierw zaoferować ją Akademii za symbolicznego dolara. Reguła ta nie działała wstecz, dlatego najdrożej sprzedanym Oscarem pozostaje statuetka dla filmu „Przeminęło z wiatrem”. Michael Jackson kupił ją w 1999 r. za rekordowe 1 542 000 dolarów. Tylko dziewięć kobiet w niemal stuletniej historii Oscarów było nominowanych w kategorii „Najlepszy reżyser”. Statuetką mogą poszczycić się: Kathryn Bigelow (The Hurt Locker), Chloé Zhao (Nomandland), Jane Campion (Psie pazury). W 2000 roku — zaledwie na 16 dni przed ceremonią — zaginęło 55 Oscarów. Amerykańska Akademia Filmowa natychmiast zamówiła nowe egzemplarze. Kilka dni później statuetki odnaleziono w koszu na śmieci koło supermarketu. Brakowało tylko trzech sztuk. W sprawie aresztowano dwóch mężczyzn, którzy trafili do więzienia na sześć miesięcy. Kilka lat po incydencie jeden z brakujących Oscarów odnaleziono u handlarza narkotykami w Miami. Pozostałe dwa do dziś nie zostały znalezione. Jedno z najsłynniejszych „selfie”, jakie kiedykolwiek udostępniono w sieci, pochodzi z gali rozdania Oscarów w 2014. Na grupowym zdjęciu widać największe gwiazdy Hollywood, m.in. Bradleya Coopera, Brada Pitta, Angelinę Jolie, Jennifer Lawrence, Meryl Streep oraz Jareda Leto. Post opublikowany na oficjalnym profilu Ellen DeGeneres na Twitterze zebrał do tej pory ponad 2 miliony polubień i jeszcze więcej, bo niemal 3 miliony udostępnień. Przypomnijmy, że gala wręczenia Oscarów 2025 odbędzie się w nocy z 2 na 3 marca. Gospodarzem ceremonii będzie Conan O’Brien. Źródła: National Geographic Polska, oscars.org Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.
Tak nas widzi świat. Dwa filmy o Polsce wśród najlepszych z 2024 roku na liście „The New York Times”
Wśród 10 najlepszych filmów 2024 roku znalazły się dwie produkcje związane z Polską. Jedna z nich ma szanse na nominacje do Oscarów, druga ma już na koncie międzynarodowe sukcesy. Zobaczcie, jakie tematy związane z historią naszego kraju i tożsamością Polaków są podejmowane w światowym kinie.
Spis treści: Polska w globalnej kulturze. Tak nas widzi świat? Film o Polsce na prestiżowej liście „Zielona Granica” znów doceniona na świecie Jednym z najbardziej przełomowych wynalazków XIX wieku była fotografia. Uwiecznienie chwili w kadrze okazało się zaledwie wstępem do zapisywania, a z czasem kreowania rzeczywistości na ruchomych obrazach. Mowa oczywiście o kinie. Filmy już od ponad stu lat oddziałują na nasze emocje. Jednym z bardziej jaskrawych przykładów bezpośredniego wpływu kina na widzów jest owiany legendami pokaz filmu dokumentalnego „Wjazd pociągu na stację w La Ciotat” autorstwa braci Lumière. Rzekomo podczas pierwszego publicznego pokazu w 1896 r. część widowni była tak bardzo poruszona wizją zbliżającej się lokomotywy, że uciekła z kina. Zdarzenie to wiele razy było podawane w wątpliwość, ale i tak doczekało się odniesień w popkulturze. Polska w globalnej kulturze. Tak nas widzi świat? Mimo rosnącej popularności platform streamingowych w XXI wieku kina nadal trzymają się całkiem nieźle. To miejsca, gdzie odbywają się projekcje filmowe, ale też spotkania z twórcami i inne wydarzenia kulturalne. Chodzimy tam jednak głównie dla filmów właśnie. Które cieszyły się największym zainteresowaniem w tym roku? „The New York Times” przygotował listę 10 tytułów z ostatnich 12 miesięcy. Zwraca uwagę, ponieważ redakcja uwzględniła aż dwa filmy, w których istotnym wątkiem są kultura i historia Polski. Koniec roku to czas podsumowań. Dotyczą one zarówno branży turystycznej, jak i kulturalnej. Poznaliśmy już między innymi listę 100 najważniejszych książek tego roku według „The New York Times”. Nie zabrakło na niej polskiego akcentu. Na liście znalazła się powieść „Empuzjon” autorstwa Olgi Tokarczuk. To pierwsza po otrzymaniu Nobla fabularna książka pisarki. Co ciekawe, jej angielskie tłumaczenie pojawiło się w amerykańskich księgarniach zaledwie kilka tygodni temu. Jak widać, mimo krótkiego stażu na półkach tytuł szybko został doceniony przez czytelników i krytyków. Film o Polsce na prestiżowej liście Polska pojawia się też na innej liście słynnego dziennika. Redaktorki Manohla Dargis i Alissa Wilkinson przygotowały zestawienie 10 najlepszych filmów 2024 roku. Polska gości tam aż dwukrotnie. Pierwszy polski akcent to film „Prawdziwy ból”, który nadal można oglądać w kinach. Komediodramat w reżyserii Jessego Eisenberga przedstawia historię dwóch kuzynów, Davida i Benjiego (granych przez Eisenberga i Kierana Culkina), którzy podróżują do Polski, aby uczcić pamięć swojej zmarłej babci. Przy okazji odkrywają rodzinne korzenie, poznają historię Holocaustu oraz próbują naprawić swoje skomplikowane relacje. Film pokazuje też humorystyczne interakcje z grupą turystów i przewodnikiem z Wielkiej Brytanii. Zdjęcia powstały w Polsce i USA. W naszym kraju lokacje obejmowały Warszawę, Lublin, Radom i Krasnystaw, a w Stanach Zjednoczonych – Nowy Jork. Produkcja została dobrze przyjęta podczas premiery na Sundance Film Festival. Nieoficjalnie mówi się też, że Jesse Eisenberg i Kieran Culkin za swoje role mogą spodziewać się nominacji do Oscarów, a Eisenberg także za reżyserię. „Zielona Granica” znów doceniona na świecie Na liście 10 najlepszych filmów 2024 według „The New York Timesa” pojawiła się też „Zielona Granica” w reżyserii Agnieszki Holland. To już kolejny międzynarodowy sukces filmu pokazującego kryzys na granicy Białorusi z Unią Europejską. Agnieszka Holland otrzymała za niego Nagrodę Specjalną Jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji oraz nominację do Złotego Lwa w konkursie głównym. Mimo że „Zielona Granica” miała swoją światową premierę w ubiegłym roku, nadal wzbudza szeroką dyskusję i polaryzuje widzów ze względu na pokazanie aktualnego i kontrowersyjnego tematu. Przez ponad 100 lat historii kinematografii nie zmieniło się więc jedno: filmy działają na nasze emocje i prowokują do dyskusji. Źródło: New York Times Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Sarajewo – miasto na rozdrożu wielu kultur, religii oraz trudnej i krwawej historii
Sarajewo wciąż nosi blizny po najdłuższym oblężeniu w Europie po II wojnie światowej. Współczesna stolica Bośni i Hercegowiny to miejsce, gdzie historia i codzienność splatają się w niezwykły sposób. Spacerując ulicami miasta, można wciąż dostrzec ślady po kulach i pociskach.
W tym artykule: Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Róże Sarajewa Co zobaczyć w Sarajewie? Sarajewo widziane z góry Sarajewo – atrakcje Sarajewo przez prawie cztery lata było oblężone przez siły Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową. Stolica Bośni i Hercegowiny jest więc miastem z niezwykle bolesną historią. W latach 1992–1996 zginęło i zaginęło tam ponad 11 tysięcy osób. Było to najdłuższe i najbardziej krwawe oblężenie w Europie po II wojnie światowej. Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Również po zakończonej wojnie Bośniacy odczuwali jej skutki. Wiele lat po wojnie ludzie wciąż ginęli z powodu nierozbrojonych min, które znajdowały w całej Bośni i Hercegowinie. Ponadto oblężenie wywarło bardzo negatywny wpływ na psychikę mieszkańców miasta. Według oficjalnych raportów liczba samobójstw wśród mieszkańców stolicy znacząco wzrosła. Podwojeniu uległa liczba aborcji, doszło też do 50-procentowego spadku liczby urodzeń. Przyleciałem do Sarajewa 26 lat po zakończeniu wojny. Wysiadłem na głównym lotnisku, które mieści się ok. 12 kilometrów od centrum. Postanowiłem, że do miasta pojadę komunikacją masową. Na miejscu wiele razy przekonałem się, jak pomocni i życzliwi są Bośniacy. Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Z lotniska idę do Dobrinji, skąd odjeżdżają trolejbusy. To ok. 1,5 kilometra główną drogą na piechotę. Zdecydowałem, że zrobię sobie spacer przez tamtejsze osiedle. Najbardziej uderzający był widok budynków, które wciąż nosiły ślady po kulach. Świadomość, że ponad 26 lat temu na tych ulicach ginęli i strzelali do siebie ludzie, była niezwykle poruszająca. Droga, która powinna zająć mi 15 minut, potrwała dużo dłużej. Co krok w zadumie przyglądałem się fasadom bloków i próbowałem wyobrazić sobie koszmar, który tutaj był rzeczywistością. Z zamyślenia wyrwał mnie mężczyzna. Rozpoznając we mnie turystę, od razu zaczął mówić po angielsku. – Przerażające, prawda? – powiedział i zaczął wraz ze mną patrzeć na dziury w ścianie. – Całkowicie niewyobrażalne, szczególnie że te rany są wciąż świeże – odparłem. – Tak, w Sarajewie jest jeszcze dużo świeżych i niezagojonych ran – odpowiedział w zamyśleniu i natychmiast zapytał z uśmiechem, czy potrzebuję pomocy. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że zwiedzając osiedle, zgubiłem się w jego zakamarkach. Powiedziałem mu o swojej sytuacji, a mężczyzna odparł, że wskaże mi drogę. 5 minut później byliśmy już w zajezdni. Pożegnał mnie i powiedział: – Witamy w Bośni, czuj się jak u siebie. Po czym odwrócił się i odszedł, a ja jechałem już w stronę centrum Sarajewa. Róże Sarajewa Róże Sarajewa to symboliczne ślady po wojnie w Bośni i Hercegowinie. Kiedy pocisk uderzał w asfalt, odłamki tworzyły nieregularny wzór przypominający rozprysk kwiatu. Po wojnie wiele z tych miejsc wypełniono mieszanką czerwonej żywicy i plastiku. Zachowane Róże Sarajewa do dziś są formą upamiętnienia ofiar, szczególnie cywilów, którzy zginęli podczas ostrzałów miasta. Można je znaleźć w różnych częściach miasta, zwłaszcza tam, gdzie walki były najintensywniejsze. Większość Róż Sarajewa znajdowała się w pobliżu centrum, przy budynkach publicznych i na większych placach. Z czasem wiele z nich zostało usuniętych lub zdegradowanych z powodu nietrwałości materiałów. Jednak te, które pozostały, wciąż są świadectwem tragicznej historii miasta. W minionych latach część Róż Sarajewa została zrekonstruowana. Spacerując po Sarajewie, warto zapytać miejscowych o ich dokładne lokalizacje. Często znają je lepiej niż mapy turystyczne. Co zobaczyć w Sarajewie? Stolica Bośni i Hercegowiny urzeka przede wszystkim swoją wielonarodowościową, zróżnicowaniem religijnym i eklektyzmem architektonicznym. Niemalże doszczętnie zniszczone w latach 90., miasto w niecałe 30 lat zostało odbudowane, jednak wciąż wiele jest do zrobienia. Widać tu wpływy austro-węgierskie, bałkańskie, socrealistyczne i arabskie. Mieszkają tutaj Żydzi, bośniaccy muzułmanie, katolicy oraz prawosławni. Wszyscy żyją w symbiozie. Mówiąc o trudnej historii Sarajewa, nie sposób nie wspomnieć o Moście Łacińskim na rzece Miljacka. To właśnie tutaj serbski nacjonalista Gavrilo Princip zamordował austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga. Wydarzenie to jest uznawane za bezpośrednią przyczynę wybuchu I wojny światowej. Niezwykła jest historia meczetu Gazi Husrev-bega, który znajduje się w samym centrum Baščaršiji, głównego bazaru miejskiego na tamtejszej starówce. W trakcie wojny łącznie na budynek spadło ok. 1200 granatów, pocisków balistycznych i wszelkiego rodzaju bomb. Został odnowiony dzięki funduszom, które przekazała Arabia Saudyjska. Sarajewo widziane z góry Wieczorem postanawiam wspiąć się wzgórze w dzielnicy Alifakovac. Znajduje się tu spory muzułmański cmentarz z lasem białych steli. Wchodzę na samą górę i podziwiam przepiękną panoramę miasta o zachodzie słońca. Wtem z minaretów każdego meczetu w mieście dobywają się nawoływania muezzina. Nadchodzi maghrib, czwarta z pięciu modlitw każdego muzułmanina w ciągu dnia. Wierni wzywani są na modlitwę, a ja czuję, że zaczynam nadużywać cierpliwości zmarłych. Przypominam sobie słowa z książki „Sarajewskie Marlboro” Milijenko Jergovicia. „Wiesz, dlaczego ludzi nigdy nie chowa się w dolinach? Wyobraź sobie: wspiąłeś się na zbocze, brodzisz w wysokiej trawie od mezara (tur. grób) do mezara, cieszysz oko rozległym widokiem albo oglądasz album fotografii z zaświatów, gdy nagle podchodzi do ciebie nieznajomy i pyta o historię życia któregoś z nieboszczyków. Wtedy właśnie dzięki temu, że cmentarz rozciąga się nad miastem, możesz nie tylko opowiedzieć mu o tym człowieku, lecz także pokazać palcem ścieżki jego życia, od sklepu do knajpy, od początku do końca, aż po grób”. Jeszcze raz spoglądam na Sarajewo. Ofiaruję zmarłym swoją modlitwę. Jeśli Bóg istnieje, to mam nadzieję, że da im lepszy los, niż ten, który spotkał ich za życia. Sarajewo – atrakcje Poza najbardziej znanymi miejscami, jak Baščaršija czy Most Łaciński, w Sarajewie można odkryć wiele mniej oczywistych atrakcji. Odwiedzając stolicę Bośni i Hercegowiny, warto zajrzeć również w te miejsca: Tunel Spasa. To muzeum poświęcone tunelowi, który był tajnym przejściem pod lotniskiem podczas oblężenia Sarajewa w latach 1992-1995. Tunel służył do dostarczania żywności i zaopatrzenia mieszkańcom miasta. Można zobaczyć fragment oryginalnego tunelu oraz wystawę opowiadającą o życiu w oblężeniu. Kościół św. Antoniego i islamski meczet pod jednym dachem. Rzadkość w skali światowej: na terenie kościoła św. Antoniego znajduje się też meczet. To symbol współistnienia kultur w Sarajewie. Muzeum Zbrodni Przeciwko Ludzkości i Ludobójstwa 1992-1995. Przejmujące muzeum dokumentujące okrucieństwa wojny w Bośni. Eksponaty, zdjęcia i świadectwa oddają skalę tragedii, jaka dotknęła miasto i cały region. Avaz Twist Tower. Wysoki wieżowiec, z którego rozciąga się panoramiczny widok na Sarajewo. Na szczycie znajduje się taras widokowy, idealny na zachody słońca. Stadion Koševo. Choć stadion był miejscem ceremonii otwarcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku, dziś jest to miejsce o charakterze historycznym. Wokół stadionu znajdują się symboliczne przestrzenie, np. cmentarze z czasów oblężenia. Sarajevska Pivara. To nie tylko najstarszy browar w mieście (założony w 1864 roku), ale także bar i muzeum. Browar przetrwał oblężenie Sarajewa, a jego woda była często jedynym źródłem wody pitnej dla mieszkańców. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Przedłużony weekend w Bergen? Znamy sposób, jak najlepiej zwiedzić to magiczne miejsce
Bergen to drugie co do wielkości miasto w Norwegii, a przy tym prawdziwa perełka Skandynawii. Turystów przyciągają tam między innymi malownicze fiordy i charakterystyczna zabudowa kolorowych domków. To właśnie z Bergen pochodzą też znani na całym świecie muzycy. Wiecie, o kim mowa?
Spis treści: Co zobaczyć w Bergen? Miasto Bergen ujmuje mirażem Trawnikowi traperzy Loty do Bergen i praktyczne informacje Bergen to miasto położone na zachodnim wybrzeżu Norwegii, drugie co do wielkości w kraju. Często jest nazywane „Bramą do fiordów”. W okolicy znajdują się bowiem m.in. Sognefjord i Hardangerfjord. To właśnie przyroda jest jedną z wizytówek Bergen. Miasta poza fiordami otaczają również malownicze góry. Bergen ma długą historię, sięgającą epoki wikingów, i było ważnym członkiem Ligi Hanzeatyckiej. W Bergen nieraz była Paulina Wilk – polska pisarka, dziennikarka i podróżniczka, znana z refleksyjnych reportaży oraz książek poświęconych podróżom i kulturze krajów skandynawskich. Jej szczególne zainteresowanie tą częścią Europy wynika z fascynacji tamtejszym stylem życia, filozofią hygge i naturą. W relacji Pauliny Wilk z podróży na daleką północ znajdziecie nie tylko inspiracje, ale też praktyczne podpowiedzi. Co zobaczyć w Bergen? Pociąg wiozący mnie przez góry delikatnie wsuwa się na ostatnią stację. Staromodny zegar pod dworcową kopułą ślamazarnie odlicza czas. Wysiadam bez pośpiechu, na końcu świata. A raczej u bram innego – wodnego. Tuż za drzwiami dworca mam spory wybór. Mogę zanurzyć się w kręte uliczki obstawione bajecznymi domkami albo pójść wzdłuż jeziora Lille Lungegårdsvann. Obsiedli je czytelnicy gazet, psiarze i studenci. Wybieram to drugie, żeby być w słońcu. Bezchmurne, rozświetlone niebo tutaj to cud – przez 231 dni w roku pada. Jakby na złość miastu stworzonemu do spacerów: wszędzie blisko, wszędzie ślicznie. Jak w mydlanej bańce. Kupuję bułkę z kardamonem i kawę, bez której Norwegowie nie potrafią żyć. Wzdłuż jeziora biegnie Ras­mus Meyers Alle – ulica galerii, przy której stoją muzeum KODE, z dziełami Muncha, Picassa i Astrupa, oraz Kunsthall, gdzie prezentują się najważniejsi twórcy współcześni, a po godzinach działa klub nocny. Po sąsiedzku są jeszcze Hordaland i 512 Galleri og Verksted, gdzie można podpatrywać artystów w akcji. A to tylko skromna uwertura do kosmopolitycznych uroków miasta leżącego, dosłownie!, za siedmioma górami. Niewielkie Bergen jest zwrócone do lądu tyłem. Poznaję je więc od zaplecza, ale uliczki same ściągają bliżej tego, co najważniejsze. Mijam pasaże handlowe, kościoły i deptaki wypełnione dziećmi i muzykami. Wiosną zmieniają się w hałaśliwe i całodobowe centra rozrywki, bo słońce nie zachodzi, tylko szarzeje. Dobrze, że wybrałam hotelik w bocznej uliczce. Choć spanie w białą noc w tak pięknym miejscu wydaje się stratą czasu. Wszystkie szlaki zbiegają się w porcie, jednym z najlepszych naturalnych morskich „garaży” świata. Otwiera go Targ Rybny. To istne kłębowisko straganów, zapachów i pokrzykujących sprzedawców. – Mówimy wszystkimi językami! – chwalą się obleczeni w fartuchy, rękawice i czepki. Smażą krewetki, mięso wielorybie, filetują morskie diabły, zachwalają łososie. A do posiłku dodają porcję żartów. Kolację jem bez ceregieli, przy wspólnym stole, na tekturowej tacy. W mieście rybaków i handlarzy, do których niedawno dołączyli spece od ropy naftowej, bogactwo morskich stworzeń jest codzienną walutą. Miasto Bergen ujmuje mirażem Rano tuż przy targu wskakuję na mały historyczny prom M/F Vågen (kursuje od maja do września). Płynie do Akwarium, gdzie znajduje się 60 zbiorników z rybami. Są też pingwiny, lwy morskie, foki, a w każdej godzinie można podpatrywać karmienie zwierząt. Po drodze oglądam port. Woda wrzyna się w ląd wąskim językiem. Ale ku morzu rozlewa się szerzej, strzeżona przez potężne statki towarowe i kutry. Nabrzeże zabudowane barwnymi, niewysokimi domami robi wrażenie miniaturowego pejzażu namalowanego przez jednego ze skandynawskich mistrzów. To przykład „pocztówkowego piękna”, od którego uśmiech sam zjawia się na twarzy i nie można nic na to poradzić. Domki rozsiane na wzgórzach tworzą ujmujący miraż. Na pewno zamieszkują je ludzie szczęśliwi, którzy porzucają prozaiczność, by raz po raz wyprawić się w morze i zaznać przygód. A choć wiem, że Bergen ma tyle samo kłopotów, przestępstw i rozwodów, co inne miasta, iluzja nie słabnie. Perłą portu jest Bryggen – rzędy trzypiętrowych drewnianych domów o szpiczastych dachach, najstarsze zabudowania nabrzeża. Pomalowane w żółcie, musztardowe pomarańcze i brązy przykuwają wzrok jak domki dla lalek. Bryggen trwa na tych samych fundamentach od XI w. i choć niszczyły je pożary, było odbudowywane według oryginalnych wzorów. Przyjemnie jest zbłądzić wśród domów wypełnionych sklepikami z rękodziełem. Ale żeby zrozumieć, skąd wzięła się światowa dusza Bergen, trzeba zajrzeć do Muzeum Hanzeatyckiego. Mieści się w jednym z najstarszych budynków i pokazuje dawne życie kupców. Od garnków, pulpitów i arkuszy do rozliczania towarów, przez monety kute w dobie handlu morskiego (Bergen było jedną z głównych siedzib Hanzy), aż po ciasne prycze. Tylko to pozwala sobie wyobrazić rozkwit miasta nawiedzanego przez przybyszów, nierzadko cwaniaków i biznesmenów. Z Bryggen nogi same niosą wyżej, do uliczek pnących się na wzgórza. Wyłożone brukiem, przystrojone donicami tworzą najbardziej czarującą część miasta. XVIII-wieczne domy z drewna maluje się tu na biało. W oknach zazdrostki, dyndające ozdoby i medytujące koty. Na maleńkich podwórkach zadbane stoliki, rowery. Na rogach latarnie z kloszami jak strojne kapelusze. W zaułkach niewielkie place zabaw, w sam raz na troje dzieci i psa. Im wyżej, tym ciszej i jaśniej. W dole, w czerwieniejącym słońcu, lśnią łagodne wody portu, na placach kręcą się roje ludzi. Powyżej strzeliste drzewa i stacja kolejki Fløibanen, która w 6 minut zabiera na szczyt góry Fløyen po jeszcze lepszy widok. Trawnikowi traperzy Vis-à-vis Bryggen, w porcie, stoi ciemny szklany prostokąt. To zawsze pełna ludzi informacja turystyczna. Rano kupuję tam bilet na całodniową wyprawę po fiordach. Bergen jest ich stolicą. Stąd najlepiej wyprawiać się na kursy obejmujące np. przejazd spektakularną górską koleją do Flåm i rejs potężnym Sognefjorden albo podróż do Voss i pływanie po rolniczym Hardangerfjorden. W tych podróżach nie da się uniknąć ani międzynarodowych tłumów, ani wysokich kosztów (wycieczki od 400 do 900 zł). Zamiast tego można jednak wsiadać na tańsze, lokalne promy, którymi mieszkańcy okolicznych wysepek pływają do domów po pracy. Albo spróbować wspinaczki i podziwiania wodnych ścieżek z wysokości. Na zadbanych trawnikach spotykam oszczędnych traperów – rozstawiają kuchenki gazowe, ściągają buty i siorbią gulasze. Wizyta w Bergen będzie niepełna bez muzyki. Miejscowi mówią, że to nadmiar deszczu i nudy zrodził pod koniec XX w. tzw. bergeńską falę, czyli napływ młodych muzyków, jak Kings of Convenience, Röyksopp czy Aurora. Wieczory spędza się przy piwie w pubach i klubach, takich jak niezawodny Garage (Christies­gate 14), gdzie na miniaturowych scenach objawiają się talenty. Punktualnie o trzeciej nad ranem muzyka cichnie, zapala się światło. Ludzie wylegają na ulice. Rano na schodkach przy Lille Lungegårdsvann mijam chłopaków, którzy salwami śmiechu odganiają zbliżający się ból głowy. Na tyłach dworca kolejowego czeka autobus do Stavanger. Przede mną kilka godzin jazdy i przepraw promami między platformami wiertniczymi. Przekłuwam bańkę – żeby uwierzyć w baśniowe Bergen, będę musiała do niego wrócić. Loty do Bergen i praktyczne informacje W Bergen znajduje się międzynarodowe lotnisko. Z Polski dolecimy tam bezpośrednio liniami lotniczymi Wizz Air oraz Norwegian. Węgierski przewoźnik obsługuje połączenie z Gdańska. Najtańsze bilety w dwie strony można upolować już za około 220 zł w dwie strony. Lot z Gdańska do Bergen trwa 2 godzin. Z Krakowa nieco dłużej, bo około 2 godzin i 20 minut. Połączenie na tej trasie obsługuje Norwegian. Bergen to miasto studentów, o niedrogie hotele i pokoje na wynajem bardzo łatwo, szczególnie latem. Ceny zaczynają się już od 80 zł za noc. Nawet niewyszukane jedzenie w Norwegii jest bardzo drogie, dlatego warto na weekend zaopatrzyć się w polski prowiant. Jeśli uda się zaoszczędzić, koniecznie trzeba spróbować tutejszej kawy i piwa.
Zwiedzanie Madrytu: ukryte atrakcje, nietypowe dzielnice i najlepsze miejsca
Madryt to nie tylko wielkie muzea i znane zabytki, ale także pełne życia dzielnice, ukryte atrakcje i alternatywna scena kulturalna. W artykule przedstawimy mniej znane, ale fascynujące miejsca stolicy Hiszpanii, takie jak Malasaña, Chueca i Lavapiés, oraz podpowiemy, gdzie warto zjeść i zrobić zakupy.
Spis treści: Najważniejsze atrakcje Madrytu poza utartym szlakiem Muzea, które warto odwiedzić w Madrycie Gdzie zjeść i robić zakupy w Madrycie? Życie nocne i kultura w Madrycie Noclegi w Madrycie – gdzie warto się zatrzymać? Madryt to miasto pełne różnorodności – od wielkich muzeów, przez alternatywne dzielnice, aż po kosmopolityczną atmosferę Lavapiés. Zwiedzanie stolicy Hiszpanii to nie tylko klasyczne atrakcje, ale również odkrywanie mniej znanych, choć równie fascynujących miejsc. Bez względu na to, czy interesują cię zabytki, zakupy, jedzenie czy życie nocne, Madryt ma coś do zaoferowania każdemu. Najważniejsze atrakcje Madrytu poza utartym szlakiem Madryt oferuje mnóstwo turystycznych hitów, ale warto zejść z utartych ścieżek i odkryć mniej znane zakątki miasta. Oto przewodnik po dzielnicach, które w pełni oddają różnorodność i klimat stolicy Hiszpanii. Lavapiés – kosmopolityczna dusza miasta Lavapiés to najbarwniejsza i najbardziej kosmopolityczna dzielnica Madrytu, gdzie spotykają się różne kultury i tradycje. Spacerując jej ulicami, trafisz na ośrodek społeczności muzułmańskiej, sklep z biżuterią z Tybetu, senegalską restaurację czy butik z kolorowymi tkaninami z Afryki Zachodniej. W odróżnieniu od bardziej turystycznych części miasta, Lavapiés zachowuje swoją lokalną tożsamość. Doskonale widać to podczas corocznej fiesty Las Mayas – święta o pogańskich korzeniach. Wówczas młode dziewczyny ubrane w kolorowe stroje zasiadają na ołtarzach przystrojonych kwiatami, symbolizując odrodzenie natury. Malasaña – serce madryckiej alternatywy Jeśli interesuje cię alternatywna strona Madrytu, to Malasaña jest idealnym miejscem do odwiedzenia. Dzielnica ta odegrała kluczową rolę w hiszpańskiej rewolucji kulturalnej lat 80., zwanej La Movida Madrileña, co do dziś jest widoczne w jej artystycznym duchu. Ulice pełne są butików vintage, oferujących ubrania z lat 80. i 90. A także kultowych barów, takich jak La Vía Láctea i El Penta, w których Pedro Almodóvar kręcił swoje pierwsze filmy. To także doskonałe miejsce na nocną zabawę w alternatywnych klubach, które tętnią życiem do białego rana. Chueca – elegancka dzielnica LGBT Chueca od lat 90. jest znana jako centrum życia LGBT w Madrycie. Choć pierwotnie była bardziej bohemiczna, obecnie zyskała nieco więcej elegancji i wyrafinowania. To tutaj, w barze Angelita możesz spróbować drinków molekularnych, a na ulicach znajdziesz ekskluzywne butiki młodych projektantów. Chueca ożywa szczególnie w czerwcu, kiedy odbywa się tutaj Pride, jedno z największych wydarzeń LGBT w Europie, przyciągające tłumy zarówno lokalnych mieszkańców, jak i turystów. Muzea, które warto odwiedzić w Madrycie Madryt to miasto pełne sztuki, a jego muzea należą do najbardziej prestiżowych na świecie. Oto kilka, które koniecznie trzeba zobaczyć. Museo del Prado – perła sztuki europejskiej Museo del Prado to miejsce, które przyciąga miłośników sztuki z całego świata. Znajdziesz tu setki arcydzieł, takich jak „Ogród rozkoszy ziemskich” Boscha czy prace Goyi i Velázqueza. To jedno z największych i najważniejszych muzeów sztuki na świecie. Museo Reina Sofía – współczesna sztuka w najlepszym wydaniu Dla miłośników współczesnej sztuki idealnym miejscem jest Museo Reina Sofía, które oferuje prace takich twórców jak Picasso, Dalí i Miró. Najważniejszym dziełem jest tutaj słynna „Guernica” Picassa, poruszające dzieło przedstawiające tragedię wojenną. Alternatywne centra kultury: Matadero i Tabacalera Madryt to nie tylko klasyczne muzea, ale także miejsca alternatywne. Matadero, dawniej rzeźnia, dziś jest jednym z najważniejszych centrów sztuki współczesnej, gdzie odbywają się wystawy, spektakle teatralne i koncerty. Z kolei Tabacalera, dawniej fabryka papierosów, stała się surowym, ale pełnym życia centrum artystycznym, gdzie prezentują swoje prace mniej znani artyści. Gdzie zjeść i robić zakupy w Madrycie? Madryt to prawdziwa mekka dla smakoszy i miłośników zakupów. Oto miejsca, które warto odwiedzić. Targi i restauracje – smaki Madrytu Nie możesz opuścić Madrytu bez wizyty na Mercado de San Miguel, jednym z najsłynniejszych targów w mieście. Znajdziesz tam tapas z owoców morza, lokalne wędliny i sery. Równie ciekawym miejscem jest Mercado de San Antón, oferujący specjały z Wysp Kanaryjskich w nowoczesnym wydaniu. Jeśli masz ochotę na deser, koniecznie odwiedź Chocolaterię San Ginés, gdzie serwują kultowe churros z gęstą czekoladą. Zakupy w stylu retro – second handy i butiki Madryt, a szczególnie Malasaña, to raj dla miłośników mody vintage. Ulice de Velarde i del Espíritu Santo są pełne second handów, które oferują niepowtarzalne ubrania i dodatki. Dla tych, którzy wolą nowoczesne pamiątki i hiszpańskie wzornictwo, warto odwiedzić El Moderno Concept Store czy DOOC. Życie nocne i kultura w Madrycie Madryt to miasto, które nigdy nie śpi, a jego życie nocne jest słynne na całym świecie. Oto miejsca, które warto odwiedzić, aby doświadczyć najlepszej zabawy. Kluby, bary i życie nocne w Malasañi Malasaña to miejsce, gdzie życie toczy się 24 godziny na dobę. Kultowe bary, takie jak La Vía Láctea czy El Penta, przyciągają miłośników alternatywnej sceny kulturalnej, a nocne kluby tętnią muzyką, nawiązując do szalonych lat 80. Noclegi w Madrycie – gdzie warto się zatrzymać? Madryt oferuje szeroką gamę miejsc noclegowych, od hosteli po luksusowe hotele. Oto kilka propozycji. Hostal La Casa de La Plaza – przyjemny, niedrogi hostel położony w sercu miasta, idealny dla turystów, którzy chcą być blisko głównych atrakcji. OK Hostel – położony tuż przy stacji metra La Latina, oferujący wygodne pokoje w przystępnych cenach. HC Hostel – jeden z najtańszych noclegów w Madrycie, idealny dla młodych podróżników.
Jak Meksykanie obchodzą Dzień Zmarłych. Nowy odcinek podcastu
Czym dla Meksykanina jest Día de Muertos? Jak się żyje w rozkroku między dwoma kulturami? Kiedy najlepiej zaplanować podróż do Meksyku? Gościem nowego odcinku podcastu National Geographic Polska jest Alexis Angulo, obywatel Meksyku, który swój nowy dom znalazł nad Wisłą.
Alexis Angulo jest literaturoznawcą i doktorantem na Uniwersytecie Warszawskim. Z Meksyku do Polski trafił już wiele lat temu. Po raz pierwszy odwiedził nasz kraj podczas wymiany uczniowskiej w liceum. Przez rok mieszkał u dwóch polskich rodzin. Dzięki opanowaniu języka polskiego szybko zdał sobie sprawę, że polska kultura jest tym, co chciałbym zgłębiać w przyszłości. – Od samego początku wiedziałem, że chcę się uczyć polskiego. Największym wyzwaniem było dla mnie pisanie. To dlatego najpierw skupiłem się na czytaniu i mówieniu – opowiada Alexis w rozmowie z Łukaszem Załuskim. I dodaje – Musiałem nauczyć się porządnie polskiego, bo miałem zamiar studiować filologię polską. Jak się obchodzi Día de Muertos? – To jest bardzo ważny dzień dla Meksykan, bo to jest taki czas, kiedy spotykamy się ze swoją duchowością. To wiele mówi o tym, jak patrzymy na świat i na śmierć. Jest to bardziej metafizyczne – opowiada Alexis o meksykańskich obchodach Dnia Zmarłych. – W szkole przygotowywaliśmy ołtarzyki i specjalne jedzenie. Nie zawsze chodzimy na cmentarze. Najważniejsze jest samo przygotowanie, które duchowo łączy ludzi. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Traveler
O polskim mieście mówi cała Europa. Niebawem przyciągnie jeszcze więcej turystów
Polskie miasto ponownie nagrodzone tytułem Europejskiej Stolicy Kultury. Tym razem to prestiżowe wyróżnienie przypadło Lublinowi, który powtórzył sukces Krakowa i Wrocławia, odpowiednio sprzed 24 i 8 lat.
Spis treści: Lublin Europejską Stolicą Kultury 2029 Lublin podbija serca turystów Dotychczas tylko dwa polskie miasta były nagradzane tytułem Europejskiej Stolicy Kultury. W 2000 roku zaszczyt ten przypadł Krakowowi. Z kolei w 2016 r. to nie lada wyróżnienie otrzymał Wrocław. Po ośmiu latach oczekiwania ponownie mamy powody do radości, bowiem ESK 2029 okrzyknięty został Lublin. Lublin Europejską Stolicą Kultury 2029 ​ Mieszkańcy i władze Lublina ponownie świętują sukces miasta. Po przyznaniu tytułu Europejskiej Stolicy Młodzieży 2023, tym razem stolica Lubelszczyzny została jedną z dwóch Europejskich Stolic Kultury 2029. W drugim, finałowym, etapie konkursu „stolica wschodniej Polski” okazała się lepsza od Bielska-Białej, Katowic i Kołobrzegu. O tym, ile wysiłku, pracy i poświęcenia kosztowały starania o tytuł ESC 2029, opowiedział prezydent Lublina. – Ostatnie dwa lata były dla nas wszystkich czasem intensywnej pracy i realizacji wielu wartościowych projektów oraz wydarzeń w duchu idei RE:UNION. Przed nami kilkuletni okres przygotowań i pracy nad przełożeniem idei zawartych w naszej aplikacji na konkretne działania. Dziękuję wszystkim zaangażowanym środowiskom za wspólną pracę i wkład w ten wielki sukces. Udowodniliśmy po raz kolejny, że lubelska kultura i ludzie ją tworzący mają ogromny potencjał – mówi z dumą Krzysztof Żuk. Polskiego zwycięzcę wyłonił zespół niezależnych ekspertów, składający się z 10 osób wyznaczonych przez Parlament Europejski, Radę UE, Komisję Europejską i Komitet Regionów oraz dwóch specjalistów wskazanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. – Lublin zyskał zaszczytny tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2029. Jest to wydarzenie, które nie tylko wpisze się w historię tego miejsca, ale także nada mu nowy kierunek rozwoju, umocni jego pozycję na kulturalnej mapie Europy. A przede wszystkim przyczyni się do wzbogacenia dziedzictwa kulturowego całej Polski – przyznaje Hanna Wróblewska, minister kultury i dziedzictwa narodowego. Decyzją MKiDN trzy pozostałe polskie miasta – Bielsko-Biała, Katowice i Kołobrzeg – które także startowały w konkursie, zostaną nagrodzone tytułem Polskiej Stolicy Kultury, odpowiednio w 2026, 2027 i 2028 r. Dodajmy, że drugą Europejską Stolicę Kultury 2029 poznamy w grudniu. O to miano walczą dwa szwedzkie miasta – Kiruna i Uppsala. Lublin podbija serca turystów Przypomnijmy, że 2023 r. okazał się dla Lublina rekordowy pod względem frekwencji turystycznej. Po raz pierwszy w historii miasta liczba odwiedzających przekroczyła milion i to jeszcze przed zakończeniem roku. Tylko od lipca do września do stolicy Lubelszczyzny przyjechało 567 tys. podróżnych, czyli niemal dwukrotnie więcej w porównaniu do tego samego okresu roku 2022. – To rekordowy wynik, na który wpłynęło wiele czynników. Nie tylko liczne wydarzenia organizowane w ramach obchodów Europejskiej Stolicy Młodzieży Lublin 2023, ale również skuteczne działania promocyjne, szeroka oferta kulturalna, intensywne działania podmiotów lokalnego sektora turystyki czy coraz lepsza dostępność komunikacyjna Lublina – podkreślała wówczas Beata Stepaniuk-Kuśmierzak, pełniąca funkcję zastępczyni Prezydenta Miasta Lublin ds. Kultury, Sportu i Partycypacji. Co ciekawe, Lublin na przestrzeni ostatniego roku zaskarbił sobie sympatię nie tylko zagranicznych gości, ale również międzynarodowych mediów. „Stolica wschodniej Polski” została doceniona m.in. przez brytyjski dziennik „The Guardian”. Neelam Tailor, autorka publikacji, przyznała w swoim tekście, że w mieście za sprawą urokliwych uliczek oraz klimatycznych kamienic i kawiarni panuje prawdziwy włoski klimat. – Budynki w pastelowych kolorach z ozdobnymi białymi gzymsami i imponującymi frontami. Tętniące życiem restauracje połączone sznurami bajkowych światełek. Renesansowe rezydencje sąsiadują z gotyckimi zamkami i klubami techno. Jestem zauroczona – brzmiał fragment artykułu. Źródła: gov.pl, lublin.eu, archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
„Ogród rozkoszy ziemskich”. Co ukrywa „poziomkowy obraz” Boscha?
To jeden z najbardziej tajemniczych obrazów w historii malarstwa. Znany dziś pod tytułem „Ogród rozkoszy ziemskich” jest ozdobą madryckiego muzeum Prado. Dzieło namalował ok. 1500 roku znany niderlandzki artysta Hieronim Bosch (1450–1516). W dziełach malarza często natrafić można na biblijną symbolikę, apokaliptyczną atmosferę, piekielne maszkarony, moralizatorski ton, oniryczną i surrealistyczną aurę. W „Ogrodzie” jest ich nad wyraz dużo.
W tym artykule: Co przedstawia „Ogród rozkoszy ziemskich” Tajemnicze interpretacje obrazu Boscha Co tak naprawdę mówi „Ogród rozkoszy ziemskich” Herezje i seksualne aluzje. Jakie tajemnice skrywa „poziomkowy obraz” Hieronima Boscha? Czy słynny „Ogród rozkoszy ziemskich” krytykuje zmysłowe przyjemności czy wręcz do nich namawia? A może sensem dzieła są poszukiwania alchemików? Co przedstawia „Ogród rozkoszy ziemskich” Dzieło Boscha jest tryptykiem, którego skrajne części pokazują rajski ogród oraz makabryczne piekło. Z drugiej strony skrzydeł obrazu – jako że jest składany – widać też stworzenie świata. Największe kontrowersje budzi środkowy panel tryptyku. To on nazywany jest „Ogrodem rozkoszy ziemskich” i od niego zaczerpnęło nazwę całe dzieło. Warto jednak zauważyć, że były i inne nazwy. Niektóre szczególnie podkreślały obecność na obrazie… poziomek. Zarówno dużych i małych, rosnących, jak i zerwanych. Dzieło nazywano choćby „Malowidłem z drzewkami poziomkowymi” czy „O próżnej sławie i ulotnym smaku poziomki”. Te owoce wielu znawców historii sztuki interpretowało jako symbole nietrwałości doczesnych przyjemności i ówczesną aluzję do doznań seksualnych. Wszak w „Ogrodzie rozkoszy ziemskich” widzimy mnóstwo nagich postaci oddających się relaksowi, pieszczotom, zabawie czy rozkosznemu lenistwu. Przy takim podejściu cały obraz wydawał się przestrogą. Ponieważ – według ówczesnych moralizatorów – ludzkość od rajskiego ogrodu właśnie przez próżne przyjemności życia doczesnego trafiała prosto do piekła. Zdaniem zwolenników tej interpretacji obrazu, Bosch nie wychwala w swoim dziele cielesnych przyjemności, lecz obnaża ich ubóstwo. Tajemnicze interpretacje obrazu Boscha Są też inne punkty widzenia. Obraz powstał na zamówienie niderlandzkiego arystokraty Henryka III z Nassau-Bredy. Następnie przejęli go habsburscy monarchowie Hiszpanii. Całe Niderlandy znajdowały się wówczas w hiszpańskiej strefie wpływów. Warto zauważyć, że Hieronim Bosch namalował swoje dzieło krótko po odkryciu Nowego Świata. Mogły go więc zainspirować także opowieści o cudach dalekich krain za oceanem. Na centralnym panelu widzimy przecież osobliwe budowle oraz staw przypominający Fontannę Młodości. To legendarny obiekt rodem jeszcze ze starożytnych opowieści, którego poszukiwali hiszpańscy konkwistadorzy za Atlantykiem. Może więc środkowy panel pokazuje marzenia związane z Nowym Światem? To bardzo ryzykowna interpretacja. Zdaniem badaczy, jeśli jest tu ukryta tajemnica, to gdzie indziej. Nie w obszarach geograficznych, lecz w obszarach nauki. Amerykańska historyczka sztuki prof. Laurinda Dixon próbowała odczytać całe dzieło jako nawiązanie do popularnej wówczas alchemii, szukającej Kamienia Filozoficznego, wiecznej młodości, kontaktu ze światem nadprzyrodzonym i innych tajemnic. Różne postacie i obiekty z obrazu przypominają – zdaniem prof. Dixon – instrumentarium i naczynia z laboratorium. Mogą też być metaforą alchemicznych procesów. Bosch nie musiał sam być alchemikiem, by wiedzieć, czego alchemicy poszukują i to skomentować. Skarb Montezumy – co Montezuma II zrobił ze swoim złotem? W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... Co tak naprawdę mówi „Ogród rozkoszy ziemskich” Tymczasem szkocka badaczka Linda Harris sugerowała, że Bosch był wyznawca kataryzmu. Czyli nurtu religijnego, wytępionego w XIII wieku, a odrzucającego Kościół, potępiającego przyjemności życia i uznającego cały świat materialny za z gruntu zły. Odwrotnie niemiecki historyk Wilhelm Fraenger. Szukał związków między artystą a popularnym w Niderlandach heretyckim Bractwem Wolnego Ducha, wywodzącym się od tzw. adamitów, praktykujących wolną miłość. Dla nich rozkosze cielesne i akt płciowy były powrotem do rajskiej natury człowieka. Jak widać, interpretacje obrazu i intencji artysty są bardzo skrajne. Sam Bosch nigdy nie napisał, co naprawdę chciał w nim wyrazić. Dlatego warto zwrócić uwagę na bardzo wyważoną opinię niemieckiego historyka sztuki Carla Linferta. W albumie poświęconym Boschowi pisał o „Ogrodzie rozkoszy ziemskich” „Na środkowym panelu widać świat wciąż daleki od Sądu Ostatecznego, nawet od jego groźby. Przedstawieni nadzy ludzie wydają się rozkoszować radością i jednością. Nie widać po nich namiętności, oddają się jej co najwyżej przelotnie i bez nadmiernego apetytu. Nie niepokoi też ich żadne przeczucie, że los się odmieni. Powszechnej przyjaźni nie zakłócają ani żal, ani zazdrość. (…) Pomimo wielu postaci na obrazie, nie widać tłoku, a jedynie poczucie szczęścia ze wspólnoty. I choć większość z tych ludzi gdzieś zmierza, to wydaje się, że najchętniej staliby razem, czasem przytulali się lub tańczyli. Centralnym tematem obrazu jest poszukiwanie, poszukiwanie jednego człowieka przez drugiego” – pisał Carl Linfert. Źródła: Ernesto Frers, „Sekretne museum”, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa, 2007, Justin Lewis-Anthony, „Circles Of Thorns. Hieronymous Bosch and Being Human”, Bloomsbury Publishing, 2008, Carl Linfert, „Bosch”, Thames & Hudson, 1989 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Początki naszej eksploracji głębin sięgają XIX w., kiedy to w latach 1872–1876 brytyjski okręt żaglowo-parowy HMS Challenger stał się centrum pierwszej wyprawy badawczej systematycznie zbierającej próbki z dna oceanu i dokumentującej różnorodność życia morskiego. W wieku XX dzięki postępowi technologicznemu badania morskich otchłani nabrały tempa. W 1930 r. Amerykanie William Beebe i Otis Barton zeszli w batysferze na głębokość 923 m, co było rekordem tamtych czasów. Nawiasem mówiąc, oryginalną batysferę zaprojektowaną przez Bartona można dziś oglądać w Muzeum National Geographic w Waszyngtonie. W 1960 r. batyskaf Trieste z Jacques’em Piccardem i Donem Walshem na pokładzie dotarł do najgłębszego punktu na Ziemi – dna Rowu Mariańskiego. Kolejne dekady przyniosły rozwój zaawansowanych łodzi podwodnych, takich jak Alvin, który w 1986 r. zlokalizował wrak Titanica. W tym wydaniu wraz z reportażystką Annie Roth wybieramy się na pokład statku OceanXplorer. Ta doskonale wyposażona superjednostka umożliwia badania oceanu od jego powierzchni aż po najmroczniejszą głębię. W numerze znajdziecie również m.in. relację z marszu Paula Salopka przez Chiny, materiały o niedźwiedziach z Alaski oraz Saharze z czasów, gdy była ona zielona. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 14 | Gdy twarze są takie same W wieku 39 lat pewna dziennikarka wreszcie dowiedziała się, dlaczego nie jest w stanie rozpoznawać i zapamiętywać ludzi. Powód? Zaburzenie neurologiczne zwane prozopagnozją. 20 | Głębokie zrozumienie Korzystając z możliwości, jakie daje statek OceanXplorer, naukowcy badają rekina sześciopara szarego głęboko pod powierzchnią oceanu. 42 | Fortele gąsienic Zobacz zdumiewające sposoby, w jakie próbujące przetrwać larwy motyli oszukują potencjalnych drapieżników – od wizualnego naśladowania części roślin po rzucanie wężowego spojrzenia. 48 | Jak zbudować dinozaura Grupa ekspertów przez lata wydobywała kości potężnych dinozaurów ze skał w stanie Utah i składała w całość, by w końcu móc wyeksponować niemal kompletny szkielet w muzeum w Los Angeles. 70 | W raju niedźwiedzi brunatnych W Parku Narodowym Katmai na Alasce goście mogą obserwować codzienne życie niedźwiedzi. Ich połowy ryb w strumieniach przypominają czasem popisy akrobatów. 84 | Jelenia autopromocja Poroże jeleni jest najszybciej rosnącą kością spośród wszystkich kręgowców. Ten fenomen ma zaskakujący potencjał zastosowań medycznych. 86 | Po śladach Długiego Marszu W najnowszej relacji ze swej pieszej wędrówki dookoła świata Paul Salopek przypomina inny imponujący marsz – armii chińskich komunistów Mao Zedonga sprzed 90 lat. 100 | Anakonda dzielona przez dwa Najcięższy wąż świata, znany ze swego śmiercionośnego uścisku, jest obecnie klasyfikowany jako dwa odrębne gatunki. Mimo że wizualnie identyczne, genetycznie są bardziej odległe niż my i szympansy. 102 | Sekrety Zielonej Sahary Przez dwie dekady paleontolog Paul Sereno powraca do cmentarzyska z epoki kamienia – okresu, kiedy dzisiejsza pustynia była zieloną sawanną.
Najstarszy żydowski tygodnik na świecie wydawano... na Mazurach
W XIX wieku w Imperium Rosyjskim żyły miliony Żydów. Twórcy czasopisma „Hamagid” namawiali ich do powrotu do „ziemi ojców” na Bliskim Wschodzie. Jednak z powodu kłopotów z cenzurą w Rosji swoje czasopismo postanowili założyć w Ełku, w Prusach Wschodnich, niedaleko rosyjskiej granicy. To tam powstał najstarszy żydowski tygodnik.
W tym artykule: Najstarszy żydowski tygodnik Transgraniczna atrakcja Zmierzch społeczności Ani śladu po redaktorach Pierwszy na świecie tygodnik w języku hebrajskim nazywał się „Hamagid”, czyli Kaznodzieja. Został założony w 1856 roku przez Eliezera Lipmana Silbermana (1819–1882) rodem z Królewca. Pomagał mu jako redaktor David Gordon (1826–1886), wcześniej nauczyciel w Liverpoolu. Najstarszy żydowski tygodnik Pismo zajmowało się bieżącymi problemami społeczno-politycznymi, propagowało idee syjonistyczne, zachęcało Żydów do powrotu do „ziemi ojców” i przedstawiało relacje z Palestyny. Chociaż w szczytowej formie „Hamagid” osiągał nakład niecałych dwóch tysięcy egzemplarzy, znany był w całej Europie, trafiał na ziemie imperium brytyjskiego, a nawet do Chin. Adresowano go jednak przede wszystkim do rzesz Żydów zamieszkujących Imperium Rosyjskie. Z powodu cenzury i antyżydowskiej polityki Petersburga tygodnik nie mógł jednak być wydawany w państwie carów. Tak powstał pomysł, by publikować go niedaleko rosyjskiej granicy, w niemieckim Lyck (dzisiejszy Ełk), uchodzącym za stolicę Mazur. Transgraniczna atrakcja Kupcy wyznania mojżeszowego pojawiali się tam już w XV wieku, w czasach krzyżackich. Jednak z powodu licznych restrykcji panujących w Prusach do XIX wieku żyli tam tylko nieliczni Żydzi. Zmieniła to liberalizacja przepisów w roku 1812, w czasach napoleońskich. Odtąd Żydów władze pruskie uznały za „obywateli państwa i krajowców”. Ich napływowi sprzyjał też rozwój kolei. A powstanie Cesarstwa Niemieckiego, dynamiczny rozwój przemysłu i transgraniczny handel napędzały koniunkturę. W roku 1890 było w 10-tysięcznym Ełku około trzystu Żydów, żyli też w całym powiecie. Zasiadali w radzie miejskiej, byli członkami towarzystw kulturalnych i sportowych, prowadzili sklepy, karczmy i apteki, handlowali m.in. końmi i ziemią, byli prawnikami i nauczycielami muzyki. W połowie XIX wieku postawili synagogę w centrum miasta. Jednak wielu raczej asymilowało się i uważało za Niemców niż myślało o wyjeździe do „ziemi ojców”, co propagował „Hamagid”. We Fromborku odkryto XVI-wieczny cyrkiel. Czy należał do Mikołaja Kopernika? Na terenie ogrodów kanonickich we Fromborku odnaleziono XVI-wieczny cyrkiel. To zaledwie jeden z kilku takich instrumentów znanych z terenu Polski, które stosowano w astronomii i geometrii. Czy ... Zmierzch społeczności Rabin Silberman oprócz „Hamagid” założył stowarzyszenie Mekice Nirdamim (Budzący Uśpionych), wydające rzadkie księgi w języku hebrajskim. Po jego śmierci tygodnikiem zajął się Gordon. Gdy i on zmarł, nowe szefostwo postanowiło przenieść najstarszy żydowski tygodnik – najpierw do Krakowa, potem do Berlina, a na koniec do Wiednia, gdzie przetrwał do roku 1903. Silberman i Gordon pozostali w Ełku na zawsze. Spoczęli na cmentarzu żydowskim w okolicach tzw. Góry Jerozolimskiej. Niestety kolejne lata przyniosły zagładę życia żydowskiego w mieście. Klęska Niemiec w I wojnie światowej, kryzys gospodarczy i wzrost nacjonalizmu wywołał nastroje antysemickie. W 1932 roku żydowski aptekarz zginął po tym, gdy ktoś wrzucił do jego mieszkania granat. Rządy Hitlera przynosiły kolejne ataki i szykany. Podczas Nocy Kryształowej w 1938 roku żydowskie sklepy splądrowano, a synagogę podpalono. Żydzi ratowali się, uciekając z miasta. Wielu skończyło jednak w obozach zagłady. Małżeństwu Slotowskim nie pomogła nawet emigracja do Szanghaju, który przyjmował jeszcze żydowskich imigrantów, gdy reszta świata nie chciała już o tym słyszeć. Warunki były trudne, Słotowscy nie przeżyli tam długo... Ani śladu po redaktorach Nawet cmentarz żydowski w Ełku, z grobami twórców „Hamagid”, nie przetrwał do dziś. Nekropolia została zaniedbana w epoce Niemiec hitlerowskich, a dokonała żywota w czasach Polski Ludowej. Znikła z powierzchni ziemi. Dzięki staraniom Huberta Górskiego i Adama Waszkiewicza oraz ich Fundacji Wsparcia Nauki i Biznesu w miejscu cmentarza postawiono w roku 2019 głaz z tablicą upamiętniającą ełckich Żydów. Następnie granice nieistniejącej już nekropolii obsadzono drzewami. Pozostały tajemnice. „Do dziś nie wiadomo, co stało się z macewami z cmentarza”, zaznacza Górski w rozmowie. Z relacji świadków wynika, że dotrwały na miejscu do końca II wojny światowej. Zdaniem Górskiego mogły zostać zatopione w latach 40. na bagiennych terenach przy rzece, ewentualnie wykorzystane samowolnie przez napływowych mieszkańców Ełku jako budulec lub użyte przez miejscowych kamieniarzy jako darmowe źródło surowca na nowe nagrobki. Źródła: Stanisław Achremczyk, „Ełk: dzieje miasta”, Edytor Wers, Olsztyn 2012, Ruth Leiserowitz, „Żydzi we wschodniopruskim miasteczku w XIX wieku – czynnik modernizacji”, w: „Ełcki przegląd historyczny”, nr 1/2014-2015, Podcast: Stacja kolejowa w Ełku jest ważna dla języka hebrajskiego. Stąd nowe słowa trafiały w świat, Rafał Żytyniec, Janusz Pilecki, „Ełk na tyłach historii czy w centrum nowoczesności?”, Muzeum Historyczne w Ełku, 2014, Wirtualny Sztetl, Historia społeczności (Ełk) Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
„Zakazana archeologia”. Jak rywal Indiany Jonesa został ojcem Thorgala
Popkultura płata rozmaite figle. Historyczny pierwowzór wroga Indiany Jonesa nie tylko był nazistą, ale też promował koncepcję o wikingach w Ameryce Południowej, którą znamy z serii o Thorgalu. Czy to czysty zbieg okoliczności?
W tym artykule: Kim naprawdę był rywal Indiany Jonesa Ekspansja skandynawskich konkwsitadorów „Ukryta historia” i „zakazana archeologia” Brunatne korzenie Thorgala? Zarówno na początku, jak i na końcu słynnych „Poszukiwaczy zaginionej Arki” pojawia się rywal Indiany Jonesa – René Belloq. Najpierw okrada głównego bohatera ze złotego idola ze świątyni południowoamerykańskiego ludu Chachapoya. Na koniec próbuje zaś przeniknąć tajemnicę Arki Przeznaczenia. Zabiera ją z nazistami na tajemniczą wyspę u wybrzeży Grecji. Zestawiając mapę z filmu z rzeczywistą, niektórzy fani Indiany Jonesa uznają, że to niewielka wyspa Christiani. Nieodległa od słynnej Santorini, ale niezamieszkała i nieskomunikowana ze słynną turystyczną atrakcją. Tak czy inaczej, wyspa stała się grobem Belloqa. Czy ten badacz renegat był czystym wymysłem filmowców? Kim naprawdę był rywal Indiany Jonesa René Belloq jest francuskim archeologiem, ale współpracującym z nazistami. Prowadzi wykopaliska m.in. w egipskim Tanis, domniemanym miejscu ukrycia Arki Przymierza wywiezionej z Jerozolimy. W latach 30. w Tanis faktycznie prowadził wykopaliska egiptolog z Francji. Był to niejaki Pierre Montet (1885–1966), mający na koncie wiele spektakularnych osiągnięć. Nie pracował jednak w Tanis z hitlerowcami, nie ciąży na nim podejrzenie o kolaborację z nazistami. Co innego francuski antropolog i ezoteryk Jacques de Mahieu (1915–1990). Miał poglądy zbieżne z hitlerowcami, a swoje prace poświęcił Ameryce Południowej. Jako pierwowzór Belloqa wymieniony jest na internetowej Indiana Jones Wiki. Prawdziwym życiorysem zajęli się naukowcy. Urodził się jako Jacques Girault. W latach 30. XX wieku ukończył studia na uniwersytecie w Aix-en-Provence. Związał się ze środowiskami skrajnie prawicowymi. Po klęsce Francji w wojnie z Hitlerem w roku 1940 nie tylko popierał kolaboracyjny rząd Vichy, ale i wstąpił do Legionu Ochotników Francuskich przeciw Bolszewizmowi (LVF). Służył ponoć nawet jako ochotnik w złożonej z Francuzów dywizji SS „Charlemagne”, która do ostatnich chwil III Rzeszy broniła bunkra Hitlera w Berlinie. Już pod nowym nazwiskiem de Mahieu twierdził, że we Francji wielokrotnie skazano go na śmierć. Ile było w tym faktów, ile autokreacji, nie można być pewnym. De Mahieu chciał bowiem zaistnieć jako bohater w nowym środowisku: wśród nazistów, którzy uciekli po wojnie do Argentyny za przyzwoleniem miejscowych władz. Ekspansja skandynawskich konkwsitadorów W Argentynie ukończył studia z filozofii, ekonomii i polityki na uniwersytetach w Mendozie i Buenos Aires. Pomagał też zaaklimatyzować się w Ameryce Południowej innym hitlerowcom. W pracy poświęcił się badaniom, które dziś możemy określić jako pseudonaukowe i naznaczone rasistowskimi teoriami. Tendencyjnie dopasowując do swoich kontrowersyjnych hipotez wyniki badań etnologów i archeologów, zaczął przekonywać o kolonizacji Ameryki Środkowej i Południowej przez wikingów, kilkaset lat przed przybyciem Krzysztofa Kolumba. Ta ekspansja skandynawskich konkwistadorów miała zacząć się od lądowania Jarla Ullmana, żeglarza ze Szlezwiku, w Zatoce Meksykańskiej w 967 roku. Okrzyknięty przez miejscowych białym bogiem Quetzalcoatlem, Pierzastym Wężem, podbijał kolejne połacie kontynentu. Dzieło wikinga kontynuowali następcy, zajmując m.in. Peru. Pod koniec XIII wieku miało żyć w Ameryce już 80 tysięcy wojowników o skandynawskich korzeniach! Mroczna przeszłość Borów Dolnośląskich. Zapomniane obozy II wojny światowej zdradzają tajemnice Zaginione fragmenty obozów pracy przymusowej i zapomniane miejsca pochówków jeńców znaleźli archeolodzy w Borach Dolnośląskich. W baraku w Ruszowie odkryto napis wskazujący, że przetrzymy... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mroczna-przeszlosc-borow-dolnoslaskich-zapomniane-obozy-ii-wojny-swiatowej-zdradzaja-tajemnice-c2c6dea.png" width="938" height="492" alt="Mroczna przeszłość Borów Dolnośląskich. Zapomniane obozy II wojny światowej zdradzają tajemnice" title="Mroczna przeszłość Borów Dolnośląskich. Zapomniane obozy II wojny światowej zdradzają tajemnice" /> „Ukryta historia” i „zakazana archeologia” De Mahieu wskazywał, że kolejnymi odkrywcami Ameryki rodem z Europy byli templariusze, kilka pokoleń przed Kolumbem. Takie prekolumbijskie kontakty nie są oczywiście kompletnie wykluczone, chociaż w przypadku rycerzy zakonnych brak na to twardych dowodów. O wikingach wiemy zaś, że z pewnością dotarli do wybrzeża Ameryki Północnej. Tyle że nie stała za tym żadna daleko posunięta kolonizacja kontynentu. Jacques De Mahieu widział to inaczej: w rasistowski sposób podkreślał wyższość Europejczyków i pomniejszał umiejętności rdzennych ludów Ameryki, jakby same niezdolne były do zbudowania zaawansowanej cywilizacji. Dowodów na wikińską konkwistę doszukiwał się w domniemanych inskrypcjach runicznych, w symbolice amerykańskich kultur prekolumbijskich, w opowieściach o jasnoskórych indiańskich plemionach. – Jacques de Mahieu jest autorem o wielu twarzach, czytanym przez różne grupy czytelników, których ścieżki tylko bardzo rzadko się pokrywały – wskazuje historyk idei i politolog prof. Stephane François w książce „Nazi Occultism: Between the SS and Esotericism”. Jak podkreśla, teorie ex-nazisty były i są podchwytywane przez wielu autorów zafascynowanych „ukrytą historią” oraz „zakazaną archeologią”, często nieświadomych rasistowskich podtekstów prac Francuza. Zdaniem badacza, echa sensacyjnych doniesień de Mahieu o obecności templariuszy w Ameryce widać w popularnych komiksach, m.in. w zeszycie „Mu – zaginione miasto” o przygodach Corto Maltese, autorstwa Hugo Pratta. Mezoamerykańskich wikingów znajdziemy zaś w kultowej serii o... Thorgalu. Brunatne korzenie Thorgala? Jak wskazuje prof. François, w komiksowym dziele napisanym przez Jeana Van Hamme i zilustrowanym przez Grzegorza Rosińskiego, mamy przecież do czynienia z wychowanym przez Wikingów „dzieckiem gwiazd”, potomkiem Atlantydów. Z bohaterem, który w odcinkach zogniskowanych wokół krainy Qa, trafia za Atlantyk, gdzie rządzi jego ojciec jako biały żywy bóg cywilizacji prekolumbijskiej. Czy profesor nie przesadza z owymi brunatnymi, rasistowskimi korzeniami Thorgala? Tak odniósł się do tego van Hamme w wypowiedzi z 2014 roku. – Przy tworzeniu scenariuszy inspirowałem się głównie opowieściami z dzieciństwa, chcąc zapewnić czytelnikowi dobrą zabawę. Wiem doskonale, że mity nordyckie, wskrzeszone przez opery Wagnera, zostały ponownie wykorzystane przez Hitlera, aby przekonać Niemców, jakoby to oni byli bogami, którzy mają rządzić światem. To nie jest tajemnica. Jeśli chodzi o skrajnie prawicowe odczytanie Thorgala, jest to po prostu błędna interpretacja. Thorgal nie jest wikingiem, sprzeciwia się ich brutalności i grabieżom. Dodajmy, że o prekolumbijskich odkrywcach Ameryki pisało wielu autorów, bardziej znanych od de Mahieu i wcześniej od niego. Ten zmarł w roku 1990 nie zostawszy milionerem, ani nigdy nie rozliczywszy się z nazistowską przeszłością. Skończył więc dużo lepiej niż René Belloq. Seria o „Thorgalu” wciąż się ukazuje, czerpiąc inspirację z wielu rozmaitych źródeł, mitologii i fantastycznych teorii. Podobnie jak seria filmów, gier, komiksów i książek o Indianie Jonesie. ŹRÓDŁA: Simon Fontvieille, „Thorgal ou le grand malentendu nordique”, na: https://www.lavie.fr/ma-vie/culture/thorgal-ou-le-grand-malentendu-nordique-20995.php, Stephane François, „Nazi Occultism: Between the SS and Esotericism”, Routledge 2023 - Nicholas Goodrick-Clarke, „Black Sun. Aryan Cults, Esoteric Nazism and the Politics of Identity”, New York University Press, 2001, https://indianajones.fandom.com/wiki/Ren%C3%A9_Emile_Belloq Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Księżna Jadwiga Śląska z Andechs jest czczona jako patronka Polski. Przewidziała śmierć swoich dwóch synów
Św. Jadwiga z Andechs, znana również jako św. Jadwiga Śląska zasłynęła ze swojej pobożności i licznych fundacji na rzecz Kościoła. Niektóre przejawy religijności księżnej budziły jednak zdziwienie nawet wśród duchowieństwa, a do tego jeszcze… negatywnie wpływały na jej relacje z synową.
W tym artykule: Fundatorka klasztorów i szpitali Jadwiga Śląska jako opiekunka ubogich Gorsząca pobożność Księżna, która potrafiła godzić Śmierć w opinii świętości Polska może się poszczycić dwiema władczyniami o imieniu Jadwiga, które zostały wyniesione na ołtarze. Bardziej znana jest bez wątpienia Jadwiga Andegaweńska, królowa Polski i żona króla Władysława II Jagiełły, którą w 1997 r. kanonizował papież Jan Paweł II w czasie mszy na krakowskich błoniach. Warto jednak pamiętać, że już w XIII wieku godności świętej dostąpiła Jadwiga z Andechs, żona księcia wrocławskiego i krakowskiego Henryka I Brodatego. Pobożna władczyni zapisała się w dziejach Śląska m.in. jako fundatorka kilkunastu kościołów, klasztoru cysterek w Trzebnicy i szpitala dla trędowatych w Środzie Śląskiej. Chociaż sama nigdy nie złożyła ślubów zakonnych, przez wiele lat żyła ze swoim mężem w celibacie, a ascetyczny tryb życia, który wiodła, budził jednocześnie podziw i… zgorszenie. Fundatorka klasztorów i szpitali Jadwiga Śląska przyszła na świat między 1174 a 1180 r. jako córka księcia Andechs i Meranii Bertolda IV i hrabianki Agnieszki von Rochlitz z dynastii Wettynów. Miała siedmioro rodzeństwa – księcia Meranii Ottona I, margrabiego Istrii Henryka, biskupa Bambergu Ekberta, arcybiskupa Kalocsy i patriarchę Akwilei Bertolda, Gertrudę, żonę króla Węgier Andrzeja II, Agnieszkę, żonę króla Francji Filipa II Augusta, oraz Matyldę, przełożoną klasztoru w Kitzingen. Dzieciństwo spędziła w klasztorze w Kitzingen koło Würzburga, w którym otrzymała staranne wykształcenie. Za wychowanie księżniczki odpowiadała przede wszystkim mniszka Petrussa (Petrissa), która została następnie pierwszą przełożoną założonego przez Jadwigę i jej męża klasztoru cysterek w Trzebnicy. Być może to właśnie Jadwigi dotyczyła wzmianka o zaręczynach niewymienionej z imienia córki Bertolda IV z Toljenem Nemaniczem, synem księcia Zahumla Mirosława, które zaaranżował 27 lipca 1189 r. cesarz Fryderyk Barbarossa, przeprawiając się przez Serbię w czasie III wyprawy krzyżowej. Zaplanowany na 24 kwietnia 1190 r. ślub pary ostatecznie się jednak nie odbył, a już między 1190 a 1192 r. Jadwiga została wydana za mąż za Henryka, syna księcia śląskiego Bolesława I Wysokiego (późniejszego księcia Henryka I Brodatego). Według żywotu św. Jadwigi małżeństwo to zostało zawarte, kiedy księżniczka miała 12 lat, a kiedy miała 13 lat i trzynaście tygodni wydała na świat pierwszego potomka. Ze związku Henryka i Jadwigi pochodziło siedmioro dzieci: Bolesław, Konrad Kędzierzawy, Henryk II Pobożny, Agnieszka, Zofia, Gertruda i nieznany z imienia syn, który być może nosił imię Władysław. Tajemnicza babka Łokietka. Mąż miał ją przywieźć z wyprawy krzyżowej Nosiła nietypowe wówczas imię, wydawała unikatową pieczęć, a według przekazów kronikarskich pochodziła aż z dalekiej Bułgarii. Historia księżnej opolsko-raciborskiej Wioli od lat fasc... Jadwiga Śląska jako opiekunka ubogich W 1201 r. mąż Jadwigi został księciem wrocławskim po śmierci swojego ojca Bolesława I Wysokiego. Rok później małżonkowie wspólnie ufundowali klasztor w Trzebnicy, do którego 13 stycznia 1203 r. przybyły cysterki z Bambergu. Budowa zespołu klasztornego z kościołem trwała do 1219 r. i – jak pisał Jan Długosz – w czasie trwania prac „księżna św. Jadwiga nie pozwalała wykonywać wyroku na żadnym złoczyńcy, splamionym jakąkolwiek zbrodnią, a skazanym na karę śmierci przez księcia Henryka lub jego urzędników i sędziów”. Mieli oni odpokutować swoje winy, angażując się w pracę przy budowie trzebnickiej świątyni. W 1212 r. do klasztoru tego wstąpiła najmłodsza córka Jadwigi Gertruda, która po śmierci mniszki Petrussy została jego przełożoną. Księżna zorganizowała również wędrowny szpital dla ubogich, a także ufundowała kilkanaście kościołów parafialnych, szpital Świętego Ducha we Wrocławiu oraz szpital dla trędowatych w Środzie Śląskiej. Kiedy zaś w latach 1221–1222 na Śląsku doszło do powodzi, a następnie klęski głodu, doprowadziła do obniżenia danin w swych dobrach, aby ulżyć cierpiącej ludności. Gorsząca pobożność Po narodzinach najmłodszego syna Jadwiga postanowiła żyć w celibacie, do którego udało jej się również namówić męża. W 1209 r. we Wrocławiu małżonkowie złożyli śluby czystości przed biskupem Wawrzyńcem, po których Henryk zapuścił brodę, zyskując wśród poddanych przydomek Brodatego. Już kilka lat wcześniej księżna zaczęła wieść ascetyczny tryb życia – stosowała surowe posty, spała na gołych deskach, unikała wytwornych strojów i chodziła boso niezależnie od pogody. Asceza Jadwigi wywoływała niepokój nawet wśród śląskiego duchowieństwa. Jak głosi legenda, kiedy spowiednik doradził jej, aby nosiła buty przynajmniej w czasie największych mrozów, księżna dostosowała się do prośby… nosząc ze sobą buty przywieszone na sznurku. Chociaż synowa Jadwigi Anna Przemyślidka, żona Henryka II Pobożnego, także była znana ze swojej pobożności i ufundowała kilka śląskich klasztorów, stosunki między księżnymi nie układały się najlepiej. W trosce o zbawienie syna i synowej Jadwiga miała narzucać małżonkom, kiedy mogą ze sobą współżyć, a kiedy nie, oraz wtrącać się do wychowania ich dzieci. W legendzie obrazowej o św. Jadwidze można zobaczyć następującą scenę: żona Henryka I Brodatego kąpie swojego wnuka Bolesława (późniejszego księcia Bolesława Rogatkę) w wodzie, w której wcześniej obmywały swoje nogi mniszki, a przerażona księżna Anna zakrywa twarz rękoma. Zapewne to dzięki staraniom Jadwigi jej wnuczki Elżbieta, Agnieszka i Jadwiga zostały oddane na wychowanie do trzebnickiego klasztoru, a następnie – już po jej śmierci – dwie ostatnie złożyły śluby zakonne. Księżna, która potrafiła godzić Księżna nie angażowała się mocno w sprawy polityczne, chociaż niejednokrotnie zdarzało jej się łagodzić rodzinne spory. Kiedy w czasie wiecu w Spytkowicach w 1229 r. Henryk Brodaty został pojmany i uwięziony w Płocku przez księcia Konrada Mazowieckiego, z którym rywalizował o władzę w dzielnicy krakowskiej, Jadwiga przybyła do Płocka jako mediatorka pomiędzy mężem i jego kuzynem. „W jej obecności bowiem książę Mazowsza Konrad zaniechał wszelkiej zawziętości, jaką pałał, i jakby zwyciężony i ogarnięty jakimś strachem, przyrzekł spełnić wszystkie jej życzenia i prośby” – opisywał to zdarzenie dwa wieki później Jan Długosz w swoich „Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”. Ostatecznie książę wrocławski odzyskał wolność za cenę rezygnacji z ubiegania się o władzę w Krakowie. Po roku uzyskał jednak od papieża Grzegorza IX zwolnienie od zawartej pod przymusem przysięgi i już w 1231 r. zajął ziemię krakowską. Jadwiga podchodziła zapewne z rezerwą do planów męża, który dążył do zjednoczenia państwa polskiego i – jak głosi „Kronika polsko-śląska” – liczył na to, że w niedalekiej przyszłości jego syn zdobędzie królewską koronę. Z całą pewnością zaś ogromnym ciosem była dla niej klątwa, którą na początku 1238 r. biskup wrocławski Tomasz I obłożył Henryka I Brodatego za zniszczenie dóbr kościelnych. Wyklęty władca zmarł 19 marca 1238 r. w zamku w Krośnie Odrzańskim. Jadwiga nie zgodziła się odwiedzić objętego anatemą małżonka, kiedy, leżąc na łożu śmierci, zabiegał o spotkanie. Nie przybyła też na jego pogrzeb, a nawet karciła zakonnice za to, że nie umieją pohamować rozpaczy po śmierci księcia. Po owdowieniu (według innej wersji jeszcze za życia męża) zamieszkała na stałe w klasztorze w Trzebnicy, lecz nigdy nie zdecydowała się na przyjęcie ślubów zakonnych. Śmierć w opinii świętości Los okrutnie doświadczył Jadwigę, ponieważ przeżyła sześcioro swoich dzieci. Jej najstarszy syn Bolesław zmarł między 1206 a 1208 r., a w 1213 r. młodszy Konrad zmarł w wyniku nieszczęśliwego wypadku na polowaniu. Śmierć syna, którą Jadwiga ponoć przeczuła, zbiegła się zresztą w czasie tragicznym zgonem jej siostry, królowej Węgier Gertrudy, zamordowanej przez grupę węgierskich magnatów. W młodym wieku zmarły też córki księżnej Agnieszka i Zofia, a także jej najmłodszy syn, którego rodzice zaręczyli z Agnieszką, córką króla Czech Przemysła Ottokara I. Pod koniec życia przyszło jej się zaś zmierzyć z kolejnym dramatem, czyli tragiczną śmiercią syna Henryka II Pobożnego w bitwie z Tatarami pod Legnicą 9 kwietnia 1241 r. Jadwiga znalazła schronienie na czas bitwy w zamku w Krośnie Odrzańskim i to właśnie tam zastała ją tragiczna wiadomość. Według żywotu św. Jadwigi już dwa dni przed przybyciem gońca z Legnicy księżna powiedziała do jednej z mniszek: „Demundis, chcę ci powiedzieć, że straciłam syna. Mój jedyny syn uleciał ode mnie jak ptak i nigdy na tym świecie już go nie ujrzę”. Księżna Jadwiga z Andechs zmarła 14 października 1243 r. w Trzebnicy i została pochowana w trzebnickim kościele klasztornym. Według legendy w czasie uroczystości pogrzebowych doszło do wydarzenia, które utwierdziło mniszki w przekonaniu, że miały do czynienia ze świętą. „Jej ciało, które za życia było pożółkłe i wybladłe, wyniszczone wyrzeczeniami i postami, po śmierci, jako ciało uwielbione zajaśniało pięknością” – pisał Jan Długosz na podstawie żywotu św. Jadwigi. Na kartach swojej kroniki tak podsumowywał on życie księżnej: „Żyjąc przez 28 lat w celibacie, uchroniła ciało i duszę przed wszelkimi pokusami i – co musi budzić podziw w umysłach ludzi – wśród cierni łoża małżeńskiego wraz ze swym najjaśniejszym małżonkiem, wspomnianym Henrykiem, rozkwitła jak lilia i jak złoto poddane próbie ognia, przez cały wspomniany czas nie zapłonęła żarem namiętności”. Skarb średzki. Jak odkryto jeden z najcenniejszych skarbów w Europie? Niesamowity średniowieczny skarb średzki, zamiast trafić w całości do muzeum, zasilił kieszenie peerelowskich cwaniaków, cinkciarzy i paserów. Poszukiwania skarbu opatrzono kryptonimem „K... Proces kanonizacyjny Jadwigi rozpoczął się już ok. 1260 r., po tym, jak trzebnicki klasztor odwiedził legat papieski Anzelm. 26 marca 1267 r. w kościele dominikanów w Viterbo papież Klemens IV wyniósł ją na ołtarze, a 17 sierpnia 1267 r. w Trzebnicy odbyły się polskie uroczystości kanonizacyjne. Od tego czasu Jadwiga czczona była jako patronka Śląska, a wkrótce stała się także jedną z patronek Polski. Szczególnym sentymentem darzył ją książę brzeski Ludwik I, z którego inicjatywy w 1353 r. powstał bogato ilustrowany „Kodeks lubiński”, zawierający m.in. dwa żywoty św. Jadwigi, jej genealogię oraz modlitwę do władczyni. W 1680 r. król Polski Jan III Sobieski i królowa Maria Kazimiera doprowadzili z kolei do rozszerzenia przez papieża Innocentego XI kultu św. Jadwigi na cały Kościół katolicki. Relikwie świętej księżnej znajdują się zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. W 1746 r. król Prus Fryderyk II Wielki uczynił ją patronką ufundowanej przez niego katedry w Berlinie, w której skarbcu do dziś znajduje się XVI-wieczny relikwiarz św. Jadwigi. W 1924 r. klasztor w Andechs, z którego pochodziła władczyni, otrzymał od arcybiskupa wrocławskiego, kardynała Adolfa Bertrama, drzazgę z jej głowy. Niewielkich rozmiarów relikwiarz ze szczątkami Jadwigi odkryto z kolei w jej sarkofagu w czasie prowadzonych w marcu 2020 r. prac renowacyjnych. Przypadające na 16 października wspomnienie liturgiczne księżnej jest zaś od 2010 r. obchodzone jako Święto Województwa Dolnośląskiego. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Bardziej tajemnicza niż Bursztynowa Komnata. Gdzie jest bursztynowa korona króla Sobieskiego?
O tajemniczej koronie wspominają XVIII-wieczne źródła. Historycy spierają się, czy zaginiony dar od gdańszczan miał wyleczyć chorowitego króla czy… rozjaśnić mu życie? Bursztynowa korona Jana Sobieskiego zaginęła w mrokach historii. Wciąż może jednak być szansa na jej odnalezienie.
W tym artykule: Problemy zdrowotne króla Jana Fiasko polityki bałtyckiej Tajemnicza bursztynowa korona króla Sobieskiego Świecznik lub żyrandol? „Gdańszczanie niedaleko wsi Steżycy w województwie pomorskim, gdzie się rzeka Rodona z jeziora wylewa, zakupili kawał bursztynu białego, z którego wyrobioną koronę darowali Janowi III królowi”. Taką relację można przeczytać w wydanym w Zamościu „Kalendarzu polskim i ruskim na Rok Pański 1768”. Niestety, wydawnictwo to nie podaje więcej szczegółów o mimochodem wspomnianym skarbie sprzed lat. Po samym podarku zaś ślad zaginął, Jest jeszcze bardziej nikły niż po słynnej Bursztynowej Komnacie. Czy Sobieski faktycznie dostał koronę z jantaru od mieszkańców Gdańska? Jeśli tak, to dlaczego? A może to jedno wielkie nieporozumienie? Problemy zdrowotne króla Jana Jako miłośnik antyku Jan III Sobieski z pewnością słyszał nie tylko o obsesji starożytnych Rzymian na punkcie piękna i niezwykłości bursztynu, lecz także o przypisywanych mu leczniczych właściwościach. Złoty kamień miał przeciwdziałać chorobom umysłowym, problemom z oddawaniem moczu, leczyć choroby uszu i zwalczać febrę. Jantar uważano za amulet. Jan III Sobieski nie miał zaś żelaznego zdrowia. Miewał silne bóle głowy i gorączki, cierpiał na nadwagę, nabawił się syfilisu. Ten ostatni zwalczano wówczas m.in. silnie toksyczną maścią rtęciową, dewastującą cały organizm. Władca potrzebował cudu, by wrócić do zdrowia. Mógł więc próbować także domniemanych leczniczych właściwości bursztynu. Zwłaszcza w Gdańsku. Fiasko polityki bałtyckiej Monarcha wjechał do miasta uroczyście 1 sierpnia 1677 roku i został tam pół roku. Myślał wówczas dużo nad tzw. polityką bałtycką. Miał plan, by wspólnie ze Szwecją – niedawnym wrogiem państwa polsko-litewskiego – podporządkować ponownie Rzeczypospolitej krnąbrne Prusy Książęce. Jan III słusznie diagnozował, że należało odzyskać kontrolę nad tym bogatym i strategicznie ważnym rejonem. Ambicje pruskie zaś mogą przysporzyć Polsce w przyszłości wielkich kłopotów. Niestety, z polityki bałtyckiej Sobieskiego nic nie wyszło. Stało się tak z powodu opieszałości Szwedów oraz tradycyjnej niechęci szlachty do finansowania wojen. Dar od gdańszczan dostał więc nie z racji sukcesów międzynarodowych, lecz ze względu na włączenie się w spór lokalny. „Został zaangażowany w nabrzmiewający już od lat konflikt społeczno-konfesyjny. Walkę między plebejskimi cechami rzemieślniczymi, głównie wyznania luterańskiego, z patrycjuszowską Radą Miasta obsadzoną przeważnie przez kalwinistów. Monarcha lawirował między obydwoma obozami, ostatecznie jednak przychylając się, nie bez gratyfikacji pieniężnej, do ustrojowego status quo Gdańska reprezentowanego przez rajców. W ramach moderacji tego konfliktu Jan III otrzymywał od Gdańszczan wiele prezentów, a wśród nich znalazł się podarek niezwykły, kosztowny i zagadkowy”, pisał historyk sztuki dr Paweł Freus. Tajemnicza bursztynowa korona króla Sobieskiego O wyrzeźbionej z jednej bryły koronie z bursztynu, bo o niej mowa, niewiele więcej wiadomo. Wśród badaczy tematu krążą natomiast różne hipotezy dotyczące ewentualnych autorów tego dzieła sztuki. Pierwsza zakłada, że wykonał ją znany bursztynnik Christoph Maucher, wykonujący zlecenia dla wielu europejskich dworów. Do dziś podziwiać można m.in. wykonaną przez niego 40-centymetrową bursztynową szkatułę, przechowywaną w Muzeum Zamkowym w Malborku. Sęk w tym, że w samym Gdańsku Maucher miał wielu wrogów, którzy uważali go za przybłędę działającego wbrew regułom, poza właściwym cechem rzemieślniczym. Niektórzy pomysł na koronę dla Jana III chcieliby wiązać z postacią Andreasa Schlütera, pracującego dla Sobieskich w Wilanowie i Żółkwi, późniejszego projektanta Bursztynowej Komnaty. W 1677 roku był on jednak ledwie nastolatkiem, bez wielkich prac na koncie. Poza tym mówimy o barokowym rzeźbiarzu i architekcie, nie wyspecjalizowanym bursztynniku. Ciekawsze, że w zbiorach krakowskiego Muzeum Czartoryskich znajduje się bursztynowy ołtarzyk polowy, używany ponoć królów Jana II Kazimierza oraz Jana III Sobieskiego, a uchodzący za dzieło gdańskiego mistrza Michela Redlina. Może to on wykonał także wspomnianą koronę. Świecznik lub żyrandol? Jakkolwiek było, niepokojący jest fakt, że dar gdańszczan przepadł jak kamfora. Nie figuruje w spisach królewskiego inwentarza. Można się zastanawiać czy ta bursztynowa korona króla Sobieskiego w ogóle istniała. Tym ciekawiej brzmi teoria, którą podzielił się dr Paweł Freus. Zdaniem badacza trudno sobie wyobrazić, by monarcha przyjął od poddanych niskiego urodzenia królewskie insygnium. Zwraca jednak uwagę, że koronami określano kiedyś... duże wieloramienne świeczniki. „Christoph Maucher wykonał w 1682 roku z bursztynu dwa gerydony [stoliki; przyp. red.] ze świecznikami, sześć lat później Michel Redlin sporządził dwunastoramienny żyrandol, a więc – w terminologii staropolskiej – »koronę« właśnie!”, pisał historyk. Jak wyglądał bohaterski król Szkocji? Pierwsza taka trójwymiarowa rekonstrukcja Jest to najbardziej realistyczna podobizna króla Szkocji Roberta I Bruce’a. Powstała w oparciu o laserowy skan 3D czaszki tego władcy. Jego postać spopularyzowano w filmie „Waleczne serce€.. To może tłumaczyć, dlaczego dotąd nie udało się odnaleźć daru gdańszczan dla Jana III. Szukano królewskiej korony, a nie świecznika lub żyrandola. Ten mógł z rąk króla trafić w darze np. na dwór jakiegoś magnata lub do klasztoru. Albo padł łupem zaborców, plądrujących wielokrotnie Rzeczpospolitą, gdy minęły czasy jej świetności i potęgi, definitywnie zakończonej po rządach Jana III. ŹRÓDŁA: Karol Józef Teofil Estreicher, „Bibliografia polska”, Tom 15, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1897; Paweł Freus, „»Korona« z bursztynu króla Jana III Sobieskiego a bursztyn w kulturze Rzeczypospolitej do połowy XVIII wieku”; Pliniusz Starszy, „Historia naturalna”, Ossolineum, Wrocław 1961, Robert Pytlos, „Bursztynowa terra incognito”; Hanna Widacka, „Dolegliwości zdrowotne Jana III Sobieskiego”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.