Jedzenie decyduje o kierunku wakacji? Ten trend podróżowania podbija serca Polaków
Podróżowanie już dawno przestało ograniczać się wyłącznie do zwiedzania zabytków czy relaksu na plaży. Coraz więcej osób wybiera kierunki i planuje wyjazdy z myślą o doświadczeniach, które angażują wszystkie zmysły. „Foodie travel” staje się jednym z najważniejszych trendów we współczesnej turystyce – również wśród Polaków, którzy coraz częściej traktują kulinaria jako centralny element podróży.
Od ulicznych stoisk z jedzeniem, przez rodzinne bistro, aż po restauracje wyróżnione w przewodniku Michelin – kuchnia staje się dziś jednym z najważniejszych narzędzi poznawania kultury danego regionu. Turyści poszukujący autentycznych doznań kulinarnych, określani mianem „foodies”, traktują smak, zapach, teksturę i sposób podania potraw jako integralną część podróżniczego doświadczenia. W efekcie coraz częściej zapisują się na warsztaty gotowania, odwiedzają lokalne targowiska, winnice czy tradycyjne gospodarstwa rolne, aby lepiej zrozumieć pochodzenie produktów i techniki przygotowywania potraw. Takie doświadczenia pozwalają nie tylko na głębszy kontakt z lokalną kulturą, lecz także sprawiają, że po powrocie z podróży wielu turystów próbuje odtworzyć poznane receptury we własnej kuchni, przenosząc fragment odwiedzanego miejsca do codziennego życia. Foodie travel rośnie w siłę. Kulinarne podróże napędzają turystykę Podróże kulinarne należą dziś do najszybciej rozwijających się segmentów globalnej turystyki, co potwierdzają zarówno analizy rynkowe, jak i preferencje samych podróżnych. Z raportu Grand View Research wynika, że wyjazdy skoncentrowane na doświadczeniach gastronomicznych oraz zakupach lokalnych produktów będą w latach 2025-2030 rosły w tempie sięgającym 9,5% rocznie. Równocześnie badanie Marriott International „New Luxe Landscapes” pokazuje, że aż 88% zamożnych turystów uznaje możliwość odkrywania nowych smaków i kulinarnych tradycji za istotny element planowania podróży. Jak zauważają specjaliści, rosnące zainteresowanie takimi formami wyjazdów wynika m.in. z popularności międzynarodowych programów kulinarnych i podróżniczych, które inspirują turystów do poznawania świata poprzez smak i lokalne tradycje. Z kolei badanie World Food Travel Association wskazuje, że dla 83% respondentów doświadczenia związane z jedzeniem i napojami pozostawiają trwałe, pozytywne wrażenie na temat odwiedzanego miejsca, często silniejsze niż zwiedzanie klasycznych atrakcji turystycznych. – Smak to najszybszy sposób, by poznać nowe miejsce. Jedna potrawa potrafi powiedzieć więcej niż niejeden przewodnik turystyczny – podkreśla Katarzyna Hauton, Group Brand Manager w eSky.pl, wskazując, że podróże kulinarne stają się coraz ważniejszym elementem city breaków i wyjazdów typu slow travel. W praktyce przekłada się to na rosnącą popularność degustacji win, serów czy czekolady, a także immersyjnych doświadczeń, takich jak wspólne zakupy na targu z lokalnym kucharzem lub wizyty w gospodarstwach produkujących regionalne specjały, co pozwala turystom wejść w bezpośredni kontakt z codzienną kulturą odwiedzanego miejsca. Którzy podróżni najczęściej stają się „foodies”? Rosnące znaczenie kulinariów w planowaniu wyjazdów potwierdzają również najnowsze dane branżowe. Z raportu Hilton Trends Report 2025 wynika, że doświadczenia gastronomiczne stały się obecnie drugim (zaraz po zakwaterowaniu) najważniejszym elementem budżetu podróżnych. Co więcej, aż połowa ankietowanych deklaruje, że rezerwuje stoliki w restauracjach jeszcze przed wylotem, traktując wizyty w lokalach jako integralną część podróży, a nie spontaniczne uzupełnienie programu zwiedzania. W efekcie wyjazdy coraz częściej konstruowane są wokół degustacji, warsztatów kulinarnych czy spotkań z szefami kuchni. Jak zauważa Duncan Greenfield-Turk z Global Travel Moments: „Wycieczki kulinarne, immersyjne doświadczenia gastronomiczne i możliwość bezpośredniego kontaktu z szefami kuchni nagrodzonymi gwiazdkami Michelin stają się integralną częścią wielu planów podróży”, ponieważ turyści poszukują dziś autentycznego kontaktu z lokalną kulturą – czy to podczas zakupów, czy wizyty w prywatnym domu, gdzie uczą się przygotowywania tradycyjnych potraw. Trend ten szczególnie widoczny jest wśród millenialsów i przedstawicieli generacji X, którzy chętnie eksperymentują z lokalnymi smakami, ale coraz częściej angażuje również rodziny wielopokoleniowe oraz osoby podróżujące solo, dla których aktywności kulinarne stanowią okazję do integracji. Gdzie Polacy jeżdżą na kulinarne wakacje? Na kulinarnej mapie preferencji Polaków niezmiennie dominują Włochy, gdzie weekendowe wypady na pizzę, espresso czy świeże produkty kupowane bezpośrednio na targach stały się niemal osobną kategorią podróży. Równie dużą popularnością cieszy się Hiszpania – zwłaszcza Barcelona – przyciągająca miłośników tapas, paelli czy churros. Coraz częściej wybierana jest także Kopenhaga, w której gastronomia wpisuje się w ideę hygge, łącząc sezonowe produkty z celebracją codziennych przyjemności. Z kolei Maroko kusi podróżnych złożonością smaków wynikającą z połączenia wpływów afrykańskich, arabskich i śródziemnomorskich. Jak podkreśla Katarzyna Hauton z eSky Group: „Moda na odkrywanie nowych smaków widoczna jest również w mediach społecznościowych, a rekomendacje influencerów czy rankingi restauracji inspirują do odkrywania świata”, co znajduje odzwierciedlenie także w rosnącej popularności tzw. grocery store tourism – czyli odwiedzania lokalnych sklepów spożywczych w poszukiwaniu produktów niedostępnych w Polsce. Źródła: Travel Weekly, eSky.pl Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polska kuchnia wśród najlepszych na świecie. Wyprzedzamy USA, Koreę i Europę Wschodnią
Choć my, Polacy, uwielbiamy rodzimą kuchnię, raczej nie myślimy o niej jako o jednej z najlepszych na świecie. Tu do głowy przychodzą raczej takie klasyki jak kuchnia włoska, francuska czy japońska. Ale to się może wkrótce zmienić, bo nasza kuchnia jest coraz bardziej doceniana za granicą. Internetowy portal Taste Atlas opublikował właśnie ranking najlepiej ocenianych kulinarnych tradycji świata. I Polska jest w nim bardzo wysoko.
Taste Atlas specjalizuje się w rozbudowanych rankingach opartych na ogromnych ilościach danych o upodobaniach użytkowników. Portal ma ambicje bycia globalną encyklopedią produktów kulinarnych i potraw. Jego autorzy chwalą się, że zgromadzili dane o ponad 10 tysiącach potraw i napojów i wciąż opracowują kolejne. Kuchnia polska znalazła się w rankingu „100 Best Cuisines in the World” (sto najlepszych kuchni świata) na lata 2025/26. Kuchnia polska wśród najlepszych Kuchnia polska zajęła bardzo wysoką pozycję w rankingu – miejsce 14. Taste Atlas podkreśla, że do ułożenia zestawienia użyto aż 590 228 opinii użytkowników, którzy ocenili w sumie 18 912 dań, napojów i produktów. Z naszej części Europy wyprzedziła nas jedynie Serbia, której kuchnia znalazła się na 12. miejscu. Nasza kuchnia okazała się lepsza niż na przykład: wietnamska (16. miejsce), koreańska (19. miejsce), gruzińska (21. miejsce) czy węgierska (22. miejsce). Tuż za nami uplasowały się USA, a tuż przed – Indie. Obecność wśród tak znanych i kochanych światowych kuchni to dla Polski niewątpliwie powód do dumy. Najwyraźniej setki tysięcy ludzi z całego świata coraz bardziej lubią nasze jedzenie. A co doceniają najbardziej? Kuchnia polska – co świat lubi u nas najbardziej? Wizytówka kuchni polskiej na Taste Atlas jest wyjątkowo ciekawa. Wśród „must try” – produktów i potraw, których koniecznie trzeba spróbować – znajdziemy zarówno klasyki, jak i niszowe produkty regionalne konkretnych wytwórców. I tak np. truskawka kaszubska czy miód wrzosowy z Borów Dolnośląskich figurują obok pierogów. Ale mała wizytówka to dopiero początek informacji o Polsce na Taste Atlas. Wszystkim kategoriom produktów można przyjrzeć się bliżej. I tak najlepsze i najpopularniejsze polskie przysmaki to kolejno: pączki, pierogi, babka, gołąbki, sernik i szarlotka. Wśród polecanych produktów regionalnych królują napoje wyskokowe małych, rzemieślniczych producentów – ale i sery (szczególnie oscypki), kabanosy, powidła oraz kraftowe czekolady. Wśród polecanych restauracji w całej Polsce królują oczywiście te z bogatą ofertą rodzimej kuchni, jak np. Stary Dom w Warszawie, Pod Baranem w Krakowie, a nawet Żywe Muzeum Piernika w Toruniu. Czy to obiektywny obraz kuchni polskiej? Zapewne nie, ale ranking jest pozytywną wizytówką naszego kraju i z pewnością przyciągnie niejednego foodie ze świata. Na szczycie: oto najlepsze kuchnie świata Najlepsze kuchnie świata to według Taste Atlas kolejno: włoska, grecka i peruwiańska. Trzecie miejsce Peru to niewątpliwie spore zaskoczenie, szczególnie z europejskiego punktu widzenia. Miejsca od 4. do 10. zajmują: Portugalia Hiszpania Japonia Turcja Chiny Francja Indonezja Źródło: Taste Atlas Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kimchi ma nową supermoc. Wspomaga nie tylko nasz mikrobiom – także inny, kluczowy układ organizmu
Najnowsze badania sugerują, że kimchi – tradycyjna koreańska kiszona kapusta – może wspierać układ odpornościowy. Od dawna wiadomo, że korzystnie wpływa na zdrowie jelit, a teraz pojawiły się dowody na jej bezpośredni wpływ na funkcjonowanie komórek odpornościowych.
Kuchnia koreańska bez kimchi nie istnieje. Kiszonkę tę znajdziemy niemal w każdej potrawie. Jest zjadana na surowo jako dodatek, gotowana w niezliczonej ilości przepisów, dodawana do zup, mięs, naleśników czy ryżu. Przeważnie składa się z: kapusty pekińskiej, rzodkwi, ogórka, szczypioru i czosnku, przyprawionych dużą ilością sproszkowanych ostrych papryczek gochugaru i sfermentowanych. Jej dobroczynny wpływ na mikrobiotę jelit jest od dawna znany. Pojawiły się jednak dowody także na to, że może wspierać odporność. Jak wyglądało badanie kimchi? Przeprowadzili je – a jakże – naukowcy z Korei Południowej. W 12-tygodniowym eksperymencie uczestniczyło 13 osób z nadwagą. Zostali podzieleni na trzy grupy: placebo oraz dwie grupy otrzymujące różne rodzaje sproszkowanego, zamkniętego w kapsułkach kimchi. Jedno było fermentowane naturalnie, drugie z użyciem wyselekcjonowanej kultury bakterii. Dzienne dawki w kapsułkach odpowiadały 30 gramom świeżego kimchi. Przed i po badaniu pobierano próbki krwi, analizując aktywność różnych typów komórek odpornościowych. Kimchi – selektywny wzmacniacz odporności Stwierdzono, że kimchi zwiększa aktywność tzw. komórek prezentujących antygeny (APC). W układzie odpornościowym odpowiadają one za rozpoznawanie patogenów i przekazywanie informacji limfocytom T. To jednak nie wszystko – po kimchi wzrosła także aktywność genów ułatwiających przekazywanie sygnałów między APC a limfocytami T i ekspresja genów samych limfocytów T, dzięki czemu szybciej reagowały na bodźce. Podobnych efektów nie zaobserwowano w innych rodzajów komórek odpornościowych. To dobrze, bo wygląda na to, że kimchi wzmacnia odpowiedź immunologiczną bez ryzyka nadmiernego stanu zapalnego. Oba rodzaje kimchi były skuteczne, choć to fermentowane kulturą starterową działało nieco silniej. W grupie placebo nie odnotowano zmian. Nie tylko kimchi: supermoce produktów fermentowanych Wyniki badania są obiecujące. Kimchi może mieć znaczenie dla ochrony przed mikroorganizmami, odpowiedzi na szczepienia i regulacji zapalenia. Naukowcy podkreślają jednak, że eksperyment przeprowadzono na małej próbie i z pewnością potrzeba dalszych badań. Mimo to dał wgląd w mechanizmy wpływu produktów fermentowanych na układ odpornościowy. Kimchi należy do całej gamy setek produktów fermentowanych, które są coraz intensywniej badane i mogą mieć korzystny wpływ na zdrowie. Są to m.in.: jogurt, kefir, kiszona kapusta, miso czy kombucha. Ich działanie zależy od składu mikroorganizmów, metody fermentacji i indywidualnego mikrobiomu jelitowego. Dlatego najlepiej spożywać różne ich rodzaje. Nie ma oficjalnych zaleceń dotyczących ilości, ale dawka użyta w badaniu – równowartość 30 g kimchi dziennie – jest łatwa do włączenia do diety. Wystarczy eksperymentować z różnymi smakami i stopniowo budować korzystne nawyki wpływające na zdrowie jelit i układu odpornościowego. Źródło: NPJ Science of Food Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Saloniki to kulinarna stolica Grecji. Nie brak tu też unikatowych zabytków
W tym najsmaczniejszym mieście Grecji każdy spacer kończy się ucztą trwającą w nieskończoność. Saloniki kuszą piekarniami, kawiarniami, restauracjami i bazarami.
Spis treści: Idealny początek dnia Palec Arystotelesa Z widokiem na Olimp Dusza miasta Zupa dobra na wszystko Saloniki – informacje praktyczne Wiedziałam, że to kulinarna stolica Grecji, gdzie je się dużo i smacznie. Słyszałam też, że Saloniki nie są typowym ładnym miastem. Mają gęstą zabudowę i zabytki wciśnięte między współczesną architekturę. Wreszcie że wystarczy na nie jeden dzień, a potem warto jechać dalej – do klasztorów w Meteorach, na Półwysep Chalcydycki czy górę Olimp. Tymczasem spędziłam tu długi weekend i żałuję, że nie mogłam zostać dłużej. Idealny początek dnia Poranki w Salonikach pachną bougatsą, obłędnie chrupkim ciastem filo nadziewanym zwykle serem, szpinakiem lub mięsem. Aby jej spróbować, odwiedzam Bougatsa Bantis, kultową piekarnię założoną w 1969 r. w dzielnicy Panagia Faneromeni. Dziadek obecnego właściciela, który przybył do Salonik z tureckiej Kapadocji w ramach wymiany obywateli po odzyskaniu przez Grecję niepodległości, przywiózł ze sobą przepis na nią i zaczął sprzedawać jako street food. Dziś jego wnuk Philipos Bantis jest jedną z dwóch osób w Salonikach, które wciąż potrafią własnoręcznie wytwarzać filo – uczy tej sztuki innych. Jej sekret tkwi w takim rozciągnięciu ciasta, żeby uzyskało grubość kartki papieru. Kiedy podglądam Philiposa, wydaje mi się to dziecinne proste, jednak kiedy sama próbuję – płat rwie się i dziurawi. – Dlatego ludzie wolą kupować gotowe filo – żartuje mistrz i dodaje, że oryginalna bougatsa powinna się składać z aż 25 jego warstw. W piekarni dostaniemy 15 rodzajów tego ciastka, ja wybieram tradycyjne – bez nadzienia. Jest jeszcze ciepła, pachnie cynamonem, a po pierwszym kęsie już rozumiem, skąd uwielbienie Greków do takiej wersji śniadania. Palec Arystotelesa Rzeźba tego jednego z największych filozofów wszech czasów ozdabia chyba najbardziej reprezentacyjny plac miasta, który nosi jego imię. Ponoć pogłaskanie dużego palca u stopy mędrca przynosi powodzenie w egzaminach i gwarantuje przenikliwość umysłu. A Saloniki to miasto studentów z największym uniwersytetem w Grecji, dlatego zawsze przy pomniku ustawia się kolejka chętnych. Miasto położone jest w granicach starożytnej Macedonii, kraju Filipa II, a potem jego syna Aleksandra Wielkiego, którego nauczycielem był właśnie Arystoteles. Filozof urodził się niedaleko Salonik, zaś one same zostały nazwane na cześć Tessaloniki, przyrodniej siostry Aleksandra. Podobno kobieta nie mogła przeboleć śmierci brata i z rozpaczy zamieniła się w syrenę. Pytała potem marynarzy, czy jej brat żyje, a jeżeli ci odpowiadali, że nie – zatapiała ich statki. Pomnik Aleksandra znajduje się po sąsiedzku, na promenadzie, która ciągnie się przez prawie 6 km, a zaczyna w porcie, przy muzeach: fotografii i sztuki współczesnej. Z widokiem na Olimp Promenada jest sercem i salonem Salonik otwierającym się na Zatokę Salonicką, skąd przy dobrej pogodzie widać siedzibę Bogów – Olimp. Przysiadam w jednej z restauracji skuszona zapachem kawy i kolouri – sezamowego obwarzanka, kolejnego kultowego przysmaku jeszcze z czasów bizantyjskich. A potem, spacerując wzdłuż wybrzeża, mijam Białą Wieżę, symbol Salonik nazywany też Wieżą Krwi, bo za panowania Osmanów była więzieniem, miejscem tortur i egzekucji, a jej mury dosłownie spływały krwią. Kiedy przemalowano ją na biało, stała się znakiem nowego początku. Docieram pod pomnik Aleksandra Wielkiego. Wódz siedzi na koniu z wyciągniętym mieczem i twarzą skierowaną na wschód, ku Indiom, kresowi swojego imperium. Stąd już widać instalację „Parasole” autorstwa Giorgosa Zongolopoulosa, popularne miejsca zaręczyn i sesji ślubnych symbolizujące ulotności chwili, a jednocześnie potęgę marzeń, które odrywają nas od ziemi. Z miastem związanych jest więcej ważnych dla losów świata postaci. Tutaj nauczał św. Paweł, którego Listy do Tesaloniczan uważane są za najstarsze dokumenty chrześcijańskie. Stąd pochodzili mnisi Cyryl i Metody, twórcy głagolicy, wreszcie w Salonikach, przy ulicy Apostolou Paavlou 17, urodził się, wychował i ukształtował Mustafa Kemal Atatürk, ojciec nowoczesnej Turcji. Dusza miasta By ją zrozumieć, trzeba się udać na targ Modiano. Zadaszony budynek został niedawno odrestaurowany i kusi eleganckimi sklepami i restauracjami pachnącymi produktami z całej Grecji. Powstał w miejscu zniszczonej synagogi Talmud Tora, według projektu architekta Eliego Modiano. Dostaniemy tu najlepsze oliwki z Chalkidiki, sery manouri i kasseri, pasty z bakłażana, miody z sosen i kasztanów, zioła z gór Vermion i Olimpu, wreszcie fetę, którą je się w Grecji codziennie i dodaje do wszystkiego. W jednym ze sklepów uczę się jak rozpoznać dobrą oliwę. Płyn nalewany jest do niebieskich kubeczków, żeby przy ocenie nie sugerować się kolorem, a tylko i wyłącznie smakiem. Przed spróbowaniem należy ogrzać go w dłoniach. – Dobry produkt powinien być gęsty, aromatyczny i pachnący – mówi Grigoris Toulias, który oprowadza mnie po Modiano. – A w ustach cierpki, konkretny, pikantny za sprawą polifenoli, których im więcej, tym lepsza oliwa – dodaje. W czym jeszcze tkwi sekret waszej kuchni – dopytuję Grigorisa, bo zdobyć tytuł gastronomicznej stolicy Grecji na pewno nie jest łatwo. – Myślę, że jest to wielokulturowość Salonik. Tutaj obok siebie żyli Grecy, Turcy, Żydzi, Słowianie, Ormianie, co zaowocowało kulinarną odwagą w łączeniu smaków i tradycji. Poza tym kiedyś wszyscy jadali w domach, a wychodzili jedynie na kawę. Dlatego jeżeli ktoś chciał otworzyć restaurację, musiał zaproponować coś naprawdę smacznego, lepszego, niż serwowała jego mama, babcia czy żona, inaczej nikt by nie chciał za to zapłacić – żartuje. Grigoris zachęca, żeby przed wyjściem spróbować jeszcze najlepszych w mieście bouyiourdi. Tę wymyśloną w Salonikach pikantną przekąskę z fetą, papryką, oliwą, oregano, pomidorami i cebulą podają tu w smażonym cieście. – Koniecznie też zamów gyrosa, tuż za rogiem jest wybitny. Za ogromną porcję mięsa z kopą frytek, pitą i sałatką zapłacisz jedynie 10 euro, a najesz się na cały dzień. Zupa dobra na wszystko Jak to się stało, że budowa metra w Salonikach trwała aż 19 lat? Powód jest prosty, wystarczy tu wbić szpadel w ziemię, żeby trafić na jakiś zabytek. I dlatego największe wykopaliska archeologiczne w nowożytnej Grecji miały miejsce właśnie tutaj. Dzięki mim miasto wzbogaciło się o 300 tys. eksponatów, a jedna ze stacji metra – Venizelou, dosłownie stała się podziemnym muzeum. Przenosi nas ona na Decumanus Maximus, świetnie zachowaną główną ulicę z czasów rzymskich, z kolumnami i sklepami, co jest unikatem w skali Europy. Ewenementem jest też pobliski targ Kapani, najstarszy bazar w Salonikach i kolejne jego gastronomiczne epicentrum. Tutaj zaatakują nas sprzedawcy nawołujący klientów i stoiska pełne produktów. To też nowe kulinarne odkrycie – loukoumades, małe pączki oblane miodem i przyprószone cynamonem z orzechami, które zalewają usta słodyczą. Kolejne doświadczenie czeka na mnie w pobliskiej restauracji Patsas Tsarouchas przy ulicy Odos Olymou 7. – Spartanie jedli tę zupę, żeby mieć siłę do walki – opowiada Dimitris Tsarouchas, właściciel, i dodaje, że leczy też kaca i jest dobra na wszystko. Z tego powodu serwują ją 24 godz. na dobę przez siedem dni w tygodniu. I ma wiernych fanów na całym świecie. Patsas robiona jest z wnętrzności zwierząt, głównie żołądków, i przypomina nasze flaki. Od kilku lat właściciele starają się, żeby jej przekazywana z pokolenie na pokolenie receptura została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Na tym polu Saloniki też mają się czym pochwalić. Na słynnej liście mają aż 15 obiektów. Wśród nich mury miejskie i wieżę Trigonion w Ano Poli, czyli Górnym Mieście, które przypominają, że były one potężną twierdzą. Warto dotrzeć tu na zachód słońca, kiedy ciepłe światło rozlewa się na amfiteatralnie położone miasto, a ludzie urządzają sobie pikniki. Gdzieś w dole między gęstą zabudową majaczy sylwetka Rotundy św. Jerzego z IV w. wyglądająca jak rzymski Panteon, z wnętrzem ozdobionym wspaniałymi wczesnochrześcijańskimi mozaikami. Niedaleko stamtąd do łuku cesarza Galeriusza, pod którym biegła główna arteria Salonik łącząca wschód z zachodem. I zachwycającej świątyni Agia Sofia, arcydzieła sztuki bizantyjskiej wzorowanej na konstantynopolitańskiej. Jest wreszcie kościół św. Demetriusza, patrona miasta, najważniejsza świątynia w Salonikach, z kryptami, gdzie go więziono i zamordowano. Tymczasem zbliża się czas kolacji. Wybieram tawernę Tsinari, która zajmuje zabytkowy dom z patiem porośniętym winoroślą. Zamawiam meze, na które składa się kilkanaście pysznych przystawek, i obserwuję otoczenie. Koty wychodzące z każdego zakamarka i ocierające się o nogi, czekające na poczęstunek, staruszków spacerujących z psami, młodzież na skuterach. Coraz tłoczniej robi się przy stolikach, ktoś zaczyna grać, ktoś śpiewa i tańczy. Chłonę ten klimat jak z opowieści o starych Salonikach, tu wieczór dopiero się zaczyna. Saloniki – informacje praktyczne Dojazd Samolotem bezpośrednio z Warszawy do Salonik dolecimy LOT-em. Ceny biletów od 500 zł w obie strony. Rejs trwa nieco ponad 2 godz.; lot.com. Komunikacja Po centrum miasta najlepiej przemieszczać się na piechotę. Taksówki są tańsze niż w Polsce. Przydatna aplikacja to Beat. Oficjalna aplikacja komunikacji miejskiej to OASTH. Gotowe trasy do zwiedzania znajdziemy na thessaloniki.net. Tam też są informacje o darmowych (za napiwek) pieszych wycieczkach z przewodnikiem. Nocleg Hotel Onoma Monastiriou 24, ma artystyczne wnętrza i wspaniały taras z basenem i panoramą na Saloniki, blisko stąd do większości atrakcji; onomahotel.com. TBA Hyatt, położony wśród zieleni na uboczu Salonik, oferuje ciszę i spokój. Jedzenie Restauracja To Dixti na placu Athonos, przy ulicy Dimitsa i Dragoumi 18, oferuje rodzinną atmosferę i pyszną domową kuchnię. Owoce morza, ręcznie robione kotleciki z cukinii, smażony ser feta z miodem i sezamem. Blé Vin, na deptaku Agias Sofias i ulicy Georgiou Stavrou 14. To piekarnia, cukiernia, palarnia kawy, prosciutteria i winiarnia z piwniczką, która oferuje chyba największy wybór win w Salonikach. Restauracja Golden Star Hotel w Peraia, miejscowości na riwierze Salonik (jakieś 30 min jazdy taksówką do centrum). Stoliki ustawione są na plaży, a podczas kolacji możemy się spodziewać niezapomnianych zachodów słońca nad Zatoką Salonicką. Zakupy Warto przywieźć stąd oliwki, oliwę, sery, miód tymiankowy czy mydło. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Wstręt to nie kaprys. To naturalny mechanizm chroniący przed zatruciem
Wstręt do jedzenia może oznaczać po prostu to, że nie mamy na coś ochoty. Biologicznie ma jednak dużo ważniejszą rolę: to mechanizm obronny, który ostrzega nas przed spożyciem szkodliwych pokarmów. Ekspertka tłumaczy, czemu jest nam wciąż potrzebny.
Spis treści Instynkt, który wciąż działa Kulturowe uwarunkowania odrazy do jedzenia Dlaczego dzieci nie lubią brokułów? Wiele pokarmów wywołuje naszą zdecydowaną negatywną reakcję. Dla niektórych zapalnikiem będzie szwedzki sfermentowany śledź Surströmming, a dla innych sardyński ser casu marzu z żywymi larwami owadów , polskie kiszone ogórki czy nawet kopytka. Wywoływany przez nie wstręt, chociaż nie zawsze racjonalny, ma jednak zaplecze ewolucyjne. Jego zadaniem jest zabezpieczenie nie tylko naszego zdrowia, ale i życia. Instynkt, który wciąż działa – Choć na przestrzeni wieków jakość jedzenia uległa znacznej poprawie, to wstręt, który chroni przed spożyciem potencjalnie szkodliwych pokarmów, jest nam potrzebny tak samo teraz, jak i dawniej – tłumaczy Polskiej Agencji Prasowej dr Magdalena Tomaszewska-Bolałek, badaczka z Uniwersytetu SWPS. Tłumaczy ona, że sam wstręt działa jako mechanizm obronny, który chroni nas przed spożyciem takiego jedzenia, które może być dla nas potencjalnie niebezpieczne. Wykrywa elementy, które wskazują między innymi na jego zepsucie, stąd u niektórych odraza spowodowana np. kiszonym jedzeniem. Kulturowe uwarunkowania odrazy do jedzenia Ekspertka zastrzega jednak, że nasze obawy w stosunku do potraw z innych kręgów kulturowych mają inne podłoże. Według dr Tomaszewskiej-Bolałek czujemy niechęć do nieznanych nam pokarmów, bo wyrastaliśmy w przekonaniu, że „tego się nie je”. Stąd właśnie nasza niechęć do jedzenia węży, owadów czy żab. Produkty te w Polsce często uważane są za obrzydliwe, a w innych krajach świata są powszechnie spożywane. – Przekonujemy się o tym bardzo szybko przy dyskusji o wprowadzeniu białka owadziego do diety – konstatuje naukowczyni. Dlaczego dzieci nie lubią brokułów? Na rozwój zmysłu smaku czy węchu ma wpływ wiele różnych czynników: tylko niektóre z nich są genetyczne, a większość ma podłoże psychologiczne czy kulturowe. Początek kształtowania się kubków smakowych przypada już na okres prenatalny. Niemowlęta od razu po urodzeniu czują już smak gorzki i słodki – szczególnie ten pierwszy ma niebagatelne znaczenie, ponieważ gorycz instynktownie kojarzy nam się z czymś szkodliwym. Warto zwrócić uwagę, że wiele trujących roślin i grzybów ma gorzki smak, a organizm małych dzieci jest bardziej narażony na zatrucia: dlatego właśnie odczuwają one smaki znacznie intensywniej niż dorośli. To mechanizm, który potencjalnie może uratować ich życie. Niestety, traci na tym między innymi brukselka czy brokuł. Brak wstrętu do zepsutego jedzenia uważany jest nawet za zaburzenie: może on być spowodowany między innymi uszkodzeniami mózgu czy chorobami psychicznymi. Wpływ na odczuwanie smaków i zapachów, jak donosi dr Tomaszewska-Bolałek, mogą mieć także choroby nowotworowe, urazy jamy ustnej czy ekspozycja na substancje chemiczne. I chociaż warto przełamywać swoje bariery kulturowe, próbując potraw z innych części świata, to należy czasem posłuchać swojego wewnętrznego kompasu. Szczególnie, gdy kusi nas jogurt, który już bardzo dawno przekroczył termin swojej przydatności. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Glutaminian wraca do łask. Ale czy naprawdę kiedykolwiek trzeba było się go bać?
Glutaminian przez lata miał złą opinię, wiązaną z mitycznym „syndromem chińskiej restauracji”. Dziś jednak wraca do kuchni – nie tylko tej domowej.
Spis treści: Czym jest MSG? Od cudownego proszku do kozła ofiarnego Obalanie mitów naukowych MSG a odkrycie umami Odkrywanie smaku MSG na nowo Reputacja glutaminianu sodu (MSG) poprawia się od lat. Kiedyś obwiniano go o wątpliwe problemy zdrowotne, takie jak bóle głowy, drętwienie i bóle w klatce piersiowej. Dziś składnik ten pojawia się w koktajlach, ciastkach, a nawet w kuchniach influencerów. Nie dzieje się to jednak bez kontekstu. Firma Ajinomoto – największy na świecie producent MSG – odegrała cichą, ale konsekwentną rolę w zmianie postrzegania tego dodatku. Również fala azjatyckich amerykańskich szefów kuchni i twórców treści, w tym David Chang w wystąpieniu TED z 2012 roku, aktywnie budowała dobre imię glutaminianu, przeciwstawiając się dekadom ksenofobii i dezinformacji. Czym jest MSG? MSG, czyli glutaminian sodu, po raz pierwszy został wyizolowany z kombu (wodorostów) w 1908 roku przez japońskiego chemika Kikunae Ikedę. Szybko uznano to za naukowe odkrycie – krystaliczną postać smaku umami. Rok później Ikeda pomógł założyć firmę Ajinomoto, która rozpoczęła produkcję i dystrybucję przyprawy. Popularność MSG szybko wzrosła w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Restauracje stawiały go na stołach, a reklamy przedstawiały jako wyrafinowany, odżywczy i niezbędny składnik nowoczesnej kuchni. W USA glutaminian zyskał popularność po II wojnie światowej, gdy amerykańscy żołnierze wracający z Japonii zauważyli, że tamtejsze racje smakowały lepiej niż ich własne — częściowo dzięki obecności MSG. Przyprawa trafiła do amerykańskich kuchni w późnych latach 40. Od cudownego proszku do kozła ofiarnego W latach 50. glutaminian był standardem w kuchniach przemysłowych i gotowych produktach spożywczych – od zup w puszkach po mrożone dania. Następnie nadeszła fala krytyki. W 1968 roku amerykański lekarz chińskiego pochodzenia, Robert Ho Man Kwok, napisał list do „New England Journal of Medicine”, opisując objawy (drętwienie, osłabienie, kołatanie serca) po jedzeniu w chińskich restauracjach. Wskazał MSG jako jedną z możliwych przyczyn, obok soli i sosu sojowego. Czytelnicy zaczęli zgłaszać podobne doświadczenia, co doprowadziło do powstania terminu „syndrom chińskiej restauracji”. Rok później neurolog opublikował w „Science” pracę, która nadała tej teorii pozory naukowości, mimo że współcześni badacze uznali ją za nieopartą na rzetelnych danych. MSG stało się kozłem ofiarnym – szczególnie w kontekście uprzedzeń wobec chińskiego jedzenia. Restauracje zaczęły wywieszać hasła „bez MSG”, a rząd USA rozważał ograniczenia w stosowaniu dodatku. Obalanie mitów naukowych Jednak przez dekady badania naukowe nie wykazały jednoznacznego związku między glutaminianem a opisywanymi objawami. Większość czołowych organizacji zdrowotnych – FDA, WHO, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności – uznały MSG za bezpieczne przy typowych poziomach spożycia. Analiza FDA z 1995 roku stwierdziła, że nie ma danych potwierdzających neurotoksyczne działanie glutaminianu w ilościach stosowanych do wzmacniania smaku. – Każda licząca się organizacja zdrowia publicznego przeanalizowała dane. MSG w potrawach nie stanowi zagrożenia, choć jego nadmierne spożycie może być ryzykowne – mówi Tia Rains, wiceprezes ds. nauki w Ajinomoto. W ostatnich latach Ajinomoto sponsorowało materiały edukacyjne, współpracowało z influencerami i podejmowało działania korygujące wieloletnie mity. Firma nie unika też konfrontacji. W 2022 roku złożyła skargę w Brazylii na kampanię Burger Kinga, która w opinii Ajinomoto niesłusznie sugerowała szkodliwość MSG. Choć początkowo wygrali spór, ostatecznie sąd uznał, że reklamy mieściły się w granicach wolności słowa. MSG a odkrycie umami Rehabilitacja glutaminianu zaczęła się już w latach 80., wraz z naukową kampanią na rzecz uznania umami za piąty podstawowy smak. Na czele tej inicjatywy stanęła biochemiczka Kumiko Ninomiya, znana jako „Mama Umami”. Pracując w Ajinomoto udowadniała, że umami ma własne receptory smakowe – obok słodkiego, słonego, kwaśnego i gorzkiego. Firma pomogła założyć Umami Information Center i organizowała międzynarodowe sympozja naukowe. Przełom nastąpił na początku XXI wieku, gdy niezależni badacze z USA odkryli receptor smakowy dla glutaminianu. To ostatecznie potwierdziło status umami jako odrębnego smaku. – Ajinomoto upowszechniło te informacje wśród kucharzy i dietetyków. Zdecydowaliśmy się szeroko promować to odkrycie – mówi Ninomiya. Odkrywanie smaku MSG na nowo Dzisiejsze naukowe uzasadnienie przyczynia się do szerszej zmiany kulturowej, napędzanej autentycznym entuzjazmem, ale też strategią firmową. Kiedy tożsamość, nauka i marketing się przenikają, trudno stwierdzić, kto naprawdę nadaje ton. Szefowie kuchni wychwalają MSG, twórcy treści pokazują go w filmikach, a dietetycy polecają osobom, które chcą ograniczyć sól bez utraty smaku. – Pomagam ludziom czerpać radość ze zdrowego jedzenia – mówi dietetyczka Kathleen Benson. – Umami jest kluczem do satysfakcji, a glutaminian to jedno z narzędzi, które pomaga go osiągnąć. Nowe pokolenie azjatyckich Amerykanów – kucharzy i twórców przepisów – przyjmuje MSG jako element swojej tożsamości. Autorka książek kucharskich Kat Lieu dodaje glutaminian do czekoladowych ciastek z sosem rybnym i bourbonem. „Jeśli dodasz za dużo sosu rybnego, jest zbyt intensywnie. Ale szczypta MSG wszystko równoważy”. Calvin Eng, właściciel restauracji Bonnie’s w Brooklynie, używa glutaminianu do frytek, deserów, a nawet martini. Jego książka kucharska „Salt Sugar MSG” stawia składnik na pierwszym planie. Dla niektórych, akceptacja MSG to także odrzucenie dawnych uprzedzeń. W 2024 roku Eng i inni kucharze podpisali list otwarty Ajinomoto wzywający „New England Journal of Medicine” do rewizji pojęcia „syndromu chińskiej restauracji”. Czasopismo nie odpowiedziało. źródło: National Geographic
Brytyjczycy zachwycili się warszawską halą gastronomiczną. Według nich jest jedną z 6 najlepszych na świecie
Brytyjska redakcja magazynu National Geographic Traveller doceniła food hall Elektrowni Powiśle w Warszawie jako jedną z najlepszych hal gastronomicznych świata. Wyróżniono też hale m.in. w Berlinie, Zurychu i Rzymie.
Spis treści Brytyjski NG Traveller o Elektrowni Powiśle Najlepsze food halle według Brytyjczyków Czasy, kiedy polska gastronomia była siermiężna i nieznana za granicą już bezpowrotnie minęły. Nasz kraj już nie tylko dołączył do europejskiej czołówki (czego przykładem m.in. coraz więcej gwiazdek w przewodniku Michelin), ale sam trendy wyznacza. Powstaje u nas coraz więcej hal gastronomicznych – nowoczesnych konceptów kulinarnych, w których można zjeść w wielu, czasem kilkudziesięciu małych punktach oferujących różne kuchnie. Brytyjczycy właśnie docenili food hall w Elektrowni Powiśle. Brytyjski NG Traveler o Elektrowni Powiśle Nasz siostrzany magazyn w Wielkiej Brytanii – National Geographic Traveller – docenił warszawski food hall w Elektrowni Powiśle, umieszczając go wśród 6 najlepszych na świecie. „Z idealnym wyczuciem industrialnej estetyki, Elektrownia Powiśle Food Hall powstała nad brzegiem Wisły w 2020 roku podczas rewitalizacji elektrowni z początku XX wieku. W tym samym roku dzielnica została uznana przez »The Guardian« za jedną z 10 najfajniejszych na świecie. Choć otwarcie przypadło na początek pandemii – co spowodowało konieczną przerwę – miejsce szybko zdobyło sympatię warszawiaków i turystów” – pisze brytyjski Traveller. „W neonowym wnętrzu znajduje się 17 punktów gastronomicznych oferujących wszystko: od sushi i pizzy, przez kanapki z Philly i gofry. The Fry szczyci się mianem pierwszego i najlepszego w Polsce lokalu z belgijskimi frytkami, a bułeczki bao z kurczakiem teriyaki z Dim Sum Para Para przeszły już do legendy” – dodaje redakcja. Historia Elektrowni Powiśle sięga początków XX wieku — została zbudowana w 1904 roku jako jedna z pierwszych elektrowni miejskich w Polsce, dostarczająca prąd dla rozwijającej się Warszawy. Przez dekady była ważnym punktem infrastruktury miejskiej, aż w 2001 roku została definitywnie wyłączona z użytku. Od 2020 roku zrewitalizowana Elektrownia Powiśle funkcjonuje jako kompleks łączący gastronomię, modę, biura, mieszkania i przestrzeń kulturalną. Najlepsze food halle według Brytyjczyków Wśród wyróżnionych przez NG Traveller znalazły się też: Im Viadukt w Zurychu – hala pod wiaduktami kolejowymi, łącząca lokale gastronomiczne (np. japońskie gyoza, focaccie, precle) z butikowymi sklepami, siłowniami i przestrzeniami dla dzieci. W pobliżu znajdują się galerie sztuki współczesnej. Cambridge Street Collective w Sheffield – największa specjalnie zaprojektowana hala gastronomiczna w Europie. Znajdują się tu m.in. kuchnie z Hongkongu, Erytrei i Etiopii oraz cztery tętniące życiem bary. Miejsce jest prospołeczne: oferuje darmowe posiłki dla dzieci, kursy gotowania i zajęcia językowe, a także wydarzenia jak dyskusyjne kluby książkowe czy gry w darta w rozszerzonej rzeczywistości. Markthalle Neun w Berlinie – zabytkowa hala w dzielnicy Kreuzberg, ocalona przed sprzedażą dzięki lokalnej społeczności. Słynie z silnego ducha wspólnoty. Oprócz szerokiej oferty kulinarnej (currywurst premium, tureckie pierożki manti, naleśniki po pekińsku), organizuje gry, spotkania sąsiedzkie i wieczorne targi. W pobliżu – park nad Sprewą i pchli targ przy Ostbahnhof. Mercato Centrale w Rzymie – zlokalizowany w stacji Roma Termini, tętniący życiem food hall specjalizuje się w lokalnych smakach, takich jak supplì i trappizino. Bliskość zabytków czyni to miejsce atrakcyjnym również turystycznie. Hietalahden Kauppahalli w Helsinkach – zabytkowa hala z 1903 r., przekształcona w food hall w 2012 r. Łączy fińską tradycję (potrawy z mięsa łosia, renifera, chleb żytni) z kuchniami świata: filipińską, portugalską i włoską. Odbywają się tu jazzowe wieczory kulinarne. Niedaleko znajduje się sklep z gadżetami Muminków i Muzeum Sztuki w Helsinkach. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Te miasta muszą odwiedzić miłośnicy dobrego jedzenia. Jak lokalne smaki, to tylko tu
Coraz więcej osób wybiera kierunki podróży nie tylko ze względu na zabytki, ale i kulinarne doznania. Restauracje, street food i tradycyjne smaki stają się kluczowym elementem planowania wyjazdów. Sprawdź, które miasta są prawdziwym rajem dla smakoszy.
Spis treści: Co ciągnie nas na krańce świata? Nowy Orlean, USA Bangkok, Tajlandia Medellin, Kolumbia Kapsztad, RPA Madryt, Hiszpania Najlepsze miasta na kulinarną podróż Po co podróżujemy? Odpowiedzi na to pytanie jest pewnie tyle, co podróżników. Badania wskazują, że istotnym motywem zagranicznych wyjazdów dla wielu osób są kulinaria. Co ciągnie nas na krańce świata? Według raportu „Inside the Experiential Dining Boom: The Power of Food and Drink in Hospitality” przygotowanego przez Accor i Skift, ponad 70% młodych podróżnych (71% przedstawicieli pokolenia Z i 74% millenialsów) uznaje doświadczenia kulinarne za kluczowy element planowania wyjazdów. Badanie American Express Travel ujawnia z kolei, że 81% respondentów najbardziej czeka na próbowanie lokalnych potraw podczas podróży, a 79% lubi degustować dania, których wcześniej nie jadło. Ponadto 35% ankietowanych wybiera kierunek podróży, kierując się popularnością działających tam restauracji. Mając tę wiedzę, aż prosi się, aby zadać kolejne pytanie: jak są najlepsze na świecie miasta dla smakoszy? Poniższe zestawienie powstało po przeprowadzeniu globalnej ankiety wśród tysięcy lokalsów. Pytania dotyczyły jakości i przystępności cenowej jedzenia. Zbadano również takie kwestie jak atmosfera, różnorodność i innowacyjność kulinarna. Swoje opinie przedstawili również eksperci Time Out – redaktorzy, krytycy kulinarni i szefowie kuchni. Aby ranking odzwierciedlał różnorodność smaków z całego świata, redakcja Time Out uwzględniła tylko jedno najwyżej ocenione miasto z każdego kraju. Oto ranking 20 kulinarnych metropolii, które warto odwiedzić. Nowy Orlean, USA Na pierwszym miejscu znalazł się Nowy Orlean. To miasto jest znane jaki tygiel kultur, a więc i smaków – francuskich, hiszpańskich, wietnamskich i afrykańskich. Na turystów spragnionych kulinarnych doznań czekają tam kultowe restauracje, w tym Antoine’s, bary serwujące po’ boy (klasyczną kanapkę z Nowego Orleanu, serwowaną w chrupiącej bagietce, zwykle wypełnionej smażonymi owocami morza lub pieczonym wołowym mięsem) czy nowoczesne restauracje łączące smaki Luizjany z kuchnią senegalską, meksykańską czy indyjską. Kto chce skosztować kuchni kreolskiej, powinien wpisać na swoją listę dania takie jak gumbo czy jambalaya. Sporo tu do spróbowania. Nic dziwnego, że aż 93% mieszkańców wysoko oceniło miejscową branżę kulinarną. Bangkok, Tajlandia Drugie miejsce również nie powinno być zaskoczeniem. Bangkok to miasto, gdzie luksusowa kolacja i uliczne jedzenie za kilka dolarów mogą być równie niezapomniane. Jak najlepiej doświadczyć smaków Bangkoku? Po prostu spaceruj i próbuj. Chinatown i Old Town są pełne kulinarnych skarbów, a nocny street food to prawdziwa uczta dla podniebienia. Stolica Tajlandii zdobyła największe uznanie ekspertów – aż 47% uznało ją za światową potęgę kulinarną. Jedno z najczęściej polecanych dań to som tam, czyli sałatka z zielonej papai podawana z kleistym ryżem i grillowanym kurczakiem. Medellin, Kolumbia Podium zamyka Medellin. Kolumbijska perełka oferuje smaki na każdą kieszeń – od tradycyjnych lunchów na lokalnych targach, po eleganckie restauracje w El Poblado i Envigado. Co zjeść na miejscu? Na przykład sałatkę chicharrón. To połączenie świeżego mięsa i aromatycznych dodatków. Z koli na La Placita de Flórez warto spróbować świeżych owoców flaszowca peruwiańskiego, słodko-cytrynowej gulupy i jagód uchuva. Medellín wyróżnia się jako najbardziej przystępne cenowo miasto w rankingu – aż 89% mieszkańców twierdzi, że jedzenie na mieście jest niedrogie. Kapsztad, RPA Kulinarna scena Kapsztadu odzwierciedla jego kulturową różnorodność. Na talerzach lądują tam smaki Azji, Europy i Afryki. Gdzie ich szukać? Oferta jest niezwykle bogata: od modnych restauracji na Bree Street, po świeże owoce morza sprzedawane na ulicach. Jeśli chodzi o fish n’ chips Kapsztad może śmiało konkurować z Londynem. W Mariam’s Kitchen zjemy za to lokalny specjał – gatsby. To gigantyczna bułka z frytkami i dodatkami do wyboru. Lokalna kuchnia zadowala 95% miejscowych. Madryt, Hiszpania Madryt oferuje klasyczne smaki w nowoczesnym wydaniu. W stolicy Hiszpanii znajdziemy zarówno tradycyjne casas de comidas, jak i eksperymentalne restauracje, jak La Tasquería z kuchnią opartą na podrobach czy El Invernadero – numer jeden na świecie wśród roślinnych restauracji. W mieście nie brakuje też rzemieślniczych piekarni i młodych szefów kuchni, którzy wprowadzają świeże spojrzenie na hiszpańskie smaki. Nic powinno być zaskoczeniem, że 90% mieszkańców wysoko ocenia tutejszą gastronomię. Najlepsze miasta na kulinarną podróż Pozostałe miejsca w rankingu zajęły kolejno: Meksyk (miasto), Meksyk Lagos, Nigeria Szanghaj, Chiny Paryż, Francja Dżakarta, Indonezja Marrakesz, Maroko Lima, Peru Rijad, Arabia Saudyjska Bombaj, Indie Abu Dhabi, ZAE Kair, Egipt Porto, Portugalia Montreal, Kanada Neapol, Włochy San Jose, Kostaryka Spośród 20 wyróżnionych miast tylko 4 leżą w Europie. Może to znak, że czas zaplanować podróż na inny kontynent? Źródło: Time Out Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Podróżuje z gwiazdami śladami ich przodków. Sam jest dumny ze swojego polskiego pochodzenia
W nowym programie „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” Antoni Porowski zabiera gwiazdy w niezwykłą podróż śladami ich rodzinnych i kulinarnych korzeni. Sam z dumą mówi o swoim polskim pochodzeniu, a w jego rodzinnym domu na stole od lat króluje... bigos.
Spis treści: Antoni Porowski w NatGeo Historia poprzez jedzenie Kulisy programu Polskie korzenie Antoniego Porady dla podróżników Dalsze plany Antoni Porowski jest Kanadyjczykiem polskiego pochodzenia, który zasłynął jako ekspert kulinarny w reality show „Porady różowej brygady” („Queer Eye”). W swoim nowym programie „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” („No Taste Like Home”) odkrywa opowieści, jakie kryją się za ukochanymi rodzinnymi potrawami sześciu popularnych aktorów i aktorek: Florence Pugh, Justina Therouxa, Awkwafiny, Issy Rae, Henry’ego Goldinga i Jamesa Marsdena. W tym celu podróżuje z nimi do krajów, z których pochodzą ich przodkowie, m.in. do Wielkiej Brytanii, Korei Południowej, Senegalu czy Malezji. W „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” nie brakuje wzruszeń, emocji, a przede wszystkim solidnej dawki wiedzy na temat jedzenia oraz jego historycznej i kulturowej roli. Polska premiera programu odbyła się 2 marca 2025 r. na kanale National Geographic. Nowe odcinki są emitowane w niedziele o godz. 12. Można go również oglądać na platformie streamingowej Disney+. W rozmowie z Markiem Telerem Antoni Porowski opowiada o kulisach powstawania „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”, swoich kulinarnych wspomnieniach z dzieciństwa oraz polskości, którą stale w sobie pielęgnuje. Antoni Porowski w NatGeo Marek Teler: Właśnie wystartowałeś ze swoim nowym programem „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”, w którym poruszasz tematykę jedzenia, historii, genealogii i podróży. To idealna kombinacja dla National Geographic. Jak się czujesz jako część rodziny NatGeo? Czy jesteś czytelnikiem naszego magazynu? Antoni Porowski: To dla mnie jeden z tych momentów, kiedy myślisz sobie: „czy ktoś może mnie uszczypnąć?”. W moim rodzinnym domu mieliśmy wykupioną subskrypcję magazynu „National Geographic” – był on jednym z dwóch pism, obok „Martha Stewart Living”, które czytała moja rodzina. Jako nastolatek miałem wiele marzeń i planów, ale nigdy nie wyobrażałem sobie, że kiedyś poprowadzę program dla National Geographic. To niesamowity dar. Odbyliśmy wiele rozmów zanim ustaliliśmy, jaki typ projektu chcemy wspólnie zrealizować. Występując w programie „Porady różowej brygady” („Queer Eye”), odkryłem, jak wielka siła tkwi w opowiadaniu historii poprzez jedzenie. Postanowiliśmy więc zrobić to samo, dodając do tego podróż do miejsca urodzenia, wejście w tamtejsze środowisko i zgłębianie rodzinnej historii, aby wzmocnić w ten sposób przekaz, że jedzenie odgrywa ogromną rolę w naszym życiu. Historia poprzez jedzenie M.T.: Pokazujesz, że jedzenie może opowiadać nie tylko historię jednej rodziny, ale i całego kraju. Kiedy spożywamy jakiś posiłek, nie zawsze znamy kontekst historyczny, w jakim to danie powstawało. A.P.: Ta idea wiwisekcji, odkrywania kolejnych elementów, tego, co działo się w kulturze i historii, stanowi bardzo ważny element programu. W każdym odcinku są wyróżnione dwa dania, które różnią się od siebie, ale zawsze mają jakiś jeden wspólny punkt. Kiedy byliśmy z Norą (Awkwafiną) w Korei Południowej, spróbowaliśmy na targu spożywczym kimbap. Na pierwszy rzut oka wygląda on jak tradycyjne sushi, ale potem dowiadujesz się, że narodził się w czasie japońskiej okupacji. Po wyjściu Japończyków z Korei mieszkańcy zostawili pewne elementy tego posiłku, ale włączyli do niego swoją miłość do fermentacji i kiszonek oraz konkretnych warzyw. Wyciągnęli ze swojej trudnej sytuacji to, co najlepsze, i teraz kimbap jest dostępny w całym kraju. View oEmbed on the source website Kiedy z kolei byliśmy z Issą Rae w Senegalu, spróbowaliśmy ndambe. To rodzaj bagietki obficie polanej gulaszem fasolowym. Jedzą to dzieci w szkołach czy robotnicy na budowie, możesz zdobyć to wszędzie w Dakarze czy Saint-Louis. Ten gulasz fasolowy jest typowy dla Senegalu i nawiązuje do jego historii. Wiele lat temu Senegal został podbity przez Francuzów i stał się francuską kolonią. Senegalczycy zdecydowali, że owszem lubią bagietki, ale mogą uczynić je lepszymi i delikatniejszymi, dodając do nich własne składniki. Zastanawiam się, czy my też mamy w Polsce takie produkty, które powstały pod wpływem obcych kultur, a finalnie stały się nasze. M.T.: Pierogi ruskie! A.P.: Racja, zdecydowanie! Ciekawe, że gdziekolwiek podróżujesz, to działa podobnie. Polska, Senegal, Korea Południowa... Wymieniliśmy na szybko te trzy kraje, ale w wielu innych miejscach jest zapewne podobnie. Owszem różnimy się międzykulturowo, lecz w czasach, gdy ludzie czują się tak spolaryzowani i odizolowani, dobrze jest przypominać sobie, że na całym świecie są jakieś uniwersalne prawdy, które nas łączą. M.T.: Słyszałem w amerykańskim programie „The View” twoją wypowiedź na temat mieszkańców Stanów Zjednoczonych: „Wszyscy jesteśmy imigrantami”. Program „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” dobrze to obrazuje. Podróżujesz z topowymi amerykańskimi gwiazdami i one wszystkie pochodzą z różnych zakątków świata. A.P.: Dobrze, że o tym wspomniałeś, ponieważ mając w pamięci odcinek o Henrym Goldingu i Malezji, uświadomiłem sobie, że muszę wprowadzić do tej wypowiedzi pewną poprawkę. Tak, wszyscy jesteśmy imigrantami, ale musimy pamiętać także o rdzennych mieszkańcach Ameryki czy Aborygenach w Australii, którzy byli w tym miejscu od samego początku. Powinniśmy zwracać na nich większą uwagę i cieszę się, że zrobiliśmy to w Malezji. Intencją mojej wypowiedzi było to, że powinniśmy być wobec siebie życzliwsi i delikatniejsi, ponieważ łączą nas podobne historie. Jest jednak część populacji, które była od zawsze, i ci ludzie zasługują na ogromny szacunek, ponieważ ich liczba stale się kurczy. M.T.: Wspomniałeś o odcinku z udziałem Awkwafiny, który dostarczył chyba najwięcej emocji. Odtwarzaliście w nim bowiem smaki i zapachy, jakie czuła, gdy była kilkuletnią dziewczynką, zanim zmarła jej mama. A.P.: Cały czas mam gęsią skórkę, kiedy o tym myślę. Kiedy przygotowywaliśmy zupę z wodorostów, ani ja, ani nikt z produkcji nie wiedzieliśmy, jak ważny jest to posiłek dla Nory. Według mitologii Koreańczycy obserwowali wieloryby wydające na świat swoje potomstwo. Kiedy brakowało im żelaza, uzupełniały one deficyty, spożywając morskie wodorosty i karmiąc nimi młode. Ludzie przejęli od nich ten obyczaj. Matki przygotowywały zupę z wodorostów dla siebie i swoich dzieci, aby w ten sposób się leczyć. Nora dokładnie zapamiętała ten zapach i smak z czasów swojego dzieciństwa. Kiedy poznała kulturowe znaczenie tego posiłku, uświadomiła sobie, że jej mama, która borykała się z bardzo rzadką chorobą, przygotowywała tę zupę i karmiła nią córkę, aby się leczyć i aby jej córka była zdrowa. To ikoniczne danie, które przyrządza się na urodziny i specjalne okazje, ma duże właściwości zdrowotne. Koreańczycy podchodzą do tej kwestii bardzo poważnie. Ludzie mają tam doktoraty z fermentacji, a kimchi jest objęte ochroną UNESCO. Nie miałem pojęcia, że jedzenie też może być chronione. Zawsze kojarzyłem bowiem UNESCO ze stanowiskami archeologicznymi i namacalnymi przedmiotami. Rozszerzenie tej ochrony na jedzenie jest znakiem dużego szacunku dla Koreańczyków. Kulisy programu M.T.: Nie jest tajemnicą, że za programem „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” stoi cały sztab specjalistów i researcherów. Czy mógłbyś powiedzieć nam więcej o kulisach jego powstawania? A.P.: Nie mogę przypisywać sobie zasług za te wszystkie informacje, ponieważ jest to ogromna porcja wiedzy do przetrawienia. Tworząc scenariusz odcinka, zawsze chcemy mieć pewność, że jak mamy jakąś scenę. Np. gdy spacerując po Pancras Square, opowiadam Florence Pugh o jej przodku, możemy spotkać się z historykiem i genealogiem, którzy przedstawią nam szerszy kontekst. Tak, to jest show, więc chcemy być pouczający, rozrywkowi, przygodowi i inspirujący, ale trzeba pamiętać, że ci aktorzy, których zabieram w podróż, są w tym programie sobą, nie wchodzą w jakąś rolę. Gdybyśmy sami byli w takiej sytuacji, mielibyśmy w głowie milion pytań i szukalibyśmy na nie odpowiedzi. Chciałem więc dać im możliwość takiej rozmowy. Tego nie widać w programie, ale Studio Ramsay i NatGeo mają ogromny zespół researcherów, którzy pracują nad każdym odcinkiem od trzech do sześciu miesięcy. Badają linie po mieczu i kądzieli, poszczególne odnogi drzewa genealogicznego, szukając w nich jakiejś historii do opowiedzenia i odpowiedniej liczby faktów do przekazania. W przypadku National Geographic każda rzecz, którą mówię ja, narrator czy historyk, musi zostać potwierdzona w trzech niezależnych źródłach. Kiedy jesteś w Niemczech czy we Włoszech, idziesz do urzędu i w ciągu kilku godzin masz wszystko dostępne... M.T.: W przypadku Senegalu nie jest już zapewne tak łatwo. A.P.: Kiedy jesteś w Senegalu czy na Borneo, nie masz ku temu odpowiedniej infrastruktury. Tam jest silna tradycja historii mówionej. W przypadku Awkwafiny i Korei Południowej pojechaliśmy z kolei na wieś i tam znaleźliśmy jej rodowód zapisany w księdze. Uwielbiam w National Geographic to, że tak mocno opiera się na faktach. Jeśli nie można pozyskać ich instytucjonalnie, to po prostu rozmawia się z najstarszymi mieszkańcami wioski. Producenci przyjeżdżają na miejsce trzy miesiące wcześniej i rozmawiają z trzema różnymi osobami, aby mieć pewność, że każdy powie to samo. Jeśli jedna osoba opowiada fascynującą historię, ale tylko ona jedna, nie mogą uznać tego za fakt. Ważne jest też to, by mieć pewność, że opowiadane historie są różnorodne. Nie możemy opierać się tylko na kulturach, w których wszystko udokumentowane jest na papierze lub cyfrowo. Polegamy też na mądrości starszych, respektując różne praktyki dokumentowania historii. Polskie korzenie Antoniego M.T.: Domyślam się, że program „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” skłonił cię również do własnych kulinarnych wspomnień. Jaki smak miało twoje dzieciństwo? Jakie posiłki były przyrządzane w twojej rodzinie? A.P.: Moja mama przyrządzała dania, co do których wiem, że na pewno są polskie. Robiła choćby znakomity paprykarz i gulasz, czyli posiłki uwielbiane przez wielu Polaków. Ważną rolę odgrywał żurek, który jak wiesz powstaje ze sfermentowanego żytniego zaczynu i, co ciekawe, dodaje się do niego białą kiełbasę, która wywodzi się z Niemiec, a także jajka i ziemniaki oraz dużą ilość majeranku. Myślę jednak, że daniem numer jeden, które moi rodzice przyrządzają na każdą specjalną okazję oprócz wigilii, jest bigos. Kiszona kapusta odgrywa w naszej kuchni integralną rolę, co z kolei skłania mnie do refleksji nad tym, jaka jest jej historia – kiedy pojawiła się w Polsce i dlaczego jest tak popularna. Pierwotnie to było danie myśliwskie. Myśliwi polowali, a potem sprzedawali konkretne kawałki mięsa, zachowując resztki. To wszystko zaczęło się od konieczności przechowania mięsa w czasie długich, srogich zim. Wtedy bowiem trudno jest polować. Moim zdaniem kurczak nie powinien być w bigosie, ale masz w nim wieprzowinę, grzyby, możesz też dodać kawałki kabanosa, boczku wędzonego i kiełbasy. Kiełbasa jest zresztą tak ikonicznie polska – jest na szczycie listy wraz z pierogami. M.T.: Czy masz w swojej rodzinie jakiś przepis, który jest przekazywany z pokolenia na pokolenie? A.P.: To bardzo dobre pytanie, którego nikt mi wcześniej nie zadał. Spróbuję sobie przypomnieć... W odcinku z Florence przyrządzamy wspólnie zapiekankę pasterską. Jest Florence, jej babcia i jej mama i każda z nich dodaje do przepisu jakieś drobne poprawki. Myślę, że w mojej rodzinie właśnie tak jest z bigosem. Dodajemy śliwki dla odrobiny słodyczy, ale potem spieramy się o to, jak dodać więcej smaków i nieco je wyostrzyć. Część mojej rodziny dolewa do niego czerwone wino, inni piwo, jeszcze inni nie dodają alkoholu wcale. Ja preferuję czerwone wino, ponieważ woń kwiatów czy tabaki stanowi piękny akcent. Tak też przygotowywali bigos mój tata i moja mama, choć każde w nieco odmienny sposób. Jeśli to nie była wigilia lub Wielkanoc przed święconką, kiedy nie mogliśmy spożywać mięsa, to wszyscy z rodziny, do których przychodziłem, robili bigos – każdy według własnego przepisu. Część dodawała do niego kurczaka, ale to zdecydowanie nie jest opcja dla mnie. Koło mnie są z kolei polskie restauracje w Greenpoint, w których dodaje się do bigosu pomidory z puszki. W ogóle mi się to nie podoba, to takie dziwne. Może to jakaś amerykanizacja bigosu? W Polsce nigdy takiego wariantu nie próbowałem, ale w Stanach ludzie tak robią. Uwielbiam dania, które wzbudzają intensywną dyskusję w rodzaju: „Nie, to musi się tu znaleźć” albo „Nie, to tu nie pasuje”. To bardzo interesujące, dlaczego akurat te konkretne składniki są tak ważne dla tych ludzi – czy to kwestia osobistego smaku, czy też może szacunku do przeszłości i tradycji. M.T.: Byłeś typem dzieciaka, który często pytał o swoje korzenie i rodzinną historię? Czy raczej im jesteś starszy, tym bardziej ten temat cię interesuje? A.P.: Zaczęło mnie to coraz bardziej ciekawić, szczególnie kiedy zacząłem robić ten program. Dorastając jako syn imigrantów, mniej interesowałem się samą rodzinną historią, bardziej Polską oraz czasami niemieckiej okupacji i II wojny światowej. Słyszałem wiele opowieści na ten temat. Babcia ze strony taty zawsze opowiadała mi, jak to było, kiedy walczyła w ruchu oporu i brała udział w powstaniu warszawskim. Staraliśmy się zrozumieć, jak wiele poświęciła i przez co musiała przejść. Ze strony mamy to było o tyle ciekawe, że dziadek nie chciał za bardzo rozmawiać na ten temat, więc moja mama miała bardzo mało informacji. Zadawała mu pytania, co się z nim działo w czasie II wojny światowej, ponieważ był w obozie koncentracyjnym, oraz jak to było w czasach komunizmu, ale nie chciał na nie odpowiadać. Dla mojego ojca i jego rodziny miało to z kolei bardzo duże znaczenie. Miałem pięć lat, kiedy tata powiedział mi: „Słuchaj, twój dziadek jadł jednego ziemniaka dziennie, czasami spleśniałego, ale przetrwał. Nie możesz marnować jedzenia”. U nas w domu nigdy nie marnowaliśmy chleba i zawsze trzymamy się tej zasady. Podobne historie słyszałem też o mojej babci. Byłem niedawno w Krakowie na obchodach 80. rocznicy wyzwolenia Auschwitz. Mogliśmy wysłuchać wielu osób, które przeżyły Holokaust i opowiadały o swoich doświadczeniach. To bardzo ciekawe, że ci, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, nie chcieli opowiadać dzieciom o swoich doświadczeniach – chcieli o tym wszystkim zapomnieć i zacząć nowe życie. Nie oceniam tego, ponieważ przeszli przez traumę, której mam nadzieję ani ja, ani ty, ani nasze pokolenie nigdy nie doświadczymy, ale ich dzieci i wnuki chcą znać te historie od swoich rodziców i dziadków. Myślę, że choć wracanie do tych wspomnień jest bolesne, warto się nimi dzielić. Jeśli przestaniemy dokumentować te doświadczenia, ta historia może się powtórzyć. Widać tego znaki we współczesnej kulturze, np. w używanych przez niektórych symbolach. Musimy umieć wyłapywać takie rzeczy, aby zatrzymać je, zanim się rozprzestrzenią. To temat, który wymaga dużo uwagi i troski. Porady dla podróżników M.T.: Wielka Brytania, Niemcy, Włochy, Senegal, Malezja, Korea Południowa... Odwiedziłeś sześć krajów w różnych częściach globu w bardzo krótkim czasie. Masz jakieś swoje metody, jak przystosować organizm do tak licznych podróży? A.P.: To trochę szalone, ale przed wylotem zawsze muszę się upewnić, czy nie wypiłem za dużo kawy. Jestem kiepskim pasażerem samolotu, więc chcę wiedzieć, że jestem na tyle zmęczony, by zasnąć w czasie lotu. Często idę wcześniej na długi spacer z moim psem, aby się odpowiednio zmęczyć. Kiedy zaś pojawiam się w nowym środowisku, to staram się zaaklimatyzować najszybciej jak to możliwe, zwłaszcza jeśli jestem gdzieś dłużej niż trzy dni. Robię wtedy wszystko, by być na nogach najdłużej jak to możliwe. Nawet jeżeli zasypiam przy stole, staram się pozostać przebudzony, aby dostosować się do lokalnego czasu. Moim dobrym przyjacielem jest melatonina, ale dowiedziałem się, że nie można z nią podróżować do Korei Południowej, a w Anglii musisz mieć na nią receptę. Trzeba więc zawsze sprawdzać wytyczne i restrykcje, zanim gdzieś wyruszysz. Magnez też bardzo pomaga, bo uspokaja moje ciało. Mam go w proszku i mieszam z wodą, kiedy jestem w samolocie. Generalnie robię wszystko co w mojej mocy, aby się zrelaksować i wyciszyć. Mam też swój ulubiony patent. Kiedy gdzieś ląduję i jestem bardzo zmęczony, a świeci słońce, to mimo że bardzo chciałbym iść spać, od razu biorę prysznic, zakładam dresy i sweter i wybieram się na długi bieg lub spacer. W Warszawie jest piękny park w pobliżu hotelu Bristol, a w Krakowie długie ścieżki do biegania wzdłuż Wisły. Staram się więc utrzymywać moje ciało w ruchu, tak by się zmęczyć i obudzić kolejnego dnia. Potem kawa, jakieś ciasto i dalej w drogę. M.T.: Jesz dużo, a mimo to dalej wyglądasz dobrze. A.P.: Bardzo dużo ćwiczę, ponieważ uwielbiam jeść. W Polsce jest to szczególnie trudne, ponieważ odwiedzasz poszczególnych członków rodziny i każdy cię czymś karmi. Zresztą sam wiesz, jacy są Polacy – powiesz „nie”, to się obrażą, więc musisz wszystko zjeść. Staram się jednak zbilansować to wszystko dużą ilością warzyw, ruchu i snu. Dalsze plany M.T.: Czy są już jakieś plany na drugi sezon programu „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”? Słyszałem, że chciałbyś zrealizować w Polsce odcinek z udziałem Marthy Stewart. A.P.: Faktycznie myśleliśmy o zrobieniu czegoś takiego. Rozważaliśmy bardzo wielu gości do pierwszego sezonu. NatGeo wspierało mnie w tym, by znaleźć kogoś z polskimi korzeniami i faktycznie trochę takich osób znaleźliśmy. Nie chcę mówić, kogo konkretnie, ale część z nich nie miała nawet świadomości swojego polskiego pochodzenia. Nigdy nie robimy jednak rozszerzonego researchu bez zgody naszych gości. Oczywiście, że chciałbym przyjechać do Polski, trochę z egoistycznych pobudek, ponieważ chciałbym dowiedzieć się więcej o kraju moich rodziców. Bardzo liczę na tę szansę. Poza tym podróżowaliśmy po całym świecie, ale nie mieliśmy żadnych gości z Ameryki Południowej. Jest też jeszcze dużo miejsc w Europie, których nie mieliśmy możliwości zbadać. Im więcej robimy, tym bardziej mam ochotę na kolejne wyzwania. Mam więc nadzieję, że zrealizujemy kolejne sezony. M.T.: Skoro mowa o twoich polskich korzeniach... Właśnie się dowiedziałem, że Jesse Eisenberg otrzymał polskie obywatelstwo. Jak to jest w twoim przypadku? A.P.: Nie wiedziałem o tym. Sam przechodzę przez procedurę uzyskania obywatelstwa już od kilku lat. To jest bardzo skomplikowane, ale mam zamiar uzyskać polski paszport i jest to dla mnie bardzo ważne. M.T.: Po tym programie poczułeś się bardziej „polski”? A.P.: Od zawsze czuję się Polakiem. Czuję się bardziej polski, kiedy jestem w Kanadzie i w Stanach, ale jak tylko odwiedzam Polskę, najczęściej Warszawę lub Kraków, to uświadamiam sobie, jak wiele muszę się jeszcze nauczyć i że cały czas jestem w tym kraju tylko gościem. Czuję ogromną odpowiedzialność za to, aby pielęgnować w sobie tę polskość. Kiedy tylko pozwala mi na to czas, uczęszczam na lekcje języka polskiego, a kiedy rozmawiam z rodziną, to nawet gdy niektóre słowa sprawiają mi trudność, staram się mówić po polsku. To jak mięsień, który musisz stale ćwiczyć. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Jak się świętuje Boże Narodzenie w Argentynie – rozmawiamy z Martinem Gimenez Castro
Jakie sekrety kryje Argentyna, najbardziej europejski kraj Ameryki Południowej? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska o swoim kraju opowiada Martin Gimenez Castro, szef kuchni i właściciel warszawskich restauracji rekomendowanych przez przewodnik Michelin.
Spis treści: Najbardziej europejski kraj Ameryki Południowej Kim jest Martin Gimenez Castro? Gościem nowego odcinka podcastu National Geographic Polska jest Martin Gimenez Castro. Martin to szef kuchni, twórca i właściciel popularnych autorskich restauracji Ceviche i Tuna w Warszawie, rekomendowanych przez przewodnik Michelin. Pochodzi z Argentyny, z regionu Mendoza. Pasję do gotowania zawdzięcza rodzicom. Od 17 lat mieszka w Polsce. Najbardziej europejski kraj Ameryki Południowej Czy rzeczywiście wszyscy Argentyńczycy potrafią tańczyć tango? Dlaczego Argentyna jest uznawana za najbardziej europejski kraj w Europie? Jak się obchodzi święta Bożego Narodzenia na południowej półkuli, kiedy w grudniu jest pełnia lata? W rozmowie z Łukaszem Załuskim z redakcji National Geographic Polska Martin Jimenez Castro mierzy się z popularnymi opiniami na temat swojego rodzinnego kraju. Argentyna, kraina doskonałej wołowiny, kryje wiele fascynujących faktów. To tutaj znajduje się Aconcagua, najwyższy szczyt obu Ameryk (6961 m n.p.m.), oraz jedno z najbardziej wysuniętych na południe miast świata – Ushuaia. W Buenos Aires działa największy na świecie teatr operowy pod względem akustyki – Teatro Colón. Argentyńczycy spożywają więcej yerba mate na mieszkańca niż jakikolwiek inny naród, a Lionel Messi to tylko jeden z długiej listy piłkarskich bohaterów kraju. Ciekawostki o Argentynie nie mogą pominąć też faktu, że w prowincji Santa Cruz znajduje się największe na świecie skupisko dinozaurów, a w Patagonii odkryto skamieniałości argentynozaura, największego znanego dinozaura. Kim jest Martin Gimenez Castro? Martin Jimenez Castro prowadzi dwie restauracje w Warszawie. Jest też ambasadorem MSC – światowej organizacji na rzecz zrównoważonego rybołówstwa. Dał się poznać jako ekspert w dziedzinie ryb i owoców morza, kulinarny mentor i trener szefów kuchni. W 2013 roku zdobył tytuł pierwszego polskiego Top Chefa. Można go było zobaczyć również w innych popularnych programach telewizyjnych: „Zamiana szefów”, „Zawód szef kuchni” czy „Hells Kitchen”. Dziś występuje jako ekspert kulinarny w telewizji śniadaniowej „Halo tu Polsat”. Kulinarne szlify zdobywał w Wyższej Szkole Gastronomiczno-Hotelarskiej w Escuela Internacional Islas Malvinas w Mendozie. W kolejnych latach, u boku włoskich kucharzy w renomowanej restauracji Sale&Pepe na Florydzie, przeszedł wszystkie szczeble szkolenia zawodowego. Stworzył i prowadził autorską restaurację Salto w hotelu Rialto w Warszawie, która również po paru miesiącach trafiła do przewodnika Michelin. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
TOP 5 kulinarnych destynacji w Europie – gdzie znajdziesz najlepsze restauracje?
Jeśli kochasz podróże i dobre jedzenie, ten artykuł jest dla ciebie! Odkryj pięć niezwykłych miejsc w Europie, które stały się kulinarnymi ikonami. Przedstawiamy restauracje, które oferują unikatowe smaki, tradycyjne dania i wyróżnienia Michelin. Od francuskiego Lyonu, po hiszpańskie San Sebastian – oto twoje kulinarne przewodniki!
Spis treści: Lyon – kulinarna stolica Francji Wyjątkowe smaki Cypru Budapeszt – gwiazdki Michelin i tradycja Kopenhaga – nowa definicja fine diningu San Sebastian – królestwo pintxos Kulinarna podróż po Europie to niezapomniane doświadczenie. Każde z miast, które przedstawiliśmy, oferuje coś wyjątkowego: od tradycyjnych lyońskich brasserie, przez nowoczesną kuchnię na Cyprze, aż po baskijskie pintxos w San Sebastian. Jeśli szukasz inspiracji do kolejnej podróży, Lyon, Cypr, Budapeszt, Kopenhaga i San Sebastian powinny znaleźć się na Twojej liście. Lyon – kulinarna stolica Francji Ogromna sala urządzona w stylu art déco i równe rzędy stołów z dosuniętymi czerwonymi krzesłami. Miłośnicy lyońskich posiłków zbierają się tu już od ponad stu lat. Nad talerzami może usiąść równocześnie 500 osób, a sława lokalu Brasserie Georges przyciągnęła tu na przestrzeni lat takie osobistości jak Juliusz Verne, Édith Piaf, Ernest Hemingway czy Jacques Brel. Brasserie Georges to bistro. A więc francuska kultura kulinarna w najlepszym, ale też prostym wydaniu. W tego typu restauracjach – charakterystycznych dla Lyonu – królują tradycyjne, regionalne dania, w tym mięsa, owoce morza, ale też np. kiszona kapusta. Jest treściwie, smacznie i zazwyczaj niezbyt drogo. Przykładowo, w Brasserie Georges za trzydaniowy posiłek zapłacimy ok. 21 euro. I to właśnie głównie dzięki bistrom – Brasserie Georges, Daniel e Denis, La Mère Brazier i dziesiątkom innym – Lyon został mianowany kulinarną stolicą Francji, wyprzedzając pod tym względem Paryż. Wyjątkowe smaki Cypru Leżący na styku Europy, Azji i Afryki Cypr to kulinarna skrzynia skarbów. Wielokulturowe wpływy i śródziemnomorska tradycja połączone z najnowocześniejszymi pomysłami na gastronomię (m.in. kuchnia fusion) dały piorunujący efekt. Wyspa stała się sceną, której miłośnicy dobrego jedzenia nie mogą przegapić. Najlepszym przykładem nowego gastronomicznego trendu jest Meraki Market Café w Pafos. Lokal został urządzony prosto, bez silenia się na zachwycanie gości wymyślnym designem – cała energia twórcza została włożona w opracowanie menu. Jadłospis jest wegetariański i wegański (z opcjami bezglutenowymi i beznabiałowymi), a wszystkie składniki – lokalne i sezonowe. Okrętem flagowym tej restauracjokawiarni jest Meraki Bad Boy Burger z czarnej fasoli, grzybów i brokułów zwieńczony sałatką, pestkami dyni i granatu oraz dressingiem cytrynowym. Spróbuj też serwowanych w lokalu cypryjskich win z rodzinnej winnicy Tsangarides, w udany sposób łączącej tradycyjne sposoby produkcji z nowymi pomysłami. Budapeszt – gwiazdki Michelin i tradycja Aż osiem budapeszteńskich lokali może się poszczycić wyróżnieniem Michelina, w tym jedna otrzymała dwie gwiazdki. Stolica Węgier jest dziś jednym z ważniejszych w Europie miejsc dla miłośników kulinariów. Dwie gwiazdki są już prawdziwie elitarnym wyróżnieniem, a w Budapeszcie ma je restauracja Onyx, której szefują Szabina Szulló i Tamás Széll. Warto także zaplanować trasę pomiędzy pozostałymi wyróżnionymi restauracjami: Essencia, Salt, Babel, Borkonyha Winekitchen, Costes, Costes Downtown oraz Stand. Każda z nich ma inny pomysł na kuchnię. Salt próbuje odtworzyć atmosferę rodzinnych posiłków na wsi, a Borkonyha Winekitchen odwołuje się do transylwańskiej tradycji w nowoczesnym wydaniu. Nie dziwi więc, że coraz częściej to kulinaria są głównym powodem wypraw do Budapesztu. Kopenhaga – nowa definicja fine diningu Ta lokalizacja nie wydaje się zbyt elegancka ani prestiżowa: korona stadionu narodowego w Kopenhadze. Mimo tego Geranium jest jednym z najbardziej cenionych przez smakoszy lokali w całej Danii. Niedawno restauracja przeszła rewolucję. Szef kuchni, Rasmus Kofoed, zrezygnował z serwowania mięsa. Było to o tyle wyzwanie, że wcześniej spora część dań pokazowych Geranium opierała się właśnie na mięsie. Pomysł się jednak sprawdził: lokal został uznany za najlepszą restaurację świata według World’s 50 Best Restaurants. San Sebastian – królestwo pintxos Dziesiątki poustawianych obok siebie talerzyków z przekąskami, pomiędzy nie wciśnięte kieliszki z winem txakoli, ludzie tłoczący się przy barze, barmani poruszający się w skomplikowanej choreografii hiszpańskiego wieczoru. Tak wyglądają noce w San Sebastian. Miasto w Kraju Basków wyrosło na gastronomiczną stolicę kraju, a może i Europy. Bary z gwiazdkami Michelina, działający od ponad dekady Uniwersytet Gastronomiczny i kolejne sławy kucharskiego świata decydujące się na otwarcie tu lokalu oznaczają jedno. W San Sebastian żyje się po to, aby naprawdę dobrze jeść. Do rangi sztuki wyniesiono tu tapas, w baskijskiej wersji nazywane pintxos. Je się je na stojąco, przy kontuarze, wskazując po prostu talerzyk z wybranym daniem. Tych lokali są setki. Ostatnio największą popularnością cieszą się lokale Mendaur Berria oraz nieco bardziej elegancki Bar Antonio.
Barolo znajduje się w sercu Piemontu. Są tu średniowieczne wioski, najsłynniejsze wino i najdroższe grzyby
Piemont to rzadko odwiedzany przez turystów region Włoch. Słynie przede wszystkim z trufli i z wyśmienitego wina Barolo.
W tym artykule: Piemont i trufle Alba Barolo i wino Rowerem wokół Barolo Monforte d’Alba Barolo – informacje praktyczne Trzymam chropowatą grudkę, która potrafi zmienić zwyczajność w niezwykłość. Jest warta spore pieniądze, ale to nie one są tu najważniejsze. Najważniejszy jest aromat. Pisarz kulinarny Josh Ozersky opisał go jako „połączenie świeżo zaoranej gleby, jesiennego deszczu, dżdżownic ryjących w ziemi i cierpkiej pamięci o utraconej młodości i dawnych romansach”. Trudno to ująć lepiej. Oto trufle – rosnące pod ziemią grzyby, dla których smakosze tracą głowy. Potrafiące uczynić z prostego posiłku królewskie danie. Piemont i trufle Jestem na północy Włoch, w Piemoncie – mało odwiedzanym przez turystów regionie, który słynie z wina i właśnie z trufli. Okaz, który mam w dłoniach, pójdzie w świat, osiągając z każdym kilometrem podróży i kolejnym pośrednikiem coraz wyższą cenę. Choć pewnie nie taką, jaką zapłacono za słynną truflę mającą zaledwie 0,07 grama – 140 euro. Jeżeli wydaje się wam, że to niewiele, to przeliczcie, ile wychodzi za kilogram (2 mln euro!). Ile kosztuje najdroższe jedzenie świata? Przygotuj się na ceny liczone w dziesiątkach tysięcy dolarów Luksus przyciąga sam w sobie. Może być nawet zabiegiem marketingowym, bo drogie produkty i usługi odruchowo postrzegamy jako lepsze niż te tańsze. Dobrze wiedzą o tym także restauracje. Pal... Piero Gardini, mieszkający we wsi nieopodal Alby, jest jednym ze zbieraczy. Truflę, którą dał mi powąchać, znalazł poprzedniego dnia. Czeka właśnie na kupca, który już jedzie, by odebrać od niego towar. Gardini mógłby być jednym z bohaterów dokumentu „Truflarze”, zdobywającego kolejne nagrody na festiwalach filmowych. Jest sędziwy, zna tutejsze lasy jak własną kieszeń, a aromatyczne grzyby zbiera nie dla ogromnych zysków (te przypadają w udziale głównie pośrednikom), lecz dlatego, że to po prostu lubi. To czynność polegająca na przemierzaniu kolejnych kilometrów, dająca poczucie harmonii z naturą. I pozwalająca cieszyć się widokiem unoszącej się nad łąkami mgły, gdy wyrusza się o świcie do lasu. Alba Symbolem Alby – miasta, do którego zajeżdżam następnego dnia – trufle stały się jednak dopiero w latach 30. ubiegłego wieku. To wtedy Giacomo Mora, jeden z piemonckich łowców grzybów, wymyślił targi truflowe. Odbywają się one do dziś, raz w roku jesienią, przyciągając do stawianego w mieście ogromnego namiotu tłumy turystów i szukających okazji do ubicia interesu handlarzy. Alba ma średniowieczny rodowód, o czym przypominają sylwetki wież obronnych wybijających się nad mury miejskie. Centrum wyznaczają tu kwartały ciągnące się pomiędzy placami Savona i Garibaldi, pełne eleganckich butików włoskich marek i delikatesów z lokalnymi przysmakami oraz małych punktów prowadzonych przez piemonckich rzemieślników. Odbijam w jedną z wąskich ulic okrążających późnogotycką katedrę San Lorenzo z XV w. (jak na włoskie standardy w architekturze sakralnej jest dość nietypowa, bo wzniesiona z czerwonych cegieł) i prowadzących ku rzece Tanaro, skąd rozciąga się wspaniała panorama na odległe o pół godziny jazdy Alpy. Barolo i wino O ile Alba uchodzi za centrum przemysłu truflowego, o tyle miasteczko Barolo jest sercem świata winnego. Na pofalowanych zboczach wokół tej miejscowości ciągną się rzędy winorośli szczepu nebbiolo. Patrzę na nie z wieży zamku Falletti. Urządzono w nim interaktywne muzeum wina. Sunę wzrokiem po winnicach, które produkują jedne z najdroższych win świata. – Barolo nie ma tańszego odpowiednika – mówi mi Claudio z Muzeum Wina. – Zamiast szampana możesz kupić niewiele gorszą hiszpańską cavę, francuskie bordeaux ma kilka kategorii cenowych. Tymczasem barolo zawsze wymaga wysupłania większych pieniędzy. Ale też jego jakość zawsze będzie najwyższa z możliwych. Kilkaset złotych za butelkę to początkowy pułap cenowy. Ale jeżeli masz więcej gotówki na zbyciu, bez trudu znajdziesz butelki warte i kilka tysięcy złotych. Miasteczko Barolo jest uroczą miejscowością, która jednak sama w sobie niespecjalnie wyróżnia się na tle innych na północy Włoch. Turyści przyjeżdżają tu jednak nie dla architektury czy zabytków, lecz właśnie dla rubinowego trunku. – Dziś trudno w to uwierzyć, ale jeszcze kilkadziesiąt lat temu okolice Barolo były rejonami dość biednymi – wyjaśnia mi Claudio. – Dopiero na przełomie lat 70. i 80. XX w. tutejsze czerwone wina zaczęły zdobywać sławę. W samym centrum Barolo znajduję Museo dei Cavatappi, czyli muzeum korkociągów. W gablotach zgromadzono tu ponad 600 przedmiotów o wszystkich możliwych kształtach. Wiele z nich wykonali na zamówienie prawdziwi mistrzowie fachu. Kościane, złote lub perłowe rączki świadczyły o zamożności właściciela. Rowerem wokół Barolo Gdy kilka godzin później wsiadam na wypożyczony rower, by zrobić rundkę po okolicy, wpadam w urzekający krajobraz oblany złotawym światłem. Na horyzoncie widzę poszarpane szczyty Alp, na wyciągnięcie ręki mam pofalowaną linię winorośli, pomiędzy nimi widać odrestaurowane zabytkowe budynki. Klasyczna pętla rowerowa, otaczająca niemal wszystkie gminy Barolo, ma blisko 50 km. I choć jest to dystans możliwy do pokonania w jeden dzień, lepiej rozbić go na kilka etapów, by mieć czas na zwiedzanie i degustację win. W La Morra, wiosce w zachodniej części Barolo, zatrzymuję się nieco dłużej. Chcę przejść się po historycznym centrum usianym barokowymi kościołami i zajrzeć do sklepów z winami, których ciąg prowadzi do Piazza Castello, głównego placu miejscowości. Tuż obok niego XVIII-wieczna ceglana dzwonnica pozwala (jeżeli wespnie się po schodach) unieść się nad terakotowe dachy budynków i bez przeszkód ogarnąć wzrokiem niemal całą dolinę. Gdzieś tam w dole, już poza granicami La Morra, stoi kolorowy kanciasty budynek nazywany kaplicą Barolo (oficjalnie: Madonna delle Grazie). Gdy zatrzymuję przy nim rower, muszę pożegnać wyobrażenia o klasycznych freskach, cherubinach i baroku, których bym się tu spodziewał – jesteśmy w końcu we Włoszech! Ten budyneczek przypomina sen w technikolorze. Skrzy się jaskrawymi barwami, domagając się momentalnie uwagi. Kaplicę w 1914 r. zbudowali rolnicy, tworząc miejsce nie tylko do modlitw, ale też do ochrony przed sezonowymi opadami. W latach 70. ziemię wraz z budynkiem kupił Bruno Ceretto. I był to ostatni moment, by uchronić świątynię przed rozpadnięciem się. Na jego zlecenie amerykańscy artyści Sol LeWitt i David Tremlett zamienili budynek w dzieło sztuki (zapłatą za pracę były ponoć butelki wina produkowanego przez Ceretta). Twórcy zalali budynek kolorowymi pasami i geometrycznymi formami. – Chciałem stworzyć miejsce, gdzie można miło spędzić dzień, posiedzieć, wypić lampkę wina, poczytać książkę, a może też pomodlić się – wyjaśniał Tremlett. Siła tego projektu polega w dużej mierze na kontraście – w przesiąkniętym tradycją Barolo ta kolorowa jak rajski ptak kaplica sprawia wrażenie przybysza z innej planety. Nie dziwi więc, że przyciąga turystów, fotografów i miłośników pikników. Monforte d’Alba Sztuka obecna jest zresztą w tych regionach w przeróżnych formach. Przekonuję się o tym, docierając do wioski Monforte d’Alba, miejsca widniejącego na liście I borghi più belli d’Italia („Najpiękniejsze wioski we Włoszech”). Średniowieczną mieścinę oplatają strome brukowane uliczki zabudowane okazałymi willami w kolorze ochry. Na jednej z karczm widzę tabliczkę upamiętniającą tragiczne wydarzenia z XI w. Miejscowość była miejscem życia dla kilku pokoleń katarów – uznawanych przez papiestwo za heretyków członków ruchu, który powstał po rozłamie Kościoła. W 1028 r. arcybiskup Mediolanu zdobył tutejszy zamek i deportował ich do swojego miasta. Tam, nie chcąc wyrzec się swoich przekonań, płonęli na stosach. Idę do Audytorium Horszowski – niesamowitego teatru na otwartym powietrzu. Jego schody, służące też za miejsca do siedzenia, porośnięte są równo przystrzyżoną bujną trawą. Obok stoi wysoka ceglana dzwonnica z XIII w. Działalność tego miejsca zainaugurował w 1986 r. polski pianista Mieczysław Horszowski, chwaląc doskonałą akustykę piemonckiego teatru. Od tego czasu audytorium co roku gości festiwal jazzowy, a w sezonie staje się areną niemal codziennych koncertów i spektakli. Jest jednym z przykładów na to, że w Barolo doznania kulinarne swobodnie przenikają się z artystycznymi, a proste radości dostępne są na każdym kroku. Kęs obsypanego truflami makaronu, muzyka w cieple wieczoru, kieliszek czerwonego wina, kameralny krajobraz niewiele zmieniony od setek lat. Czego chcieć więcej? Barolo – informacje praktyczne Dojazd Najbliższe lotniska znajdują się w Turynie i Mediolanie (ok. 100 i 200 km). Do Mediolanu można się do-stać tanimi liniami m.in. z Warszawy. Z Turynu dojedziesz do Alby pociągiem lub autobusem do Barolo – z przesiadką w Albie. Autem dojazd na miejsce zajmuje z Warszawy ok. 18 godz. o pokonania jest ponad 1,6 tys. km. Noclegi Najprzyjemniejszymi noclegami w Barolo i okolicznych gminach są gospodarstwa agroturystyczne. Stosunkowo atrakcyjną ofertę ma Cà San Ponzio – posiadłość leżąca niecałe 2 km od Barolo. Oszczędni mogą zdecydować się na leżący tuż obok kemping Sole Langhe; pięknie położony, kameralny i zacieniony. Wino Miejsc do degustacji wina w okolicach Barolo nie brakuje. Ja polecam wizytę w enotece La Vite Turchese w samym miasteczku, gdzie dowiesz się wszystkich szczegółów na temat poszczególnych win, spróbujesz ich i oczywiście będziesz mógł zakupić wybrane w sklepiku. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Co zamieszkuje twoją mikrofalówkę? Obecność tych mikroorganizmów może zaskakiwać
Po raz pierwszy naukowcy zbadali, jakie bakterie żyją wewnątrz mikrofalówek. Okazuje się, że w warunkach panujących w tych urządzeniach dobrze rozwijają się całe grupy mikroorganizmów znanych z innych powierzchni kuchennych.
W tym artykule: Bakterie wokół nas Gdzie jeszcze mogą żyć bakterie? Co żyje w mikrofalówkach Myj kuchenkę! Nie od dziś wiadomo, jak wszędobylskie i odporne na trudne warunki są bakterie. Te jednokomórkowe mikroorganizmy, obecne na Ziemi od kilku miliardów lat, potrafią szybko zaadoptować się do każdego nowego środowiska. Szczególnie widać to w ostatnich stuleciach rewolucji przemysłowej i technologicznej. Jej efektem – często ubocznym – jest powstawanie takich habitatów jak rozległe plamy ropy naftowej wyciekającej z podwodnych odwiertów, zbiorniki napromieniowanej wody używanej do chłodzenia reaktorów jądrowych, składowiska odpadów przemysłu jądrowego czy góry plastiku unoszące się na powierzchni oceanów. Na pozór wszystkie te miejsca nie powinny w ogóle nadawać się do życia. A jednak. Prędzej czy później naukowcy znajdują bakterie, które umieją przetrwać nawet na składowiskach odpadów nuklearnych. Mikroorganizmy występują również na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (i to poza szalkami Petriego). Można więc zaryzykować stwierdzenie – czegokolwiek nie zbudujemy, prędzej czy później pojawi się tam jakiś gatunek bakterii poszukujący ekologicznej niszy. Bakterie wokół nas Oczywiście dotyczy to nie tylko ekstremalnych habitatów związanych z przemysłem wydobywczym czy energetyką. Od czasu do czasu naukowcy wybierają się na poszukiwania mikroorganizmów w naszym najbliższym otoczeniu. I nigdy się nie rozczarowują. Sztuczne czy nie, nie ma miejsca, w którym nie znalazłaby się jakaś bakteria. Oczywiście, czym częściej takie miejsce jest odwiedzane przez ludzi, tym lepiej dla mikroorganizmów. Ludzki pot i naskórek są dla wielu bakterii smakowitym posiłkiem. Nic dziwnego, że znajdowano je w dużych ilościach np. na przyciskach wind szpitalnych. Albo w wagonach metra. O smartfonach, gąbkach do mycia naczyń czy ogólnie blatach kuchennych nie wspominając. Co ciekawe, pewne miejsca są na tyle szczególne, jeśli chodzi o panujące w nich warunki, że żyjące tam bakterie podlegają silnej presji ewolucyjnej. Ekspresy do kawy i zmywarki mają własne mikroekosystemy z bakteriami specjalnie przystosowanymi do życia w ich wnętrzach. Gdzie jeszcze mogą żyć bakterie? Dziwne, że nikt wcześniej nie wpadł na to, by bliżej przyjrzeć się kuchenkom mikrofalowym. Zrobiła to dopiero czwórka hiszpańskich naukowców, która opublikowała wyniki swoich badań w czasopiśmie „Frontiers in Microbiology”. Zauważają oni, że co prawda promieniowanie mikrofalowe jest od dawna stosowane do likwidacji pewnych rodzajów mikroorganizmów rozwijających się w żywności (takich jak choćby E. coli), nikt do tej pory nie sprawdził, czy zwykłe domowe mikrofalówki nie stały się przypadkiem niszą dla wyspecjalizowanych bakterii. Takich, które byłyby zdolne poradzić sobie z mikrofalami, brakiem wilgoci i częstymi zmianami temperatur. Wnioski, do jakich doszli badacze, są łatwe do przewidzenia – nasze mikrofalówki są domem zróżnicowanej i bogatej grupy bakterii. Znaleziono bakterie, które „rozpuszczają” pewne rodzaje raka. Wszyscy mamy je w ustach Pewien rodzaj bakterii sprzyja pokonaniu nowotworów głowy i szyi. Ludzie, którzy na nie chorują, mają większe szanse wyzdrowienia, jeśli w ich guzach znajdują się mikroby z rodzaju Fusobac... Co żyje w mikrofalówkach Naukowcy zbadali mikrobiom z 30 kuchenek mikrofalowych. Pierwsze 10 pochodziło z jednoosobowych gospodarstw domowych, drugie 10 z publicznych kuchni w biurach, ośrodkach badawczych czy kafeteriach, a trzecie 10 z laboratoriów mikrobiologicznych i biologii molekularnej. Co się okazało? W sumie naukowcy znaleźli 747 rodzajów bakterii należących do 25 typów. Najczęściej spotykane typy były to pospolite Firmicutes, Actinobacteria i Proteobacteria. W domach i firmach często występowały te same bakterie. Nie różniły się specjalnie o mikrobów znajdowanych na rękach ludzi czy na kuchennych blatach. Były wśród nich bakterie niebezpieczne dla zdrowia (jak te z rodzaju Klebsiella). Jednak naukowcy podkreślają, że nie można powiedzieć, iż zestaw mikroorganizmów żyjących wewnątrz mikrofalówek był groźniejszych od tych spotykanych na innych powierzchniach kuchennych. Myj kuchenkę! Natomiast bakterie znalezione w laboratoriach różniły się od pozostałych. Bardziej przypominały mikroorganizmy żyjące w innych suchych i gorących miejscach, takich jak panele słoneczne. Okazały się również bardziej zróżnicowane. Wniosek z badań jest łatwy do przewidzenia. – Zarówno ogółowi społeczeństwa, jak i personelowi laboratorium zalecamy regularną dezynfekcję kuchenek mikrofalowych rozcieńczonym roztworem wybielacza lub środkami dezynfekującymi w spraju – mówi Daniel Torrent, jeden z autorów pracy. Ważne jest również, by po każdym użyciu usuwać z kuchenek wszystkie zabrudzenia. Źródła: Phys.org, Frontiers in Microbiology, New Scientist. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Bombaj, czyli Mumbaj to miasto miliarda kolorów i wrażeń. Mieszkają tu aż 23 mln ludzi
Bombaj jest jak bollywoodzkie filmy. Pełen rozmachu, kolorów, emocji. Przywiązani do tradycji mieszkańcy nie zaakceptowali nowej nazwy „Mumbaj”.
W tym artykule: Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Największe miasto na świecie? Miasto jak z Bollywood Eklektyczny Bombaj Jak kupuje się czas w Bombaju Napięcia społeczne Bombaj – informacje praktyczne Jadąc do Bombaju pierwszy raz, w głowie miałam fragmenty książek Salmana Rushdiego. Każda z jego magicznych powieści chociaż częściowo rozgrywa się w tym mieście. Rushdie nie mieszka w Indiach od lat, ale miasto jego dzieciństwa odcisnęło na nim wyraźne piętno. Tak sugestywnie opisywał rezydencje bogaczy na wzgórzu malabarskim, „wieczorny naszyjnik alei Marine Drive”, zatłoczoną plażę miejską – Chowpatty Beach, ekskluzywne antykwariaty w Kolabie i tanie czynszówki w Kurli, że marzyłam, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Bombaj z „Dzieci północy” i „Szatańskich wersetów” nie był innym miastem niż to, które zobaczyłam. Moje rozczarowanie wynikało raczej z tego, że nie urzekło, tylko przytłoczyło. Myślę, że tak może się czuć niemowlak w czasie pierwszych dni życia, którego codziennie przychodzą oglądać wszystkie ciocie, babcie i znajomi rodziców. Każdy przynosi mu jakiś prezent, każdy do niego zagaduje, chce zwrócić na siebie jego uwagę. Podręczniki do wychowywania dzieci nazywają taką sytuację: „zbyt wiele bodźców”. Wieczorem nieszczęsny malec nie chce już nic więcej czuć ani widzieć. Ma ochotę zasnąć, ale jest tak rozedrgany i pobudzony, że potrafi tylko ryczeć bezsilnie. Ja w Bombaju miałam podobnie. Wszystkiego było za dużo. Nie bez powodów hindusko-amerykański dziennikarz Suketu Mehta swoją genialną książkę o tej metropolii zatytułował „Maximum City”. Największe miasto na świecie? Bombaj to największe miasto na świecie. Tak przynajmniej lubią powtarzać bombajczycy. Statystyki mówią różnie. W niektórych rankingach faktycznie zajmuje pierwsze miejsce, w innych ledwo się mieści w światowej pierwszej dziesiątce, wyprzedzany nie tylko przez Tokio i Szanghaj czy Karaczi, ale nawet przez indyjską stolicę New Delhi. Bo czy za miasto uznaje się też jego dalekie peryferie? Czy mieszkańcy to tylko oficjalnie zarejestrowani rezydenci, czy po prostu wszyscy ludzie przebywający w mieście? Starożytne Indie – życie, kultura i osiągnięcia w starożytnych Indiach Starożytne Indie to miejsce, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych cywilizacji świata. Choć o osiągnięciach najdawniejszych ludów zamieszkujących subkontynent indyjski mówi się n... Te dane są oczywiście ważne dla demografów, ale dla podróżnych odwiedzających Bombaj liczy się co innego. Tutaj naprawdę można się poczuć jak w największej metropolii świata. Bo tutaj wszystko jest naj. Na każdym kroku natykałam się na jakiś światowy rekord. A to największy slums na świecie, a to najdroższy hotel, najdłuższy most czy największą szwalnię przerobioną na największe centrum handlowe. Miasto jak z Bollywood Bombaj jest taki jak hinduskie filmy. Shahrukh Khan, zwany w Indiach SRK, największa gwiazda bollywoodzkiego kina, mieszka oczywiście w Bombaju. Ma w tamtejszej dzielnicy Bandra West dom, który jest, a jakże, największym domem jednorodzinnym w mieście. Kiedyś wyznał indyjskiemu dziennikowi Times of India, że jego celem „jest robić tak cholernie wielkie filmy, żeby jego rodzice [wcześnie go osierocili], którzy siedzą sobie gdzieś w niebie, też mogli patrzeć na swojego syna i mówić: widzimy stąd jego filmy lepiej niż Mur Chiński i wszystko inne ma ziemi”. Rzeczywiście, czego jak czego, ale rozmachu indyjskim filmom odmówić nie można. A SRK jest chyba rzeczywiście największą gwiazdą na świecie, przynajmniej jeśli chodzi o liczbę fanów. Każdego dnia 14 mln Hindusów ogląda filmy w 13 tys. kin. Na hinduskie filmy sprzedaje się rocznie miliard biletów więcej niż na hollywoodzkie! Dzięki filmom – pisze Suketu Mehta – Hindusi zawsze żyją w Bombaju, nawet ci, którzy tak naprawdę nigdy tu nie byli. Szeroki łuk Marine Drive, plaża w Juhu, brama na Zachód, jaką jest lotnisko w Andheri – są rozpoznawalne w mgnieniu oka, od Kanpuru po Keralę. Bombaj jest też mityczny w sposób, w jaki Los Angeles być nie może. Hollywood dysponuje budżetami pozwalającymi na tworzenie całych miast w studiach, podczas gdy indyjski przemysł filmowy musi poprzestać na prawdziwych ulicach, plażach i wieżowcach. Eklektyczny Bombaj Także realia przedstawione w tych filmach są po bombajsku prawdziwe, choć mogą wydawać się absurdalne. Przemysł filmowy zdominowali muzułmanie, ale bohaterowie przeżywają przygody, jakie przydarzały się hinduistycznym bogom i półbogom z Ramajany i Mahabharaty. Na dodatek w jednej scenie, odziani w doti i sari tańczą tradycyjne tańce, by w następnej, już w europejskich kreacjach, sączyć colę w zaciszu nowoczesnego apartamentu. W Bombaju też jest ta niesamowita mieszanka stylów. Poczynając od eklektycznej wiktoriańskiej architektury, poprzez smaki tutejszych potraw, aż po kreacje miejscowych piękności. Wszystko to atakuje przepychem i nadmiarem. Jest jednocześnie skromne i wyuzdane, piękne i tandetne. I przez to strasznie męczące na dłuższą metę. Indie od kuchni, czyli co znajdziemy na hinduskim talerzu Indie słyną z dobrej kuchni i niepowtarzalnych smaków. Czego szczególnie warto spróbować podczas pobytu w Azji Południowej? Poznaj najbardziej popularne dania kuchni hinduskiej. Teraz, kiedy wspominam to miasto, potrafię z natłoku wrażeń wyłuskać poszczególne chwile, konkretne smaki i kolory, pojedyncze wątki opowieści. Dzięki upływowi czasu już nie rzucają się na mnie jednocześnie ze wszystkich stron, tylko snują się w mojej głowie, każda we właściwym sobie rytmie. Restauracja Britannia Na przykład staroświeckie, ciemnawe wnętrze restauracji Britannia. I jej właściciel, pan Kuhe Nur, który przy znakomitym baranim pilawie, a potem już tylko przy kolejnych szklankach lemon soda opowiadał mi dzieje swojej rodziny. Jego przodkowie byli irańskimi zaratustrianami, pochodzili z Jazdu i pod koniec XIX w. przyjechali do Bombaju. Przez kilkadziesiąt lat, do rewolucji islamskiej, Kuhe Nurowie funkcjonowali między oboma krajami: handlowali w Indiach, mieli ziemię w Iranie. Teraz stary restaurator nadal ma irańskie obywatelstwo, ale nie myśli ruszać się z Bombaju. Wsiąkł w środowisko tutejszych parsów (zaratustrian żyjących w Indiach, przybyłych z Persji kilkaset lat wcześniej). Choć wciąż myśli po persku, to tu mówi w gudżarati, hindi i po angielsku. Kolacja u pisarza Albo kolacja u pisarza Kirana Nagarkara. W uroczym starym domu przy eleganckiej Nepean Sea Road, który jego żona odziedziczyła po swoich znakomitych przodkach. Jedliśmy rękami z dokładnie takich samych tacek i miseczek, jakie są w każdym indyjskim barze, tylko że wszystko zamiast z taniego metalu było ze srebra. Indyjskie świątynie Khajuraho słyną z bardzo śmiałych zdobień. Jaką rolę pełniły? W Europie zachowało się wiele wspaniałych świątyń z czasów średniowiecza. W analogicznym okresie, w odległych Indiach również wznoszono niezwykłe obiekty sakralne, której jednak znacz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/khajuraho-co-wiemy-o-tych-indyjskich-swiatyniach-z-listy-unesco-fot-rahul-sharma-indiapicture-universal-images-group-via-getty-images-f412d13.jpg" width="938" height="626" alt="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" title="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" /> Idąc do nich, mijałam cukiernię pełną finezyjnych czekoladek, która wyglądała jak żywcem przeniesiona z brukselskiego Grand Place. A przecież mieszkali tylko o kilkanaście przecznic od zatłoczonego Dworca Wiktorii i niewiele dalej od gigantycznego slumsu Dharavi. Wizyta u parsyjki Przypomina mi się też zagracone mieszkanie Mehr Moos, starej parsyjki. Godzinami opowiadała mi, jak w poszukiwaniu miejsca narodzin proroka Zaratustry jeździła do Tadżykistanu i żaliła się na złe stosunki z konserwatywnymi parsyjskimi kapłanami w Bombaju. Ci mieli jej za złe, że zadaje się z rosyjskimi neofitami. Ich zdaniem zaratustryzmu nie można przyjąć, zaratustrianinem trzeba się urodzić. – To bzdura! – grzmiała staruszka, przytomnie zauważając, że takie podejście wkrótce doprowadzi do całkowitego wymarcia tej religii. Na pożegnanie dała mi stosy spleśniałych książek i artykułów. Obiecałam, że to wszystko przestudiuję. Przyznam szczerze, że część lektur wyrzuciłam zaraz za rogiem. Kilka najmniej zniszczonych i śmierdzących wzięłam do Warszawy. Wciąż czekają, aż będę miała więcej czasu. Jak kupuje się czas w Bombaju O kupowaniu sobie czasu w Bombaju rozmawiała ze mną Samira Khan, muzułmanka. Spotkałyśmy się u niej w mieszkaniu, po którym kręciło się aż troje służących. Samira nie należała wcale do finansowej elity miasta. Jako dziennikarka była raczej typową przedstawicielką tutejszej klasy średniej. Godzina jej pracy była jednak warta kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt razy więcej niż godzina pracy niewykwalifikowanych mężczyzn i kobiet, zasiedlających liczne bombajskie slumsy. To dzięki temu Samira mogła sobie pozwolić na wynajęcie niańki do dziecka, kucharza i kierowcy. Ten ostatni dowoził ją codziennie jej własnym samochodem z przedmieścia do centrum miasta, gdzie znajdowała się jej redakcja. W Bombaju prawie każdy posiadacz samochodu ma kierowcę. Przekonałam się o tym na parkingu pod jednym z centrów handlowych. Między samochodami kręciło się mnóstwo mężczyzn, którzy wyglądali, jakby na kogoś czekali. Nie od razu wpadłam, że czekają na państwa robiących zakupy. Dopiero później dowiedziałam się, że pensja takiego kierowcy to kilkadziesiąt dolarów miesięcznie. Urzędnikom, prawnikom i lekarzom opłaca się tyle wydać. Stojąc w gigantycznych bombajskich korkach, mogą w końcu zająć się swoimi sprawami. Napięcia społeczne Teraz co prawda korki są już mniejsze. W Bombaju pobudowano kilometry kładek i wiaduktów. To uczyniło znośniejszym dojazdy do centrum, ale też przyczyniło się do gettoizacji. Jedna z kładek odseparowała od reszty miasta obszar Bhendi Bazaar. Ta dzielnica, zamieszkana głównie przez biednych muzułmanów, znajduje się w samym centrum. Poznałam wielu hinduskich bombajczyków, którzy w życiu w niej nie byli, a na samą wieść, że się tam wybieram, radzili mi zachować ostrożność. Wzajemna nieufność jest pokłosiem zamieszek z początku lat 90. Rozruchy zaczęły się od serii zamachów bombowych zaplanowanych przez potężnego lokalnego gangstera, muzułmanina. Wybuchy ponoć miały być odwetem za zburzony w zupełnie innej części Indii meczet. Podkładaczy bomb szybko wyłapała policja. Za to hinduska biedota, podburzana z kolei przez hinduskich gangsterów, rzuciła się w zemście na swoich muzułmańskich sąsiadów. Gwałty, rabowanie i podpalanie trwały wiele dni. Zginęło blisko tysiąc osób, w większości muzułmanów. Sari. Zaskakująca historia indyjskiego stroju Od wieków kobiety z Azji Południowej okrywają się kolorowymi jedwabiami i bawełnami. Sposób ich wykonania i noszenia jest olśniewający i różnorodny. Słowo "sari" oznacza w sanskrycie "pa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fabryce-sari-w-radzastanie-pracownica-wiesza-swiezo-ufarbowane-tkaniny-na-sloncu-aby-wyschly-przed-zlozeniem-ich-do-transportu-photograph-by-tuul-and-bruno-morandi-145864a.png" width="938" height="532" alt="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" title="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" /> Od tego czasu wzrastała w mieście fala etnicznych i religijnych szowinizmów. Hindusi z odmiennych grup etnicznych i kast, parsowie i muzułmanie różnych wyznań zamknęli się w swoich małych społecznościach. Także przegłosowana w 1995 r. zmiana nazwy z Bombaj na Mumbaj jest wyrazem partykularyzmów. Hinduska większość w radzie miasta chciała odciąć się od kolonialnej tradycji i podkreślić narodowy charakter metropolii. Jednak liberalna bombajska inteligencja do dziś demonstracyjnie używa starej nazwy. Tego miasta nie da się zmienić jedną urzędową decyzją w coś, czym nigdy nie było. Bombaj pozostanie tyglem kultur, wybuchową mieszanką wibrującą tysiącem pomysłów. Tu w kilka godzin można dostać zawrotu głowy. Od smrodu, od pieniędzy, od natłoku wrażeń. Teraz to już wiem na pewno: kocham Bombaj, choć nie była to miłość od pierwszego wejrzenia. I chcę tam jeszcze pojechać. A smak lodów kulfi – pistacjowy, kardamonowy, korzenny – serwowanych na papierowych tackach w budkach przy Chowpatty Beach śni mi się czasem po nocach, jeśli głodna położę się spać. Bombaj – informacje praktyczne Kiedy przyjechać? W przeciwieństwie do Delhi czy Kalkuty tu pogoda jest stabilna – temperatura oscyluje wokół 30–35 stopni. Kto nie lubi ciepłych deszczów, niech nie zjawia się w czerwcu i lipcu. Komunikacja Metro i kolej miejska pozwalają podróżować tanio i szybko, ale w godzinach szczytu oznaczają walkę o przetrwanie. Kto ma czas, niech wybiera autobusy. Co zjeść? Miasto słynie z kramów z przekąskami. Najsłynniejszą jest bhel puri – ostro przyprawiona mieszanka dmuchanego ryżu, prażonych orzechów i ziemniaków, Gdzie kupować? Wzdłuż Colaba Causeway stoją dziesiątki straganów i sklepów – tu można się zaopatrzyć w upominki dla całej rodziny. Po wyższej jakości towary (biżuteria, materiały, ubrania, meble) w lepszej cenie warto udać się na duże bazary, np. przy Mohammed Ali Road. Źródło: archiwum NG.
W kuchni z neandertalczykiem. Naukowcy spróbowali upiec ptaki tak samo, jak robili to wymarli krewni człowieka
Jak neandertalczycy przygotowywali posiłki? Czy gotowali zdobyte pożywienie i jak się do tego zabierali? Naukowcy spróbowali odtworzyć, w jaki sposób neandertalczycy mogli przyrządzać upolowane ptaki. Dzięki badaniu łatwiej będzie interpretować znaleziska pochodzące ze stanowisk archeologicznych.
W tym artykule: Jak żyli neandertalczycy? Czy neandertalczycy gotowali jedzenie? W kuchni z neandertalczykiem Dalsze badania będą łatwiejsze? Neandertalczycy z sukcesem radzili sobie na Ziemi przez kilkaset tysięcy lat. W czasie gdy najwcześniejsi Homo sapiens zamieszkiwali Afrykę, neandertalczycy zasiedlili Europę i Azję. Umieli przetrwać w różnych środowiskach i w różnym klimacie. Jak tego dokonali? Przez ostatnie kilkanaście lat nasz obraz neandertalczyków bardzo się zmienił. Wiemy już, że choć wymarli, wcale nie byli gatunkiem prymitywnym, bliższym australopitekom niż nam. Różnili się od nas fizycznie – przede wszystkim potężnymi, szerokimi nosami i wydatnymi łukami brwiowymi – jednak nie brakowało im inteligencji ani odwagi. W zeszłym roku naukowcy odkryli, że neandertalczycy polowali na najgroźniejsze zwierzęta swoich czasów – lwy jaskiniowe. W maju tego roku zaś pojawiły się nowe dowody potwierdzające coraz powszechniej akceptowaną tezę, że neandertalczycy wykształcili język. Mieli aparat głosowy, a budowa anatomiczna ich krtani pozwalała im mówić. Ich język nie był jednak skomplikowany i raczej nie pozwalał tworzyć metafor ani wyrażać abstrakcyjnych myśli. Jak żyli neandertalczycy? Równie interesujące są ustalenia dotyczące sposobu życia neandertalczyków. Tworzyli niewielkie grupy, liczące od 15 do 25 spokrewnionych osobników. Grupy te nie żyły w izolacji, jak wcześniej przypuszczano. Miały kontakty z kilkunastoma, a być może nawet kilkudziesięcioma sąsiednimi grupami. To pozwalało uniknąć niebezpieczeństw chowu wsobnego. A być może również wymieniać wiedzę i informacje, przydatne w trudniejszych czasach. Co jedli neandertalczycy? Byli wszystkożerni, jednak preferowali mięso. Badania sprzed ośmiu lat sugerowały, że mięso stanowiło 80 proc. ich diety, podczas gdy pokarm roślinny – 20 proc. Neandertalczycy preferowali mięso dużych zwierząt takich jak mamuty albo nosorożce. Nie gardzili również dzikimi końmi, żubrami, reniferami, hienami jaskiniowymi czy niedźwiedziami. Kości wszystkich tych zwierząt znaleziono na dwóch stanowiskach archeologicznych w Belgii sprzed 45-40 tys. lat. Niedaleko odkryto również kości neandertalczyków. Czy neandertalczycy gotowali jedzenie? Badając kości z podobnego okresu znajdowane na stanowiskach archeologicznych, można z dużym prawdopodobieństwem odtworzyć jadłospis neandertalski. Trudniej jednak odpowiedzieć na pytanie – czy nasi wymarli krewni ograniczali się do surowego mięsa? A może jakoś przyrządzali jedzenie? Nie wiadomo, czy opanowali ogień, choć istnieją przesłanki, że mogli z niego korzystać. Otwiera to szerokie pole do interpretacji mniej jednoznacznych znalezisk sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. By lepiej je rozumieć – a także, by odtworzyć dietę neandertalczyków – trzy badaczki m.in. z hiszpańskiego Institut Català de Paleoecologia Humana i Evolució Social przeprowadziły niecodzienny eksperyment. Postanowiły wcielić się w neandertalskich myśliwych, którym udało się schwytać kilka ptaków. Wykorzystały pięć dzikich ptaków, które zmarły z przyczyn naturalnych w ptasim azylu CERVAS w Gouveii w Portugalii. Były to dwa czarnowrony, dwie sierpówki i grzywacz. W kuchni z neandertalczykiem Naukowczynie ręcznie oskubały z piór wszystkie ptaki. Następnie dwa z nich spróbowały oprawić na surowo, używając do tego krzemiennych odłupków, podobnych do tych, jakich mogli używać neandertalczycy. Trzy pozostałe wpierw opiekły nad gorącymi węglami, a dopiero potem pocięły na części odłupkami. – Używanie odłupków do oprawiania ptaków wymagało dużej precyzji i wysiłku – opowiada dr Mariana Nabais, główna autorka badań. – Przed eksperymentem nie zdawałyśmy sobie z tego w pełni sprawy. Narzędzia były ostrzejsze, niż początkowo sądziłyśmy, i wymagały ostrożnego obchodzenia się z nimi, aby wykonać precyzyjne nacięcia bez skaleczenia własnych palców – opowiada badaczka. Czy neandertalczycy byli dobrymi kucharzami? Na pewno musieli być uważni. – Pieczenie ptaków na węglach wymagało utrzymywania stałej temperatury i pilnowania czasu – relacjonuje Nabais. – Być może dlatego, że oskubałyśmy wcześniej ptaki, proces pieczenia przebiegł znacznie szybciej, niż się spodziewałyśmy. Więcej czasu spędziłyśmy na przygotowywaniu węgli niż na samym pieczeniu, które trwało mniej niż dziesięć minut. Dalsze badania będą łatwiejsze? Po przyrządzeniu ptaków badaczki zajęły się najważniejszą częścią eksperymentu. Sprawdziły, jakie ślady na kościach ptaków pozostawiło przetwarzanie żywności ich sposobem. Chodziło im o wszystkie mikroskopijne nacięcia czy nadłamania. Równie uważnie przyjrzały się używanym „w kuchni” odłupkom. Badanie pozwoli w przyszłości uważniej analizować kości drobnych ptaków znajdowane na wykopaliskach – jeśli w ogóle do tego dojdzie. Okazało się bowiem, że pieczenie zwiększa kruchość kości, które mogą się przez to nie zachować. Następny projekt badaczek to przeprowadzenie eksperymentów z innymi małymi zwierzętami, na które mogli polować neandertalczycy. – Aby rozszerzyć wyniki, konieczne są dalsze badania z większymi próbkami, różnymi gatunkami i w bardziej zróżnicowanych warunkach eksperymentalnych – zapowiada Nabais. Artykuł opisujący badania ukazał się w czasopiśmie „Frontiers in Environmental Archaeology”. Źródło: EurekAlert, Frontiers in Environmental Archaeology Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Odwiedziłem pierwszą w Polsce restaurację z Zieloną Gwiazdką Michelin. Czym zasłużyła na to wyróżnienie?
Gdańska restauracja Eliksir jako pierwsza w naszym kraju otrzymała z Zieloną Gwiazdkę Michelin. Łączy ona wyśmienitą kuchnię z dbałością o lokalny rynek i ochronę środowiska.
W tym artykule: Restauracja Eliksir – gdzie się znajduje Co dostałem na talerzu i ile to kosztuje Regionalne produkty Segregowanie odpadów to nie wszystko Szlak Gdańsk-Pomorskie Culinary Prestige Czym jest Zielona Gwiazdka Michelin? Wyróżnienie to po raz pierwszy wprowadzone zostało w 2020 roku. Jest przyznawane restauracjom, które są wzorem do naśladowania w zakresie zrównoważonych praktyk. Otrzymują je lokale, które łączą doświadczenie kulinarne na najwyższym poziomie bazujące na lokalnych produktach z wyjątkowymi zobowiązaniami do ochrony środowiska. Wyróżnienie to ma na celu promowanie działań na rzecz zrównoważonej gastronomi i ekologii. Zobowiązuje do trwałych praktyk w tej materii. Inspektorzy Michelin zwracają szczególną uwagę na takie aspekty, jak: pochodzenie składników, sezonowość produktów, wpływ na środowisko, systemy zarządzania odpadami, recykling, komunikacja z gośćmi na temat zrównoważonego podejścia restauracji. Restauracja Eliksir – gdzie się znajduje Restauracja Eliksir mieści się w Willi Komendanta. To budynek z 1882 r. w Garnizonie – historycznej części dzielnicy Gdańsk Wrzeszcz. Dziś staje się ona interesującym miejscem na kulinarnej mapie miasta. Początki Garnizonu sięgają końca XIX wieku, kiedy zbudowano tu koszary dla Czarnych Huzarów Cesarza Wilhelma II. Po II wojnie światowej teren stał się bazą dla Ludowego Wojska Polskiego. Likwidacja bazy w latach 90. XX wieku otworzyła drogę dla nowych możliwości. Dziś powstają tu mieszkania i biura oraz restauracje. Eliksir jest połączeniem koktajlbaru, restauracji, cigar roomu oraz przestrzeni eventowej. Specjalnością tego miejsca jest koktajl pairing, czyli dopasowywanie koktajli do podawanych dań. Wybrałem się więc do restauracji prowadzonej przez szefa kuchni Pawła Wątora, by skosztować menu degustacyjnego składającego się z sześciu dań i pięciu koktajli. Chciałem sprawdzić, czy jest tu smacznie, ale przede wszystkim dowiedzieć się, jak Eliksir dąży do zrównoważonego rozwoju w gastronomii. Co dostałem na talerzu i ile to kosztuje Po przekroczeniu progu restauracji goście wchodzą najpierw do baru. I to nie byle jakiego, bo z wyborem 400 alkoholi z całego świata serwowanych przy długim, drewnianym barze. Wnętrza w całej restauracji są stonowane i klimatyczne. Atmosfera zaś swobodna, toteż nie trzeba tu przychodzić w wieczorowych kreacjach czy pod krawatem. Zdarza się, że szef Paweł Wątor osobiście wita gości, choć, jak wiadomo, jego królestwem jest kuchnia. A jest to kuchnia wybitna, o czym zacząłem się przekonywać tuż po spróbowaniu pierwszych dań. Do wyboru są potrawy z tradycyjnej karty dań z przystawkami, zupami, daniami głównymi i deserami oraz dwa menu degustacyjne – wegetariańskie oraz mięsne. Zdecydowałem się na to drugie, by próbując mniejszych porcji mieć większą różnorodność smaków. Kelnerzy podali mi na początek pyszny chleb na zakwasie z palonym masłem i puszystym smalcem, a do tego kieliszek szampana. Następnie na stole zaczęły pojawiać się dania: mazurska polędwica wołowa z żółtkiem i szalotką, wędzony jesiotr z kawiorem i hibiskusem, żurek na zakwasie z kiszonego selera z przepiórczym jajkiem, rozpływający się w ustach boczek z jabłkiem i ziemniakiem, pstrąg z pietruszką i agrestem, na deser domowego wyrobu mascarpone z kaszubską ratafią (to tradycyjna nalewka z wiśni, ziół i przypraw), truskawką i makiem, do tego pięć alkoholowych koktajli – jest także wersja bezalkoholowa. Taka uczta kosztuje 355 zł za dania i 219 zł za koktajle (wersja bezalkoholowa 119 zł). Wszystko, czego skosztowałem było smaczne. Z pewnością tu wrócę z przyjaciółmi. Regionalne produkty Diabeł jak zawsze tkwi w szczegółach. A w przypadku Eliksiru – w produktach, z jakich przygotowywane są dania. Oraz w zasadzie zero waste. Np. z obierek warzywnych powstają tutaj chipsy, a ze skórek cytrusowych barmani przygotowują kordiały, lemoniady i syropy. Blisko 80% produktów w Eliksirze jest regionalnych. Jak chociażby: kawior Antonius z ekologicznego gospodarstwa rybackiego Gosławice, certyfikowana wołowina z gospodarstwa w Gierlaszkach na Mazurach, śmietany, jogurty czy masło z zakładu mleczarskiego „Śnieżka” w Perlinie, świnia jabłkowa, której podstawą karmy są naturalne ogryzki jabłek, pstrągi i jesiotry z Zielenicy z Pomorza Zachodniego, kozie sery od Kaszubskiej Kozy w Robaczkowie na obrzeżach Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego, sery od Burych Misiów, produkowane przez podopiecznych fundacji wspólnoty Burego Misia im. Bogdana Jasińskiego z Kościerzyny. Jest także kawa z gdyńskiej palarni, grzyby i owoce z Bydgoszczy oraz domowej roboty przetwory. Regionalne są także napoje. – Bardzo ważne jest dla nas wspieranie lokalnych producentów i korzystanie z dobrej jakości produktów – mówi Paweł Wątor. Jednak nie tylko to w przypadku Eliksiru zdecydowało o międzynarodowym sukcesie i pierwszej w Polsce Zielonej Gwiazdce Michelin. – Idea zrównoważonego rozwoju niezmiennie przyświeca nam od 8 lat. Cały czas rozwijamy nasze działania w tej dziedzinie – przyznaje Wątor. Segregowanie odpadów to nie wszystko Jakie są zatem te działania? Restauracja m.in. inteligentnie zarządza energią. Dzięki specjalnemu, polskiemu systemowi Fibaro zaoszczędza do 23 proc. energii cieplnej każdego roku. Wszystkie tekstylia prane są w ekologicznej pralni. Ogromną wagę przywiązuje się do segregowania odpadów. Dostawcy zobowiązani są do zabierania ze sobą opakowań zbiorczych, dzięki czemu restauracja umożliwia ponowne ich wykorzystanie. Poza tym w Eliksirze używa się energooszczędnej zmywarki. Odzyskuje ona energię zawartą w ściekach i parze wodnej i wykorzystuje ją do ogrzewania zimnej wody wlotowej, co pozwala na obniżenie zużycia prądu. Co ciekawe, w przeciągu ostatniego roku restauracja zdołała obniżyć swoją emisję CO2 aż od 7 proc. w porównaniu do roku 2022. Dzięki licznym inicjatywom, Eliksir przyczynił się do wygenerowania 41 ton CO2 w 2023 roku. – Dzięki naszym dotychczasowym działaniom w duchu eko, jako jedna z 14 ﬁrm z Polski jesteśmy częścią eksperymentalnego projektu Unii Europejskiej ETSM2030. Ma on na celu stworzenie systemu zrównoważonego rozwoju dla turystyki – mówi Paweł Wątor. – Chcemy otrzymać zielony listek, który jest dowodem na to, że ﬁrma podejmuje świadome działania wspierające ochronę środowiska i zrównoważony rozwój. Na stronie internetowej restauracji www.eliksir.pl można się zapoznać ze szczegółowymi raportami z emisji CO2. Przeczytamy tam też o innych proekologicznych działaniach gdańskiego lokalu. Szlak Gdańsk-Pomorskie Culinary Prestige To propozycja dla smakoszy jakościowych kulinariów, które oferuje region pomorski. Szlak tworzą restauracje gotujące w zgodzie z przyjętą filozofią slow food i serwujące autorskie dania, bazujące na regionalnych produktach na najwyższym europejskim poziomie. Szlak kulinarny to nie tylko oferta restauracyjna, ale również szereg wydarzeń kulinarnych, takich jak: Noc Restauracji, Sopot od kuchni, czyli Slow Food Festival, Święto Szparagów, Chmielaton, Festiwal Żurawiny, Truskawkobranie, Pomorska Gęsina na św. Marcina, Festiwal Pomuchla. Więcej informacji znajdziecie na pomorskie-prestige.eu. Nasz ekspert Michał Cessanis Wicenaczelny „National Geographic Traveler", autor podróżniczej serii telewizyjnej „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN oraz książek „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”.
Tomasz Szypuła został mistrzem gelato. To w Polsce zjemy jedne z najlepszych lodów na świecie
Lato to czas nie tylko wakacyjnych podróży, ale też lodowych deserów. I tu rodzi się pytanie: gdzie zjemy najlepsze lody w Polsce? Jak się okazuje, wcale nie nad Bałtykiem. Tomasz Szypuła, doceniony na arenie międzynarodowej mistrz gelato, serwuje słodkości w Baborowie na Opolszczyźnie.
W tym artykule: Tomasz Szypuła serwuje najlepsze gelato w Polsce Gdzie na lody? Czym się różnią lody od gelato? Gdzie są najlepsze lody na świecie? A gdzie w Polsce? Okazuje się, że na oba te pytania można udzielić tej samej odpowiedzi. To zasługa Tomasza Szypuły. Lodziarz z Baborowa w województwie opolskim po raz kolejny został doceniony na arenie międzynarodowej. W najnowszym zestawieniu Gelato Festival World Ranking Polak znalazł się w pierwszej dziesiątce najlepszych twórców gelato na świecie. Światowy ranking Gelato Festival od 2019 r. wyróżnia twórców lodów na podstawie wyników uzyskanych przez nich w oficjalnych konkursach w ciągu ostatnich 13 lat. W tegorocznym zestawieniu mistrzów nie brakuje polskiego akcentu. I to już w pierwszej dziesiątce. 8. miejsce ze 169 punktami i dwiema „koronami” zajął Tomasz Szypuła. Polak od lat prowadzi rodzinny biznes w Lodziarni pod Orzechem w Baborowie. Tomasz Szypuła serwuje najlepsze gelato w Polsce Lodziarnia Szypuły jest dobrze znana mieszkańcom Opolszczyzny. Mistrz gelato w rozmowie z internetowym radiem RMF FM wyjawił, że dziennie w lokalu sprzedaje się od 50 do 200 kilogramów lodów. Gelato są serwowane w kilku smakach. Największą popularnością cieszą się śmietanka, czekolada i pistacja. Klienci chętnie kosztują też smaków mistrzowskich. Te z kolei ukrywają się pod tajemniczymi nazwami: chyćka oraz cud, miód i orzeszki. Jak wyjaśnia Tomasz Szypuła, chyćka to „potoczna nazwa kwiatu czarnego bzu”, z którego powstaje syrop będący bazą dla lodów. Ich smak jest przełamywany owocami jagody kamczackiej lub owocami kwiatów czarnego bzu i kruszonką maślaną. A jak smakuje cud, miód i orzeszki? – To jest jogurt, mocny grecki z naszymi orzechami włoskimi, które rosną u nas na drzewie, przełamane miodem lokalnym, gryczanym i odrobiną soli – tłumaczył mistrz w tym samym wywiadzie. Jak podkreślał, sukces lodziarni zawdzięcza wykorzystywaniu regionalnych składników. W ten sposób na miejscu powstają najlepsze lody w kraju, a region jest dodatkowo promowany. Czy czekolada jest zdrowa? Spożywali ją już Majowie, do dziś jest doceniana Czy czekolada jest zdrowa? – na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia pojawiło się wiele publikacji medycznych i dietetycznych przypuszczalnie potwierdzających takie jej działanie. Niemal w... Gdzie na lody? Wiadomo już, gdzie serwowane są najlepsze lody w Polsce. A gdzie na świecie gelato smakują najlepiej? I tu niespodzianka. Pierwsze miejsce zajęła bowiem nie lodziarnia we Włoszech, a na Węgrzech. Mowa o Fazekas Cukrászda w Budapeszcie prowadzonej przez Adama Fazekasa. Drugie miejsce w gronie mistrzów zajęła Giovanna Bonazzi z La Parona del Gelato we włoskiej Paronie, a trzecie Savannah G. Lee, właścicielka Savannah's Kitchen w San Francisco. Czym się różnią lody od gelato? Lody i gelato, choć oba są mrożonymi deserami, różnią się od siebie pod wieloma względami, takimi jak składniki, metody produkcji oraz konsystencja i smak. I tak na przykład gelato zawiera więcej mleka i mniej śmietany w porównaniu do lodów, co skutkuje niższą zawartością tłuszczu. Gelato jest też mieszane wolniej, co wprowadza mniej powietrza do mieszanki. Skutkuje to gęstszą konsystencją w porównaniu do lodów, które są mieszane szybciej, a więc są też bardziej puszyste. Ze względu na niższą zawartość tłuszczu i mniejszą ilość powietrza, gelato ma gęstszą i gładszą konsystencję. Lody, ze względu na większą ilość powietrza i tłuszczu, są bardziej kremowe i lekkie. Niższa zawartość tłuszczu w gelato sprawia, że smaki są bardziej intensywne. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Restauracje z gwiazdkami Michelin. Jak Polska wypada na tle Europy? Mamy już lokal dwugwiazdkowy
Otrzymanie gwiazdki Michelin to największe i najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie gastronomii. To marzenie każdego szefa kuchni i dowód, że restauracja jest jedyna w swoim rodzaju. W historii słynną gwiazdkę otrzymało zaledwie kilka polskich lokali.
W tym artykule: Pierwsze przewodniki Michelin stworzono dla zmotoryzowanych podróżników Pierwszą gwiazdkę Michelin przyznano w 1926 roku Który kraj ma najwięcej gwiazdek Michelin? Gdzie w Polsce są restauracje z gwiazdką Michelin? W 1891 roku André Michelin, francuski wynalazca i przemysłowiec, wraz ze swym bratem Édouardem wynaleźli rozbieralną oponę pneumatyczną z dętką. Znalazła ona szerokie zastosowanie w kołach rowerowych i samochodowych. Mała, rodzinna firma z Clermont-Ferrand stała się wkrótce największym w Europie i jednym z największych na świecie producentem opon. Pierwsze przewodniki Michelin stworzono dla zmotoryzowanych podróżników 9 lat później 47-letni wówczas André, zafascynowany ideą zmotoryzowanych podróży, postanowił stworzyć przewodnik, który opisywał hotele, restauracje i bary, jakie kierowcy mogli spotkać na swojej drodze. Pierwszy egzemplarz poświęcony został Francji. Wydrukowano go w nakładzie ok. 35 tysięcy egzemplarzy. Pierwotnie okładka przewodnika była niebieska, a w 1931 roku zmieniono ją na czerwoną. Michelin nie wiedział jeszcze, że jego gastronomiczny poradnik za kilkadziesiąt lat stanie się inspiracją do stworzenia najbardziej prestiżowej i uznanej nagrody dla restauracji na całym świecie. Początkowo przewodnik był rozdawany za darmo. Auta w tym czasie nie cieszyły się taką popularnością jak współcześnie. Dlatego małe książeczki miały głównie zwiększać popyt na samochody, co wpływało oczywiście na wzrost zysków firmy z oponami braci Michelin. Pierwszą gwiazdkę Michelin przyznano w 1926 roku W trakcie I wojny światowej przewodnik nie ukazywał się, a po 1920 roku francuscy przedsiębiorcy postanowili wzbogacić jego treść. Zaczęli również pobierać opłaty za sprzedaż małej książeczki. W 1926 roku po raz pierwszy przyznano restauracji gwiazdkę, ponieważ autorzy uznali ją za elegancką i godną polecenia. Dopiero 5 lat później wprowadzono system 3-gwiazdkowy. Najbardziej odizolowana restauracja z gwiazdkami Michelin przenosi się na Grenlandię. Co można w niej zjeść? Kolacja w KOKS to marzenie niejednego smakosza i podróżnika. Lokal jest znany jako najbardziej odizolowana restauracja na świecie. Niedługo zjedzenie tam będzie jeszcze trudniejsze. Odznaczenie Michelin z czasem stało się najbardziej prestiżowym wyróżnieniem dla szefów kuchni z całego świata. Kucharze i właściciele lokali robią wszystko, aby dostać gwiazdkę. Już jedna jest jak spełnienie marzeń. Dwie lub trzy oznaczają, że mamy do czynienia z najlepszymi restauracjami, które serwują wyjątkowe potrawy. Który kraj ma najwięcej gwiazdek Michelin? Bo gwiazdek nie otrzymuje się za miejsce samo w sobie i wystrój, lecz za jakość dań, smak, sposób podania, styl i stosunek jakości do ceny. Przyznawane są przez anonimowych inspektorów, którzy odwiedzają restauracje i lokale na całym świecie. Wszystkie przewodniki Michelin zawierają ten sam prosty system oceny miejsc opisywanych w przewodnikach, który jest wskazówką dla zwiedzających. Podział restauracji wygląda następująco: jedna gwiazdka – godna uwagi, dwie gwiazdki – warta odwiedzenia, trzy gwiazdki – zobacz koniecznie. W 2022 roku tylko 142 restauracje posiadały aż 3 gwiazdki Michelin. Na pierwszym miejscu jest Francja, która posiada 31 takich lokali. Na drugim znajduje się Japonia, która ma o 10 mniej, a podium zamykają Stany Zjednoczone. W tym kraju znajdziemy 14 miejsc, które wyróżnione zostały najwyższym możliwym odznaczeniem w świecie gastronomii. Co ciekawe, we Francji znajduje się aż 627 restauracji, które posiadają co najmniej jedną gwiazdkę. W tej kategorii również na drugim miejscu znajduje się Japonia, w której 413 lokali wyróżniono gwiazdką. W Europie najlepsze restauracje według „czerwonego przewodnika” znajdziemy również we Włoszech, Niemczech i Hiszpanii. Gdzie w Polsce są restauracje z gwiazdką Michelin? W Polsce po raz pierwszy gwiazdkę Michelin przyznano w 2013 roku. Otrzymała ją wówczas restauracja Atelier Amaro, której założycielem i szefem kuchni był Wojciech Modest Amaro. Lokal przy ul. Agrykola 1 w Warszawie utrzymał gwiazdkę przez kolejnych pięć lat. W 2020 roku, w czasie pandemii, zakończył działalność. Drugą gwiazdkę w Polsce również przyznano warszawskiej restauracji. Senses zostało wyróżnione w 2016 roku. Do 2018 roku dwie polskie restauracje znajdowały się na liście przewodnika Michelin. Obu wyróżnionym restauracjom udało się utrzymać gwiazdki i obie pojawiły się jeszcze na liście rankingowej „Czerwonego przewodnika” w 2020 roku. Jednak trudna sytuacja związana z globalną pandemią koronawirusa sprawiła, że lokale zamknięto do odwołania. W 2020 r. trzecią restauracją w Polsce z gwiazdką Michelin stała się krakowska Bottiglieria 1881, w której szefem kuchni jest Przemysław Klima. Obecnie lokal ten ma aż dwie gwiazdki. Jako kolejna gwiazdkę Michelin otrzymała restauracja Nuta z Warszawy. Prowadzi ją szef kuchni Andrea Camastra, który stał za wcześniejszym sukcesem Senses. Gwiazdkę otrzymały też: Muga z Poznania, Rozbrat 20 w Warszawie, Arco by Paco Pérez w Gdańsku, Giewont w Kościelisku. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wybrzeże Chorwacji z lotu ptaka wygląda niczym macki gigantycznej ośmiornicy zanurzającej się w morskiej toni. Linia brzegowa tworzy tu setki malowniczych zatok i zatoczek z mnóstwem kameralnych plaż. A pływanie od wyspy do wyspy to jeden z przyjemniejszych sposobów zwiedzania tego kraju i poznania jego kulturowego, naturalnego i kulinarnego bogactwa. A że wysp jest ponad tysiąc, mamy z czego wybierać. Inny bałkański kraj – Czarnogóra – może się poszczycić wspaniałymi górami, które pokrywają ponad 60 proc. jej powierzchni. Aż 150 szczytów ma ponad 2000 m wysokości. A kanion rzeki Tary, którego ściany wznoszą się na 1300 m, jest jednym z najgłębszych na świecie. Z kolei Jezioro Ochrydzkie leżące na granicy Albanii i Macedonii Północnej to najstarsze jezioro w Europie – liczy sobie aż 1,4 mln lat. W Słowenii jest ponad 10 tys. jaskiń, w tym Postojna, która ma imponujące 20 km długości, a najpiękniejsza, wpisana na listę UNESCO, to Križna Jama. Perłą Bośni i Hercegowiny jest uroczy Mostar. Miasteczko, które znalazło się na okładce tego wydania Travelera poświęconego Bałkanom. Ten region cieszy się coraz większym zainteresowaniem. Swój rekordowy wynik w liczbie odwiedzających ją gości zanotowała w ubiegłym roku Albania. W tym kraju podczas rządów Envera Hodży zbudowano kilkaset tysięcy bunkrów, które dziś zamieniono na hostele, domy i muzea. Rumunia kusi Trasą Transfogaraską uznawaną za jedną z najtrudniejszych w Europie i tajemniczą Transylwanią, nad którą unosi się legenda Drakuli. Mało atrakcji? Po więcej zapraszamy na Bałkany. Spis treści BOŚNIA I HERCEGOWINA 8 | Mostar Odrodzony jak Feniks z popiołów 14 | Kravica, Jajce, Vjetrenica Potęga natury 20 | Sarajewo Wiele kultur w jednym mieście ALBANIA 26 | Berat, Saranda, Butrint Lazur morza i miasto tysiąca okien ALBANIA, KOSOWO, CZARNOGÓRA 32 | Peaks of the Balkans Na szlaku łączącym ludzi CZARNOGÓRA 40 | Zatoka Kotorska Czarne góry, lazurowa woda i kameralne miasta 48 | Od Jeziora Szkoderskiego po góry Dla turystów aktywnych i hedonistów CHORWACJA 56 | Zagrzeb Oddaj się wielkomiejskim uciechom 64 | Welebit Tu kręcono serial o Winnetou 72 | Rejs po wyspach Dalmacji Podróż na Hvar, Vis i Biševo SERBIA 80 | Kotlina Panońska, Szargańska Ósemka, Gucza W drodze na słynny festiwal trąbki 88 | Belgrad W mieście artystów i tęsknoty za lepszym życiem SŁOWENIA 94 | Alpy Julijskie Poszarpane szczyty, turkusowe rzeki, zjawiskowe wodospady 100 | Alpy Kamnickie Monumentalne skały i wyborne wina 108 | Szlak Juliana Trzy dni wędrówki wokół najwyższej góry Słowenii 116 | Piran Perła Adriatyku 122 | Ptuj, Kamnik, Lublana Nieśpieszna podróż w stronę morza 130 | Bled Najpiękniejsze jezioro na Bałkanach MACEDONIA PÓŁNOCNA 136 | Skopje Stolica pomników 142 | Ochryda Macedońskie morze RUMUNIA 148 | Siedmiogród Śladem hrabiego Drakuli BUŁGARIA 158 | Na Złotych Piaskach W poszukiwaniu skarbów wybrzeża 166 | Wakacje na Riwierze Pełna zaskoczeń wyprawa wzdłuż Morza Czarnego GRECJA 174 | Macedonia Środkowa Pod górą Athos 180 | Półwysep Mani Kamienne wieże, puste plaże i zachwycające szlaki 188 | Saloniki, Leptokaria, Kastoria Olimpijskie klimaty
Przypalili owsiankę 5 tysięcy lat temu. Naukowcy odtworzyli jej skład
W jednej z najstarszych osad na terenie północnych Niemiec archeolodzy odkryli naczynie pokryte zagadkowym nalotem. Co to było? Przypalona owsianka, z której naukowcom udało się wycisnąć ciekawe informacje.
W tym artykule: Przypalone garnki skarbnicą wiedzy Archeolodzy bezradni – paleobotanicy górą Ważna rola zbóż w diecie Tajemnice pradawnej kuchni Kiedy przestać podgrzewać owsiankę, by nie przypalić garnka, ale jednocześnie uzyskać idealną potrawę? Z tym problemem ludzie borykają się od tysiącleci. Jeden z najstarszych przykładów nierównych zmagań z owsianką pochodzi sprzed 5 tysięcy lat z Niemiec. Przypalone garnki skarbnicą wiedzy Archeolodzy z Uniwersytetu Chrystiana Albrechta w Kilonii przebadali osadę społeczności kultury pucharów lejkowatych w Oldenburgu w Szlezwiku-Holsztynie. Ludzie zamieszkiwali ją około 3 tys. lat p.n.e. Społeczność ta znana jest ze wznoszenia konstrukcji megalitycznych. Uwagę badaczy przykuły fragmenty naczyń ceramicznych, na powierzchni których znajdował się nalot. Okazało się, że była to spalenizna. Dzięki gapiostwu ówczesnych kucharzy lub kucharek naukowcy są w stanie dowiedzieć się, z czego składała się dieta pradziejowych mieszkańców północnych Niemiec. Eksperci wnikliwie przeanalizowali spaleniznę, a swoje wnioski opublikowali w periodyku „PLOS ONE”. Archeolodzy bezradni – paleobotanicy górą Archeolodzy przeprowadzili wykopaliska. Opisali naczynia, sklasyfikowali je i narysowali. Jednak do analizy pozyskanych zabytków zaprosili innych specjalistów, między innymi paleobotaniczkę polskiego pochodzenia, dr Lucy Kubiak-Martens z holenderskiego BIAX Consult. Za pomocą skaningowego mikroskopu elektronowego badacze przyjrzeli się spaleniźnie na skorupach i dostrzegli liczne pozostałości po dawnych potrawach. Wykryto ślady różnych starożytnych ziaren zbóż, w tym pszenicy płaskurki i jęczmienia. Wykonano też analizy chemiczne, dzięki czemu wiemy, że przygotowywano tam również dania na bazie mleka lub nabiału. Chociaż akurat do owsianki dodano raczej wodę, gdyż w naczyniu, gdzie odkryto jej pozostałości, tłuszczów zwierzęcych nie było. Ważna rola zbóż w diecie Społeczność kultury pucharów lejkowatych była rolnicza. I nowe odkrycia rzeczywiście pokazują, że zboża odgrywały ważną rolę w diecie ludzi, którą uzupełniały dzikie rośliny. Rodzaj i sposób przetworzenia i pozyskania nasion wskazuje, że ówczesne potrawy nie były wcale mdłe. Przeciwnie – naukowcy sugerują, że odkrycia z pradziejowej wioski wskazują no coś wprost przeciwnego. Smak dań był urozmaicony. W składzie owsianki znalazły się między innymi komosa i kiełkująca pszenica płaskurka, która dodawała słodkiego smaku. Moment kiełkowania naukowcy dostrzegli na obrazach z mikroskopu elektronowego. Ta mieszanka, zdaniem badaczy, nie była przypadkowa. Tajemnice pradawnej kuchni Bardzo interesujące wyniki analiz naczyń ceramicznych pochodzą również z Kujaw, z obszaru Polski. W 2012 roku badacze ogłosili, że mieszkańcy Europy Północnej wytwarzali sery już ponad 7 tys. lat temu. Metalowe kotły zdradzają dietę ludzi sprzed ponad 5 tysięcy lat. Co jedli mieszkańcy Kaukazu? Potrawy z jeleni, krów, jaków i bawołów gotowali mieszkańcy Kaukazu ponad 5 tysięcy lat temu w kotłach z brązu. Wykazały to analizy białka zachowanego na ściankach naczyń. Wówczas przeanalizowano tzw. naczynia sitowate, zawdzięczające swą nazwę charakterystycznemu dziurkowaniu. Do złudzenia przypominają one współczesne cedzaki. Po ich analizach chemicznych naukowcy nabrali pewności, że służyły do odcedzania ściętego mleka. W specjalistycznym laboratorium wykryto ślady tłuszczów zwierzęcych. Umiejętność przetwarzania mleka i produkcji sera była bardzo ważna w tych pradziejowych społecznościach. Umożliwiała przechowywanie przetworów przez dłuższy czas i zachowanie ich na później. Była to też praktyka korzystna dla zdrowia ludzi, ponieważ białka mleka przetworzonego organizm człowieka trawi i przyswaja zdecydowanie łatwiej niż w przypadku mleka nieprzetworzonego. Źródło: Uniwersytet Chrystiana Albrechta w Kilonii. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Podniebny szef kuchni, kolacja przy świecach i kebab na porcelanie. Tak podróżowałem z Turkish Airlines
To był mój pierwszy daleki lot linią Turkish Airlines. Wybrałem się w podróż z Warszawy przez Stambuł do Singapuru i do tego w klasie biznes. Nie spodziewałem się, że ten lot będzie tak zaskakujący.
W tym artykule: Na lotnisku w Stambule – luksusowa poczekalnia Przed startem – wizyta szefa kuchni Po starcie – wystawny obiad na pokładzie Przed lądowaniem – śniadanie w samolocie Ile to kosztuje Zrób przystanek w Stambule A zaskoczeń podczas tej dalekiej podróży – sam lot ze Stambułu do Singapuru trwa ok. 11 godzin – było kilka. Pierwsze pojawiło się nie w chmurach, lecz jeszcze na ziemi, w porcie lotniczym Stambuł. To nowe lotnisko oddane do użytku w 2019 roku i wybudowane z rozmachem. Ten port ma ogromne ambicje, docelowo ma obsługiwać nawet 200 milionów pasażerów rocznie. A już dziś uznawany jest za największe lotnisko w Europie. Na lotnisku w Stambule – luksusowa poczekalnia Swoją podróż zaplanowałem tak, by zostać na noc w Stambule (linia oferuje pasażerom bezpłatny nocleg) i dopiero następnego dnia doświadczyć luksusu w przestworzach. Pod odprawie przy stanowisku dla pasażerów klasy biznes i po przejściu priorytetowej kontroli bezpieczeństwa, mogłem zrelaksować się przed lotem w saloniku biznesowym. W terminalu lotów międzynarodowych w Stambule są dwie takie poczekalnie. Druga przeznaczona jest dla uczestników programu lojalnościowego Turkish Airlines – Miles & Smiles – oraz pasażerów ze statusem Gold w liniach lotniczych. W każdym z nich można poczuć się jak w dobrej tureckiej restauracji. Serwowane są tu nie tylko znakomite warzywa, sałaty, pasty, ale także mięsa z grilla, pyszne desery i najprawdziwsze herbata i kawa po turecku. Do tego na miejscu wypiekane jest tureckie pieczywo, m.in. simit czyli precle z sezamem. Nie brakuje też napojów alkoholowych. Są także miejsca do odpoczynku, a nawet pokoje hotelowe, które można zarezerwować przy długiej przesiadce. Przyznaję, że jako wielbiciel tureckiej kuchni, stojąc przy bufecie z lokalnymi świeżymi przekąskami, miałem ochotę zjeść je wszystkie. Powstrzymałem jednak swój wilczy apetyt, by zostawić go na podniebną ucztę, jaka dopiero mnie czekała. Przed startem – wizyta szefa kuchni Ze Stambułu do Singapuru leciałem dwusilnikowym, szerokokadłubowym samolotem Boeing 787-9 Dreamliner. Jego zasięg to 14140 km, a maksymalna prędkość z jaką może lecieć – 954 km na godzinę. Jednak nie parametry techniczne, lecz to co spotkało mnie po wejściu do samolotu, zrobiło na mnie wrażenie. Widziałem w swym podróżniczym życiu kilka kabin klasy biznes. Jednak pierwsza myśl, jaka pojawiła się w mojej głowie, po zobaczeniu tej w „Turku”, to że jest tu elegancko. W klasie biznes Turkish Airlines w samolocie B787-9 jest 30 miejsc, w układzie 1-2-1. Fotele są zaś grafitowo-czarne i zaprojektowane tak, że siedząc w nich nie widzi się, co robi pasażer obok. To daje poczucie prywatności i komfortu. Fotele są w pełni rozkładane do pozycji łóżka o długości 193 cm (choć przy moim wzroście 188 cm miałem wrażenie, że są krótsze). Wbudowane są w nie: lampki do czytania o zmiennej sile światła, gniazdka do ładowania telefonów i komputerów, pilot do sterowania rozrywką pokładową, 18-calowy ekran do oglądania filmów, słuchania muzyki czy obserwowania lotu na interaktywnej mapie, kilka schowków na podręczne drobiazgi, także taki zamykany na szyfr, wysuwane lusterko dla elegantek, wysuwany stolik o średnicy 51 cm, na którym mogłem rozstawić laptopa i pracować podczas podróży. Dla pasażerów biznesowych na pokładzie jest darmowy, dobrze działający internet. Są także kapcie, słuchawki wyciszające Denon i kosmetyczki z balsamem do ciała, mgiełką do twarzy, pomadką nawilżającą do ust, skarpetkami i wyprofilowanymi okularami do spania. Jeszcze przed startem stewardesa poczęstowała mnie lemoniadą ze świeżymi liśćmi mięty. A potem, zupełnie dla mnie niespodziewanie pojawił się on! Tolgahan Bilgin, od 13 lat podniebny szef kuchni Turkish Airlines, ubrany w biały uniform, pod krawatem i w kucharskiej czapce. Okazał się gwiazdą wieczoru. Zaczął od rozdania pasażerom menu, by poczuli się jak w eleganckiej restauracji. Mogłem więc wybrać sobie przystawki, zupę, danie główne i desery. Do każdego z dań zamówić także napoje – ciepłe i zimne, bezalkoholowe i alkoholowe, z szampanem włącznie. Po starcie – wystawny obiad na pokładzie Po osiągnięciu wysokości przelotowej otrzymałem zwilżony ręcznik do odświeżenia twarzy i dłoni. Stewardesa zebrała także od pasażerów zamówienia na pierwsze napoje. Zostały podane wraz z przystawkami, które wjechały na piętrowym wózku. W tym samym czasie światło w kabinie przygasło, a na stolikach przykrytych szarymi obrusami rozstawiono małe świeczki na baterie. Poprosiłem o wędzonego łososia oraz sałatkę z ośmiornicy i krewetek z cukinią, a także turecki jogurt i oliwki, które podano mi na porcelanie. Jednak nie mogłem doczekać się dania głównego. Początkowo miałem problem co wybrać: łososia w sosie teriyaki z japońskim ryżem i warzywami czy tagliolini z burratą i świeżą bazylią. A może zjeść jedynie zupę z selera z grzankami? Jednak trafiłem w menu na danie, którego nie mogłem sobie odmówić. MIXED KEBAB! Tak, mogłem zamówić u szefa kuchni najprawdziwszy kebab adana (to podłużne, ręcznie mielone mięso przygotowywane na grillu drzewnym) czy kulbasti – kotlet wołowy i jeszcze szaszłyk z kurczaka. Danie podane było na porcelanie w otoczeniu grillowanych pomidorów i zielonej papryki, oraz placków pide. A wszystko tak świeże i smaczne, że do dziś zastanawiam się, jak to było możliwe w samolocie? I jeszcze te czekoladowe lody na deser. Nie jakieś tam lody, lecz te z koziego mleka, pochodzące z regionu Kahramanmaraş, podłużne, które kroi się jak ciasto i je się przy pomocy noża i widelca. Przyznaję, że ta podniebna kolacja przy świecach zrobiła na mnie wrażenie. Po posiłku, kiedy automatycznie zostały przyciemnione okna w kabinie i nastała noc, stewardesy posłały łóżka. Poduszki w kolorze bladego różu pokryły ciemnymi poszewkami, na materiałowo-skórzanych siedzeniach rozłożyły miękkie bawełniane podkładki i rozdały pasażerom lekkie, oddychające kołdry. Mogłem więc się umościć i zasnąć na kilka godzin. Przed lądowaniem – śniadanie w samolocie Na dwie godziny przed lądowaniem podano śniadanie, na które mogłem wybrać sałatkę z grillowaną ośmiornicą. Do tego dolmades – faszerowane liście winogron albo kotleciki w pomidorowym sosie, na które postawiłem i się nie zawiodłem. I jeszcze turecka herbata w tulipanowej szklance, a na deser kasztanowy parfait – słodki krem z bitą śmietaną i jadalnymi kasztanami. I tym słodkim akcentem zakończyła się podróż. Przyznaję, że lot w klasie biznes Turkish Airlines był bardzo ciekawym doświadczeniem. Podobała mi się zarówno obsługa na pokładzie, jak i wystrój kabiny. Zadowolony jestem także z jakości cateringu. „Zabieramy turecką gościnność w przestworza” – pisze przewoźnik na swojej stronie. I coś w tym naprawdę jest. Ile to kosztuje Podróż w klasie biznes linią lotniczą Turkish Airlines na trasie Warszawa – Stambuł – Singapur – Stambuł – Warszawa to wydatek ok. 12,5 tys zł. Jednak w Turkishu zdarzają się promocje oraz błędy taryfowe, dzięki którym można upolować bilet w biznesie na dalekiej trasie nawet za ok. 6 tys zł. Członkowie programu lojalnościowego Miles & Smiles mogą natomiast zrobić upgrade z klasy ekonomicznej do klasy biznes za gromadzone mile. Zrób przystanek w Stambule Dobrą opcją podczas podróży przez Stambuł jest przystanek w tym mieście i pozostanie na noc. Turkish Airlines w ramach programu Stopover in Istanbul oferuje bezpłatny nocleg (jeden w hotelu 4-gwiazdkowym dla pasażerów klasy ekonomicznej, a dwa w hotelu 5-gwiazdkowym dla pasażerów klasy biznes). A także bezpłatne zwiedzanie miasta z przewodnikiem – wycieczki są całodniowe albo półdniowe. Szczegóły na turkishairlines.com. Nasz ekspert Michał Cessanis Wicenaczelny „National Geographic Traveler", autor podróżniczej serii telewizyjnej „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN oraz książek „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”.
Najlepsze azjatyckie restauracje w Warszawie. Tu poczujesz się jak na drugim końcu świata
Masz ochotę na tajski pad thai, a może ramen lub sushi rodem z Japonii? Poniżej prezentujemy najlepsze azjatyckie restauracje w Warszawie, które skradły nasze kulinarne serca.
W tym artykule: Wi-Taj Gan bei Vegan Ramen Shop Pańska 85 Miss Kimchi Azja z roku na rok zyskuje na popularności i jest jednym najchętniej obranych kierunków wakacyjnych przez turystów z całego świata. Magnesem przyciągającym tłumy wczasowiczów są nie tylko zapierające dech w piersiach krajobrazy, wspaniała kultura czy egzotyczna flora i fauna, ale również (a może i przede wszystkim) znakomita kuchnia. Potrawy rodem z Chin, Japonii, Tajlandii i Wietnamu od dawna podbijają serca smakoszy z różnych zakątków globu, w tym także z Polski. Poniżej prezentujemy najlepsze azjatyckie restauracje w Warszawie, które naszymi zdaniem zasługują na wyróżnienie. Choć wybór nie był łatwy, udało nam się wskazać pięciu redakcyjnych faworytów. Wi-Taj Gdzie zjeść najlepszy pad thai w Warszawie? Po najsłynniejsze danie kuchni tajskiej koniecznie warto się wybrać do restauracji Wi-Taj, gdzie oryginalne smaki Dalekiego Wschodu przeniosą was wprost na drugi koniec świata. Będąc na miejscu polecamy również zamówić rozgrzewającą zupę Tom Yum Kung, tradycyjne spring rollsy czy chrupiące krewetki black tiger w tempurze. Jedno jest pewne – będzie to niezapomniana podróż przez autentyczne smaki Wietnamu i Tajlandii. Adres: pl. Konstytucji 4 Gan bei W samym centrum stolicy, przy ul. Chmielnej 1/3, na miłośników orientalnych smaków czeka Gan bei. Nowo otwarta restauracja, znana do tej pory głównie mieszkańcom Mokotowa, gdzie znajdziemy pierwszy lokal tego konceptu w Warszawie, oferuje blisko 200 dań. Począwszy od owoców morza, poprzez potrawy mięsne z kurczaka, wołowiny, wieprzowiny czy kaczki, na daniach wegetariańskich i wegańskich kończąc. Warto podkreślić, że wszystkie tradycyjne przysmaki kuchni chińskiej, tajskiej, japońskiej czy indyjskiej tworzone są tu przez szefów kuchni pochodzących z Azji. Bogate menu, piękny wystrój, a na dodatek ceny na każdą kieszeń sprawiają, że Gan bei to miejsce na kulinarnej mapie stolicy, które powinien odwiedzić każdy amator dobrego smaku. Ach, prawie zapomnieliśmy o deserze. Tu do wyboru są m.in. różne rodzaje mochi, smażone lody oraz maki na słodko. Adres: ul. Chmielna 1/3 / Wołoska 12 (Westfield Mokotów) Vegan Ramen Shop Vegan Ramen Shop... o tym miejscu możemy mówić tak długo, jak długie są kolejki do tego uwielbianego przez warszawiaków lokalu. Stołeczna ramenownia nieprzypadkowo cieszy się duża popularnością. W 2019 roku restauracja trafiła na listę najlepszych wegańskich miejscówek w Europie według serwisu Big Seven Travel. Z kolei w 2020 r. znalazła się w Żółtym Przewodniku Gault & Millau Polska. Nie przesadzimy mówiąc, że serwują tutaj najlepszy ramen w mieście i jeden z najlepszych w całym kraju Z pewnością potwierdzą to zarówno entuzjaści diety wegetariańskiej, jak i zwolennicy mięsnych potraw. Przekonajcie się sami – my polecamy! Adres: ul. Finlandzka 12A / al. Jana Pawła II 52/54 / ul. Kazimierzowska 43 Pańska 85 Pańska 85 – ten adres w Warszawie powinien zapamiętać absolutnie każdy miłośnik orientalnych potraw. W lokalu o tej samej nazwie na największych smakoszy czekają dania oparte na azjatyckich przyprawach i lokalnych produktach. Podczas składania zamówienia warto rozważyć m.in. chiński rosół z pierożkami mięsnym, czarne pierożki ryżowe barwione tuszem z kałamarnicy lub legendarną kaczkę po pekińsku. Adres: ul. Pańska 85 Miss Kimchi Last but not least... Miss Kimchi. To zdecydowanie jeden z najlepszych lokali z kuchnią koreańską w Warszawie. Wizyta w tym miejscu z pewnością pozostanie na długo w waszej pamięci, ale i... w brzuchu. Menu jest zróżnicowane, co sprawia, że każdy znajdzie coś dla siebie. Zarówno mięsożerni, jak i miłośnicy wegetariańskich potraw. Do najczęściej zamawianych dań bez wątpienia należy KFC (Korean Fried Chicken), czyli kurczak smażony na chrupko w cieście. Adres: ul. Żelazna 28/30 Nie zostało nam nic innego, jak życzyć wam Itadakimasu (いただきます), a więc smacznego w języku japońskim! Źródło: materiały prasowe.
Na wstępie To będzie szczególny rok dla National Geographic Polska. W październiku minie dokładnie 25 lat od ukazania się pierwszego wydania naszego magazynu. Kiedy w 1999 r. w ręce polskich czytelników trafiło nowoczesne czasopismo popularnonaukowe, świat stał w obliczu ogromnych zmian technologicznych i kulturowych. Ćwierć wieku później ten sam świat wygląda już zupełnie inaczej, a my wszyscy zmagamy się z nowymi wyzwaniami. I dziś – nawet bardziej niż kiedykolwiek wcześniej – jest potrzeba rzetelnego dziennikarstwa naukowego na wszelkich dostępnych platformach. W tę nową epokę wchodzimy silniejsi o serwis national-geographic.pl, na którym każdego dnia nasi dziennikarze publikują najnowsze informacje naukowe. Przekonani o sile słowa mówionego tworzymy też serię wideopodkastów w formie rozmów z ekspertami. Niezmiennie filarem naszej działalności jest magazyn National Geographic Polska, do którego w każdym miesiącu trafiają artykuły najlepszych polskich i światowych dziennikarzy naukowych, ilustrowane niezwykłymi fotografami. W tym miesiącu proponujemy reportaż historyczny Szymona Zdziebłowskiego o cywilizacji Hetytów. Autor śledzi historię tego enigmatycznego ludu i jego rolę w kształtowaniu krajobrazu starożytnego Bliskiego Wschodu. Hetyci z powodzeniem konkurowali i walczyli z wielkimi cywilizacjami – Egiptem czy mezopotamską Babilonią. Na placu boju wykorzystywali rydwany. Tworzyli szlaki karawanowe, które łączyły ośrodki ich imperium. Wśród innych propozycji znajdzie się też materiał z amazońskiej doliny zamieszkanej przez plemiona, które z cywilizacją zetknęły się niedawno. Zdamy też relację z wyprawy na antarktyczny wulkan utrzymujący... płynne jezioro lawy. Życzę przyjemnej lektury. Spis treści WKF 19. już Wielki Konkurs Fotograficzny doczekał się rozstrzygnięcia. W tym roku m.in. w nowej kategorii „Polska nieoczywista”. W niniejszym numerze publikujemy nazwiska laureatów i zwycięskie prace | s. 8 Ponadto: Rola zabawy Żyrafy bez cętek REPORTAŻE Hetyci W połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. w Anatolii ni stąd, ni zowąd wyrosło imponujące państwo Hetytów. Tak silne, że było w stanie stawić czoło potężnemu Egiptowi faraonów. I jak nagle się pojawiło, po kilku wiekach równie zaskakująco zniknęło, pozostawiając po sobie liczne zagadki. Tekst S. Zdziebłowski | s. 36 Jezioro lawowe Na wyspie u wrót Antarktyki, z dala od żeglugowych szlaków, istnieje wulkan z jeziorem płynnej lawy. Potwierdziła to wyprawa, którą relacjonujemy. Tekst F. Wilkinson, zdjęcia R. Öztürk | s. 58 Motyle monarchy Amerykańskie motyle z tego gatunku odbywają migrację przez kontynent, dając w miejscu zimowania w Meksyku zdumiewający spektakl natury. Tekst M. Nijhuis, zdjęcia J. Rojo | s. 82 Między światami Dziewicza amazońska dolina Javari jest miejscem, w którym żyją plemiona bez lub z ograniczonym kontaktem z cywilizacją. Ale cywilizacja nie pozwala o sobie zapomnieć. Tekst i zdjęcia l. Addario | s. 110
Ile kosztuje najdroższe jedzenie świata? Przygotuj się na ceny liczone w dziesiątkach tysięcy dolarów
Luksus przyciąga sam w sobie. Może być nawet zabiegiem marketingowym, bo drogie produkty i usługi odruchowo postrzegamy jako lepsze niż te tańsze. Dobrze wiedzą o tym także restauracje. Palma pierwszeństwa, jeśli chodzi o najdroższe jedzenie świata wciąż przechodzi z rąk do rąk. Jedno jest pewne – najbardziej luksusowe posiłki potrafią kosztować nawet ponad 20 tys. dolarów.
W tym artykule: Najdroższe jedzenie świata zawiera złoto Najdroższe wina Najdroższy kawior Najdroższe mięso Najdroższe trufle Inne najdroższe produkty Jedne z najdroższych kiedykolwiek podanych dań we współczesnej historii to między innymi: czekoladowy pudding w restauracji brytyjskiego hotelu Lindeth Howe Country House (22 tys. funtów), pizza „Ludwik XIII” stworzona przez włoskiego kucharza Renato Violę (12 tys. dolarów), deser „Fortress Stilt Fisherman Indulgence” w pewnym spa na Sri Lance (14,5 tys. dolarów), deser lodowy z czekoladą w nowojorskiej restauracji Serendipity 3 (25 tys. dolarów). Ten ostatni jest nawet oficjalnie uznany za najdroższe jedzenie świata w Księdze Rekordów Guinnessa. Na najdroższe jedzenie można spojrzeć też trochę węziej. W samej Księdze Rekordów nie brakuje wpisów dotyczących: najdroższej zupy (ponad 100 funtów, w Londynie), najdroższego sernika (4592 dolary, Ristorante Rafaele w Nowym Jorku), najdroższej szynki dojrzewającej (hiszpańska iberico de bellota, prawie 10 tys. dolarów). Trufle zmieszaj z kawiorem i przypraw… złotem. Oto jedna z najdroższych przekąsek Do przygotowania tych przekąsek użyto najdroższych składników świata. Efekt? Niewiarygodny. Jednak kiedy przyjrzymy się bliżej najdroższemu jedzeniu świata i „odfiltrujemy” snobizm i marketing, to zobaczymy, że jego cena jednak ma pewne realne uzasadnienie. Wszystkie najdroższe potrawy zawierają bowiem pewne powtarzające się, najdroższe składniki. Przyjrzyjmy się im bliżej. Najdroższe jedzenie świata zawiera złoto Zacznijmy od składników, które nawet nie są produktem spożywczym. Jednak regularnie się w najdroższym jedzeniu pojawiają. To złoto, a nawet kamienie szlachetne. Jednak diamenty czy akwamaryn, jak w przypadku deseru ze spa na Sri Lance, konsument potraktuje raczej jako pamiątkę. Natomiast złoto można jeść i jest to fakt od dawna znany. Złoto jedli już starożytni Egipcjanie. Było także doustnym lekarstwem. Dziś jest prawnie dopuszczonym dodatkiem do żywności o symbolu E175. Złoto nie koroduje, nie utlenia się i nie wchodzi w żadne reakcje z ludzkim organizmem. Nie ulega strawieniu i jest czysto estetycznym dodatkiem. To między innymi z powodu złota na liście najdroższych potraw świata jest przewaga deserów. Jadalnego złota używa się w postaci bardzo cienkich płatków lub proszku. Najdroższe wina Kolejnym składnikiem, dzięki któremu cena posiłku może poszybować astronomicznie w górę są wina. Na przykład zarówno bułka jak i krążki cebulowe w najdroższym hamburgerze świata (prawie 6000 dolarów, restauracja The Daltons w Holandii) zostały przygotowane z użyciem szampana Dom Perignon. Najdroższy „paragon grozy”, opiewający na ponad 44 tysiące funtów, został wystawiony w londyńskiej restauracji Petrus. Ponad 90% jego wartości stanowiło pięć butelek wina. A wśród nich m.in. Chateau Petrus z 1947 roku i deserowe Chateau D’Yquem z roku 1900. Nie powinno to dziwić. Wina stały się lokatą kapitału, szczególnie francuskie burgundy. Najdroższą kiedykolwiek kupioną butelką wina był właśnie burgund z Domaine de la Romanee-Conti, rocznik 1945 (558 tys. dolarów). Najdroższy kawior Najdroższe jedzenie często zawiera także kawior. Kawior robi się z ikry wielu ryb – jesiotrowatych, łososiowatych, a nawet dorszowatych. Jednak ten najrzadszy, najcenniejszy i najdroższy jest z bieługi. Jesiotrowate są ogólnie rybami coraz rzadszymi, a bieługa należy do gatunków krytycznie zagrożonych. Właśnie z powodu przełowienia związanego z produkcją kawioru. Są też długowieczne i wolno rosną, więc nawet ich hodowla na kawior jest droga i żmudna. W naturze bieługi występują w morzach: Czarnym, Kaspijskim i Azowskim. Dziś najdroższy kawior pochodzi z irańskiego wybrzeża Morza Kaspijskiego. Firma Almas sprzedaje kilogram takiego kawioru za około 20 tys. funtów. Najdroższe mięso W przypadku najdroższego na świecie mięsa odpowiedź jest ogólnie znana i oczywista. To wołowina wagyu. Słowo "Wagyu" dosłownie oznacza „japońskie bydło”. Jednak odnosi się do czterech głównych ras japońskich krów: Japanese Black, Japanese Brown, Japanese Polled i Japanese Shorthorn. Najbardziej cenioną spośród nich jest Japanese Black. Jej mięso stanowi aż 90% najdroższej wołowiny świata. Nie tylko rasy bydła, ale także regiony Japonii mają znaczenie w przypadku wołowiny wagyu. Najsłynniejszą wołowinę – Kobe – wytwarza się w prefekturze Hyogo. Kilka regionów ma własne certyfikaty autentyczności, oprócz Kobe są to m.in. Tajima i Yonezawa. To, co wyróżnia mięso Wagyu, to jego charakterystyczne marmurkowanie. Tłuszcz jest równomiernie rozproszony między włóknami mięśniowymi, tworząc charakterystyczne wzory, które przypominają marmur. A tłuszcz, jak wiadomo, jest nośnikiem smaku. Nadaje mięsu z wagyu niezwykłą delikatność, soczystość i bogaty smak. Najdroższe kawałki wołowiny Kobe kosztują ponad 1200 dolarów za kilogram. Za sprawą zawartości tłuszczu potrafią być niemal białe. Najdroższe trufle Astronomicznie drogie potrafią być także trufle. Czy to najdroższe jedzenie, czy raczej przyprawa? Biorąc pod uwagę koncentrację smaku i fakt, że używa się ich w aptecznych niemal ilościach – są raczej przyprawą. Ich intensywny aromat sprawia, że nawet niewielka ilość potrafi nadać potrawie niezapomnianego smaku. Zazwyczaj są używane w stanie surowym, krojone w cienkie plasterki lub w postaci wiórków. Oto 6 najbardziej odpychających potraw świata. Odważysz się je zobaczyć? Uwaga! Tylko dla Czytelników o mocnych nerwach! Ale trufla trufli nierówna. Istnieją wyjątkowo rzadkie i drogie odmiany, których cena przyprawia o zawrót głowy. Trufle białe (Tuber magnatum) z włoskiego miasta Alba są jednymi z najbardziej poszukiwanych i kosztownych trufli na rynku. Występują one głównie w północnych regionach Włoch. Ich cena może sięgać nawet 300 tys. dolarów za duże okazy. A bywają naprawdę duże, o wadze ponad kilograma. Z takiej trufli jedna restauracja może korzystać przez wiele tygodni. Handel truflami z Alby prowadzi się w systemie aukcyjnym. Każdego roku, na początku listopada, w aukcji najlepszych okazów biorą udział kupcy z całego świata. Inne najdroższe produkty Najdroższe jedzenie świata to temat fascynujący i ogromny. Dość wspomnieć że najdroższa przyprawa, czyli szafran, kosztuje nawet 20 dolarów za gram. Natomiast najdroższa ryba, czyli tuńczyk błękitnopłetwy, osiąga na aukcjach w Japonii cenę ponad 1200 dolarów za kilogram. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jarmarki bożonarodzeniowe w Czechach. Magię świąt czuć tutaj na każdym kroku
Smażony ser, poncz, prażone migdały, gorąca czekolada, haftowane serwetki, szmaciane lalki czy drewniane samochody. Jarmarki bożonarodzeniowe w Czechach, zwane tu Vánoční trhy, oferują naprawdę wiele. Na świątecznych targach zrobicie nie tylko świąteczne zakupy, ale także pysznie zjecie i spotkacie św. Mikołaja.
W tym artykule: Praga Ołomuniec Brno Pilzno Pojawiły się już w średniowieczu. Niektórzy uważają, że pierwszy odbył się w XIII w. w Wiedniu, inni badacze wskazują na XIV w. w Monachium. Jedno jest pewne, tradycja świątecznych jarmarków jest w Europie wciąż żywa, a kolejne miasta prześcigają się w pomysłach na ich urozmaicenie. Nie inaczej jest w Czechach, gdzie co roku największe rynki aż kipią od świątecznych wspaniałości. Przyjrzyjmy się tym najciekawszym miejscom. Praga Stolica Czech jest wielobarwna i zjawiskowo rozświetlona przez okrągły rok. Jednak przed świętami dzięki jarmarkom, które są najstarsze w Czechach i rozstawione w kilku miejscach, żyje iście świąteczną atmosferą. Co tu kupicie? Tradycyjne czeskie rogaliki waniliowe, gorącą czekoladę i korzenne grzane wino. A także ręcznie robione zabawki, ozdoby na choinkę, piękne haftowane serwetki czy ceramiczne naczynia z tradycyjnymi wzorami. To wszystko znajdziecie w drewnianych budkach rozstawionych m.in. na Rynku Staromiejskim, placu Náměstí Republiky, Placu Wacława lub na placu Náměstí Míru. Targ na Rynku Staromiejskim jest najbardziej spektakularny. Stoiska z produktami możecie odwiedzać w godzinach od 10.00 do 22.00, a z jedzeniem aż do północy. Jak co roku, na dużej scenie niemal codziennie odbywają się przedstawienia teatralne, koncerty, występy zespołów dziecięcych. Z kolei najmłodsi mogą odwiedzić stajenkę z żywymi zwierzętami, a nawet spotkać się ze Św. Mikołajem. Można też tu spędzić sylwestra – organizatorzy szykują specjalny program. Terminy praskich jarmarków: Rynek Starego Miasta (Staroměstské náměstí), Plac Wacława (Václavské náměstí), Zamek Praski (Pražský hrad) – do 6.01.2024 Plac Tyla (Tylovo náměstí), Plac Pokoju (náměstí Míru), Smíchov – deptak Anděl do 24.12.2023 Plac Republiki (náměstí Republiky) – 30.12.2023 Ołomuniec W tym uroczym morawskim mieście strojny jarmark (ok. 140 stoisk) odbywa się na placu Horní náměstí. Tu koniecznie spróbujcie tutejszego specjału, czyli rozgrzewającego ołomunieckiego ponczu. To nic innego jak morawskie wino z kawałkami owoców i sokiem (ok. 8 zł). Jest też wersja dla dzieci. Kilka stoisk jest poświęconych wyłącznie wędlinom, można tu też kupić karpia. Na najmłodszych czeka wielobarwna zabytkowa karuzela, lodowisko oraz św. Mikołaj w asyście uroczych diabłów i pięknych aniołów. Warto zajrzeć tu po zmroku, by zrobić parę zdjęć zjawiskowo podświetlonej Kolumnie Świętej Trójcy, wpisanej na listę UNESCO. Większość straganów jest otwartych do późnych godzin nocnych, a jarmark potrwa do 23 grudnia. Brno Kolejne morawskie miasto, które przed świętami kusi bajkową scenerią. Stragany rozstawiono w kilku częściach Brna, m.in. na placach Dominikánské náměstí, Zelný trh i Moravské náměstí i Náměstí Svobody. Ten ostatni, czyli Plac Wolności to serce wydarzeń – z choinką, dzwonkiem życzeń, świątecznym tramwajem, straganami (62 stoiska) oraz zimowym barem, w którym królują imbirowe napoje. Każdego dnia zaplanowano tu dwa koncerty, a w soboty – występy lokalnych zespołów folklorystycznych. Ponadto codziennie o godz. 15.00 rozpoczyna się teatralny program dla dzieci. Na nieco bardziej kameralnym Placu Dominikańskim (Dominikánské náměstí) z kolei warto zobaczyć drewnianą szopkę z ponad stoma figurami. To jedna z największych ręcznie rzeźbionych szopek na świecie. Są tu też stragany, a od czwartku do niedzieli koncerty na małej scenie. Jarmarki potrwają do 23 grudnia. Zamykają słynny jarmark. Powód? Był zbyt popularny Najstarszy jarmark bożonarodzeniowy w Wielkiej Brytanii, który odbywał się w Lincoln, przechodzi do historii. Władze miasta podjęły decyzję o jego zamknięciu, a głównym powodem jest zbyt... Pilzno Także to miasteczko w zachodnich Czechach opanowała magia świąt. Na tutejszym placu Republiki stanęły już dziesiątki stoisk, jest i szopa betlejemska oraz diabelski młyn. Zwyczajowo śpiewa się tu też kolędy (dla mieszkańców to ważna tradycja). Prawie codziennie są organizowane spacery z przewodnikiem, podczas których dowiecie się sporo o historii świąt Bożego Narodzenia na terenie Czech oraz o lokalnych świątecznych zwyczajach, także kulinarnych i związanych z rękodziełem. Ważnym puntem jest w Pilznie gotycka katedra św. Bartłomieja, w której podczas tego wyjątkowego czasu odbywają się koncerty. Z jej wieży (warto na nią wejść po zmroku), roztacza się zaś piękny widok na rozświetlone światłami miasto. Jarmark Bożonarodzeniowy w Pilźnie potrwa w tym roku do 23 grudnia. Nasz ekspert Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". W podróż zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.