Gdzie zjeść najlepszą pizzę na świecie? Międzynarodowy ranking ukazuje niespodziewanych triumfatorów
Renomowany brytyjski magazyn „TimeOut” wybrał najlepszą pizzę na świecie. Międzynarodowy zespół spróbował przeróżnych odmian tego kultowego dania z całego globu. Werdykt – jak to zwykle bywa – na pewno nie spotka się z jednoznaczną aprobatą. Jaka jest więc najlepsza pizza na świecie?
Spis treści: Nieoczywisty zwycięzca z Nowego Jorku Rzym nad Neapolem Ekstrawagancja z Londynu i klasyka z Neapolu Pizza z całego świata Pochodzenie pizzy jest nam tylko częściowo znane. Wiemy, że swoje korzenie ta słynna potrawa ma w południowych Włoszech – pomiędzy Neapolem a Rzymem. Z biegiem lat receptura pizzy była modyfikowana, aż w końcu neapolitański piekarz Raffaele Esposito zdecydował się na dodanie do ciasta pomidorów, mozzarelli i bazylii. Te trzy składniki miały ponoć symbolizować flagę kraju z Półwyspu Apenińskiego. W ten sposób powstała „margherita”, która swoją nazwę zaczerpnęła od królowej Włoch Małgorzaty Sabaudzkiej, na której wizytę wymyślono ten placek. Wraz z popularyzacją i globalizacją pizzy oryginalna forma włoskiego dania zaczęła się zmieniać. Potrawa trafiła do najodleglejszych zakątków świata, stając się jedzeniem ulicznym, serwowanym także w lokalach typu fast food. Gdy spojrzymy na klasyczną pizzę neapolitańską i porównamy ją choćby z jej chicagowskim odpowiednikiem, otrzymamy dwie zupełnie różne potrawy. Obie jednak funkcjonują pod tą samą nazwą i obie zostały uwzględnione przy tworzeniu rankingu magazynu „Time Out”. Nieoczywisty zwycięzca z Nowego Jorku Choć mogłoby się wydawać, że pierwsze miejsce w rankingu zajmie jedna z pizzerii z Półwyspu Apenińskiego, w rzeczywistości triumfator znajduje się znacznie dalej od Europy. Najlepszą pizzą według magazynu „Time Out” okazała się ta serwowana przez niewielki lokal Mama’s TOO!, działający na nowojorskim Broadwayu. To właśnie tam powstało danie The Cacio e Pepe, które podbiło podniebienia recenzentów. Ta wyjątkowa propozycja nie jest klasycznym „trójkątem” znanym z większości włoskich restauracji. W Mama’s TOO! pizzę podaje się w kwadratowej formie, szczelnie przykrytej warstwą serów. The Cacio e Pepe składa się z ciasta, ubijanego mascarpone, dojrzewającej mozzarelli, pecorino romano oraz parmigiano reggiano. Całość doprawiona jest świeżo mielonym, gruboziarnistym pieprzem, który nadaje potrawie wyrazistej ostrości. Kompozycja tak bardzo przypadła do gustu jury, że zdecydowano się przyznać jej pierwsze miejsce. W ten sposób nowojorski lokal wyprzedził m.in. pizzerie z Neapolu i Rzymu. Rzym nad Neapolem Kolejnym zaskoczeniem może być przewaga Rzymu nad Neapolem w końcowej klasyfikacji. Pizza capricciosa z lokalu 180grammi Pizzeria Romana, położonego na obrzeżach włoskiej stolicy, zajęła wysokie drugie miejsce. Warto dodać, że w mieście z Koloseum króluje tzw. pizza la scrocchiarella, charakteryzująca się cienkim, okrągłym i wyjątkowo chrupiącym ciastem, które zapewnia charakterystyczne, „trzeszczące” doznania podczas jedzenia. Pizza capricciosa w dosłownym tłumaczeniu oznacza „kapryśna”. W 180grammi Pizzeria Romana serwuje się ją z dodatkiem karczochów, szynki, oliwek i pieczarek, a czasem także z jajkiem. Co ciekawe, jest to jedna z pizz, które zyskały popularność na całym świecie – w Polsce znajdziemy ją niemal w każdej pizzerii. To jednak we wschodniej części Rzymu można spróbować jej klasycznego odpowiednika, który z dala od turystycznego zgiełku zachowuje wyjątkowo lokalny charakter. Ekstrawagancja z Londynu i klasyka z Neapolu Kolejne dwa miejsca w rankingu reprezentują zupełnie odmienne podejścia do pizzy. Najniższe miejsce na podium zajęła nowoczesna interpretacja pizzy marinara, serwowana przez londyński lokal Short Road Pizza. Tej wywodzącej się z południowych Włoch potrawie – niegdyś jadanej przez marynarzy podczas długich rejsów – nadano zupełnie nowy wymiar. We wschodnim Londynie pizzę tę podaje się z dodatkiem purée z czosnku, pikantnego chimichurri (argentyńskiego sosu ziołowego na bazie oliwy), burraty oraz sycylijskich anchois. Podstawę stanowi oczywiście placek pokryty sosem pomidorowym. Jeden z właścicieli nagrodzonego brązowym medalem lokalu podkreśla, że hegemonia pulchnej pizzy neapolitańskiej dobiegła końca, a teraz nadszedł czas na eksperymenty, które pokazują klasyczne danie w zupełnie nowym świetle. Z tą tezą zdecydowanie nie zgodziliby się właściciele Pizzerii da Attilio w Neapolu. Restauracja działa w największym mieście południowych Włoch od czasów II wojny światowej, a receptura serwowanej tam pizzy przekazywana jest już trzeciemu pokoleniu. Pizza neapolitańska to przede wszystkim nacisk na jakość składników – kompozycje nie są przypadkowe, a ich połączenia mają wydobywać to, co najlepsze w kuchni Italii. Według „Time Out” najlepszą propozycją tego niemal stuletniego lokalu pozostaje klasyczna margherita – niezawodna królowa wszystkich pizz. Jej prostota doskonale uwypukla jakość składników, sprowadzanych z okolicznych nadmorskich miejscowości. Dla miłośników autentyczności, a nie kulinarnych eksperymentów, wizyta w Pizzerii da Attilio może być niezapomnianym doświadczeniem. Pizza z całego świata Na kolejnych miejscach rankingu pojawiają się lokale coraz bardziej oddalone od Europy. Piątą pozycję zajmuje tokijska pizza umami, przygotowywana na bazie kremowego sosu z suszonych grzybów shiitake, z dodatkiem mozzarelli, pecorino, makreli, płatków suszonego tuńczyka bonito, wodorostów kombu, zielonej cebulki, sezamu oraz sosu sojowego. Wśród dalszych laureatów znalazły się m.in. Buenos Aires z południowoamerykańską interpretacją pizzy w stylu nowojorskim, Kapsztad, gdzie serwuje się rzemieślniczą pizzę o spodzie będącym efektem wielogodzinnych przygotowań, a także street foodowa propozycja z meksykańskiej Oaxaki, oparta na tortilli posmarowanej pastą z smażonej fasoli. Pizza na całym świecie przybiera dziś rozmaite formy, odzwierciedlające kulturę i klimat danego miejsca. Ten wyjątkowy placek stał się więc lustrem, w którym odbijają się lokalne zwyczaje i smaki. Ranking pokazuje, że pizza nie jest już wyłącznie nośnikiem tradycji, lecz także polem do eksperymentów, a dla wielu – stylem życia. Źródło: TimeOut Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Te rasy psów są najmądrzejsze. Psychologowie opracowali zaskakujący ranking
Wielu właścicieli intuicyjnie wyczuwa mądrość swoich pupili, ale nauka dostarcza na to dowodów. Kanadyjski psycholog przeanalizował zdolność uczenia się oraz posłuszeństwo dziesiątek popularnych ras. Wyniki badań pozwoliły wyłonić listę najmądrzejszych ras psów na świecie.
W tym artykule: Czy psy są inteligentne? Jak Stanley Coren badał inteligencję psów? Jaka jest najmądrzejsza rasa psa? 79 najmądrzejszych ras psów Prof. Stanley Coren to kanadyjski psycholog i autor badań z zakresu inteligencji psów. Jest autorem wielu publikacji na ten temat, m.in. popularnych również w Polsce książek „Tajemnice psiego umysłu" i „Jak rozmawiać z psem". Analizuje w nich zdolności poznawcze różnych ras psów. Badania prof. Corena dotyczą tematów takich jak zachowanie psów, komunikacja i więź między człowiekiem a zwierzęciem. Jako jeden z pierwszych badaczy przyjrzał się inteligencji i emocjom „najlepszego przyjaciela człowieka". Czy psy są inteligentne? Właściciele psów nie mają wątpliwości, że ich pupile są mądre, a nauka tylko potwierdza te obserwacje. Badania wykazały, że psy wykazują się niezwykłą zdolnością do nauki i rozwiązywania problemów. Nierzadko ich potencjał umysłowy porównywany jest do poziomu intelektualnego małych dzieci. Zdaniem prof. Stanleya Corena dorosły pies jest równie inteligentny co 2,5-letnie dziecko. Naukowiec potwierdził to w kilkunastu prowadzonych przez siebie testach. To, co szczególnie wyróżnia intelekt psów, to ich inteligencja społeczna i emocjonalna. Psy wykazują się wrażliwością na uczucia i zamiary ludzi. Pozwala im to na budowanie głębokich relacji z właścicielami. Badania wykazały, że psy potrafią interpretować ludzkie gesty i mimikę. To z kolei wskazuje na ich zaawansowany poziom umiejętności komunikacyjnych. Ponadto eksperymenty potwierdziły, że psy posiadają imponujące zdolności pamięciowe. Potrafią przypominać sobie wydarzenia z przeszłości i uczyć się na podstawie własnych doświadczeń. Co ciekawe, niektóre rasy psów wykazują pewne umiejętności, które nie rozwinęły się w przypadku innych ras. Dobrym przykładem są rasy myśliwskie, takie jak beagle, jamniki czy gończy polski, które mocniej niż inne psy rozwinęły zdolność wykrywania zapachów. Jak Stanley Coren badał inteligencję psów? Kanadyjski psycholog podzielił inteligencję psów na na kilka rodzajów. Jako kluczowe wymienia: inteligencję adaptatywną, która odpowiada za kreatywność psów, inteligencję pracy, czyli rozumienie i wykonywanie poleceń, inteligencję instynktowną, która pomaga wyodrębniać tzw. wrodzone talenty wśród zwierząt. Do tych 3 typów inteligencji dodał również inteligencję kinetyczną (ruchową), inteligencję przestrzenną oraz inteligencję interpersonalną. Prof. Stanley Coren badał inteligencję psów za pomocą różnych metod, w tym obserwacji, eksperymentów oraz ankiet. Jednym z najczęściej wykonywanych zadań było ocenianie inteligencji psów poprzez tzw. testy posłuszeństwa, ale także polecenia wymagające rozwiązywania problemów oraz obserwacje interakcji społecznych. Psycholog wykorzystywał również ankiety, aby zbierać dane od właścicieli psów dotyczące zachowań ich zwierząt oraz obserwacji podczas domowych treningów. Dodatkowo, badacz analizował zdolności poznawcze psów, badając ich umiejętności komunikacyjne, zdolność zapamiętywania oraz uczenia się nowych poleceń. Psy rozumieją średnio 89 słów. Które rasy są najmądrzejsze? Te psy reagują na więcej słów i wyrażeń niż inne. Dlaczego? Jaka jest najmądrzejsza rasa psa? W wyniku prowadzonych przez siebie badań prof. Stanley Coren wybrał jedną rasę, którą uznał za szczególnie inteligentną. Zdaniem naukowca najmądrzejsza rasa psa to border collie. Kanadyjski psycholog doszedł do takich wniosków, badając m.in. posłuszeństwo, umiejętność rozwiązywania problemów i społeczną percepcję tych psów. Wrodzony instynkt pasterski i zdolność szybkiego uczenia się sprawiają, że jest to rasa, która wyjątkowo prędko przechodzi proces tresury. Border collie wywodzi się z pogranicza Anglii i Szkocji, gdzie w XIX wieku został wyodrębniony jako oddzielna rasa i początkowo nazywany po prostu „owczarkiem do pracy" („working sheepdog"). Miłośniczką border collie była m.in. brytyjska królowa Wiktoria. 79 najmądrzejszych ras psów Oto lista najmądrzejszych ras psów. Zestawienie powstało na podstawie eksperymentu, podczas którego psy uczono nowej komendy. Najwyższy poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom poniżej 5 prób i są posłuszne w 95% przypadków 1. Border collie 2. Pudel 3. Owczarek niemiecki 4. Golden retriever 5. Doberman pinczer 6. Owczarek szetlandzki 7. Labrador retriever 8. Papillon 9. Rottweiler 10. Australian cattle dog Drugi poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 5–15 prób i są posłuszne w 85% przypadków 11. Welsh corgi Pembroke 12. Sznaucer miniatura 13. Springer spaniel angielski 14. Tervuren, owczarek długowłosy 15. Schipperke, owczarek belgijski 16. Szpic wilczy 17. Wyżeł niemiecki krótkowłosy 18. Flat-coated retriever, Angielski cocker spaniel, Sznaucer 19. Épagneul breton 20. Retriever z Nowej Szkocji 21. Wyżeł weimarski krótkowłosy 22. Malinois, Berneński pies pasterski 23. Szpic miniaturowy 24. Irlandzki spaniel dowodny 25. Wyżeł węgierski krótkowłosy 26. Welsh Corgi Cardigan Trzecie poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 15–25 prób i są posłuszne w 70% przypadków 27. Chesapeake Bay retriever, Puli, Yorkshire terrier 28. Sznaucer olbrzymi, Portugalski pies dowodny 29. Airedale terrier, Bouvier des Flandres 30. Border terrier, Owczarek francuski briard 31. Springer spaniel walijski 32. Manchester terrier 33. Samojed 34. Field spaniel, Nowofunland, Terier australijski, Amerykański staffordshire terier, Seter szkocki, Bearded collie 35. American Eskimo dog, Cairn terrier, Kerry blue terrier, Seter irlandzki 36. Elkhund szary 37. Pinczer małpi, Australijski silky terier, Pinczer miniatura, Seter angielski, Pies faraona, Clumber spaniel 38. Norwich terrier 39. Dalmatyńczyk Czwarty poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 25–40 prób i są posłuszne w 50% przypadków 40. Soft-coated wheaten terrier, Bedlington terrier, Foksterier krótkowłosy 41. Curly-coated retriever, Wilczarz irlandzki 42. Kuvasz, Owczarek australijski (typ amerykański) 43. Chart perski, Szpic fiński, Pointer 44. Cavalier King Charles spaniel, Wyżeł niemiecki szorstkowłosy, Black-and-tan coonhound, Amerykański spaniel dowodny 45. Husky syberyjski, Bichon Frise, King charles spaniel 46. Spaniel tybetański, Foxhound angielski, Otterhound, Foxhound amerykański, Greyhound, Harrier, Parson Russel terrier, Gryfon Korthalsa 47. West Highland white terrier, Hawańczyk, Chart szkocki 48. Bokser, Dog niemiecki 49. Jamnik, Staffordshire bulterier, Shiba Inu 50. Malamut 51. Whippet, Shar pei, Foksterier szorstkowłosy 52. Rhodesian ridgeback 53. Podenco z Ibizy, Terier walijski, Terier irlandzki 54. Boston terrier, Akita Piąty poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom 40–80 prób i są posłuszne w 40% przypadków 55. Skye terrier 56. Norfolk terrier, Sealyham terrier 57. Mops 58. Buldog francuski 59. Gryfonik brukselski, Maltańczyk 60. Charcik włoski 61. Grzywacz chiński 62. Dandie Dinmont terrier, Petit Basset Griffon Vendéen, Terier tybetański, Chin japoński, Lakeland terrier 63. Owczarek staroangielski 64. Pirenejski pies górski 65. Terier szkocki, Bernardyn 66. Bulterier 67. Chihuahua 68. Lhasa apso 69. Bulmastif Szósty poziom – Nauczenie się nowej komendy zajmuje psom powyżej 100 prób i są posłuszne w 30% przypadków 70. Shih Tzu 71. Basset 72. Mastif, Beagle 73. Pekińczyk 74. Bloodhound 75. Borzoj 76. Chow chow 77. Buldog 78. Basenji 79. Chart afgański Na listę nie należy patrzeć dogmatycznie. Już sam jej autor – prof. Stanley Coren – zaznacza, że w innym badaniu treserom udało się szybko nauczyć posłuszeństwa psa rasy staffordshire bulterier, choć na powyższej liście ten pies znalazł się dopiero na 49. pozycji. Nierzadko mniejsza lub większa inteligencja może bowiem być cechą osobniczą zwierzęcia. – Wyjątek stanowią charty afgańskie. Te psy są jak koty – pisał prof Coren. – Charty nie są posłuszne nikomu. ŹRÓDŁA: American Psychological Association, StanleyCore.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Miasto cesarzy da się zwiedzić w dwa dni. Zaplanuj idealny weekend w Wiedniu
Weekend w Wiedniu i jak go zorganizować, aby w dwa dni zobaczyć najważniejsze atrakcje, nie przepłacić i uniknąć chaosu? Stolica Austrii zachwyca architekturą, kulturą i kuchnią, ale wymaga dobrego planu. W tym poradniku znajdziesz gotowy schemat zwiedzania, praktyczne informacje o dojeździe, cenach, komunikacji miejskiej, noclegach i kartach turystycznych. To kompleksowe kompendium dla osób planujących krótki, ale intensywny city break w Wiedniu.
Spis treści: Weekend w Wiedniu – czy dwa dni wystarczą? Jak dojechać do Wiednia na weekend Komunikacja miejska w Wiedniu – jak poruszać się po mieście Weekend w Wiedniu – plan zwiedzania na 2 dni Vienna Pass i Vienna City Card – czy warto je kupić? Ceny w Wiedniu – ile kosztuje weekend Co zjeść w Wiedniu – kuchnia, której trzeba spróbować Gdzie nocować w Wiedniu – najlepsze dzielnice na weekend Parkingi i parkowanie w Wiedniu – co trzeba wiedzieć Która pora roku najlepsza na weekend w Wiedniu Wiedeń łączy w sobie monumentalną historię dawnej stolicy cesarstwa z nowoczesnym stylem życia europejskiej metropolii. Miasto regularnie zajmuje wysokie miejsca w rankingach jakości życia, co przekłada się także na komfort podróżowania. Dzięki przejrzystemu układowi urbanistycznemu i rozbudowanej infrastrukturze turystycznej weekend w Wiedniu można zaplanować bardzo efektywnie, nawet przy ograniczonym czasie. Weekend w Wiedniu – czy dwa dni wystarczą? Dwa dni nie pozwolą zobaczyć wszystkiego, ale w zupełności wystarczą, by poznać esencję miasta i zrozumieć jego charakter. Wiedeń jest stosunkowo kompaktowy, a historyczne centrum wpisane na listę UNESCO obejmuje obszar, który można zwiedzać pieszo. Najważniejsze atrakcje – od katedry św. Szczepana, przez Hofburg, po Operę Wiedeńską – znajdują się w niewielkiej odległości od siebie, co znacząco oszczędza czas. Przy dobrej organizacji w weekend da się połączyć zwiedzanie zabytków, wizyty w muzeach oraz doświadczenie lokalnej kultury kawiarnianej bez poczucia pośpiechu. Charakter miasta a tempo zwiedzania Wiedeń sprzyja spokojnemu, uporządkowanemu zwiedzaniu, nawet przy napiętym planie. Miasto jest czytelne urbanistycznie, dobrze oznakowane i przewidywalne w poruszaniu się. Brak chaosu komunikacyjnego oraz wysoka punktualność transportu publicznego sprawiają, że łatwo trzymać się harmonogramu. Co istotne, wiele atrakcji nie wymaga długich dojazdów, a liczne parki i deptaki pozwalają naturalnie zwolnić tempo pomiędzy kolejnymi punktami programu. Dla kogo weekend w Wiedniu to dobry wybór To kierunek idealny dla par szukających romantycznej atmosfery, osób podróżujących solo, a także dla miłośników kultury wysokiej, architektury i dobrej kuchni. Wiedeń docenią również turyści, którzy cenią porządek, bezpieczeństwo i dobrą organizację, a jednocześnie chcą uniknąć nadmiernie turystycznego zgiełku. Miasto sprawdzi się zarówno przy pierwszym city breaku, jak i przy kolejnych, bardziej tematycznych wizytach. Jak dojechać do Wiednia na weekend Samolot i dojazd z lotniska do centrum Lotnisko Wiedeń-Schwechat położone jest ok. 18 km od centrum miasta i uchodzi za jedno z najlepiej skomunikowanych lotnisk w Europie. Najszybszym połączeniem jest City Airport Train (CAT), który dowozi pasażerów bezpośrednio do ścisłego centrum. Tańszą, choć nieco wolniejszą alternatywą pozostaje kolej S-Bahn, obsługująca także przystanki pośrednie. Autobusy lotniskowe stanowią wygodne rozwiązanie dla osób nocujących poza centrum. W zależności od wybranego środka transportu czas dojazdu wynosi od 15 do 40 minut, co czyni przylot nawet na krótki weekend bardzo komfortowym. Pociąg do Wiednia – kiedy to najlepsza opcja Dla osób podróżujących z południa Polski, Czech lub Słowacji pociąg bywa równie wygodny jak samolot, szczególnie przy wyjazdach bez bagażu rejestrowanego. Wien Hauptbahnhof to nowoczesny dworzec z bezpośrednim dostępem do metra, tramwajów i autobusów. Przyjazd pociągiem eliminuje konieczność dojazdu z lotniska i pozwala rozpocząć zwiedzanie niemal od razu po przyjeździe. Weekend w Wiedniu samochodem – winiety i dojazd Podróż samochodem wymaga zakupu winiety na autostrady, a w obrębie miasta obowiązują strefy płatnego parkowania z ograniczeniami czasowymi. Z tego względu wjazd autem do centrum rzadko jest praktycznym rozwiązaniem. Najlepszą opcją są parkingi Park & Ride, zlokalizowane przy liniach metra, które umożliwiają szybki i tani dojazd do centrum komunikacją miejską, bez stresu związanego z parkowaniem. Komunikacja miejska w Wiedniu – jak poruszać się po mieście Metro, tramwaje i autobusy – jak działają Wiedeńska komunikacja miejska uchodzi za jedną z najlepiej zorganizowanych w Europie, co ma ogromne znaczenie przy krótkim pobycie. Sieć metra (U-Bahn) składa się z kilku linii, które łączą centrum z dalszymi dzielnicami i kluczowymi atrakcjami, takimi jak Schönbrunn czy Prater. Tramwaje doskonale uzupełniają metro, szczególnie w obrębie historycznego centrum, a autobusy obsługują trasy lokalne i nocne. Środki transportu kursują często i punktualnie, a czytelne oznaczenia oraz mapy sprawiają, że nawet osoby odwiedzające miasto po raz pierwszy bez trudu odnajdują się w systemie. Rodzaje biletów i ich opłacalność W Wiedniu obowiązuje jednolity system biletowy, który pozwala korzystać z metra, tramwajów i autobusów na jednym bilecie. Do wyboru są bilety jednorazowe oraz czasowe – 24-, 48- i 72-godzinne, liczone od momentu skasowania. Przy planowaniu city breaku najbardziej opłacalny jest bilet 48-godzinny, który umożliwia swobodne przemieszczanie się bez konieczności każdorazowego zakupu biletu. Alternatywą są karty turystyczne obejmujące transport, szczególnie korzystne przy intensywnym zwiedzaniu i częstych przejazdach. Weekend w Wiedniu – plan zwiedzania na 2 dni Dzień pierwszy – historyczne centrum i klasyka Wiedeń do miasto przyjazne pieszym. Pierwszy dzień najlepiej poświęcić na spacer po Innere Stadt, czyli sercu Wiednia. To tutaj koncentrują się najważniejsze symbole dawnej potęgi cesarskiej. Katedra św. Szczepana stanowi naturalny punkt orientacyjny, od którego łatwo dotrzeć do Hofburga – dawnej rezydencji Habsburgów. Spacer wzdłuż Ringstrasse pozwala zobaczyć monumentalne budynki, takie jak Opera Wiedeńska czy Parlament. Popołudnie warto przeznaczyć na chwilę wytchnienia w jednej z tradycyjnych kawiarni, gdzie można poczuć charakterystyczny rytm miasta i jego kulturę codzienności. Dzień drugi – pałace, muzea i dzielnice lokalne Drugi dzień to dobry moment na opuszczenie ścisłego centrum i poznanie bardziej zróżnicowanego oblicza miasta. Pałac Schönbrunn zachwyca skalą i ogrodami, natomiast Belweder łączy architekturę barokową z bogatą ofertą muzealną. Po południu warto skierować się do spokojniejszych dzielnic, takich jak Leopoldstadt czy Neubau, gdzie mniej turystyczna atmosfera pozwala zobaczyć Wiedeń z perspektywy mieszkańców. To także dobre miejsca na kolację w lokalnej restauracji lub spacer bez wyraźnego planu. Vienna Pass i Vienna City Card – czy warto je kupić? Co obejmuje Vienna Pass Vienna Pass umożliwia wstęp do kilkudziesięciu najważniejszych atrakcji turystycznych, w tym pałaców, muzeów i punktów widokowych, bez konieczności kupowania osobnych biletów. Jedną z największych zalet karty jest możliwość ominięcia kolejek, co przy krótkim pobycie znacząco oszczędza czas. Pass dostępny jest w wariantach czasowych, dzięki czemu łatwo dopasować go do intensywnego weekendowego planu. To rozwiązanie szczególnie korzystne dla osób, które chcą zobaczyć jak najwięcej w ciągu dwóch dni i mają jasno określoną listę atrakcji. Kiedy karta turystyczna się opłaca Jeśli plan zwiedzania opiera się głównie na spacerach po mieście, architekturze oglądanej z zewnątrz i jednej lub dwóch płatnych atrakcjach, bardziej opłacalna może być Vienna City Card. Oferuje ona nielimitowane przejazdy komunikacją miejską oraz zniżki do wybranych muzeów, restauracji i sklepów. To dobra opcja dla osób, które chcą zachować elastyczność, a jednocześnie obniżyć koszty transportu i okazjonalnych wejść. Ceny w Wiedniu – ile kosztuje weekend Jedzenie, atrakcje i komunikacja Wiedeń nie należy do najtańszych europejskich miast, jednak ceny są przewidywalne i przejrzyste, co ułatwia planowanie wydatków. Obiad w restauracji to zwykle koszt od kilkunastu do kilkudziesięciu euro, w zależności od standardu i lokalizacji. Tańszą alternatywą są lokale typu bistro oraz piekarnie oferujące ciepłe posiłki. Bilety do muzeów mieszczą się w średnim europejskim przedziale cenowym, a koszty komunikacji miejskiej pozostają relatywnie niskie w stosunku do jakości usług. Jak zaplanować budżet na 2 dni Weekend w Wiedniu można zaplanować zarówno w wersji budżetowej, jak i bardziej komfortowej. Największy wpływ na koszty ma wybór noclegu – hotele w centrum są droższe, ale pozwalają ograniczyć wydatki na transport. Liczba płatnych atrakcji oraz decyzja o zakupie karty turystycznej również znacząco wpływają na końcowy budżet. Przy rozsądnym planowaniu możliwe jest pogodzenie zwiedzania, dobrej kuchni i komfortowego pobytu bez nadmiernych wydatków. Co zjeść w Wiedniu – kuchnia, której trzeba spróbować Klasyczne dania kuchni wiedeńskiej Kuchnia wiedeńska to połączenie wpływów dawnego cesarstwa z lokalną tradycją. Wiener Schnitzel przygotowywany z cielęciny, cienko rozbity i smażony na maśle klarowanym, uznawany jest za kulinarny symbol miasta. Tafelspitz, czyli gotowana wołowina podawana z warzywami i dodatkami, był jednym z ulubionych dań cesarza Franciszka Józefa. Na deser warto spróbować Kaiserschmarrn – puszystego, rwanego naleśnika podawanego z cukrem pudrem i konfiturą. Najlepszych smaków warto szukać w tradycyjnych gospodach i restauracjach, często oddalonych od najbardziej turystycznych ulic. Kawiarnie wiedeńskie i kultura kawowa Kultura kawiarni wiedeńskich została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO i stanowi integralną część życia miasta. To miejsca, w których nie tylko pije się kawę, ale także czyta prasę, pracuje lub prowadzi długie rozmowy. Charakterystyczna jest różnorodność sposobów podawania kawy – od klasycznej czarnej po wersje z mlekiem i bitą śmietaną. W wiedeńskich kawiarniach czas płynie wolniej, a pobyt nie jest ograniczony presją szybkiego opuszczenia stolika. Gdzie nocować w Wiedniu – najlepsze dzielnice na weekend Centrum i okolice – blisko atrakcji Innere Stadt oraz sąsiednie dzielnice to najlepszy wybór dla osób, które chcą maksymalnie wykorzystać krótki pobyt. Nocleg w tej części miasta pozwala dotrzeć do większości atrakcji pieszo, bez konieczności korzystania z komunikacji miejskiej. To także dobre rozwiązanie dla tych, którzy planują wieczorne spacery lub kolacje w centrum. Minusem są wyższe ceny, jednak oszczędność czasu często rekompensuje koszt. Dzielnice tańsze, ale dobrze skomunikowane Dzielnice takie jak Leopoldstadt czy Favoriten oferują bardziej przystępne cenowo noclegi, a jednocześnie bardzo dobrą komunikację z centrum. Dzięki gęstej sieci metra i tramwajów dojazd do głównych atrakcji zajmuje kilkanaście minut. To dobre rozwiązanie dla osób, które chcą połączyć rozsądny budżet z komfortem poruszania się po mieście. Parkingi i parkowanie w Wiedniu – co trzeba wiedzieć Strefy parkowania w mieście W większości dzielnic Wiednia obowiązują płatne strefy krótkiego parkowania, często z ograniczeniem czasowym. Kontrole są regularne, a przepisy egzekwowane konsekwentnie, dlatego parkowanie na ulicy w centrum bywa uciążliwe i stresujące. Dodatkowym utrudnieniem jest ograniczona liczba miejsc parkingowych w najbardziej popularnych lokalizacjach. Park & Ride – wygodne rozwiązanie Najbardziej praktyczną opcją dla osób podróżujących samochodem są parkingi Park & Ride, zlokalizowane przy stacjach metra. Umożliwiają one pozostawienie auta na cały dzień w rozsądnej cenie i szybki dojazd do centrum komunikacją miejską. To rozwiązanie łączy wygodę z oszczędnością czasu i pieniędzy. Która pora roku najlepsza na weekend w Wiedniu Wiosna i lato – zwiedzanie i spacery Wiosna i wczesne lato to najlepszy okres na zwiedzanie miasta pieszo. Przyjemne temperatury sprzyjają spacerom po centrum oraz wizytom w ogrodach pałacowych, takich jak te przy Schönbrunnie. W tym czasie miasto ożywa, a liczne wydarzenia plenerowe dodają mu energii. Jesień i zima – kultura, jarmarki, muzea Jesień to idealny moment dla miłośników muzeów, koncertów i opery, gdy sezon kulturalny jest w pełni. Zima przyciąga natomiast jarmarkami bożonarodzeniowymi, iluminacjami i wyjątkową atmosferą, szczególnie w historycznym centrum. Choć dni są krótsze, Wiedeń nadrabia je bogatą ofertą kulturalną i klimatem sprzyjającym spokojnemu zwiedzaniu. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To miasto właśnie zostało kulinarną stolicą globu. Wyprzedziło światowych gigantów
Gdy myślimy o miastach słynących ze swojej kuchni, pierwszymi skojarzeniami są zazwyczaj Rzym, Paryż czy Tokio. To właśnie te metropolie od lat uchodzą za kulinarne stolice świata. Tym razem jednak ranking przygotowany przez portal TripAdvisor przyniósł niespodziankę – tytuł najlepszego miasta pod względem jedzenia na świecie trafił do zupełnie innego miejsca, które dla wielu może być zaskoczeniem.
W zestawieniu Travellers’ Choice Awards, opartym na milionach opinii podróżnych publikowanych w internecie w ciągu ostatnich 12 miesięcy, wyłoniono listę „najlepszych z najlepszych” kierunków kulinarnych. Analizie poddano jakość restauracji, różnorodność kuchni, autentyczność smaków oraz ogólne doświadczenia gastronomiczne turystów. Tym samym na szczycie tegorocznego rankingu znalazło się miasto z Wielkiej Brytanii, wyprzedzając tradycyjnych faworytów. Jak wygląda pełne zestawienie i dlaczego właśnie to miejsce zdobyło uznanie podróżnych? Londyn z najlepszą gastronomią. Dlaczego wygrał ranking? Przez długie lata Londyn nie był pierwszym miastem, które przychodziło na myśl w kontekście światowej gastronomii. Kojarzono go raczej z klasycznym fish and chips, kuchnią pubową i popołudniową herbatą niż z kulinarną rewolucją. Dziś jednak brytyjska stolica przeszła spektakularną przemianę, a jej scena gastronomiczna stała się jedną z najbardziej dynamicznych i różnorodnych na świecie. To właśnie ta ewolucja sprawiła, że w najnowszym zestawieniu Travellers’ Choice Awards 2026 portalu TripAdvisor Londyn zdobył tytuł najlepszego kierunku kulinarnego na świecie. Serwis zwrócił uwagę na niezwykłe połączenie „lokalnych miejscówek” i kuchni z różnych zakątków globu, które współtworzą tożsamość miasta i sprawiają, że niemal każda dzielnica ma własny kulinarny charakter. Aż 46% podróżnych deklaruje, że podczas wyjazdów najbardziej ekscytuje ich możliwość odkrywania lokalnej kuchni, a Londyn daje w tej kategorii niemal nieograniczone możliwości. Od eleganckich restauracji wyróżnionych gwiazdkami Michelin, przez tętniące życiem targi street foodowe, po rodzinne lokale prowadzone przez społeczności imigrantów z Azji, Bliskiego Wschodu, Afryki czy Karaibów – kulinarna mapa miasta jest odzwierciedleniem jego wielokulturowego charakteru. To właśnie ta różnorodność sprawia, że jednego dnia można spróbować autentycznego ramenu, kolejnego – kuchni etiopskiej, a wieczorem zakończyć dzień nowoczesną interpretacją brytyjskiej klasyki. – Uważam, że Londyn jest najlepszym miastem kulinarnym na świecie ze względu na swoją niesamowitą różnorodność. Mamy szczęście, że możemy zaoferować wyjątkowe doznania kulinarne w każdej cenie – od prostych, świetnie przygotowanych dań po wyrafinowane restauracje, które naprawdę są warte swojej ceny. Można tu zjeść wyjątkowo dobrze każdego dnia tygodnia, niezależnie od tego, czy to szybka przekąska, czy okazjonalny posiłek – podkreślił Mathew Carver, założyciel restauracji Pick & Cheese, w rozmowie z „Travel + Leisure”. Pozostałe najlepsze destynacje kulinarne 2026 Choć Londyn zdobył pierwsze miejsce, tuż za nim w globalnym rankingu TripAdvisor uplasował się Dubaj – miasto, które łączy bogactwo tradycyjnej kuchni Bliskiego Wschodu z eksplozją smaków z całego świata. W Dubaju można skosztować aromatycznych mezze i grillowanych mięs w lokalnych restauracjach, a także nowoczesnych dań inspirowanych kuchniami z Azji i Europy, co czyni go idealnym miejscem dla podróżnych szukających różnorodnych doświadczeń kulinarnych. Na trzecim miejscu uplasowała się stolica Włoch, uznawana za jedno z najważniejszych miast gastronomicznych na świecie. Rzymska kuchnia słynie z prostoty i jakości składników – klasyczne makarony, jak carbonara, cacio e pepe czy amatriciana, przygotowywane z niewielkiej liczby składników potrafią zachwycić nawet najbardziej wymagających smakoszy. Spacerując po ulicach historycznego centrum, warto też próbować lokalnych przysmaków, takich jak pizza al taglio, suppli albo rzymskie gelato. Na czwartym miejscu znalazł się Hongkong, miasto znane z dynamicznej sceny panazjatyckiej kuchni. Hongkong to raj dla miłośników dim sum, owoców morza i zup z makaronem, a liczne restauracje z gwiazdkami Michelin obok ulicznych straganów oferują ogromną różnorodność smaków: od klasycznych kantońskich potraw po kreatywne połączenia fusion. W pierwszej dziesiątce zestawienia znalazły się także inne fascynujące kierunki. Paryż pozostaje synonimem klasycznej finezji kulinarnej – od maślanych croissantów i wyrafinowanych deserów patisserie po bistro serwujące foie gras, sery i wina, które od dekad wyznaczają standardy światowej gastronomii. Majorka (kulinarna perła Morza Śródziemnego) słynie z tapas, świeżych ryb i owoców morza oraz lokalnych specjałów takich jak frito mallorquín czy ensaimada, które odzwierciedlają tradycje Balearów. Doha w Katarze (7. miejsce) łączy tradycyjne arabskie dania z luksusową ofertą restauracyjną. Kreta, największa grecka wyspa, kusi oliwkami, świeżymi serami i moussaką podawanymi w tawernach z widokiem na morze. Daleko na liście, lecz równie ciekawy jest Bangkok – mekka ulicznego jedzenia i aromatycznych potraw tajskich, oraz Marrakesz (10. miejsce), gdzie na stołach królują przyprawy, kuskus czy tagine, a medyny tętnią życiem i smakami. Źródła: Condé Nast Traveller, Travel + Leisure, Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polska kuchnia wśród najlepszych na świecie. Wyprzedzamy USA, Koreę i Europę Wschodnią
Choć my, Polacy, uwielbiamy rodzimą kuchnię, raczej nie myślimy o niej jako o jednej z najlepszych na świecie. Tu do głowy przychodzą raczej takie klasyki jak kuchnia włoska, francuska czy japońska. Ale to się może wkrótce zmienić, bo nasza kuchnia jest coraz bardziej doceniana za granicą. Internetowy portal Taste Atlas opublikował właśnie ranking najlepiej ocenianych kulinarnych tradycji świata. I Polska jest w nim bardzo wysoko.
Taste Atlas specjalizuje się w rozbudowanych rankingach opartych na ogromnych ilościach danych o upodobaniach użytkowników. Portal ma ambicje bycia globalną encyklopedią produktów kulinarnych i potraw. Jego autorzy chwalą się, że zgromadzili dane o ponad 10 tysiącach potraw i napojów i wciąż opracowują kolejne. Kuchnia polska znalazła się w rankingu „100 Best Cuisines in the World” (sto najlepszych kuchni świata) na lata 2025/26. Kuchnia polska wśród najlepszych Kuchnia polska zajęła bardzo wysoką pozycję w rankingu – miejsce 14. Taste Atlas podkreśla, że do ułożenia zestawienia użyto aż 590 228 opinii użytkowników, którzy ocenili w sumie 18 912 dań, napojów i produktów. Z naszej części Europy wyprzedziła nas jedynie Serbia, której kuchnia znalazła się na 12. miejscu. Nasza kuchnia okazała się lepsza niż na przykład: wietnamska (16. miejsce), koreańska (19. miejsce), gruzińska (21. miejsce) czy węgierska (22. miejsce). Tuż za nami uplasowały się USA, a tuż przed – Indie. Obecność wśród tak znanych i kochanych światowych kuchni to dla Polski niewątpliwie powód do dumy. Najwyraźniej setki tysięcy ludzi z całego świata coraz bardziej lubią nasze jedzenie. A co doceniają najbardziej? Kuchnia polska – co świat lubi u nas najbardziej? Wizytówka kuchni polskiej na Taste Atlas jest wyjątkowo ciekawa. Wśród „must try” – produktów i potraw, których koniecznie trzeba spróbować – znajdziemy zarówno klasyki, jak i niszowe produkty regionalne konkretnych wytwórców. I tak np. truskawka kaszubska czy miód wrzosowy z Borów Dolnośląskich figurują obok pierogów. Ale mała wizytówka to dopiero początek informacji o Polsce na Taste Atlas. Wszystkim kategoriom produktów można przyjrzeć się bliżej. I tak najlepsze i najpopularniejsze polskie przysmaki to kolejno: pączki, pierogi, babka, gołąbki, sernik i szarlotka. Wśród polecanych produktów regionalnych królują napoje wyskokowe małych, rzemieślniczych producentów – ale i sery (szczególnie oscypki), kabanosy, powidła oraz kraftowe czekolady. Wśród polecanych restauracji w całej Polsce królują oczywiście te z bogatą ofertą rodzimej kuchni, jak np. Stary Dom w Warszawie, Pod Baranem w Krakowie, a nawet Żywe Muzeum Piernika w Toruniu. Czy to obiektywny obraz kuchni polskiej? Zapewne nie, ale ranking jest pozytywną wizytówką naszego kraju i z pewnością przyciągnie niejednego foodie ze świata. Na szczycie: oto najlepsze kuchnie świata Najlepsze kuchnie świata to według Taste Atlas kolejno: włoska, grecka i peruwiańska. Trzecie miejsce Peru to niewątpliwie spore zaskoczenie, szczególnie z europejskiego punktu widzenia. Miejsca od 4. do 10. zajmują: Portugalia Hiszpania Japonia Turcja Chiny Francja Indonezja Źródło: Taste Atlas Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ta potrawa zawiera toksynę silniejszą niż cyjanek. Ludzie wciąż chcą jej spróbować
Ryba fugu, choć piękna i delikatna w smaku, skrywa w sobie potencjalnie śmiertelną truciznę. Od tysięcy lat budzi fascynację, strach i kulinarny podziw – to symbol japońskiej tradycji, w której smak graniczy z ryzykiem.
Spis treści: Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Gdzie spróbować fugu? Czy warto ryzykować? Choć na pierwszy rzut oka przypomina zwykłą rozdymkę, ryba fugu od wieków uchodzi za najbardziej kontrowersyjny przysmak japońskiej kuchni. Spożywana wyłącznie po starannym przygotowaniu przez licencjonowanych mistrzów, potrafi dostarczyć kulinarnych uniesień... lub zakończyć się śmiertelnym zatruciem. Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna W świecie natury niewiele jest przypadków tak skrajnych jak ryba fugu. Jej mięso uchodzi za wyjątkowo delikatne i pełne smaku, jednak w jej wnętrznościach kryje się coś znacznie mroczniejszego – tetrodotoksyna. Ta silna neurotoksyna jest aż 1200 razy bardziej toksyczna niż cyjanek. Zatrucie powoduje paraliż mięśni, który prowadzi do uduszenia, ponieważ ofiara zachowuje pełną świadomość aż do momentu śmierci. Na ten moment nie istnieje skuteczna odtrutka. Co ciekawe, sama ryba nie wytwarza trucizny – jej źródłem są m.in. bakterie z rodzaju Pseudomonas, które żyją w organizmach rozdymek. Najwięcej toksyny znajduje się w wątrobie i gonadach, dlatego w Japonii zgodnie z praktyką bezpieczeństwa kulinarnego zakazane jest podawanie tych części ryby fugu. Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat O tym, że spożycie ryby fugu ma długą tradycję, świadczą archeologiczne odkrycia z jednej z japońskich wysp, gdzie znaleziono obgryzione ości rozdymki sprzed ponad 2 tys. lat. Brak ludzkich szczątków w pobliżu sugeruje, że już w starożytnej Japonii mieszkańcy regionu potrafili ją bezpiecznie przyrządzić. Współcześnie fugu zdobyła status niemal mityczny. Była jedyną potrawą, której spożywania zabroniono cesarzowi Japonii. Mimo tego zakazu, poddani nie przestali jej jeść – dla wielu to symbol odwagi, a nawet igrania ze śmiercią. Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Jak często powtarza się w ciekawostkach o Japonii, przygotowanie fugu mogą wykonywać wyłącznie licencjonowani kucharze. Zdobycie uprawnień wymaga przejścia kilkuletniego szkolenia, a na końcu trzeba zdać egzamin państwowy, który uchodzi za niezwykle trudny – sukces osiąga zaledwie jedna trzecia kandydatów. Tylko oni mają prawo do przygotowywania sashimi z tej ryby. Bezpieczna wersja fugu serwowana jest w postaci cieniutkich plasterków sashimi, które układa się na talerzu w dekoracyjny sposób – często tworząc motyw chryzantemy, symbolu śmierci w kulturze japońskiej. Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Osoby, które próbowały fugu, twierdzą, że w smaku najważniejsza jest nie sama ryba, ale emocje, które jej spożycie wywołuje. Często opisują mrowienie i drętwienie języka oraz warg, co jest efektem śladowych ilości toksyny pozostawionych celowo przez kucharza. To zmysłowe doświadczenie balansujące na granicy ryzyka i przyjemności. Gdzie spróbować fugu? Jednym z najsłynniejszych miast, w których można spróbować fugu, pozostaje Tokio. Wyspecjalizowane restauracje oferują tam wielodaniowe menu degustacyjne, w których rozdymka występuje w niemal każdej odsłonie — od cienko krojonego sashimi układanego w dekoracyjne wzory, przez zupy przygotowywane na bazie głowy ryby, aż po grillowane lub smażone kawałki mięsa oraz odpowiednio oczyszczoną skórkę. W najbardziej ekskluzywnych lokalach takie doświadczenie kulinarne może kosztować kilkaset dolarów za osobę. Fugu serwowane jest sezonowo, zazwyczaj od października do marca, kiedy mięso ryby uchodzi za najsmaczniejsze. Czy warto ryzykować? Chociaż dzisiejsze przepisy i system licencjonowania kucharzy czynią spożycie ryby fugu stosunkowo bezpiecznym, ryzyko nigdy nie znika całkowicie. To właśnie ono przyciąga wielu smakoszy. Jedzenie fugu nie jest tylko kwestią smaku – to rytuał, wyzwanie i opowieść do opowiedzenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Przewodnik Michelin wskazał kulinarne hity 2026 roku. Wyróżnił polskie miasto
Dla wielu podróżnych najbardziej ekscytujące wyprawy zaczynają się nie na lotnisku, lecz przy stole. To właśnie kuchnia coraz częściej decyduje o wyborze kierunku – od restauracji i hoteli nagradzanych gwiazdkami Michelin, po miasta, w których rodzą się nowe, autentyczne sceny kulinarne. Przewodnik Michelin, uznawany za jedno z najważniejszych globalnych źródeł opinii o jedzeniu, opublikował właśnie listę 16 najlepszych miejsc do podróży w 2026 roku dla miłośników smaków. W zestawieniu nie zabrakło polskiego miasta.
Jedzenie stało się jednym z najbardziej czytelnych barometrów zmian zachodzących we współczesnym świecie. W 2026 roku jego znaczenie w podróżowaniu widać wyraźnie – zarówno w klasycznych europejskich destynacjach (takich jak Wenecja czy Wybrzeże Amalfi, gdzie planowane są nowe luksusowe inwestycje hotelowe), jak i w miejscach dopiero budujących swoją renomę. Michelin zwraca uwagę nie tylko na renomowane restauracje, lecz także na dynamikę lokalnych rynków, kreatywność szefów kuchni i autentyczność doświadczeń. To właśnie te czynniki zdecydowały o wyborze miast, które – zdaniem ekspertów – warto odwiedzić teraz, zanim zainteresowanie turystów przełoży się na trudniejszą dostępność i wyższe ceny. Wśród rekomendacji wysoko uplasowało się również jedno z miast w Polsce. Top 3 kulinarne kierunki Michelin na 2026 rok W tegorocznym zestawieniu Michelin na pierwszym miejscu znalazła się Wenecja, która wchodzi w 2026 rok w momencie wyraźnego przełomu. Miasto, od lat zmagające się z masową turystyką i kulinarnymi pułapkami, stoi u progu hotelowego renesansu, który może na nowo ukształtować jego gastronomiczną tożsamość. Planowane otwarcia luksusowych obiektów takich marek jak Orient Express, Cheval Blanc, Rosewood czy Airelles zapowiadają napływ znanych szefów kuchni i restauracji o ambicjach wykraczających poza klasyczne menu dla turystów. Choć dziś prawdziwie autentyczne miejsca (jak rodzinne bacari ukryte w zaułkach Cannaregio) wciąż są nieliczne, zmiany mają szansę podnieść ogólny poziom sceny kulinarnej miasta. Podobny proces zapowiadany jest na wyspie Giudecca, gdzie nowe inwestycje hotelowe mogą przyciągnąć bardziej świadomych smakoszy. Michelin podkreśla też, że zimowe miesiące pozostają najlepszym momentem na wizytę – są spokojniejsze, bardziej lokalne i sprzyjające rezerwacjom w najlepszych restauracjach. Drugą pozycję zajęły Czechy, ale z wyraźnym zaznaczeniem: poza Pragą. Po raz pierwszy ogólnokrajowy przewodnik Michelin kieruje uwagę podróżnych ku regionom, które dotąd pozostawały w cieniu stolicy. Inspektorzy zwracają uwagę na kuchnię silnie zakorzenioną w sezonowości i lokalnych produktach – od ziemniaków i ryb słodkowodnych, po dzikie grzyby i zioła zbierane w lasach. Szczególnie wyróżnione zostały Morawy Południowe, cenione za krajobraz, winnice i nowoczesne interpretacje kuchni regionalnej, a także Karlowe Wary, gdzie elegancja uzdrowiska łączy się z coraz ciekawszą ofertą gastronomiczną. Michelin wskazuje, że najlepszy czas na odkrywanie Czech przypada między późną wiosną a wczesną jesienią, gdy lokalne targi i nadrzeczne miasta pokazują pełnię swojego kulinarnego potencjału. Na trzecim miejscu uplasowały się Dolomity, dla których rok 2026 będzie momentem globalnej ekspozycji za sprawą Zimowych Igrzysk Olimpijskich w Cortina d’Ampezzo. Michelin zauważa, że inwestycje w infrastrukturę i hotele już teraz wpływają na ambicje lokalnej gastronomii. Alpejska kuchnia Dolomitów coraz śmielej sięga po nowoczesne techniki, nie tracąc przy tym związku z lokalnymi produktami – w menu dominują gryka, sery górskie i speck, interpretowane na nowo przez szefów kuchni inspirowanych trendami spoza regionu. Choć zimą uwagę przyciągają spektakularne krajobrazy i olimpijska atmosfera, lato oferuje spokojniejszy rytm, łagodniejsze temperatury i większą różnorodność produktów. Michelin sugeruje jednak, by zaplanować wizytę możliwie wcześnie – zanim igrzyska na stałe zmienią tempo, ceny i charakter tego alpejskiego regionu. Wrocław jako scena kulinarna, którą docenił Michelin Wyróżnienie Wrocławia na czwartym miejscu w zestawieniu Przewodnika Michelin na 2026 rok to wyraźny sygnał, że miasto przestało być kulinarną „alternatywą”, a zaczęło funkcjonować jako pełnoprawna destynacja dla smakoszy. Inspektorzy zwracają uwagę przede wszystkim na wysoki i konsekwentny poziom nowoczesnej kuchni polskiej, rozwijanej przez młode, ambitne pokolenie szefów kuchni. Wrocławskie restauracje coraz śmielej sięgają po śląskie i dolnośląskie tradycje (jak pierogi, dziczyzna i techniki fermentacji), traktując je jednak nie jako folklor, lecz punkt wyjścia do precyzyjnych, współczesnych interpretacji. W mieście działają obecnie 22 lokale ujęte w przewodniku Michelin, w tym trzy wyróżnione Bib Gourmand, co potwierdza, że jakość idzie tu w parze z przystępnością. Duży wpływ na dynamikę sceny gastronomicznej ma również młoda struktura społeczna – obecność licznych uczelni sprawia, że Wrocław pozostaje miastem żywym, otwartym na nowe idee i smaki. Kulinarne doświadczenia naturalnie splatają się tu z przestrzenią miasta: kawiarnie i winiarnie rozciągające się wzdłuż Odry nadają mu swobodny rytm, a okolice Rynku i Ostrowa Tumskiego oferują nie tylko zabytkową oprawę, lecz także autentyczną atmosferę. Michelin rekomenduje wizytę szczególnie późną wiosną oraz wczesną jesienią, gdy miasto jest najbardziej aktywne i najlepiej pokazuje, dlaczego warto je odwiedzić – zanim zrobi się o nim naprawdę głośno. A jak przedstawia się pozostała część zestawienia? Otóż na liście najciekawszych miejsc do odwiedzenia w 2026 roku według Michelin znalazły się także takie miejsca, jak: Arabia Saudyjska, Kapadocja (Turcja), Prowincja Jiangsu (Chiny), Filipiny, Droga 66 (USA), Południe Ameryki, Floryda (USA), Boston (USA), Filadelfia (USA), Quebec (Kanada) oraz Vancouver (Kanada). Źródła: CNN, Michelin Guide Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tani opał, ale wysoka cena dla zdrowia. „Spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu”
Dym z kuchni może szkodzić mózgowi, nawet po dekadach. Nowe badania wskazują, że dzieci wychowane w domach, gdzie używano węgla lub drewna do gotowania, mogą w dorosłości mieć gorszą pamięć i niższą sprawność poznawczą. Odpowiada za to zanieczyszczenie powietrza wewnątrz pomieszczeń. Potwierdza to badanie przeprowadzone wśród tysięcy osób.
W krajach o niskich dochodach ludzie nadal używają paliw stałych, takich jak węgiel, drewno i odpady roślinne, do gotowania i ogrzewania. Wynikające z tego zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach naraża dzieci na działanie dymu i pyłów w kluczowych etapach rozwoju mózgu. – Prawie 30% światowej populacji, czyli około 2,4 miliarda ludzi, nadal gotuje bez użycia czystych paliw. Nasze odkrycia wskazują, że dorastanie w zadymionym domu może upośledzać zdrowie mózgu i zdolności poznawcze przez całe życie – mówi Xu Zong, badacz z Uniwersytetu Helsińskiego. Swoje wnioski opublikował właśnie na łamach „Social Science & Medicine”, wiodącego międzynarodowego czasopisma poświęconemu zdrowiu i medycynie społecznej. Szerokie badanie – tysiące Chińczyków Naukowiec zebrał dane dotyczące dużej grupy dorosłych mieszkańców Chin. Przeanalizował informacje dotyczące ponad 7 tys. osób w wieku 45 lat i starszych. Sprawdził warunki panujące w ich domach w dzieciństwie. Uczestników zapytano o to, jakich paliw używano w ich rodzinnych domach do gotowania, zanim ukończyli 17. rok życia. Porównano osoby wystawione na dym z węgla i drewna z tymi, które miały dostęp do czystej energii, np. prądu lub gazu.Aby wyniki były rzetelne, wzięto pod uwagę m.in. wiek, płeć, palenie papierosów, picie alkoholu oraz poziom wykształcenia i zarobki badanych osób. Kolejno przeprowadzono testy sprawności umysłowej. Naukowcy ocenili kondycję mózgów uczestników, badając ich pamięć epizodyczną (zdolność zapamiętywania) oraz ogólną sprawność umysłową, w tym orientację w czasie i umiejętność liczenia. Do analizy wyników wykorzystano algorytm „causal forest”, czyli metodę uczenia maszynowego, która potrafi wykryć skomplikowane i nieoczywiste związki między zanieczyszczeniem a pracą mózgu. Domowe zanieczyszczenie groźne też w przyszłości Osoby narażone w dzieciństwie na zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach z paliw stałych uzyskiwały znacznie gorsze wyniki w testach poznawczych w wieku dorosłym. – Związek ten pozostał silny w dwóch kluczowych obszarach funkcji poznawczych: pamięci epizodycznej i sprawności umysłowej. Wskazuje to, że wczesna ekspozycja może przyspieszać związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu – zauważa Zong. Ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza w dzieciństwie wiązała się z niższym poziomem wykształcenia i dochodów w wieku dorosłym, które są znanymi czynnikami ryzyka spadku funkcji poznawczych. Gorzkie owoce domowego smogu Dym szkodzi na kilka sposobów jednocześnie. Po pierwsze, bezpośrednio uderza w rozwijający się mózg dziecka. Po drugie, działa przez mechanizmy społeczne. Dzieci wdychające zanieczyszczenia często gorzej radzą sobie w szkole. To prowadzi do niższego wykształcenia i mniejszych zarobków w dorosłości, co z kolei jest silnym czynnikiem ryzyka demencji. Badanie wykazało również, że na te negatywne skutki najbardziej narażeni są mężczyźni oraz osoby, które palą papierosy lub piją alkohol W kierunku czystej energii w gospodarstwach domowych Wyniki podkreślają potrzebę globalnej polityki promującej czystą energię w gospodarstwach domowych, szczególnie w regionach, w których uzależnienie od paliw stałych utrzymuje się na wysokim poziomie. – Przejście na czystsze paliwa, takie jak gaz czy energia elektryczna, to nie tylko środek ochrony środowiska lub układu oddechowego. To także inwestycja w długoterminowy dobrostan poznawczy, który może chronić zdrowie mózgu przyszłych pokoleń – zauważa Zong. Okazuje się, że smog czai się na zdrowie i życie ludzi nie tylko poza domem, ale też tam, gdzie powinniśmy czuć się najbezpieczniej. Źródło: Social Science & Medicine Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polskie miasto podbiło serce dziennikarki „The Guardian”. Zachwyciła ją wegańska scena kulinarna
Kuchnia roślinna przestaje być niszową ciekawostką, a dla wielu podróżnych staje się jednym z kluczowych kryteriów wyboru kierunku wyjazdu. Coraz więcej osób planuje city breaki i wakacje z myślą o dostępności wegańskich restauracji. Jak się okazuje, jedno z polskich miast pod tym względem wyprzedza dziś takie kulinarne potęgi jak San Francisco czy Kopenhaga – i zwraca uwagę zagranicznych mediów.
Polska kuchnia wciąż bywa za granicą kojarzona głównie z mięsnymi potrawami – bigosem, kiełbasą czy schabowym. Tymczasem rzeczywistość w największych polskich miastach wygląda zupełnie inaczej. Według danych serwisu HappyCow, jednego z najbardziej rozpoznawalnych przewodników po restauracjach wegańskich na świecie, Warszawa od lat utrzymuje się w ścisłej czołówce globalnych rankingów. W zeszłym roku stolica Polski zajęła 11. miejsce na świecie, wyprzedzając m.in. Bangkok, San Francisco, Madryt, Paryż, Tokio, Wiedeń i Kopenhagę, czyli miasta uznawane za liderów kuchni roślinnej. Teraz doceniła to dziennikarka „The Guardian”. Warszawa jako roślinne odkrycie zagranicznych mediów Kilka dni temu na łamach „The Guardian” ukazał się artykuł autorstwa Rachel Dixon, w którym dziennikarka opisała swoją niedawną podróż do Warszawy – miasta, które postanowiła odwiedzić wspólnie z siostrą, kierując się wyłącznie jednym kryterium: kuchnią wegańską. Jak przyznała, pomysł wyjazdu do Polski zrodził się po tym, jak latem ubiegłego roku pisała o podróżowaniu jako weganka i otrzymała od czytelników liczne rekomendacje. Część z nich zachwalała Gdańsk, inni zaś wskazywali Kraków jako roślinną niespodziankę Europy Środkowej, jednak to dane serwisu HappyCow okazały się decydujące. Według niego to właśnie Warszawa wyróżnia się dziś najbardziej rozbudowaną sceną kuchni roślinnej w kraju: 34 w pełni wegańskie restauracje, około 80 lokali wegetariańskich oferujących dania wegańskie oraz blisko 200 miejsc określanych jako „przyjazne weganom” tworzą mapę kulinarną, która – jak zauważa Dixon – nie ustępuje największym europejskim metropoliom. Autorka zwraca przy tym uwagę na kulturowy kontekst polskiej kuchni, często niesłusznie postrzeganej wyłącznie przez pryzmat potraw mięsnych. Choć schabowy i kiełbasa pozostają rozpoznawalnymi symbolami, grzyby oraz warzywa (takie jak ziemniaki, kapusta, buraki czy ogórki) od wieków zajmują centralne miejsce w tradycyjnym jadłospisie. Dziennikarka „The Guardian” przywołała słowa Agnieszki Skrodzkiej, przewodniczki po Warszawie specjalizującej się w kuchni roślinnej, która stwierdziła, że w polskiej tradycji znacznie trudniej jest unikać grzybów niż mięsa. Przypomniała też, że ten wątek rozwijał wcześniej także Karol Adamiak, warszawski szef kuchni, który na łamach „Guardiana” pisał, że weganizm w Polsce nie jest modą importowaną z Zachodu, lecz powrotem do chłopskich korzeni i bardziej świadomym, zdrowszym sposobem odżywiania. To właśnie ta nieoczywista ciągłość tradycji i nowoczesności – jak sugeruje Dixon – sprawia, że warszawska scena roślinna potrafi zaskoczyć nawet doświadczonych kulinarnych podróżników. Jakie dania zatem ujęły jej serce? Od pierogów po ramen i wegańskie desery w Warszawie Podczas pobytu w Warszawie Rachel Dixon skupiła się przede wszystkim na jedzeniu i – jak sama przyznała – miasto ani na moment nie pozwoliło jej zapomnieć o kolejnym posiłku. Swoją kulinarną podróż rozpoczęła od klasyki w roślinnym wydaniu, odwiedzając Vege Miasto, najstarszą wegańską restaurację w stolicy, gdzie próbowała pierogów ze szpinakiem i tofu oraz placków ziemniaczanych z chrupiącymi boczniakami. Zimową aurę skutecznie pomagały przetrwać również sycące dania serwowane w Vegandzie i Lokal Vegan Bistro – od sojowego sznycla z burakami po śląskie kluski z wegańskim sosem pieczeniowym. Autorka szybko jednak wyszła poza polski repertuar smaków. Zachwyciła ją bliskowschodnia kuchnia w Falla, intensywne w smaku rameny w Vegan Ramen Shop oraz wegańska carbonara i burgery w kolejnych odsłonach Lokalu i Vegandy. Na lżejszy akcent dnia idealnie sprawdził się z kolei brunch w Bistro Jaskółka, a niedosyt – jak przyznała – pozostawił jedynie brak wizyty w Vegan Sushi Bar. Dixon zwróciła też uwagę na fakt, że wegańskie opcje pojawiają się nawet tam, gdzie nie są oczywiste – jej hotel, PURO Warszawa Stare Miasto, oferował bowiem pełnoprawne roślinne śniadania à la carte. Jej kulinarne odkrycia przeplatały się ze spacerami po Starym i Nowym Mieście, wizytami w Łazienkach Królewskich oraz w zrewitalizowanych przestrzeniach, takich jak Fabryka Norblina czy Browary Warszawskie, a całość dopełniły warsztaty lepienia pierogów w Pierogi & More. Te doświadczenia zrobiły na niej pozytywne wrażenia, gdyż Rachel w swoim tekście podsumowała, że Warszawa nie tylko karmi znakomicie i różnorodnie, lecz robi to w cenach, które (na tle innych światowych stolic kuchni roślinnej) pozostają wyjątkowo przystępne. Na drogę powrotną dziennikarka zabrała jeszcze pudełko słodkości z Baja, udowadniając, że w tym mieście nawet deser może stać się mocnym argumentem w dyskusji o wegańskim potencjale Polski. Źródło: The Guardian Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Filiżanka kawy za kilkaset złotych? – czy najdroższa kawa świata jest warta swojej ceny?
Najdroższa kawa na świecie powstaje w dość kontrowersyjny sposób. Czy na pewno warto zapłacić fortunę za napar z ziaren, które wcześniej przeszły przez układ pokarmowy zwierzęcia?
Spis treści: Jak powstaje kopi luwak – sekrety produkcji najdroższej kawy świata Czy kopi luwak rzeczywiście smakuje lepiej niż inne kawy? Kontrowersje etyczne wokół kopi luwak – ciemna strona luksusowej kawy Kopi luwak – luksusowa kawa czy marketingowy mit? Kopi luwak to produkt luksusowy, który od lat wzbudza skrajne emocje – od fascynacji po obrzydzenie. Tajemniczy proces produkcji, wysokie ceny i wątpliwości etyczne sprawiają, że o tej egzotycznej kawie wciąż dużo się mówi. Czy rzeczywiście jest warta swojej ceny? Jak powstaje kopi luwak – sekrety produkcji najdroższej kawy świata Kopi luwak to kawa produkowana z wypalanych ziaren, które zostały zjedzone, przetrawione i wydalone przez niewielkie, nocne zwierzę – łaskuna palmowego (luwak). Ten proces biologiczny nie jest przypadkowy – łaskuny wybierają tylko najbardziej dojrzałe i aromatyczne owoce kawowca, co już na wstępie wpływa na wyższą jakość końcowego produktu. Po przejściu przez układ trawienny zwierzęcia, ziarna są wydalane w niemal nienaruszonej formie. Następnie przechodzą szereg etapów obróbki: są dokładnie myte, by usunąć wszelkie zanieczyszczenia, a potem suszone na słońcu i często prażone ręcznie, co pozwala zachować ich unikalny profil smakowy. Zwolennicy kopi luwak podkreślają, że enzymy trawienne łaskuna zmieniają strukturę białek w ziarnach, co skutkuje zmniejszeniem goryczy i uzyskaniem łagodniejszego, bardziej zbalansowanego smaku. Gotowy napar ma często ziemistą nutę, z wyczuwalnymi akcentami czekolady, karmelu i orzechów. W opinii wielu smakoszy, napój ten zasługuje na miano rarytasu, który warto spróbować choć raz w życiu – mimo kontrowersji i wysokiej ceny. Czy kopi luwak rzeczywiście smakuje lepiej niż inne kawy? Zdania na temat smaku kopi luwak są mocno podzielone. Część degustatorów zachwyca się jej profilem smakowym, określając go jako wyjątkowo łagodny, delikatnie czekoladowy, o niskiej kwasowości i aksamitnym finiszu. Takie opinie wynikają głównie z procesu trawienia ziaren przez łaskuna, który zmienia ich strukturę chemiczną, redukując związki odpowiedzialne za gorycz. Z drugiej strony, wielu profesjonalnych testerów smaku i baristów uważa, że różnice między kopi luwak a wysokiej jakości arabiką nie są na tyle istotne, by uzasadniać ekstremalnie wysoką cenę, która może wynosić nawet kilkaset dolarów za 100 gramów. W tzw. ślepych testach smakowych kawa kopi luwak często nie wyróżnia się znacząco na tle starannie uprawianych, ekologicznych odmian arabiki. Dodatkowym problemem jest rynek – część produktów sprzedawanych jako kopi luwak to podróbki lub mieszanki z konwencjonalnymi ziarnami, które mają jedynie nawiązywać do oryginału. Brak standaryzacji i kontrolowanego pochodzenia sprawia, że konsumenci mogą nieświadomie płacić fortunę za produkt o wątpliwej jakości i autentyczności. Kontrowersje etyczne wokół kopi luwak – ciemna strona luksusowej kawy Wraz z rosnącym popytem na kopi luwak zaczęły powstawać komercyjne hodowle, w których łaskuny palmowe trzymane są w ciasnych, metalowych klatkach, pozbawione kontaktu z naturalnym środowiskiem. Zamiast swobodnie wybierać owoce kawowca – jak w naturze – są one przymusowo karmione niemal wyłącznie ziarnami kawy, co prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych i psychicznych dla tych dzikich zwierząt. Taki sposób produkcji budzi poważne kontrowersje etyczne. Obrońcy praw zwierząt i organizacje ekologiczne alarmują, że warunki życia w niewoli są skrajnie niehumanitarne, a łaskuny często cierpią z powodu stresu, niedożywienia i chorób skórnych. Co więcej, przymusowe karmienie tym samym rodzajem ziaren – bez naturalnej selekcji – obniża jakość finalnego produktu, ponieważ zwierzęta nie mają możliwości wyboru najdojrzalszych owoców. W odpowiedzi na te doniesienia coraz więcej konsumentów świadomie rezygnuje z zakupu kopi luwak, wybierając kawy pochodzące z etycznych i zrównoważonych upraw. Na rynku dostępne są również certyfikowane wersje kopi luwak pochodzące z dzikiego zbioru, gdzie ziarna zbierane są z naturalnego środowiska, bez ingerencji w życie łaskunów – jednak są one trudne do zweryfikowania i wyjątkowo drogie. Kopi luwak – luksusowa kawa czy marketingowy mit? Czy kopi luwak naprawdę zasługuje na miano najdroższej kawy świata, czy może jej renoma to efekt zręcznego marketingu, który wykorzystuje egzotykę, rzadkość i kontrowersje jako elementy budujące prestiż? Wielu ekspertów branży kawowej zauważa, że choć proces trawienia ziaren przez łaskuna może wpływać na profil smakowy naparu, to nie gwarantuje on wyższej jakości w porównaniu z najlepszymi arabikami z renomowanych plantacji. W rzeczywistości, cena kopi luwak często wynika bardziej z mitu i narracji wokół jej pochodzenia, niż z rzeczywistych właściwości sensorycznych. Egzotyczny sposób produkcji przyciąga uwagę mediów, kolekcjonerów i turystów, a luksusowy status napoju nierzadko służy jako symbol prestiżu, a nie świadoma decyzja smakowa. Mimo to, kopi luwak na stałe wpisała się w popkulturę – pojawia się w filmach, serialach i mediach społecznościowych jako emblemat ekskluzywności i ekstrawagancji. Coraz częściej jednak obok niej pojawia się znak zapytania, związany zarówno z autentycznością produktu, jak i wątpliwościami etycznymi. Konsumenci zaczynają zadawać pytania: czy warto płacić fortunę za coś, co być może wcale nie jest lepsze – a przy tym może wiązać się z cierpieniem zwierząt? Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tradycyjna kuchnia włoska nie istnieje! Dlaczego tak właśnie twierdzi profesor Grandi z Parmy?
Kuchnia włoska, wpisana niedawno na listę UNESCO, może wcale nie być tak „tradycyjna”, jak ją postrzegamy. Historyk Alberto Grandi twierdzi, że to mit, który skutecznie zamydla oczy nie tylko turystom.
Kuchnię włoską właśnie wpisano na listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO, co wywołało we Włoszech falę euforii. Ta narodowa satysfakcja była w dużej mierze podyktowana chęcią dorównania Francji i Japonii, które otrzymały to wyróżnienie znacznie wcześniej. Jednak włoski historyk jedzenia, profesor Alberto Grandi uważa, że za fasadą dumy kryje się mit, który przysłania prawdziwą historię kuchni włoskiej, ukształtowaną przez głód, migrację i pomysłowość. Prawdziwe oblicze kuchni włoskiej Według źródeł przywoływanych przez Grandiego, włoska kuchnia wcale nie opiera się na historycznym, spójnym kanonie, lecz na procesach zachodzących pod koniec XX wieku, kiedy to regionalne tradycje regionalne zostały „zmontowane” na potrzeby turystyki i narodowego pocieszenia. Prawdziwe losy włoskiego jedzenia to nie sielankowe obrazy babć robiących makaron, lecz narodowa ucieczka przed głodem. Włosi, którzy emigrowali do USA czy Brazylii, nie przywozili ze sobą wykwintnych przepisów, bo w swojej ojczyźnie najczęściej cierpieli niedostatek. I to właśnie za granicą, stykając się z nieznaną wcześniej obfitością mięsa, sera i pszenicy, wymyślali nowe dania, które później powróciły do Włoch jako rzekomo „odwieczna tradycja”. Boom gospodarczy lat 50 – klucz do kulinarnej historii Włoch Kluczowy dla rodzimego rozwoju kuchni Włoch był boom gospodarczy w latach 1955–1965. W tym krótkim czasie Włochy przeszły kulinarną rewolucję – pojawienie się lodówek i supermarketów sprawiło, że mięso przestało być luksusem, a jego obfitość stała się codziennością. Współczesna pewność siebie Włochów w kwestiach kulinarnych jest w rzeczywistości efektem tamtego nagłego przejścia z biedy do dostatku. Alberto Grandi uważa, że dzisiejszy „kulinarny patriotyzm” Włochów jest nieuprawniony. Politycy domagają się ochrony czystości kuchni, choć sami dorastali na produktach przemysłowych. Według historyka włoska kuchnia tak naprawdę wynika z adaptacji i asymilacji. Jej dzisiejszy kształt wynika z podkradania i przetwarzania różnych, także zewnętrznych wpływów. Próby zdefiniowania narodowego menu przypominają próbę zamknięcia go w szklanej kuli. Czy UNESCO nagrodziło „pocztówkę"? Mit tradycyjnej kuchni jest dodatkowo podsycany przez zagraniczne fantazje o Włoszech jako krainie wiecznego słońca i rodzinnych biesiad, co według Grandiego ma tyle wspólnego z rzeczywistością, co musical „Mamma Mia” z grecką gospodarką. Włosi rzadko prostują te opowieści, ponieważ im pochlebiają i przynoszą zysk. To, co ostatecznie zgłoszono do UNESCO, autor nazywa „pocztówką” – starannie oświetloną i skomponowaną wersją rzeczywistości, która służy jako rodzaj narodowej terapii, a nie rzetelnej historii. Prawdziwa tożsamość kulinarna Włoch jest „niespokojna, pomysłowa i wspaniale nieczysta” – jak ujmuje to historyk. Można ją porównać do starego, rodzinnego domu, który nowi właściciele przedstawiają jako nienaruszony zabytek sprzed wieków. A tak naprawdę każde pokolenie dobudowywało w nim nowe pokoje z materiałów, które były pod ręką, byle tylko uciec przed chłodem. A kulinarny skansen, który dziś podziwiamy, jest piękny, ale nieprawdziwy. Alberto Grandi jest autorem książek, m.in. „La cucina italiana non esiste. Bugie e falsi miti sui prodotti e i piatti cosiddetti tipici" (Kuchnia włoska nie istnieje. Kłamstwa i mity o produktach i potrawach uważanych za typowe) oraz „Denominazione di origine inventata. Le bugie del marketing sui prodotti tipici italiani” (Wymyślona nazwa pochodzenia. Marketingowe kłamstwa na temat włoskich produktów regionalnych). Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
Czy popularne przekonanie, że karp trafił na polskie stoły w czasach PRL to prawda? A może był rybą jedzoną i hodowaną od setek lat? Sprawdzamy, jak naprawdę wyglądała kulinarna historia karpia w Polsce.
Spis treści: Skąd wziął się karp w Polsce? Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Produkcja i konsumpcja karpia dziś Współczesne kulinarne zwyczaje wigilijne są echem wielowiekowej, chrześcijańskiej tradycji postu. W dawnej Rzeczypospolitej post był wyjątkowo długi i wyjątkowo restrykcyjny, a obowiązywał w sumie niemal przez pół roku. Głównymi gastronomicznymi bohaterami na stołach XVI- i XVII-wiecznych dworów były ryby słodkowodne. A karp zajmował wśród nich bardzo ważne miejsce. Skąd wziął się karp w Polsce? Karp (Cyprinus carpio) naturalnie występował w rzekach uchodzących do Morza Czarnego, Kaspijskiego oraz Aralskiego. Już w starożytności był cenioną rybą konsumpcyjną, nie tylko łowioną ale i udomowioną a potem hodowaną na mięso oraz dla ozdoby. Najwcześniej, bo już około V wieku p.n.e. karpie hodowali Chińczycy. Także w Chinach powstała barwna ozdobna odmiana – karp koi, dostępny dziś w całej gamie kolorów. W Europie epoki średniowiecza był często hodowany w stawach należących do klasztorów i majątków królewskich i magnackich. Takie też są początki obecności karpia w Polsce. Był rybą cenioną między innymi za swą tłustość. Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego, wydana przez Muzeum Pałacu Króla Jana w Wilanowie kataloguje jadłospis królewskiego dworu w latach 1695–1696. Wśród ryb podawanych na kolację wigilijną najważniejszą rolę pełnią karp i szczupak. Oprócz tego podawano łososie, okonie, leszcze, sterlety (inaczej czeczugi – to ryby jesiotrowate), a także ryby solone z beczki. Z kolei najstarsza wydana drukiem po polsku książka kucharska – „Compendium Ferculorum” Stanisława Czernieckiego (1682) – zawiera osiem przepisów na karpia, ale dużo więcej przepisów na dowolne ryby, gdzie także można karpia wykorzystać. Uwagę zwraca potrawa z języczków karpiowych oraz dwie zupy z wykorzystaniem karpia – rosół królewski i rodzaj barszczu. Nie brakuje potraw z dodatkiem aromatycznych przypraw (np. cynamonu), rodzynek, migdałów i słodkich bakalii. Widać tu początki popularnych i dziś przepisów na rybę faszerowaną i karpia po żydowsku. Zatem wbrew obiegowej opinii karp już od kilkuset lat zajmuje poczesne miejsce na polskich stołach w czasie postu. Od czasów współczesnych różni dzisiejszą wigilijną tradycje raczej to, że jest znacznie mniej różnorodna w kwestii ryb, zwłaszcza jeśli porównujemy ją z kuchnią dworską, opisywaną np. przez Czernieckiego. Dziś ryby kupujemy w sklepie i jesteśmy zależni od wielkich producentów i łańcuchów dostaw. W czasach Czernieckiego ryby tylko w niewielkiej części hodowano w stawach. Ogromną różnorodność gatunków ryb słodkowodnych pozyskiwano z natury – wiślane łososie, jesiotry, szczupaki, węgorze, liny, leszcze, karasie. Ryby morskie jadano tylko blisko wybrzeża Bałtyku. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w słynnej książce kucharskiej „365 obiadów”, wydanej po raz pierwszy w 1860 r., na Wigilię proponuje tylko jedną potrawę z karpia – z rodzynkami, „na szaro”, zaznaczając że może to być także leszcz. Wymienia dużo więcej potraw z innych ryb: szczupaka, lina, sandacza i karasia. Późniejsza „Kucharka litewska” Wincenty Zawadzkiej, z 1938 roku, na 73 potrawy z ryb zawiera 5 potraw z karpia. W tej książce wyraźnie już widać lepszą dostępność ryb morskich – pojawia się sola, turbot i śledź, a także sztokfisz, czyli solony dorsz. PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Według popularnej anegdoty, we wczesnym okresie PRL, jeszcze w latach 40., ówczesny minister przemysłu i handlu oraz przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ukuł hasło „karp na każdym wigilijnym stole w Polsce”. Ta powszechnie powtarzana informacja prowadzi niektórych do jeszcze dalej idących wniosków: że karpia na stoły wprowadzili dopiero komuniści. Problem w tym, że nikt jak dotąd nie znalazł źródła, w którym ten slogan pada, ani dowodu na to, że wypowiedział go kiedykolwiek minister Minc. O braku źródeł w tej kwestii mówił wielokrotnie m.in. historyk jedzenia, prof. Jarosław Dumanowski, na przykład w wywiadzie-rzece pt. „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej”. Czasy PRL niewątpliwie w ogromnej mierze ukształtowały dzisiejszą polską kulturę kulinarną. Ale raczej ją zubażając, niż wprowadzając nowe produkty. W czasach komunizmu nie udało się także narzucić żadnej nowej, zunifikowanej tradycji ani wykorzenić tej związanej z religijną obrzędowością. Kulinarną rzeczywistością PRL były puste półki i ogromne zubożenie ilości dostępnych produktów. Centralnie sterowana gospodarka była niewydolna, co doskonale było widać m.in. w dostępności ryb. Podobnie, jak inne produkty spożywcze, także karpia w pewnym okresie objęto reglamentacją i sprzedawano tylko na kartki. Będący rybą hodowlaną karp, wraz ze śledziem i dorszem, ostały się niczym relikty z dawnej różnorodności dostępnych gatunków ryb. A nieetyczny zwyczaj sprzedawania żywych ryb wiązał się raczej z brakiem chłodni do transportu niż chęcią zapewnienia świeżości. Produkcja i konsumpcja karpia dziś Co roku przed Bożym Narodzeniem internet zalewają publikacje radzące, jak pozbyć się posmaku mułu z karpia. Oraz tr zalecające inne, lepiej smakujące i zdrowsze ryby, by go zastąpić. Sklepy maksymalnie ułatwiają konsumentom przyrządzenie i jedzenie karpia, oferując tzw. filety nacinane, czyli z maszynowo rozdrobnionymi ośćmi. Technikę tę wymyślono w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, a od roku 2014 jest stosowana w handlu. Według danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa średnia roczna konsumpcja karpia w Polsce to zaledwie około pół kilograma rocznie na osobę. To tylko 4% wszystkich ryb, jakie statystyczny Polak zjada w całym roku. Ponad 90% rocznej krajowej produkcji karpia sprzedaje się w dwa ostatnie tygodnie grudnia – tuż przed Bożym Narodzeniem. A produkcja ta to około 18 tysięcy ton. Wszystko to dowodzi jednego: tak naprawdę karpia nie lubimy. Jemy go tylko dlatego, że tak nakazuje tradycja i tylko raz do roku. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Stolica najbiedniejszego kraju Europy to wyjątkowa mieszanka bałkańskiego szaleństwa i postsowieckiego porządku
Fantastyczne parki, gorąca plăcintă z serem i jedne z najlepszych win w Europie. Kiszyniów, stolica Mołdawii, to miasto z pogranicza kultur rumuńskiej i słowiańskiej.
Spis treści: Spacerem po Kiszyniowie Parki, jeziora i kawa po turecku Kuchnia pachnąca bryndzą Mołdawski Wersal Kiszyniów – informacje praktyczne Wysiadam w samym centrum Kiszyniowa i od razu uderza mnie żar sierpniowego powietrza. – Dziękuję, że zdecydowałeś się przyjechać do mojego kraju – woła jeszcze do mnie kierowca taksówki i odjeżdża. Ulica paruje upałem, asfalt pachnie kurzem i benzyną. Patrzę w górę: z jednej strony złota kopuła cerkwi, dalej obdrapany blok, jeszcze dalej kamienica z eleganckim gzymsem. A ja już wiem, że to miasto z pogranicza kultur rumuńskiej i słowiańskiej wciągnie mnie swoją wyjątkową mieszanką bałkańskiego szaleństwa i postsowieckiego porządku. Spacerem po Kiszyniowie W parku Katedralnym słońce rzuca jasne plamy na ławki i ścieżki. Jestem w samym sercu miasta. Neoklasycystyczna Catedrala Mitropolitană wznosi się nad placem. Świątynia powstała w latach 1830–1836 według projektu Abrahama Mielnikowa, na zlecenie księcia Michaiła Woroncowa, ówczesnego gubernatora tych ziem. Budowla z kamienia i cegły opiera się na planie krzyża greckiego, otoczona czterema portykami z sześcioma kolumnami doryckimi każda tworzy symetryczną i monumentalną bryłę. Od przechodzącego popa dowiaduje się, że charakterystyczna kopuła katedry i mosiężny krzyż to cechy nadane dopiero podczas renowacji zakończonej w 1997 r., po zniszczeniach czasów sowieckich i odbudowie dzwonnicy. Obok katedry – łuk triumfalny. Choć nie tak monumentalny i imponujący jak łuki w Paryżu czy w Bukareszcie, Arcul de Triumf jest dziś jednym z symboli Kiszyniowa. Wzniesiony w 1840 r. miał rzekomo upamiętnić rosyjskie zwycięstwo nad Turkami. W rzeczywistości wokół budowli narosło wiele legend i dziś nikt tak naprawdę nie wie, o czym miałaby przypominać ta niewielka budowla z białego kamienia. Parki, jeziora i kawa po turecku Mołdawianie mają do siebie sporo zdrowego dystansu. W jednej z lokalnych broszur przeczytałem, że „Kiszyniów to miasto tak nieciekawe, że aż interesujące”. W zasadzie trudno się nie zgodzić. W całej prostocie, w tym niepozornym rytmie mieści się opowieść o małej stolicy niewielkiego państwa, która dynamicznie się zmienia i próbuje udowodnić, że ma turystom do zaoferowania coś innego niż pozostałe miasta w regionie. Mołdawianie ciężko pracują, aby pozbyć się łatki jednego z najbiedniejszych krajów w Europie, czego trudno nie dostrzec: w odnowionej elewacji katedry, w uporządkowanych parkach, w dbałości o najważniejsze zabytki. Prosto z placu Katedralnego idę do jednej z najpopularniejszych restauracji w mieście. W Fuior (Strada Pushkin 30) chwalą się tradycyjną kuchnią mołdawską w nowoczesnym wydaniu. Wybieram zeamă de găină – zupę, która według dziennikarzy serwisu TasteAtlas znalazła się wśród dziesięciu najlepszych na świecie. Rozumiem dlaczego! Wyraźny aromat domowego rosołu unosi się nad misą; domowej roboty cienkie kluseczki pływają w przejrzystym, lekko kwaskowatym bulionie; papryka nadaje zupie ostrość, a listki lubczyku grają łagodnie na języku. Posilony mogę wrócić ku szerokim alejom mołdawskiej stolicy. Kiszyniów naprawdę żyje zielenią: ponad 23 jeziora i liczne rozległe parki czynią go jednym z najbardziej kwitnących miast w Europie Wschodniej. Weźmy choćby ponad 200-letni park Stefana Wielkiego (Grădina Publică „Ștefan cel Mare”) nazwany tak ku pamięci jednego z najwybitniejszych hospodarów Mołdawii. Stefan był twórcą silnego państwa, zasłynął m.in. z przyjaźni z Władem Palownikiem, zwanym też Drakulą, oraz ze zwycięstwa nad dużo silniejszą polską armią pod dowództwem króla Jana Olbrachta. Tuż obok parku Stefana stoi jeden z najpiękniejszych budynków XX-wiecznego modernizmu w tej części Europy. Niszczejący już niestety i opuszczony gmach dawnej restauracji Noroc, która w latach 60. XX w. była uznawana za jedną z najmodniejszych w całym Związku Radzieckim. Z fasady budynku przebijają się kształty guguţy, czyli tradycyjnej mołdawskiej futrzanej czapki pasterskiej. Kawałek dalej rozpoczyna się obszar dzielnicy rządowej z dwoma monumentalnymi budynkami. Z jednej strony ulicy ogromny Parlament, po drugiej – Pałac Prezydenta – absurdalnie wysoki jak na skalę państwa o liczbie ludności zbliżonej do Warszawy. Tuż obok zaczyna się ulica Stefana Wielkiego – główna arteria miasta. W szpalerze drzew i kamienic mnóstwo kawiarni przyciąga przechodniów zimną lemoniadą i aromatem espresso. Kawa – dobra, mocna, a ceny jak w Polsce sprzed pandemii. Zatrzymuję się w kawiarni Coffeemaker (31 August 1989 Strada 105). Przyciemnione wnętrze, drewniane stoliki, zapach świeżo mielonej arabiki. I ta ceremonia – kawa parzona po turecku w rozgrzanym piasku pieni się aromatycznie. Kuchnia pachnąca bryndzą Kawa na sposób mołdawski podkręciła mój apetyt. Zachęcony przez przewodniczkę Irinę szybko znajduję jedną z restauracji z lokalnej sieci La Plăcinte. Drewniane stoły, kolorowe obrusy, zapach pieczonego ciasta i ziół unoszący się w powietrzu – wszystko mi mówi, że trafiłem do właściwego miejsca, aby lepiej poznać kuchnię mołdawską. Na stole lądują plăcintă – chrupiące złociste placki nadziewane bryndzą (brânză), miękką i słonawą owczą serwatką, która w mołdawskiej kuchni jest tym, czym oliwa dla Greków: składnikiem codziennym i na swój sposób uświęconym. Do tego dostaję coltunași – malutkie pierożki z serem i ziemniakami polane śmietaną i posypane koperkiem. Prawie jak nasze ruskie! Na stole pojawia się także barszcz o barwie głębokiej czerwieni, pachnący koprem i czosnkiem – co dopełnia mi smak Ukrainy, tak obecny w mołdawskich tradycjach kulinarnych. Nie ukrywam, że robi na mnie wrażenie, jak mały kraj na bezdrożach Europy był w stanie stworzyć tak unikatową kuchnię. – A wiesz, skąd w ogóle pochodzi nazwa naszego kraju? – pyta mnie Irina, podczas gdy ja zajadam się kolejnym kawałkiem aromatycznej plăcinty. – Otóż legenda mówi o księciu Dragoșu, który podczas polowania gonił żubra przez góry i lasy, aż pies myśliwski imieniem Molda padł wyczerpany nad rzeką. To miejsce nazwano na jego cześć – Moldova – i tak narodziła się nazwa całej krainy. Myślę, że w tej historii jest coś, co dużo o nas mówi: wierność i ofiara psa stają się metaforą losu tego kraju, który wiele razy oddawał swoje siły większym od siebie, a jednak przetrwał za sprawą swojej kultury i kuchni. Mołdawski Wersal Z Kiszyniowa do Castel Mimi jest zaledwie 20 minut jazdy samochodem, a mimo to, kiedy się zbliżam, mam wrażenie, że przeniosłem się do zupełnie innego świata. Przede mną pałac bardziej śródziemnomorski niż mołdawski. Jasny piaskowiec lśni w słońcu, fasada zdobiona symetrycznymi arkadami przypomina mi francuskie châteaux znad Loary. Castel Mimi od zawsze był związany z winem. Winiarnia założona w 1893 r. przez Constantina Mimiego – jednego z najważniejszych winiarzy w historii Mołdawii, szkolonego we Francji – lśni po renowacji, którą w 2017 r. przeprowadził włoski architekt Arnoldo Tronti. Dziś to również elegancki hotel, restauracja i piwnice, w których dojrzewa wino w milionie butelek rocznie. Cała okoliczna wieś Buobaca, z której pochodzi rodzina Trofim, właściciele tego miejsca, żyje w rytmie Mimi. Adrian Trofim, gospodarz i dusza Castel Mimi, oprowadza mnie po swojej winiarni. – Moje ulubione wino to następne wino – mówi z uśmiechem, patrząc na rzędy beczek i nawiązując do niekończących się eksperymentów w poszukiwaniu idealnego trunku. Zatrzymujemy się na specjalnym Governor Wine Tasting w tutejszej restauracji – trzygodzinnym rytuale, który łączy wino z mołdawskim jedzeniem. Na stole oczywiście pojawia się plăcintă według przepisu ciotki Adriana, a w kieliszkach chłodne chardonnay i riesling. Adrian opowiada mi o kraju, w którym jest aż 270 winiarni, i o tym, że Mołdawia została uznana za drugi – zaraz po Portugalii – najlepszy kierunek enoturystyki na świecie. Opowiada o historii Mimi – wspomina o winie z 1727 r., o oliwach z płatków róży sprzedawanych za 100 tys. euro za butelkę i o tym, że Castel Mimi ma ambicję być jedną z najbardziej zrównoważonych winiarni w regionie. Jeszcze w tym roku na odwiedzających to miejsce będą czekały kąpiele w winie, a już teraz w hotelu działa basen, z którego rozciąga się widok na rzędy winorośli. Pięć razy do roku z Kiszyniowa do Mimi kursuje specjalny pociąg, który dowozi gości na festiwale wina. Siedzimy na tarasie mołdawskiego Wersalu z kieliszkami do połowy pełnymi mołdawskiego białego wina. Adrian opowiada o śniadaniach w hotelu, o rodzinnej pracy i o tym, że wszystko, co tutaj powstaje, ma być zakorzenione w tej okolicy. Myślę sobie, że Castel Mimi jest nie tylko winiarnią – to symbol: opowieść o kraju, który wychodzi z zapomnienia i buduje własny, dumny mit oparty wokół dawnych winnych tradycji tych ziem. A kiedy wino kończy się w kieliszku, wiem, że czeka mnie następne. Kiszyniów – informacje praktyczne Dojazd Do Kiszyniowa można dolecieć bezpośrednio z Warszawy i Katowic liniami LOT lub Wizz Air (ok. 2 godz., od 200 zł w obie strony). Dojazd do miasta: taksówką (ok. 150–200 lei, czyli 35–45 zł), autobusem 30 (3 leje) lub marszrutką (4 leje). Wiza i waluta Dla obywateli polskich nie ma obowiązku wizowego. Wymagane jest posiadanie 30 dol. na każdy dzień pobytu, nie mniej jednak niż 150 dol. Walutą jest lej Mołdawii; ok. 4,5 MDL = 1 PLN. Transport Trolejbusy i marszrutki kursują po całym mieście, bilety: 6–8 lei. Nocleg Richmond Hotel (ul. Columna 88) – nowoczesny hotel w sercu Kiszyniowa. Od 75–90 euro za noc ze śniadaniem. City Park Hotel (od 90 euro). W hotelu świetna restauracja New York. Jedzenie Sieć restauracji Andy’s Food Market. W mieście jest ich kilkanaście. Serwują pizzę, a także tradycyjne dania mołdawskie. Niektóre z lokali czynne są całą dobę. La Plăcinte – popularna sieć restauracji z kuchnią mołdawską. Specjalność: plăcintă z bryndzą, colțunași i barszcz. Warto wpaść na kawę i ciastko do jednej z dwóch kawiarni Bonjour. Jedna z nich mieści się w Parku Centralnym im. Stefana Wielkiego, druga – w Parku Katedralnym. Warto wiedzieć Free Tour Chișinău – bezpłatne spacery po mieście organizowane przez lokalnych przewodników. Zapisy na Facebooku i Instagramie. Będąc w Kiszyniowie warto wybrać się do Cricovej. To ogromny (ok. 120 km labiryntów) kompleks piwnic winnych, gdzie przechowywane są miliony butelek. Godzinna wycieczka z degustacją to koszt od 400 MDL. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Prawdziwek w polskich lasach, czyli jak rozpoznać borowika szlachetnego
Borowik szlachetny, znany też jako prawdziwek, to gatunek, który nieprzypadkowo uchodzi za najbardziej cenionego jadalnego grzyba. Wyróżnia się nie tylko walorami smakowymi, ale także eleganckim wyglądem i dużą wartością odżywczą. Zarówno doświadczeni grzybiarze, jak i początkujący amatorzy lasu cenią prawdziwka za majestatyczny wygląd i niepowtarzalny aromat. Warto jednak wiedzieć, że wśród podobnych gatunków kryją się także niejadalne sobowtóry, które łatwo pomylić z borowikiem szlachetnym.
Spis treści: Wygląd – opis borowika szlachetnego Występowanie Zastosowanie i właściwości borowika szlachetnego Podobne gatunki Borowik szlachetny (Boletus edulis) to duży, masywny grzyb rurkowy o imponującym wyglądzie i harmonijnych proporcjach. W sprzyjających warunkach osiąga nawet 25 cm średnicy kapelusza, a jego mięsisty trzon może dorastać do 20 cm wysokości. To właśnie ta okazałość w połączeniu z przyjemnym, orzechowym zapachem, sprawia, że prawdziwek jest uznawany za jednego z najpiękniejszych przedstawicieli rodziny borowikowatych (Boletaceae). Wygląd – opis borowika szlachetnego Kapelusz i rurki Kapelusz borowika szlachetnego u młodych owocników jest półkolisty, z wiekiem staje się bardziej rozpostarty i lekko spłaszczony. Jego powierzchnia jest gładka, czasem delikatnie pomarszczona, w zależności od warunków pogodowych może być sucha lub lekko śluzowata po deszczu. Barwa kapelusza waha się od jasnobrązowej po ciemnokasztanową, a brzeg zazwyczaj pozostaje jaśniejszy. Od spodu kapelusza znajdują się rurki, które u młodych osobników są białe, później żółtawe, aż w końcu oliwkowozielone. Po naciśnięciu nie zmieniają koloru. Miąższ Miąższ prawdziwka jest biały, zwarty, jędrny i nie zmienia barwy po przekrojeniu. Ma łagodny, lekko orzechowy smak oraz przyjemny, charakterystyczny zapach, który nasila się podczas suszenia. U starszych egzemplarzy może być nieco gąbczasty, szczególnie w dolnej części trzonu, ale wciąż pozostaje jadalny. Trzon Trzon borowika szlachetnego jest masywny i pełny, często beczułkowaty u młodych egzemplarzy, ale z wiekiem wydłuża się i staje się bardziej cylindryczny. Powierzchnia ma jasny, kremowo-brązowy odcień i ozdobiona jest delikatną, białą lub jasnobeżową siateczką, najlepiej widoczną w górnej części. U starszych okazów siateczka staje się mniej wyraźna, ale wciąż jest widoczna gołym okiem. Występowanie Borowik szlachetny jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w Europie i Ameryce Północnej (szczególnie w zachodniej części kontynentu). W Polsce występuje pospolicie w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, szczególnie pod świerkiem, sosną, dębem i bukiem. Tworzy mikoryzę z korzeniami drzew, co oznacza, że żyje z nimi w symbiozie, wymieniając substancje odżywcze. Zobacz też: globalny atlas podziemnej grzybni. Owocniki pojawiają się od czerwca do listopada, przy czym najlepsze warunki do wzrostu występują po ciepłych deszczach, zwłaszcza w drugiej połowie lata i na początku jesieni. Borowiki często wyrastają w grupach po kilka sztuk w niewielkiej odległości, a niekiedy tworzą kręgi. Zastosowanie i właściwości borowika szlachetnego Borowik szlachetny to grzyb o wysokiej wartości kulinarnej. Ceniony jest za swój głęboki smak i aromat, który zyskuje intensywność podczas suszenia. Stanowi podstawę wielu tradycyjnych potraw kuchni polskiej – od sosów i zup po farsze, pierogi i bigos. Jego wartość odżywcza jest stosunkowo wysoka. Zawiera białko, błonnik, węglowodany oraz witaminy z grupy B. Borowik szlachetny jest również źródłem potasu, fosforu, żelaza i miedzi. Choć nie jest bardzo kaloryczny, należy pamiętać, że grzyby są ciężkostrawne, dlatego nie poleca się ich dzieciom, osobom starszym i borykającym się z problemami żołądkowymi. Borowik szlachetny to nie tylko najbardziej rozpoznawalny grzyb w Polsce, ale też gatunek o ogromnym znaczeniu przyrodniczym i kulturowym. Jego obecność świadczy o zdrowiu ekosystemu leśnego, a jego walory smakowe od pokoleń inspirują kuchnię i tradycję. Ciekawostką jest, że suszone prawdziwki zawierają naturalne związki aromatyczne, które nadają potrawom głęboki smak – dlatego bywają stosowane jako naturalny wzmacniacz smaku. Podobne gatunki Borowika szlachetnego można pomylić z innymi gatunkami, zarówno jadalnymi, jak i trującymi. Dlatego zawsze warto stosować się do zasad bezpiecznego grzybobrania. Do podobnych gatunków jadalnych należą: borowik sosnowy (Boletus pinophilus) – ma ciemniejszy kapelusz i często czerwonawy odcień trzonu, rośnie głównie pod sosnami; borowik usiatkowany (Boletus reticulatus) – pojawia się wcześniej w sezonie (nawet w maju), ma jaśniejszy kapelusz i wyraźniejszą siateczkę na trzonie. Natomiast niejadalnym gatunkiem grzyba podobnym do prawdziwka jest goryczak żółciowy (Tylopilus felleus), którego młode okazy bardzo przypominają borowika szlachetnego. Różnice między tymi gatunkami widać dopiero po dokładniejszym przyjrzeniu się – rurki goryczaka z czasem przybierają różowy lub czerwonawy odcień, a jego trzon ma jasnożółtawą barwę i pokryty jest wyraźną, brązową siateczką, znacznie bardziej wypukłą niż u prawdziwka. Dodatkowo po dotknięciu miąższ goryczaka brązowieje, podczas gdy borowik nie zmienia barwy. Borowik szlachetny a szatan Choć borowik szlachetny i borowik szatański mogą wyglądać podobnie na pierwszy rzut oka, różnice między nimi są wyraźne. Borowik szlachetny ma biały miąższ, który nie zmienia koloru po przecięciu, oraz jasnobrązowy trzon z delikatną siateczką. Jego zapach jest przyjemny, a smak łagodny. Z kolei borowik szatański charakteryzuje się czerwonym trzonem, żółtymi rurkami, które po dotknięciu sinieją, oraz nieprzyjemnym, zgniłym zapachem. Po przekrojeniu jego miąższ błyskawicznie sinieje. Borowik szatański jest trujący, a jego spożycie może prowadzić do silnych dolegliwości żołądkowych, a w ciężkich przypadkach do utraty przytomności i spadku ciśnienia. Dlatego podczas grzybobrania warto zwrócić uwagę na kolor rur, trzonu i zapach – to najpewniejsze sposoby na odróżnienie prawdziwego borowika szlachetnego od jego toksycznego krewnego. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ten kraj tworzy 10 malutkich wysepek. Każda jest jak zupełnie inny świat
Wyspy Zielonego Przylądka urzekają różnorodnością. Są dzikie, słoneczne, pełne kontrastów. Na Oceanie Atlantyckim tworzą archipelag dziesięciu wysp, a każda z nich jest jak zupełnie inny mikroświat. To idealny kierunek na pierwsze spotkanie z Afryką.
Spis treści: Wyspa Sal – Wyspy Zielonego Przylądka Wyspa Santo Antao Wyspy Zielonego Przylądka – atrakcje Kajakiem z wulkanu Nurkowanie na Wyspach Zielonego Przylądka Kiedy jechać na Wyspy Zielonego Przylądka? Wyspy Zielonego Przylądka – na co uważać? Wyspy Zielonego Przylądka nie są tak popularne wśród turystów z Polski, jak na przykład Kreta czy Cypr, co może wiązać się z odległością. Bezpośredni lot z Polski na Sal (takie połączenia oferują biura podróży) trwa od 7 do 8 godzin. Dla rodzin z małymi dziećmi niemal 1/3 doby w powietrzu może być nie lada wyzwaniem. W końcu to podróż do zachodniej Afryki. Wyspy Zielonego Przylądka leżą na Oceanie Atlantyckim na wysokości Mauretanii i Senegalu – ok. 450 km. od linii brzegowej kontynentu. Legenda głosi, że gdy Bóg skończył tworzyć Ziemię, zatarł ręce z zadowolenia, a okruszki gliny, które wówczas spadły z boskich dłoni w Ocean Atlantycki, stały się Wyspami Zielonego Przylądka. Dziesięć okruszyn, z których najokazalsza, wyspa Santiago, jest niewiele większa od Berlina. Niewiele jest miejsc na ziemi, gdzie można z taką łatwością przeskakiwać z jednego świata w inny niczym telewidz przełączający kanały kablówki. Podróż przez Cabo Verde (tak z portugalskiego swój kraj nazywają mieszkańcy Republiki Zielonego Przylądka) to podróż przez kolory – od bladej, piaszczystej wyspy Sal, przez zieleń bujnej, zamglonej Santo Antao, po czerń wulkanicznej Fogo. Tak wyprawę na Wyspy Zielonego Przylądka wspomina dziennikarka Marta Zaraska. Wyspa Sal – Wyspy Zielonego Przylądka Sal, gdzie ląduję, na pierwszy rzut oka wydaje się przyjaźnie różnobarwna. W kurorcie Santa Maria pełno jest kwiatów i plażowiczów w kolorowych kostiumach, rumieniących swoje skory na wszelkie odcienie brązu i (niestety) czerwieni. Piasek jest czyściutki, jasny, woda błękitna. Samo miasto to nic specjalnego: dużo placów budowy i rozlazłych hoteli all inclusive. Wszystko zdaje się tu istnieć pod zagranicznego turystę: centra nurkowe, sklepiki pełne naszyjników z muszelek, włoskie pizzerie. Dopiero w maleńkim barze Mercedes, przy jednym z kilku stolików, odkrywam pierwsze prawdziwe smaki Cabo Verde – lokalną potrawę catchupa, czyli wyśmienity gulasz z fasoli i świeżo złowionej ryby. Tuż za granicami miasta kryje się zupełnie inny świat: płaski, spalony słońcem, złoto-brązowy. Kiedy jadę wypożyczonym samochodem (na oponach z Dębicy!) z Santa Maria w kierunku miasta Espargos, czuję się jak na pustyni. Jedyne żywe istoty, jakie spotykam, to wyliniałe osiołki. Największe wrażenie robi na mnie jednak Pedra de Lume. To zalany wodą krater wygasłego wulkanu i zarazem opuszczona od niemal 30 lat kopalnia soli – plamka błękitu wśród rdzawych wzgórz. W Pedra de Lume wydobywano sól od stuleci. To od tej soli właśnie (po portugalsku sal) pochodzi nazwa wyspy. Teraz zaś największą atrakcją jest kąpiel w zasolonym jeziorze, w którym, niczym w Morzu Martwym, można pławić się na powierzchni w przeróżnych pozycjach, uprawiać wszelakie akrobacje i nigdy nie zanurzyć się głębiej niż na kilka centymetrów. Wyspa Santo Antao Po wysuszonych pustkowiach Sal wyspa Santo Antao zdaje się kipieć zielenią. Mam wrażenie, że jeśli zatrzymam się, choć na chwilę, porosną mnie bluszcze i pochłonie dżungla. Od wilgoci wszystko zdaje się gnić: domy, drzewa, nawet same góry, które wystrzeliwują na niemal 2 tys. m prosto z oceanu, wbijając się w chmury ostrymi, postrzępionymi szczytami. Drogi na Santo Antao są wąskie, śliskie i pozawieszane nad przepaściami. Od widoków kręci się w głowie. Wydaje się, że maleńkie wioski, poprzyklejane do zboczy, mogą w każdej chwili runąć w dół. Jadąc samochodem, nie raz muszę się powstrzymywać, żeby nie zamknąć z przerażenia oczu. Zdecydowanie wolę podziwiać piękno Santo Antao na piechotę – przedzierając się przez pachnące mokrą ziemią uprawy trzciny cukrowej, plantacje kawy i gąszcze bananowców. Boso na scenę Z dzikiej Santo Antao biorę prom w kierunku Sao Vicente. Morze jest wzburzone i wielu współpasażerów przybiera ten sam kolor co zostawiona w tyle wyspa – zielony. Kiedy przybijamy do portu w Mindelo, oddycham z ulgą. Mindelo, o którym tak często śpiewała urodzona tu Cesaria Evora (nagrała nawet płytę o tytule Radio Mindelo), nie rozczarowuje. Spodziewałam się rozśpiewanego, klimatycznego miasteczka – i tak właśnie jest. Wieczorem z licznych barów unoszą się zapachy smażonych ryb i dźwięki morny, melancholijnej muzyki rodem z Wysp Zielonego Przylądka. To mieszanka melodii portugalskich, kubańskich, brazylijskich i afrykańskich. Gatunek ten popularyzowała podziwiana przez tak wielu polskich fanów Cesaria Evora nazywana „bosą diwą”, bo na scenie często występowała bez butów. Wyspy Zielonego Przylądka – atrakcje Choć w Mindelo nie ma zbyt wielu zabytków, spacer o zachodzie słońca po pastelowo-kolorowych brukowanych ulicach tego 70-tysięcznego miasteczka, które zdaje się bardziej należeć do Ameryki Południowej niż Afryki, jest wyjątkowo romantyczny. Położone około 500 km od zachodniego brzegu Afryki Mindelo jest przystanią dla żeglujących między Europą a Ameryką. W porcie cumuje pełno jachtów, od luksusowych po zardzewiałe łajby. W tutejszych barach spotkać można wielu zaprawionych marynarzy. W nadbrzeżnym Club Nautico przy szklance lokalnego grogu (drinku z rumem, cynamonem i sokiem z cytryny) i akompaniamencie muzyki na żywo wdaję się w rozmowę z Holendrem – byłym dentystą, który dostał alergii na produkty używane do wypełnień, rzucił zawód i postanowił zostać żeglarzem. Teraz przeprowadza przez ocean jachty dla zamożnych klientów. W pobliżu siedzi rodzina z dwójką maleńkich dzieci, która łódką opływa świat. Opowieści o podróżach i morskich przygodach mieszają się z nostalgicznymi dźwiękami gitary, a ja czuję się jak w jednym z portowych miast rodem z powieści Josepha Conrada. Po wizycie w Mindelo udaję się w górzyste wnętrze wyspy. Widoki, podobnie jak na Santo Antao, są fantastyczne. Miedziano-brązowe góry schodzą prosto w szafirowy ocean, a między lądem a wodą czekają na podróżnych niemal puste plaże usypane czarnymi wulkanicznymi skałami. Wiejące tutaj wiatry oferują jedne z najlepszych na świecie warunków do windsurfingu. Kiedy chodzę po górach Sao Vicente, uderza mnie widok licznych popadłych w ruinę kamiennych domów. Przez ponad 150 lat Wyspy Zielonego Przylądka wyludniała emigracja. Szlaki przetarli ci, którzy w połowie XIX w. wyjeżdżali do Stanów Zjednoczonych dorabiać jako wielorybnicy. Na początku XX w. już tysiące mieszkańców uciekało do Ameryki przed biedą i głodem w ojczyźnie. Teraz szacuje się, że po świecie rozsianych jest dwa razy tyle osób pochodzących z Cabo Verde, co mieszka na wyspach. 12 proc. PKB republiki mają stanowić pieniądze przysyłane przez rodzinę z zagranicy. Poza Sal na wyspach nie spotykam wielu obcokrajowców. A ci rzucają się tu w oczy, zwłaszcza że zwykle wyglądają inaczej niż lokalni kawowoskórzy Kreole – potomkowie mieszanych związków Portugalczyków z Afrykanami. Wyspy Zielonego Przylądka były niezaludnione do czasu, kiedy w połowie XV w. przybili do ich brzegów pierwsi europejscy marynarze z Portugalii, Hiszpanii i Genui. Przez kolejne 150 lat Cabo Verde stało się niechlubnym punktem tranzytowym przewozu niewolników z zachodniej Afryki do Ameryk. Ponieważ niemal wszyscy zamieszkujący wyspy europejscy koloniści to byli mężczyźni, szybko zaczęły się na Cabo Verde rodzić dzieci z mieszanych związków. I stąd nierzadkim widokiem są tu dziś czarnoskórzy z niebieskimi oczami czy blond włosami. Kajakiem z wulkanu Z Sao Vicente na wyspę Fogo nie da się dopłynąć bezpośrednio promem, więc wybieram się tam małym samolotem linii TACV z przesiadką w stolicy kraju, Prai. Fogo z nieba to ciemnobrązowy krążek ze smolistym okiem krateru. Praktycznie cała wyspa to aktywny wulkan – ogromny, czarny, wynurzający się z oceanu na niemal 3 tys. m w górę. Muszę przyznać, że początkowo, kiedy po niej chodzę, czuję się niepewnie – czy coś mi pod stopami zadrżało, czy to tylko złudzenie? A co, jak wybuchnie? Czy nie zapadnie się nagle w morze? To, że fogo po portugalsku oznacza „ogień”, nie napawa mnie otuchą. Kiedy wulkan wybuchł ostatni raz w 1995 r., ognista fontanna lawy sięgała 400 m w gorę. Szybko jednak zakochuję się w czarnej wyspie. Ludzie są tu przyjaźni, roślinność bujna, domki pastelowo-kolorowe, a sam wulkan, Pico do Fogo, okazuje się idealny do wspinaczek. Żeby na niego wejść, najlepiej wyruszyć ze stolicy wyspy, Sao Filipe, tuż o świcie. Później w ciągu dnia rozpalony słońcem czarny stok zamienia się w istny piekarnik. Po krótkiej jeździe terenowym samochodem (drogi są tutaj naprawdę kiepskie) zatrzymuję się w maleńkiej miejscowości Cha das Caldeiras. Stąd na szczyt są cztery godziny wspinaczki – w sumie około tysiąca metrów do przejścia, często w głębokim wulkanicznym pyle. Ale warto. Nie tylko dla niesamowitych widoków – nieziemskich, wypalonych krajobrazów kontrastujących z soczystą roślinnością wybrzeża. Także dla samego zejścia – a raczej biegu – w dół: w 40 zawrotnych minut można być z powrotem w Cha das Caldeiras. Jeśli ktoś chce, może też spróbować zjechać ze szczytu kajakiem albo na snowboardzie – jak to zrobili Eric Deguil (mistrz świata w kajakarstwie ekstremalnym) i Kamille de Faucompret (snowboardzistka, członkini francuskiej kadry olimpijskiej). Wieczorem zaś, już z powrotem w Sao Filipe, czas na kolację i kolejne lokalne przysmaki: wyśmienite homary i tuńczyki świeżo złowione w tutejszych wodach, a do tego kieliszek lokalnego wina cha prosto ze stoków wulkanu. I romantyczny akompaniament morny, granej na żywo oczywiście. Nurkowanie na Wyspach Zielonego Przylądka Najlepszymi miejscami do nurkowania są wyspy Sal, Boa Vista i Sao Vicente. Można tam znaleźć zarówno spokojne wody dla początkujących, jak i bardziej wymagające rewiry dla zaawansowanych nurków. Na wyspach działa wiele szkół nurkowych i wypożyczalni sprzętu. Szkoły często prowadzą kursy PADI, co oznacza, że możesz zdobyć międzynarodowy certyfikat nurkowy. Kiedy jechać na Wyspy Zielonego Przylądka? Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, kiedy jechać na Wyspy Zielonego Przylądka. Wszystko zależy od tego, jakie mamy oczekiwania co do pogody i aktywności. Na archipelagu ciepło jest przez cały rok. Temperatury wahają się tam między 22 a 30 stopniami Celsjusza. Pora sucha przypada na okres od listopada do czerwca. Od sierpnia do października mogą pojawiać się przelotne deszcze, za to roślinność jest wtedy bardziej bujna i zielona. Luty, marzec i kwiecień to z kolei idealny czas dla fanów sportów wodnych. Silniejsze wiatry zapewniają świetne warunki do uprawiania m.in. windsurfingu i kitesurfingu. Okazją do podróży na Wyspy Zielonego Przylądka może być też karnawał. Szczególnie hucznie obchodzi się go w lutym na wyspie Sao Vicente. Wyspy Zielonego Przylądka – na co uważać? Wyspy Zielonego Przylądka są bezpieczne dla turystów, ale jak wszędzie, warto zachować ostrożność. Kieszonkowcy mogą pojawiać się w tłumnych miejscach, takich jak targi w Praia czy Mindelo. Lepiej unikać spacerów po mniej uczęszczanych rejonach po zmroku, szczególnie w większych miastach. Warto korzystać z oficjalnych taksówek i zawsze ustalać cenę przejazdu przed jego rozpoczęciem. Nie ma obowiązkowych szczepień przed podróżą, ale zaleca się zabezpieczenie przeciwko WZW A i B oraz tężcowi. Woda z kranu nie nadaje się do picia – zawsze należy korzystać z wody butelkowanej. Na wyspach występują komary, więc warto zaopatrzyć się w repelenty. Ryzyko malarii jest niskie, ale warto się dodatkowo zabezpieczyć, zwłaszcza podczas pory deszczowej. Oficjalną walutą jest escudo zielonoprzylądkowe (CVE), ale euro jest powszechnie akceptowane, szczególnie w miejscach turystycznych. 1 EUR równa się około 110 CVE. W większych miastach i hotelach akceptowane są karty płatnicze, ale w mniejszych miejscowościach lepiej mieć gotówkę. Bankomaty są dostępne, choć może się zdarzyć, że nie zawsze działają. Źródło: National Geographic Polska
Wielu uważa, że to najsmaczniejszy grzyb. Można znaleźć go w Polsce
Kozia broda cieszy się opinią jednego z najsmaczniejszych grzybów w Polsce. Choć przez lata znajdowała się pod ochroną, dziś można ją zbierać bez obaw. Warto jednak uważać – łatwo pomylić ją z innym (wciąż chronionym) gatunkiem.
Spis treści: Kozia broda – co to za grzyb? Gdzie występuje kozia broda? Na to trzeba uważać W 1990 roku kozia broda trafiła na listę gatunków podlegających ścisłej ochronie. Działania ochronne przyniosły dobry efekt. Na przestrzeni lat, grzyb rozprzestrzeniał się, a jego owocniki stawały się coraz częstszym widokiem w polskich lasach. Status tego gatunku został zmieniony w 2014 roku. Od tamtej pory, kozią brodę można zbierać bez przeszkód. Kozia broda – co to za grzyb? O jakim grzybie mowa? Dla wielu osób, potoczna nazwa tego gatunku może brzmieć obco. Kryje się pod nią Sparassis crispa, w Polsce znany jako siedzuń sosnowy. Ten charakterystyczny przedstawiciel rodziny siedzuniowatych wcześniej funkcjonował pod nazwą „szmaciak gałęzisty”, jednak ze względu na jej wydźwięk zastąpiono ją bardziej eleganckim ludowym określeniem. Warto wspomnieć, że w polskim piśmiennictwie mykologicznym siedzuń sosnowy pojawiał się także jako sorokop, płaskosz sorokop, siedź, sieduń i strzępiak kędzierzawy. Wygląd tak oryginalny, jak sama nazwa Jak rozpoznać kozią brodę? To grzyb zaliczany do klasy pieczarników, ale z całą pewnością nikt nie pomyli go pospolitą pieczarką. Owocnik przedstawicieli tego gatunku przypomina nieco kalafior lub jarmuż, a niektórzy porównują go nawet z mózgiem. Ma nieregularnie kulisty kształt. Ponad mięsistą bazą dzieli się na płatkowate gałązki, tworzące pozrastane struktury, po obu stronach których występuje warstwa hymenialna. Młode grzyby są białawe. Starsze okazy przybierają natomiast kremową lub jasnobrązową barwę. Nie tylko nietypowy, ale także ogromny Kozią brodę trudno przeoczyć, nie tylko ze względu na jasne ubarwienie, kontrastujące z leśnym poszyciem. Mniejsze owocniki koziej brody osiągają ok. 5 cm wysokości i 6 cm szerokości, ale okazy mierzące odpowiednio 20 i 30 cm wcale nie należą do rzadkości. To jednak jeszcze nie wszystko. W obrębie gatunku Sparassis crispa trafiają się też prawdziwe kolosy. Grzybiarze niejednokrotnie natrafiali na okazy ważące nawet 6 kg, a i tym daleko było do rekordu. W 1711 roku, w Turoszowie jeden z leśników natknął się na dwie ogromne kozie brody. Większy grzyb ważył aż 20 kg i mierzył ponad 250 cm. To jednak jeszcze nic. Rekordowy okaz został odnaleziony na południu Francji. Ważył niemal 29 kg. Gdzie występuje kozia broda? Grzyb kozia broda występuje w całej Polsce, najliczniej na Pomorzu, ziemi lubuskiej, Mazowszu i w Wielkopolsce. Jego naturalnym środowiskiem są przede wszystkim lasy iglaste, ale także mieszane. Siedzuń sosnowy rośnie na korzeniach drzew iglastych, zarówno żywych, jak i martwych. Charakterystyczną jasną grzybnię najczęściej można zobaczyć obok sosny. Rzadziej pojawia się na świerkach i daglezjach. Grzyba należy szukać u podstawy pnia. Owocniki pojawiają się od lipca do końca października, a raz zaatakowane drzewo obrodzi w grzyby także w kolejnych latach. Na to trzeba uważać Jak wspomnieliśmy wcześniej, obecnie grzyb kozia broda nie znajduje się pod ochroną. W Polsce można zbierać go bez przeszkód i wiele osób korzysta z tej możliwości. W środowisku smakoszy leśnych przysmaków gatunek ten słynie ze swojego specyficznego smaku, w którym uwypuklają się orzechowe nuty. Doskonale nadaje się do przygotowania różnorakich potraw, w tym zup i sosów. Trzeba jednak mieć świadomość, że gatunek ten łatwo pomylić z innymi. Kozia broda przypomina nieco siedzunia dębowego, który tworzy owocniki przy drzewach iglastych (najczęściej przy jodle i świerku), ale czasami pojawia się też przy gatunkach liściastych. Ten gatunek odróżnia się od opisywanego bardziej wyblakłymi i listkowatymi, nieco szerszymi zakończeniami rozgałęzień. Podobna jest też soplówka jeżowata. Także ten gatunek ma kuliste owocniki o nieregularnym kształcie, ale w tym przypadku zakończenia bardziej niż listki przypominają sople. Dlaczego nie należy ich zbierać? Oba gatunki są jadalne, jednak znajdują się pod ochroną. Szczególnie zagrożona jest soplówka, która na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status E, co oznacza, że należy do gatunków wymierających. Inne grzyby podobne do koziej brody Wśród grzybów, które przypominają kozią brodę, warto wymienić jeszcze kilka gatunków. Są to: trzęsak listkowaty – owocniki tego gatunku mają nieregularny pofałdowany kształt i jasnobrązową barwę. Pojawiają się na pniach drzew iglastych; koralówka złocista (gałęziak złocisty) – ma krzaczkowaty, silnie rozgałęziony owocnik o żółtawej barwie. Jest grzybem jadalnym, ale na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status E; koralówka żółta (gałęziak żółty) – owocnik tego gatunku przypomina krzaczkowatą strukturę koralówki złocistej, ale żółte ubarwienie tego grzyba jest wyraźnie jaśniejsze. Młode owocniki mają jadalny trzon, ale starsze okazy zawierają substancję zaburzającą trawienie; koralówka strojna (gałęziak strojny) – krzaczkowaty owocnik tego gatunku ma pomarańczową lub łososiową barwę. Jest grzybem trującym, silnie zaburzającym trawienie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czym zajadał się Mieszko I – archeolodzy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Na stołach pierwszych Piastów królowała wieprzowina, ale również ceniono ryby, w tym duże szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy z dziczyzny: niedźwiedzie łapy w miodzie czy zupę z ogona bobra. Odtworzenie menu sprzed tysiąca lat jest możliwe dzięki analizie niezliczonych kości ze stanowisk archeologicznych.
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Glutaminian wraca do łask. Ale czy naprawdę kiedykolwiek trzeba było się go bać?
Glutaminian przez lata miał złą opinię, wiązaną z mitycznym „syndromem chińskiej restauracji”. Dziś jednak wraca do kuchni – nie tylko tej domowej.
Spis treści: Czym jest MSG? Od cudownego proszku do kozła ofiarnego Obalanie mitów naukowych MSG a odkrycie umami Odkrywanie smaku MSG na nowo Reputacja glutaminianu sodu (MSG) poprawia się od lat. Kiedyś obwiniano go o wątpliwe problemy zdrowotne, takie jak bóle głowy, drętwienie i bóle w klatce piersiowej. Dziś składnik ten pojawia się w koktajlach, ciastkach, a nawet w kuchniach influencerów. Nie dzieje się to jednak bez kontekstu. Firma Ajinomoto – największy na świecie producent MSG – odegrała cichą, ale konsekwentną rolę w zmianie postrzegania tego dodatku. Również fala azjatyckich amerykańskich szefów kuchni i twórców treści, w tym David Chang w wystąpieniu TED z 2012 roku, aktywnie budowała dobre imię glutaminianu, przeciwstawiając się dekadom ksenofobii i dezinformacji. Czym jest MSG? MSG, czyli glutaminian sodu, po raz pierwszy został wyizolowany z kombu (wodorostów) w 1908 roku przez japońskiego chemika Kikunae Ikedę. Szybko uznano to za naukowe odkrycie – krystaliczną postać smaku umami. Rok później Ikeda pomógł założyć firmę Ajinomoto, która rozpoczęła produkcję i dystrybucję przyprawy. Popularność MSG szybko wzrosła w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Restauracje stawiały go na stołach, a reklamy przedstawiały jako wyrafinowany, odżywczy i niezbędny składnik nowoczesnej kuchni. W USA glutaminian zyskał popularność po II wojnie światowej, gdy amerykańscy żołnierze wracający z Japonii zauważyli, że tamtejsze racje smakowały lepiej niż ich własne — częściowo dzięki obecności MSG. Przyprawa trafiła do amerykańskich kuchni w późnych latach 40. Od cudownego proszku do kozła ofiarnego W latach 50. glutaminian był standardem w kuchniach przemysłowych i gotowych produktach spożywczych – od zup w puszkach po mrożone dania. Następnie nadeszła fala krytyki. W 1968 roku amerykański lekarz chińskiego pochodzenia, Robert Ho Man Kwok, napisał list do „New England Journal of Medicine”, opisując objawy (drętwienie, osłabienie, kołatanie serca) po jedzeniu w chińskich restauracjach. Wskazał MSG jako jedną z możliwych przyczyn, obok soli i sosu sojowego. Czytelnicy zaczęli zgłaszać podobne doświadczenia, co doprowadziło do powstania terminu „syndrom chińskiej restauracji”. Rok później neurolog opublikował w „Science” pracę, która nadała tej teorii pozory naukowości, mimo że współcześni badacze uznali ją za nieopartą na rzetelnych danych. MSG stało się kozłem ofiarnym – szczególnie w kontekście uprzedzeń wobec chińskiego jedzenia. Restauracje zaczęły wywieszać hasła „bez MSG”, a rząd USA rozważał ograniczenia w stosowaniu dodatku. Obalanie mitów naukowych Jednak przez dekady badania naukowe nie wykazały jednoznacznego związku między glutaminianem a opisywanymi objawami. Większość czołowych organizacji zdrowotnych – FDA, WHO, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności – uznały MSG za bezpieczne przy typowych poziomach spożycia. Analiza FDA z 1995 roku stwierdziła, że nie ma danych potwierdzających neurotoksyczne działanie glutaminianu w ilościach stosowanych do wzmacniania smaku. – Każda licząca się organizacja zdrowia publicznego przeanalizowała dane. MSG w potrawach nie stanowi zagrożenia, choć jego nadmierne spożycie może być ryzykowne – mówi Tia Rains, wiceprezes ds. nauki w Ajinomoto. W ostatnich latach Ajinomoto sponsorowało materiały edukacyjne, współpracowało z influencerami i podejmowało działania korygujące wieloletnie mity. Firma nie unika też konfrontacji. W 2022 roku złożyła skargę w Brazylii na kampanię Burger Kinga, która w opinii Ajinomoto niesłusznie sugerowała szkodliwość MSG. Choć początkowo wygrali spór, ostatecznie sąd uznał, że reklamy mieściły się w granicach wolności słowa. MSG a odkrycie umami Rehabilitacja glutaminianu zaczęła się już w latach 80., wraz z naukową kampanią na rzecz uznania umami za piąty podstawowy smak. Na czele tej inicjatywy stanęła biochemiczka Kumiko Ninomiya, znana jako „Mama Umami”. Pracując w Ajinomoto udowadniała, że umami ma własne receptory smakowe – obok słodkiego, słonego, kwaśnego i gorzkiego. Firma pomogła założyć Umami Information Center i organizowała międzynarodowe sympozja naukowe. Przełom nastąpił na początku XXI wieku, gdy niezależni badacze z USA odkryli receptor smakowy dla glutaminianu. To ostatecznie potwierdziło status umami jako odrębnego smaku. – Ajinomoto upowszechniło te informacje wśród kucharzy i dietetyków. Zdecydowaliśmy się szeroko promować to odkrycie – mówi Ninomiya. Odkrywanie smaku MSG na nowo Dzisiejsze naukowe uzasadnienie przyczynia się do szerszej zmiany kulturowej, napędzanej autentycznym entuzjazmem, ale też strategią firmową. Kiedy tożsamość, nauka i marketing się przenikają, trudno stwierdzić, kto naprawdę nadaje ton. Szefowie kuchni wychwalają MSG, twórcy treści pokazują go w filmikach, a dietetycy polecają osobom, które chcą ograniczyć sól bez utraty smaku. – Pomagam ludziom czerpać radość ze zdrowego jedzenia – mówi dietetyczka Kathleen Benson. – Umami jest kluczem do satysfakcji, a glutaminian to jedno z narzędzi, które pomaga go osiągnąć. Nowe pokolenie azjatyckich Amerykanów – kucharzy i twórców przepisów – przyjmuje MSG jako element swojej tożsamości. Autorka książek kucharskich Kat Lieu dodaje glutaminian do czekoladowych ciastek z sosem rybnym i bourbonem. „Jeśli dodasz za dużo sosu rybnego, jest zbyt intensywnie. Ale szczypta MSG wszystko równoważy”. Calvin Eng, właściciel restauracji Bonnie’s w Brooklynie, używa glutaminianu do frytek, deserów, a nawet martini. Jego książka kucharska „Salt Sugar MSG” stawia składnik na pierwszym planie. Dla niektórych, akceptacja MSG to także odrzucenie dawnych uprzedzeń. W 2024 roku Eng i inni kucharze podpisali list otwarty Ajinomoto wzywający „New England Journal of Medicine” do rewizji pojęcia „syndromu chińskiej restauracji”. Czasopismo nie odpowiedziało. źródło: National Geographic
Wielki sukces polskiej kuchni. Nowe restauracje wyróżnione w przewodniku Michelin 2025
Najbardziej prestiżowy przewodnik kulinarny świata - Michelin Guide - ogłosił najnowszy ranking polskich restauracji. Jest się z czego cieszyć – kolejny lokal odznaczono gwiazdką Michelin, a aż 7 nowych wyróżniono.
Spis treści Bottiglieria 1881 wciąż najlepszą restauracją w Polsce Czym jest wyróżnienie Bib Gourmand? Jak wygląda i ile kosztuje „gwiazdkowy” posiłek? W najnowszym wydaniu Przewodnika Michelin Polska 2025 znalazło się 108 restauracji, co świadczy o rosnącym znaczeniu Polski na kulinarnej mapie Europy. Najważniejszą wiadomością jest przyznanie nowej Gwiazdki Michelin warszawskiej restauracji hub.praga, prowadzonej przez szefa kuchni Witka Iwańskiego. To już trzecia gwiazdkowa restauracja w stolicy, obok NUTA i Rozbrat 20. Inspektorzy docenili w hub.praga wyjątkową dbałość o szczegóły, wysokiej jakości składniki, intensywność smaków i doskonałe techniki kulinarne. Bottiglieria 1881 wciąż najlepszą restauracją w Polsce Łącznie w Polsce działa obecnie siedem restauracji z gwiazdką Michelin, w tym jedyna z dwiema – Bottiglieria 1881 w Krakowie. Utrzymała ona swoje prestiżowe wyróżnienie już trzeci rok z rzędu, dzięki oryginalnej kuchni i odważnemu podejściu do smaków, sygnowanemu przez szefa Przemysława Klimę. Polskie restauracje z gwiazdkami Michelin to: Bottigileria 1881 w Krakowie, Arco by Paco Pérez w Gdańsku, Giewont w Kościelisku, Muga w Poznaniu, NUTA w Warszawie, Rozbrat 20 w Warszawie, hub.praga w Warszawie. Czym jest wyróżnienie Bib Gourmand? Ważną częścią tegorocznego przewodnika są również nowe oznaczenia Bib Gourmand, przyznawane lokalom oferującym jedzenie wysokiej jakości w przystępnej cenie. Aż 7 nowych restauracji otrzymało to wyróżnienie: we Wrocławiu: Baba, IDA kuchnia i wino, Tarasowa (to pierwsze Bib Gourmandy w tym mieście), w Krakowie: Noah, w Warszawie: Wyraj, w Poznaniu: Posto, w Zakopanem: Stary Niedźwiedź. Jak wygląda i ile kosztuje „gwiazdkowy” posiłek? Przeważnie najlepsze restauracje oferują nie poszczególne posiłki, ale menu degustacyjne, które goście kupują w całości. W hub.praga duże menu degustacyjne kosztuje 640 zł, a małe lub wegetariańskie – 490 zł. W jedynej restauracji z dwoma gwiazdkami Michelin – Bottigileria 1881 w Krakowie – menu pod nazwą „pełne doświadczenie” to wydatek 960 zł. Do menu należy doliczyć serwowane osobno napoje. Wiele restauracji podaje własne selekcje win, na podobnej zasadzie co zestawy dań. W hub.praga to wydatek 320 lub 420 zł, a w Bottigilieria 1881 – od 490 do nawet 1200 zł. Zarówno menu, jak i wybór win są przeważnie zmieniane sezonowo. Standardem jest twórcze podejście do lokalnych składników. Restauracja NUTA w Warszawie podaje np. oscypka z krabem i ser w kieliszku. „Gwiazdkowe” restauracje stawiają na kompleksowe kulinarne doświadczenie, co świetnie oddaje nasz autor Mateusz Łysiak opisując swoją wizytę w Nucie. Na szczególne wyróżnienie zasługuje restauracja Eliksir z Gdańska, która utrzymała Zieloną Gwiazdkę Michelin – nagrodę za zrównoważone podejście do gastronomii. Eliksir promuje filozofię „zero waste”, lokalne produkty i ekologiczne praktyki, co czyni ją pionierem w tej dziedzinie w Polsce. Źródło: Michelin Guide Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Piekarnia w Turcji piecze chleb sprzed 5000 lat. Pomogli archeolodzy i burmistrzyni
Kawałek spalonego chleba odkryty w centralnej Turcji zainspirował pewną piekarnię. Z pomocą archeologów i burmistrzyni miasta Eskişehir odtworzono starożytny wypiek. Po „chleb sprzed 5000 lat” ustawiają się kolejki.
Spis treści Odkrycie chleba z Kulluoby Jak odtwarzano starożytny chleb? Odżywczy superfood sprzed 5000 lat Odkrycie archeologiczne w Turcji ma nieoczekiwane konsekwencje. Pozostałości chleba sprzed 5000 lat zainspirowały piekarnię do stworzenia podobnego wypieku. Chlebek stał się lokalnym hitem. Aby go kupić, ustawiają się kolejki. Starożytny przepis okazał się strzałem w dziesiątkę. Odkrycie chleba z Kulluoby We wczesnej epoce brązu, około 3300 lat p.n.e., pod progiem nowo wybudowanego domu w dzisiejszej centralnej Turcji zakopano spłaszczony, okrągły chlebek o średnicy 12 cm. Ponad 5000 lat później, w 2024 roku, archeolodzy odkryli go podczas wykopalisk w Kulluobie, niedaleko miasta Eskişehir. Chleb zachował się w wyjątkowo dobrym stanie dzięki temu, że został zwęglony i zakopany. Według archeologa Murata Türktekiego mogło to nastąpić podczas rytuału. Odnaleziony we wrześniu 2024 roku wypiek trafił do Muzeum Archeologicznego w Eskişehir. Odkrycie odbiło się szerokim echem zarówno wśród badaczy, jak i lokalnych władz. Burmistrzyni miasta, Ayşe Ünlüce, zainspirowana znaleziskiem zaproponowała odtworzenie pradawnego chleba. Jak odtwarzano starożytny chleb? Analiza wykazała, że został przygotowany z grubo mielonej mąki z pszenicy samopszy i nasion soczewicy. Ciasto fermentowało z użyciem liścia nieokreślonej rośliny. Ponieważ samopsza nie jest już uprawiana w Turcji, zdecydowano się użyć blisko spokrewnionej, lokalnej odmiany – pszenicy kavilca, a także bulguru i soczewicy, powszechnych w kuchni tureckiej. W piekarni Halk Ekmek („Chleb Ludowy”), wspieranej przez władze miasta i oferującej pieczywo w niskich cenach, codziennie wypieka się 300 bochenków chleba Kulluoba. Każdy waży 300 gramów i kosztuje 50 lir tureckich (około 5 złotych). Chleb szybko zdobył popularność – pierwsze wypieki wyprzedały się w ciągu kilku godzin. Klienci ustawiają się w kolejkach, ciekawi jak smakuje chleb sprzed 5000 lat. Odżywczy superfood sprzed 5000 lat Według kierowniczki piekarni, Serap Güler, nowy-stary chleb to sycący, bogaty w składniki, niskoglutenowy i pozbawiony konserwantów wypiek. Odkrycie starożytnego chleba wzbudziło też zainteresowanie cywilizacją zamieszkującą wówczas te rejony – ludem Hatti, który poprzedził Hetytów. Dawna Kulluoba była średniej wielkości osadą miejską, gdzie kwitły handel, rolnictwo, rzemiosło i górnictwo. Władze Eskişehiru planują wspierać powrót do upraw zbóż takich jak kavilca, widząc w tym zarówno powrót do korzeni, jak i krok w stronę zrównoważonego rolnictwa. Źródła: Phys.org, Halk Ekmek Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Obrotowa jadalnia i potrawy z móżdżków bażancich. Tak stołowali się starożytni Rzymianie
Przeznaczeniem rzymskich pałaców były uczty, o których się nie śniło zapełniającym wielkie sale równymi rzędami sof scenografom hollywoodzkich filmów. Przyjęcia rzymskich cesarzy przyćmiewały wszystkich.
Spis treści: Jak jadali rzymscy bogacze? Jedna jadalnia to za mało Uczty w pałacu cesarza Rzymskie ucztowanie poza pałacem W rzymskiej kuchni liczył się przede wszystkim look Niemal każdy film osadzony w starożytnym Rzymie zawiera znajomą scenę bankietu: mężczyźni i kobiety (mieszane towarzystwo odróżniało Rzym od wielu innych antycznych kultur, jak i niektórych współczesnych) dość niewygodnie wyciągnięci na długich sofach, podparci na łokciach raczą się podawanymi im przez niewolników kąskami – najczęściej winogronami, czasem pieczystym. Jak jadali rzymscy bogacze? Tu akurat Hollywood nie myli się wielce, przynajmniej jeśli chodzi o bogaczy (biedota spożywała posiłki na siedząco w barze, na sofach półleżąco zaś zdarzało im się równie często, jak nam dziś wykwintne kolacje na srebrnej zastawie). Najlepiej zachowane przykłady takiego układu znajdziemy w Pompejach przykrytych w 79 r. n.e. popiołem wulkanicznym z erupcji Wezuwiusza. Niektóre malowidła ścienne ukazują tam sceny rubasznych, pijackich uczt, a wiele co większych domostw posiada charakterystyczne przestrzenie jadalne. Część z nich wykorzystywano przy ciepłej pogodzie, na skraju ogrodu pod chmurką, a składały się z trzech kamiennych sof ustawionych w podkowę każda dla trojga, w najbardziej luksusowych wersjach z fontannami i basenem. Jak się przekonamy, rzymskie elity nade wszystko ceniły sobie dobrze zjeść w sprzyjających okolicznościach przyrody i przy dźwiękach szemrzącej sadzawki. Inne jadalnie były wewnątrz. Tam stosowano drewniane sofy zwane z grecka klinai, a ich umiejscowienie – również na kształt podkowy – mogło być oznaczone na mozaikowej posadzce (dzięki czemu znamy dziś przeznaczenie niewyróżniających się inaczej pomieszczeń). Sale jadalne tego typu zwano triclinia, co dosłownie znaczy „trzy sofy”. Najbogatsi w Rzymie (i nie tylko) przewyższali lokalną elitę w Pompejach rozmachem, przepychem i oryginalnością aranżacji stref jadalnych, choć zachowywali to samo ogólne założenie. Liczne triclinia, to jest zestawy sof w jednym pomieszczeniu, umożliwiały podejmowanie więcej niż ośmioro gości na raz. Różniły się też pod względem zbytku. Jedna jadalnia to za mało Pewien krezus z czasów Cezara dysponował wieloma jadalniami. O jednej z nich wiemy, że nazywała się Apollo, można się więc domyślać, że pozostałe nazwał równie pretensjonalnie imionami Olimpijczyków. Każda sala miała stosowny poziom luksusu, tak że wystarczyło mu powiedzieć służbie, w której będzie jadł, a oni już wiedzieli, jaki ma być budżet i wykwintność przygotowanych potraw. Sto lat później Pliniusz opisuje w liście swą zamiejską posiadłość. Daje nam wyobrażenie, jak fantazyjne wodne aranżacje mogą wzbogacić posiłek – jeśli są pieniądze i, niektórzy mogą dodać, upodobanie do czczej ostentacji. Miał bowiem w ogrodzie część jadalnianą ocienioną winoroślami pnącymi się po kracie. Pod nimi zaś sofy w innym układzie, to jest w półokręgu zamiast w podkowę, z widokiem na rząd fontann i bezpośrednio na wprost basenu zasilanego wodą tryskającą spod tychże sof – „tak jakby rozlewała się pod ciężarem spoczywającego na sofie”, tłumaczy. Niewolnicy wodowali po drugiej stronie basenu smaczne kąski na talerzach w kształcie łódeczek i ptactwa, by sunęły w ręce biesiadników. Zapewne jakoś radzono sobie z odzyskiwaniem półmisków osiadłych na mieliźnie, jednak Pliniusz nie zawraca czytelnikowi głowy takimi szczegółami. Uczty w pałacu cesarza Cesarze, rzecz jasna, przyćmiewali nawet najbogatszych. Przeznaczeniem rzymskich pałaców były uczty, toteż mieściły wiele komnat bawialnych, w tym miejsca na wskroś fantastyczne, o których się nie śniło zapełniającym wielkie sale równymi rzędami sof scenografom hollywoodzkich filmów. Archeologom nie udało się odnaleźć pozostałości słynnej jadalni Nerona, gdzie według Swetoniusza luksusy doprawiono cudem inżynierii, tak że „bezustannie się obracała, jak Ziemia dniem i nocą”. (Nie żeby nie próbowali: ostatnie podejście do rozpoznania pozostałości i odtworzenia schematu działania skoncentrowano na resztkach wieżopodobnej budowli, której górna kondygnacja mogła mieścić obrotową jadalnię, niżej zaś mechanizm hydrauliczny). Udało im się natomiast znaleźć pośród cesarskich posiadłości na Palatynie strefę, gdzie Neron z pewnością podejmował gości, którą też można zwiedzić. Choć nie zostało z niej wiele ponad cegły i beton, dość śladów po dekoracjach przetrwało, w rzeczywistości lub w notatkach pierwszych odkrywców, abyśmy mogli z pewnymi szczegółami odtworzyć przepych otaczający cesarza biesiadującego z przyjaciółmi, od fontann i marmurowych posadzek po malowane sklepienia. Rzymskie ucztowanie poza pałacem Przy całym blichtrze pałac w Rzymie stanowił zaledwie stosunkowo niewielką część cesarskich włości. W całych Włoszech i nie tylko, w miastach i na prowincji istnieją pozostałości dziesiątek miejsc, gdzie cesarze niegdyś podejmowali gości. Powstały nawet odpowiedniki dzisiejszych luksusowych jachtów, jak dwie wystawne barki zwodowane przez Kaligulę na jeziorze Nemi, w malowniczym zakątku 40 kilometrów od Rzymu. Były to pływające restauracje wraz z kwaterami, przestrzeniami do zabawy i spożywania posiłków, mozaikowymi posadzkami i łaźniami. Zamiejska rezydencja cesarza nie mogła się obejść bez wystawnych, licznych części rekreacyjno-rozrywkowych. W Tivoli, posiadłości Hadriana o rozmiarach prywatnego miasta, stworzono je w rozmaitych architektonicznie fantazyjnych wariantach, od sztucznej wyspy na środku jeziora po „ogród-stadion” w kształcie toru wyścigowego. Najsłynniejszym i najbardziej obfotografowanym elementem jest tak zwany Kanopos. To okolony posągami podłużny basen zaprojektowany na podobieństwo (jak zdaje się sugerować przelotna wzmianka w biografii Hadriana zawarta w SHA) słynnego kanału Kanopos w delcie Nilu w Egipcie. Na końcu „kanału”, w cieniu monumentalnej architektury cesarz i przyjaciele spoczywali na sofach ułożonych w skomplikowanej, wielopoziomowej aranżacji wraz z obowiązkowymi kaskadami wody. Posiłki serwowano, jak u Pliniusza, na małych łódeczkach. Po bokach zaś dla wygody umieszczono trzy zdobne w marmury i mozaiki ustępy z bieżącą wodą, by nikt nie musiał za daleko odchodzić za potrzebą. Bywało i tak, że cesarz sięgał wzrokiem poza swe włości i zwyczajnie rozkazywał innym miejscom udostępnić przestrzeń na przyjęcie. Nie popuścił nawet drzewom, jeśli wierzyć podaniom o tym, jak Kaligula wyprawił kolację dla piętnastu osób (plus służba) w gałęziach platana, który nazwał swym „gniazdkiem”. Najbardziej reprezentacyjne gmachy Wiecznego Miasta regularnie gościły cesarskie przyjęcia, również Koloseum. W wyobraźni zwiedzających amfiteatr jawi się dziś jako miejsce wypełnione żądnym krwi tłumem z wrzaskiem kibicującym rzezi ludzi i zwierząt na arenie. Mogło tak być, lecz zdarzyło się przynajmniej raz, że cesarz wydał tam ucztę dla tysięcy wdzięcznych obywateli: nie pole śmierci, lecz pole do popisu cesarskiej hojności. Mowa tu o kolejnym przyjęciu Domicjana wpisującym się w długą tradycję, jeszcze z czasów republiki, wybitnych jednostek demonstrujących hojność poprzez masowe uczty dla ludu. Juliusz Cezar miał na przykład (cokolwiek nieprawdopodobnie) urządzić gdzieś w Rzymie publiczną biesiadę na 22 tysiące triclinia, co dawałoby – przy założeniu, że każdy zestaw trzech sof zajmuje dziewięć osób – 198 tysięcy uczestników. Gest Domicjana był skromniejszy, szacując pojemność Koloseum na około 50 tysięcy miejsc. W założeniu Rzymianie wszystkich klas i pozycji, jakkolwiek zostali wybrani, przybyli do amfiteatru, by tym razem na siedziskach, nie na sofach, posilić się na koszt cesarza. Jedzeniu towarzyszyły pokazy na arenie: nie gladiatorzy czy dzikie bestie, lecz, co być może równie niestrawne dla współczesnego odbiorcy – zainscenizowane bitwy między drużynami kobiet i karłów, czasem rubaszne występy muzyków i estradowców. Po zmroku (działo się to w grudniu) zapalono pochodnie i noc przeszła w dzień. Mamy też opisy bardziej spektakularnych punktów programu: przystawki – orzechy, wypieki, owoce, daktyle – spuszczone z zawieszonych wysoko nad głowami gości lin i sieci lunęły na nich niczym deszcz (biesiadna zagrywka, na skromniejszą skalę przedstawiona też na malowidłach z Pompejów). Przy całym zachwycie Stacjusz zachował jednak resztki sarkazmu. Deszcz smakołyków był imponujący, podkreśla, lecz i niebezpieczny. Niektóre owoce były niedojrzałe, nieprzyjemnie było więc nimi oberwać (spadały z prawdziwym „grzmotnięciem”, jak pisze – contudit po łacinie). W rzymskiej kuchni liczył się przede wszystkim look Nawet z laurkowej opowieści Stacjusza wynika, że uczta w Koloseum była w istocie czymś w rodzaju ekskluzywnego pikniku – przekąski plus wino, zmyślne zaś sztuczki miały zapewne wynagrodzić brak obfitości. Trudno sobie wyobrazić, jak mogłoby to być coś więcej, skoro przybyłych liczono w dziesiątkach tysięcy. Przy innych okazjach serwowano od „prostej strawy” Trajana po ekstrawaganckie „dania na pokaz”. Najwymyślniejsze pozycje w menu, o jakich czytamy, kojarzą się z pomysłami znanymi z haute cuisine praktykowanymi jak świat długi i szeroki. Wymagały drogich i trudnych do pozyskania składników, często połączonych tak, by wyglądem przypominały coś innego. Współczesnym odpowiednikiem byłby, dajmy na to, łabędź w całości zrobiony z cukru pudru. Tak było w wypadku wielu ulubionych frykasów Heliogabala i innych bon vivantów na tronie. Popisowe danie cesarza Witeliusza na przykład, zwane „tarczą Minerwy” ze względu na ogromny talerz, na którym je podawano, składać się miało z wątróbek szczupaka, móżdżków bażancich i pawich, ozorków flamingów i kiszki minoga, sprowadzanych statkami z Partii na wschodzie i Hiszpanii na zachodzie. Zgoła fikcyjne wersje takich kompozycji stanowiły główną atrakcję zbytkownej kolacji urządzonej przez Trymalchiona, bajecznie bogatego wyzwoleńca z kart pierwszowiecznej rzymskiej powieści „Satyrikon” autorstwa Petroniusza, niegdyś przyjaciela, a później ofiary Nerona. Jednym z rarytasów jest potrawa, która wygląda jak wymyślna mieszanka ryby, gęsi i innego ptactwa. Żart polega na tym, że zrobiona jest w całości z wieprzowiny. Prawdą jest, że w domach elit w każdym zakątku przednowoczesnego świata często trudno zlokalizować kuchnie. Zapachy, hałasy i dym niejednokrotnie decydowały o ich umiejscowieniu w znacznym oddaleniu od głównych sal jadalnych, nawet jeśli ceną było letnie jedzenie na stole. Bodaj też więcej, niż zakładamy, gotowano i przyrządzano na zewnątrz, jak na grillu. To jest przedruk z książki autorstwa Mary Beard pt. „Cesarz Rzymu”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Rebis w przekładzie Magdaleny Hermanowskiej i Tomasza Chwałka. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Ryba maślana to tak naprawdę kilka gatunków. Dwa z nich mogą być trujące
W nazewnictwie ryb często panuje chaos, czego najlepszym przykładem jest ryba maślana. To określenie obejmuje kilka zupełnie różnych gatunków, spotykanych, jedzonych, a nawet zakazanych w różnych częściach świata.
Spis treści Dlaczego ryba maślana powoduje niestrawność? Jakie ryby bywają określane jako ryba maślana? Estry woskowe w świecie zwierząt i nie tylko Niejasne nazewnictwo to niejedyna rzecz wyróżniająca rybę maślaną. Niektóre tak nazywane ryby mogą wywołać silną niestrawność, ponieważ zawierają dużo specyficznego rodzaju tłuszczy – tzw. estrów woskowych. Dlatego lepiej dokładnie dowiedzieć się, z którym gatunkiem ryby maślanej mamy do czynienia, zanim zdecydujemy się na jego konsumpcję. W Polsce każda dostępna w sprzedaży ryba powinna być dokładnie oznaczona, z informacją o gatunku, metodzie połowu i obszarze połowu. Dlaczego ryba maślana powoduje niestrawność? Zwykle tłuszcze u ryb kojarzymy jako składniki zdrowe i pełne dobroczynnych substancji, np. kwasów omega-3. Jednak estry woskowe, będące składnikami tłuszczy niektórych ryb maślanych, są w nadmiarze szkodliwe dla człowieka. Faktycznie mają „woskową” konsystencję i należą do tej samej grupy substancji, co np. wosk pszczeli. Estry woskowe są powszechne w ciałach organizmów wodnych, ale w bardzo różnych stężeniach – stąd różna szkodliwość różnych ryb maślanych. Spożyte przez człowieka powodują tzw. biegunki tłuszczowe, mocno przeczyszczające układ pokarmowy. Nieprzyjemne gastryczne sensacje mogą zacząć się już pół godziny po spożyciu. Prawdopodobieństwo niestrawności można zmniejszyć, jedząc niewielkie porcje ryby maślanej. Warto wiedzieć, że mięso bliżej ogona zawiera najmniej szkodliwych estrów. Jakie ryby bywają określane jako ryba maślana? W polskim wykazie oznaczeń handlowych, obowiązującym od 2013 roku, ryba maślana to określenie aż na 6 gatunków. Są to: eskolar – (Lepidocybium flavobrunneum) kostropak – (Ruvettus pretiosus) błyszczyk (Peprilus triacanthus) żuwak (Stromateus fiatola) żuwak brazylijski (Stromateus brasiliensis) Odax flavobrunneum To jednak nie wszystko. Na świecie jako „butterfish” określa się także tzw. japońską rybę maślaną (Psenopsis anomala) oraz dorszyka czarnego, zwanego też karbonelą (Anoplopoma fimbria). Przyjrzyjmy się najważniejszym z nich. Eskolar to ryba, która najczęściej powoduje zatrucia i w niektórych krajach (m.in. Japonii) jest zakazana do sprzedaży ludziom. Inne kraje, np. Unia Europejska i USA, wprowadziły tylko rekomendacje, by jej nie spożywać i obowiązek ostrzeżeń na etykietach. Mięso eskolara zawiera wyjątkowo dużo tłuszczu (do 25%), w tym estrów woskowych. Co gorsza, dość często bywa sprzedawane jako mięso białego tuńczyka (white tuna) lub tuńczyka albacore. Według raportu organizacji Oceana z 2013 roku, aż 84% przebadanych próbek oznaczonych jako „white tuna” w USA, tak naprawdę było mięsem eskolara. Kostropak – oto drugi najczęstszy sprawca zatruć. Po angielsku określany jako „oilfish” lub „snake mackerel”. Często sprzedawany jako „whitefish” w restauracjach, bo ma mięso podobne do dorsza. W 2007 roku supermarket ParknShop w Hongkongu sprzedawał te rybę z fałszywą etykietą – właśnie jako dorsza. W rezultacie zatruło się nią ponad 600 osób. Złe oznakowanie ryby miało jednak swój początek gdzie indziej, mianowicie w Indonezji. Błyszczyk to dość mała, stadna ryba (ok. 20 cm długości), o dużym znaczeniu kulinarnym. Jej mięso jest smaczne i nie powoduje niestrawności. Nazywana po angielsku „american butterfish”, żyje w Atlantyku i jest eksportowana m.in. do Japonii. Oba gatunki żuwaków są kształtem podobne do błyszczyków i także żyją w Atlantyku. Mają swoje nazwy chyba we wszystkich językach basenu Morza Śródziemnego, bo występują także w nim. Np. bukla w języku albańskim, fieto we włoskim czy figa po słoweńsku. Po angielsku nazywane „blue butterfish”. Były i są w tym regionie łowione i konsumowane od bardzo dawna. Estry woskowe są obecne tylko w mięsie żuwaka brazylijskiego, ale w niewielkiej ilości. Zarówno japońska ryba maślana, jak i dorszyk czarny to ryby zdrowe, smaczne i bardzo wysoko cenione. Ta pierwsza ma srebrne, silnie spłaszczone i błyszczące ciało i bywa jedzona także na surowo, w formie sashimi i w sushi. Ta druga jest rzeczywiście trochę podobna do dorsza, bardzo popularna w USA, także jako ryba wędzona, często używana w kanapkach na bazie bajgli. Estry woskowe w świecie zwierząt i nie tylko Substancje należące do grupy estrów woskowych występują w przyrodzie powszechnie. W świecie zwierząt są to m.in. wosk pszczeli, składniki ciał skorupiaków, morskich bezkręgowców, a nawet maleńkich jednokomórkowych zwierząt składających się na morski plankton. Estry wchodzą też w skład niezwykłej oleistej substancji znajdującej się w głowach kaszalotów, czyli olbrotu. Olbrot (inaczej spermacet) był używany m.in. do wyrobu świec, kremów czy kredek, a także jako smar. Norweska firma Zooca wykorzystuje estry woskowe obecne w skorupiakach Calanus finmarchicus. Olej z nich pozyskany ma wyjątkowo dużą zawartość kwasów omega-3 i wysoką biodostępność. Jest wykorzystywany zarówno w produktach do spożycia przez ludzi, jak i karmach dla hodowlanych ryb, krewetek oraz suplementach dla psów. Człowiek jednak najczęściej wykorzystuje estry woskowe pozyskane z roślin, szczególnie w przemyśle kosmetycznym. Są obecne m.in. w olejku z nasion simondsji kalifornijskiej (jojoby). Niewielkie ich ilości konsumujemy na co dzień, bo są też w orzechach i nasionach wielu roślin. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Podróżuje z gwiazdami śladami ich przodków. Sam jest dumny ze swojego polskiego pochodzenia
W nowym programie „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” Antoni Porowski zabiera gwiazdy w niezwykłą podróż śladami ich rodzinnych i kulinarnych korzeni. Sam z dumą mówi o swoim polskim pochodzeniu, a w jego rodzinnym domu na stole od lat króluje... bigos.
Spis treści: Antoni Porowski w NatGeo Historia poprzez jedzenie Kulisy programu Polskie korzenie Antoniego Porady dla podróżników Dalsze plany Antoni Porowski jest Kanadyjczykiem polskiego pochodzenia, który zasłynął jako ekspert kulinarny w reality show „Porady różowej brygady” („Queer Eye”). W swoim nowym programie „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” („No Taste Like Home”) odkrywa opowieści, jakie kryją się za ukochanymi rodzinnymi potrawami sześciu popularnych aktorów i aktorek: Florence Pugh, Justina Therouxa, Awkwafiny, Issy Rae, Henry’ego Goldinga i Jamesa Marsdena. W tym celu podróżuje z nimi do krajów, z których pochodzą ich przodkowie, m.in. do Wielkiej Brytanii, Korei Południowej, Senegalu czy Malezji. W „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” nie brakuje wzruszeń, emocji, a przede wszystkim solidnej dawki wiedzy na temat jedzenia oraz jego historycznej i kulturowej roli. Polska premiera programu odbyła się 2 marca 2025 r. na kanale National Geographic. Nowe odcinki są emitowane w niedziele o godz. 12. Można go również oglądać na platformie streamingowej Disney+. W rozmowie z Markiem Telerem Antoni Porowski opowiada o kulisach powstawania „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”, swoich kulinarnych wspomnieniach z dzieciństwa oraz polskości, którą stale w sobie pielęgnuje. Antoni Porowski w NatGeo Marek Teler: Właśnie wystartowałeś ze swoim nowym programem „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”, w którym poruszasz tematykę jedzenia, historii, genealogii i podróży. To idealna kombinacja dla National Geographic. Jak się czujesz jako część rodziny NatGeo? Czy jesteś czytelnikiem naszego magazynu? Antoni Porowski: To dla mnie jeden z tych momentów, kiedy myślisz sobie: „czy ktoś może mnie uszczypnąć?”. W moim rodzinnym domu mieliśmy wykupioną subskrypcję magazynu „National Geographic” – był on jednym z dwóch pism, obok „Martha Stewart Living”, które czytała moja rodzina. Jako nastolatek miałem wiele marzeń i planów, ale nigdy nie wyobrażałem sobie, że kiedyś poprowadzę program dla National Geographic. To niesamowity dar. Odbyliśmy wiele rozmów zanim ustaliliśmy, jaki typ projektu chcemy wspólnie zrealizować. Występując w programie „Porady różowej brygady” („Queer Eye”), odkryłem, jak wielka siła tkwi w opowiadaniu historii poprzez jedzenie. Postanowiliśmy więc zrobić to samo, dodając do tego podróż do miejsca urodzenia, wejście w tamtejsze środowisko i zgłębianie rodzinnej historii, aby wzmocnić w ten sposób przekaz, że jedzenie odgrywa ogromną rolę w naszym życiu. Historia poprzez jedzenie M.T.: Pokazujesz, że jedzenie może opowiadać nie tylko historię jednej rodziny, ale i całego kraju. Kiedy spożywamy jakiś posiłek, nie zawsze znamy kontekst historyczny, w jakim to danie powstawało. A.P.: Ta idea wiwisekcji, odkrywania kolejnych elementów, tego, co działo się w kulturze i historii, stanowi bardzo ważny element programu. W każdym odcinku są wyróżnione dwa dania, które różnią się od siebie, ale zawsze mają jakiś jeden wspólny punkt. Kiedy byliśmy z Norą (Awkwafiną) w Korei Południowej, spróbowaliśmy na targu spożywczym kimbap. Na pierwszy rzut oka wygląda on jak tradycyjne sushi, ale potem dowiadujesz się, że narodził się w czasie japońskiej okupacji. Po wyjściu Japończyków z Korei mieszkańcy zostawili pewne elementy tego posiłku, ale włączyli do niego swoją miłość do fermentacji i kiszonek oraz konkretnych warzyw. Wyciągnęli ze swojej trudnej sytuacji to, co najlepsze, i teraz kimbap jest dostępny w całym kraju. View oEmbed on the source website Kiedy z kolei byliśmy z Issą Rae w Senegalu, spróbowaliśmy ndambe. To rodzaj bagietki obficie polanej gulaszem fasolowym. Jedzą to dzieci w szkołach czy robotnicy na budowie, możesz zdobyć to wszędzie w Dakarze czy Saint-Louis. Ten gulasz fasolowy jest typowy dla Senegalu i nawiązuje do jego historii. Wiele lat temu Senegal został podbity przez Francuzów i stał się francuską kolonią. Senegalczycy zdecydowali, że owszem lubią bagietki, ale mogą uczynić je lepszymi i delikatniejszymi, dodając do nich własne składniki. Zastanawiam się, czy my też mamy w Polsce takie produkty, które powstały pod wpływem obcych kultur, a finalnie stały się nasze. M.T.: Pierogi ruskie! A.P.: Racja, zdecydowanie! Ciekawe, że gdziekolwiek podróżujesz, to działa podobnie. Polska, Senegal, Korea Południowa... Wymieniliśmy na szybko te trzy kraje, ale w wielu innych miejscach jest zapewne podobnie. Owszem różnimy się międzykulturowo, lecz w czasach, gdy ludzie czują się tak spolaryzowani i odizolowani, dobrze jest przypominać sobie, że na całym świecie są jakieś uniwersalne prawdy, które nas łączą. M.T.: Słyszałem w amerykańskim programie „The View” twoją wypowiedź na temat mieszkańców Stanów Zjednoczonych: „Wszyscy jesteśmy imigrantami”. Program „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” dobrze to obrazuje. Podróżujesz z topowymi amerykańskimi gwiazdami i one wszystkie pochodzą z różnych zakątków świata. A.P.: Dobrze, że o tym wspomniałeś, ponieważ mając w pamięci odcinek o Henrym Goldingu i Malezji, uświadomiłem sobie, że muszę wprowadzić do tej wypowiedzi pewną poprawkę. Tak, wszyscy jesteśmy imigrantami, ale musimy pamiętać także o rdzennych mieszkańcach Ameryki czy Aborygenach w Australii, którzy byli w tym miejscu od samego początku. Powinniśmy zwracać na nich większą uwagę i cieszę się, że zrobiliśmy to w Malezji. Intencją mojej wypowiedzi było to, że powinniśmy być wobec siebie życzliwsi i delikatniejsi, ponieważ łączą nas podobne historie. Jest jednak część populacji, które była od zawsze, i ci ludzie zasługują na ogromny szacunek, ponieważ ich liczba stale się kurczy. M.T.: Wspomniałeś o odcinku z udziałem Awkwafiny, który dostarczył chyba najwięcej emocji. Odtwarzaliście w nim bowiem smaki i zapachy, jakie czuła, gdy była kilkuletnią dziewczynką, zanim zmarła jej mama. A.P.: Cały czas mam gęsią skórkę, kiedy o tym myślę. Kiedy przygotowywaliśmy zupę z wodorostów, ani ja, ani nikt z produkcji nie wiedzieliśmy, jak ważny jest to posiłek dla Nory. Według mitologii Koreańczycy obserwowali wieloryby wydające na świat swoje potomstwo. Kiedy brakowało im żelaza, uzupełniały one deficyty, spożywając morskie wodorosty i karmiąc nimi młode. Ludzie przejęli od nich ten obyczaj. Matki przygotowywały zupę z wodorostów dla siebie i swoich dzieci, aby w ten sposób się leczyć. Nora dokładnie zapamiętała ten zapach i smak z czasów swojego dzieciństwa. Kiedy poznała kulturowe znaczenie tego posiłku, uświadomiła sobie, że jej mama, która borykała się z bardzo rzadką chorobą, przygotowywała tę zupę i karmiła nią córkę, aby się leczyć i aby jej córka była zdrowa. To ikoniczne danie, które przyrządza się na urodziny i specjalne okazje, ma duże właściwości zdrowotne. Koreańczycy podchodzą do tej kwestii bardzo poważnie. Ludzie mają tam doktoraty z fermentacji, a kimchi jest objęte ochroną UNESCO. Nie miałem pojęcia, że jedzenie też może być chronione. Zawsze kojarzyłem bowiem UNESCO ze stanowiskami archeologicznymi i namacalnymi przedmiotami. Rozszerzenie tej ochrony na jedzenie jest znakiem dużego szacunku dla Koreańczyków. Kulisy programu M.T.: Nie jest tajemnicą, że za programem „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” stoi cały sztab specjalistów i researcherów. Czy mógłbyś powiedzieć nam więcej o kulisach jego powstawania? A.P.: Nie mogę przypisywać sobie zasług za te wszystkie informacje, ponieważ jest to ogromna porcja wiedzy do przetrawienia. Tworząc scenariusz odcinka, zawsze chcemy mieć pewność, że jak mamy jakąś scenę. Np. gdy spacerując po Pancras Square, opowiadam Florence Pugh o jej przodku, możemy spotkać się z historykiem i genealogiem, którzy przedstawią nam szerszy kontekst. Tak, to jest show, więc chcemy być pouczający, rozrywkowi, przygodowi i inspirujący, ale trzeba pamiętać, że ci aktorzy, których zabieram w podróż, są w tym programie sobą, nie wchodzą w jakąś rolę. Gdybyśmy sami byli w takiej sytuacji, mielibyśmy w głowie milion pytań i szukalibyśmy na nie odpowiedzi. Chciałem więc dać im możliwość takiej rozmowy. Tego nie widać w programie, ale Studio Ramsay i NatGeo mają ogromny zespół researcherów, którzy pracują nad każdym odcinkiem od trzech do sześciu miesięcy. Badają linie po mieczu i kądzieli, poszczególne odnogi drzewa genealogicznego, szukając w nich jakiejś historii do opowiedzenia i odpowiedniej liczby faktów do przekazania. W przypadku National Geographic każda rzecz, którą mówię ja, narrator czy historyk, musi zostać potwierdzona w trzech niezależnych źródłach. Kiedy jesteś w Niemczech czy we Włoszech, idziesz do urzędu i w ciągu kilku godzin masz wszystko dostępne... M.T.: W przypadku Senegalu nie jest już zapewne tak łatwo. A.P.: Kiedy jesteś w Senegalu czy na Borneo, nie masz ku temu odpowiedniej infrastruktury. Tam jest silna tradycja historii mówionej. W przypadku Awkwafiny i Korei Południowej pojechaliśmy z kolei na wieś i tam znaleźliśmy jej rodowód zapisany w księdze. Uwielbiam w National Geographic to, że tak mocno opiera się na faktach. Jeśli nie można pozyskać ich instytucjonalnie, to po prostu rozmawia się z najstarszymi mieszkańcami wioski. Producenci przyjeżdżają na miejsce trzy miesiące wcześniej i rozmawiają z trzema różnymi osobami, aby mieć pewność, że każdy powie to samo. Jeśli jedna osoba opowiada fascynującą historię, ale tylko ona jedna, nie mogą uznać tego za fakt. Ważne jest też to, by mieć pewność, że opowiadane historie są różnorodne. Nie możemy opierać się tylko na kulturach, w których wszystko udokumentowane jest na papierze lub cyfrowo. Polegamy też na mądrości starszych, respektując różne praktyki dokumentowania historii. Polskie korzenie Antoniego M.T.: Domyślam się, że program „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” skłonił cię również do własnych kulinarnych wspomnień. Jaki smak miało twoje dzieciństwo? Jakie posiłki były przyrządzane w twojej rodzinie? A.P.: Moja mama przyrządzała dania, co do których wiem, że na pewno są polskie. Robiła choćby znakomity paprykarz i gulasz, czyli posiłki uwielbiane przez wielu Polaków. Ważną rolę odgrywał żurek, który jak wiesz powstaje ze sfermentowanego żytniego zaczynu i, co ciekawe, dodaje się do niego białą kiełbasę, która wywodzi się z Niemiec, a także jajka i ziemniaki oraz dużą ilość majeranku. Myślę jednak, że daniem numer jeden, które moi rodzice przyrządzają na każdą specjalną okazję oprócz wigilii, jest bigos. Kiszona kapusta odgrywa w naszej kuchni integralną rolę, co z kolei skłania mnie do refleksji nad tym, jaka jest jej historia – kiedy pojawiła się w Polsce i dlaczego jest tak popularna. Pierwotnie to było danie myśliwskie. Myśliwi polowali, a potem sprzedawali konkretne kawałki mięsa, zachowując resztki. To wszystko zaczęło się od konieczności przechowania mięsa w czasie długich, srogich zim. Wtedy bowiem trudno jest polować. Moim zdaniem kurczak nie powinien być w bigosie, ale masz w nim wieprzowinę, grzyby, możesz też dodać kawałki kabanosa, boczku wędzonego i kiełbasy. Kiełbasa jest zresztą tak ikonicznie polska – jest na szczycie listy wraz z pierogami. M.T.: Czy masz w swojej rodzinie jakiś przepis, który jest przekazywany z pokolenia na pokolenie? A.P.: To bardzo dobre pytanie, którego nikt mi wcześniej nie zadał. Spróbuję sobie przypomnieć... W odcinku z Florence przyrządzamy wspólnie zapiekankę pasterską. Jest Florence, jej babcia i jej mama i każda z nich dodaje do przepisu jakieś drobne poprawki. Myślę, że w mojej rodzinie właśnie tak jest z bigosem. Dodajemy śliwki dla odrobiny słodyczy, ale potem spieramy się o to, jak dodać więcej smaków i nieco je wyostrzyć. Część mojej rodziny dolewa do niego czerwone wino, inni piwo, jeszcze inni nie dodają alkoholu wcale. Ja preferuję czerwone wino, ponieważ woń kwiatów czy tabaki stanowi piękny akcent. Tak też przygotowywali bigos mój tata i moja mama, choć każde w nieco odmienny sposób. Jeśli to nie była wigilia lub Wielkanoc przed święconką, kiedy nie mogliśmy spożywać mięsa, to wszyscy z rodziny, do których przychodziłem, robili bigos – każdy według własnego przepisu. Część dodawała do niego kurczaka, ale to zdecydowanie nie jest opcja dla mnie. Koło mnie są z kolei polskie restauracje w Greenpoint, w których dodaje się do bigosu pomidory z puszki. W ogóle mi się to nie podoba, to takie dziwne. Może to jakaś amerykanizacja bigosu? W Polsce nigdy takiego wariantu nie próbowałem, ale w Stanach ludzie tak robią. Uwielbiam dania, które wzbudzają intensywną dyskusję w rodzaju: „Nie, to musi się tu znaleźć” albo „Nie, to tu nie pasuje”. To bardzo interesujące, dlaczego akurat te konkretne składniki są tak ważne dla tych ludzi – czy to kwestia osobistego smaku, czy też może szacunku do przeszłości i tradycji. M.T.: Byłeś typem dzieciaka, który często pytał o swoje korzenie i rodzinną historię? Czy raczej im jesteś starszy, tym bardziej ten temat cię interesuje? A.P.: Zaczęło mnie to coraz bardziej ciekawić, szczególnie kiedy zacząłem robić ten program. Dorastając jako syn imigrantów, mniej interesowałem się samą rodzinną historią, bardziej Polską oraz czasami niemieckiej okupacji i II wojny światowej. Słyszałem wiele opowieści na ten temat. Babcia ze strony taty zawsze opowiadała mi, jak to było, kiedy walczyła w ruchu oporu i brała udział w powstaniu warszawskim. Staraliśmy się zrozumieć, jak wiele poświęciła i przez co musiała przejść. Ze strony mamy to było o tyle ciekawe, że dziadek nie chciał za bardzo rozmawiać na ten temat, więc moja mama miała bardzo mało informacji. Zadawała mu pytania, co się z nim działo w czasie II wojny światowej, ponieważ był w obozie koncentracyjnym, oraz jak to było w czasach komunizmu, ale nie chciał na nie odpowiadać. Dla mojego ojca i jego rodziny miało to z kolei bardzo duże znaczenie. Miałem pięć lat, kiedy tata powiedział mi: „Słuchaj, twój dziadek jadł jednego ziemniaka dziennie, czasami spleśniałego, ale przetrwał. Nie możesz marnować jedzenia”. U nas w domu nigdy nie marnowaliśmy chleba i zawsze trzymamy się tej zasady. Podobne historie słyszałem też o mojej babci. Byłem niedawno w Krakowie na obchodach 80. rocznicy wyzwolenia Auschwitz. Mogliśmy wysłuchać wielu osób, które przeżyły Holokaust i opowiadały o swoich doświadczeniach. To bardzo ciekawe, że ci, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, nie chcieli opowiadać dzieciom o swoich doświadczeniach – chcieli o tym wszystkim zapomnieć i zacząć nowe życie. Nie oceniam tego, ponieważ przeszli przez traumę, której mam nadzieję ani ja, ani ty, ani nasze pokolenie nigdy nie doświadczymy, ale ich dzieci i wnuki chcą znać te historie od swoich rodziców i dziadków. Myślę, że choć wracanie do tych wspomnień jest bolesne, warto się nimi dzielić. Jeśli przestaniemy dokumentować te doświadczenia, ta historia może się powtórzyć. Widać tego znaki we współczesnej kulturze, np. w używanych przez niektórych symbolach. Musimy umieć wyłapywać takie rzeczy, aby zatrzymać je, zanim się rozprzestrzenią. To temat, który wymaga dużo uwagi i troski. Porady dla podróżników M.T.: Wielka Brytania, Niemcy, Włochy, Senegal, Malezja, Korea Południowa... Odwiedziłeś sześć krajów w różnych częściach globu w bardzo krótkim czasie. Masz jakieś swoje metody, jak przystosować organizm do tak licznych podróży? A.P.: To trochę szalone, ale przed wylotem zawsze muszę się upewnić, czy nie wypiłem za dużo kawy. Jestem kiepskim pasażerem samolotu, więc chcę wiedzieć, że jestem na tyle zmęczony, by zasnąć w czasie lotu. Często idę wcześniej na długi spacer z moim psem, aby się odpowiednio zmęczyć. Kiedy zaś pojawiam się w nowym środowisku, to staram się zaaklimatyzować najszybciej jak to możliwe, zwłaszcza jeśli jestem gdzieś dłużej niż trzy dni. Robię wtedy wszystko, by być na nogach najdłużej jak to możliwe. Nawet jeżeli zasypiam przy stole, staram się pozostać przebudzony, aby dostosować się do lokalnego czasu. Moim dobrym przyjacielem jest melatonina, ale dowiedziałem się, że nie można z nią podróżować do Korei Południowej, a w Anglii musisz mieć na nią receptę. Trzeba więc zawsze sprawdzać wytyczne i restrykcje, zanim gdzieś wyruszysz. Magnez też bardzo pomaga, bo uspokaja moje ciało. Mam go w proszku i mieszam z wodą, kiedy jestem w samolocie. Generalnie robię wszystko co w mojej mocy, aby się zrelaksować i wyciszyć. Mam też swój ulubiony patent. Kiedy gdzieś ląduję i jestem bardzo zmęczony, a świeci słońce, to mimo że bardzo chciałbym iść spać, od razu biorę prysznic, zakładam dresy i sweter i wybieram się na długi bieg lub spacer. W Warszawie jest piękny park w pobliżu hotelu Bristol, a w Krakowie długie ścieżki do biegania wzdłuż Wisły. Staram się więc utrzymywać moje ciało w ruchu, tak by się zmęczyć i obudzić kolejnego dnia. Potem kawa, jakieś ciasto i dalej w drogę. M.T.: Jesz dużo, a mimo to dalej wyglądasz dobrze. A.P.: Bardzo dużo ćwiczę, ponieważ uwielbiam jeść. W Polsce jest to szczególnie trudne, ponieważ odwiedzasz poszczególnych członków rodziny i każdy cię czymś karmi. Zresztą sam wiesz, jacy są Polacy – powiesz „nie”, to się obrażą, więc musisz wszystko zjeść. Staram się jednak zbilansować to wszystko dużą ilością warzyw, ruchu i snu. Dalsze plany M.T.: Czy są już jakieś plany na drugi sezon programu „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”? Słyszałem, że chciałbyś zrealizować w Polsce odcinek z udziałem Marthy Stewart. A.P.: Faktycznie myśleliśmy o zrobieniu czegoś takiego. Rozważaliśmy bardzo wielu gości do pierwszego sezonu. NatGeo wspierało mnie w tym, by znaleźć kogoś z polskimi korzeniami i faktycznie trochę takich osób znaleźliśmy. Nie chcę mówić, kogo konkretnie, ale część z nich nie miała nawet świadomości swojego polskiego pochodzenia. Nigdy nie robimy jednak rozszerzonego researchu bez zgody naszych gości. Oczywiście, że chciałbym przyjechać do Polski, trochę z egoistycznych pobudek, ponieważ chciałbym dowiedzieć się więcej o kraju moich rodziców. Bardzo liczę na tę szansę. Poza tym podróżowaliśmy po całym świecie, ale nie mieliśmy żadnych gości z Ameryki Południowej. Jest też jeszcze dużo miejsc w Europie, których nie mieliśmy możliwości zbadać. Im więcej robimy, tym bardziej mam ochotę na kolejne wyzwania. Mam więc nadzieję, że zrealizujemy kolejne sezony. M.T.: Skoro mowa o twoich polskich korzeniach... Właśnie się dowiedziałem, że Jesse Eisenberg otrzymał polskie obywatelstwo. Jak to jest w twoim przypadku? A.P.: Nie wiedziałem o tym. Sam przechodzę przez procedurę uzyskania obywatelstwa już od kilku lat. To jest bardzo skomplikowane, ale mam zamiar uzyskać polski paszport i jest to dla mnie bardzo ważne. M.T.: Po tym programie poczułeś się bardziej „polski”? A.P.: Od zawsze czuję się Polakiem. Czuję się bardziej polski, kiedy jestem w Kanadzie i w Stanach, ale jak tylko odwiedzam Polskę, najczęściej Warszawę lub Kraków, to uświadamiam sobie, jak wiele muszę się jeszcze nauczyć i że cały czas jestem w tym kraju tylko gościem. Czuję ogromną odpowiedzialność za to, aby pielęgnować w sobie tę polskość. Kiedy tylko pozwala mi na to czas, uczęszczam na lekcje języka polskiego, a kiedy rozmawiam z rodziną, to nawet gdy niektóre słowa sprawiają mi trudność, staram się mówić po polsku. To jak mięsień, który musisz stale ćwiczyć. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Farby i obierki z marchewek. Taki był skład „herbaty” w czasie II wojny światowej
Na bazie farby lub z odpadków po wyciśnięciu soku z marchwi – zamienniki herbat w Polsce w czasie II wojny światowej miały czasem szokujący skład. W oficjalnym obiegu pojawiły się takie, które produkowano w podły sposób.
Spis treści: Jaki był skład „herbaty” w czasie II wojny światowej? Wojenne „zrób to sam” Herbata z marchwi i jabłek Prawdziwy napar z liści herbacianych był podczas II wojny światowej luksusem. Gospodynie domowe stawały na głowie, udoskonalając oszczędne sposoby parzenia tego rarytasu. W chwili niedoboru odkrywały, że dobre gatunkowo listki można zalewać wielokrotnie i otrzymywać za każdym razem odrobinę słabszy, jednak nadal całkiem niezły napar. Oczywiście nie można ich było natomiast zalewać w nieskończoność. Wreszcie pani domu była zmuszona kupić nową herbatę. Tej prawdziwej nie było w legalnych sklepach, a na czarnym rynku osiągała zaporowe ceny. Na szczęście do sprzedaży bardzo szybko wprowadzono tańsze zamienniki. Jaki był skład „herbaty” w czasie II wojny światowej? W oficjalnym obiegu pojawiły się herbaty syntetyczne w dwóch rodzajach: namiastka w płynie i namiastka w postaci stałej. Produkowano je w podły sposób, nawet na bazie farby. „Nowy Kurier Warszawski” pisał o tych praktykach, nadmieniając przy tym, że także herbaciany aromat owych erzaców jest uzyskiwany sztucznie. Z drugiej strony, reklamy zachwalały herbaty syntetyczne jako dobre, tanie i smaczne. Producent jednego z tych surogatów, sprzedawanego pod marką Tonga, utrzymywał nawet, że jego erzac jest produkowany ze składników roślinnych, bez szkodliwych domieszek innego pochodzenia. W dodatku pięknie pachnie, jest tani i nie wpływa negatywnie ani na serce, ani na nerwy. Gdzie leżała prawda? Dziś trudno to stwierdzić. Nawet gdyby ktoś prowadził prywatne muzeum wojennych namiastek, trudno byłoby ich próbować po przeszło siedemdziesięciu latach. Wiele ówczesnych Polek nie zastanawiało się zresztą głębiej nad jakością sklepowych erzaców. Wolały same zakasać rękawy i wytworzyć herbatę domowymi sposobami. Halina Bielińska i Maria Krüger, autorki okupacyjnego poradnika dla pań domu zatytułowanego „Nie wyrzucaj pieniędzy za okno”, pisały wprost: „Jak i co stosować, jako produkty zastępcze? Wynalazczość gospodyni w tym zakresie bywa nieraz nadzwyczajna. Potrzeba jest matką wynalazków i naprowadza na zupełnie niezwykłe pomysły”. Wojenne „zrób to sam” O konkretnych zamiennikach pisała między innymi słynna kucharka Elżbieta Kiewnarska. W 1942 roku ukazało się kolejne wydanie zredagowanej przez nią książki „To pani musi wiedzieć. Praktyczny poradnik życia i gospodarstwa domowego obecnej doby”. W zamyśle wydawnictwa miał to być „drogowskaz” dla czytelniczek w jakże trudnych, okupacyjnych okolicznościach. To na kartach tej pozycji znajdowały się podpowiedzi, jak radzić sobie z przeróżnymi problemami. Od nieproszonego gościa nie w porę, poprzez rozpoznawanie podrabianej żywności, aż po tępienie robactwa. Nie mogło zabraknąć też kwestii erzaców kawy i herbaty. Dla ich obecności w codziennym menu autorka miała własne, cokolwiek naciągane uzasadnienie: „Pożądane jest ze względów zdrowotnych wyeliminowanie z codziennego użycia napojów podniecających”. W zamian Kiewnarska proponowała między innymi napary z kwiatu lipy, mięty, liści poziomek, malin, jeżyn czy borówek. A więc z surowców, które każda pani domu mogła znaleźć w lesie, sadzie lub na najbliższej łące. Na bogactwo polskiej przyrody, tylko czekające, by wykorzystać je w kuchni, zwracał uwagę także „Nowy Kurier Warszawski”. W lipcu 1943 roku przypomniał gospodyniom, że przecież: „W miesiącach letnich łąki bielą się rumiankiem i owocują maliny w ogrodach i lasach, zieleni się mięta… kwitną lipy…”. Nic tylko zbierać, suszyć i parzyć… Herbata z marchwi i jabłek Jedną z popularniejszych erzac herbatek była ta sporządzana z obierzyn jabłkowych. Owoce obierało się ostrożnie i cienko, a obierki krajało w paseczki. Następnie należało je ususzyć i przypiec lekko w piecu. Po zalaniu wrzątkiem wychodził z tego bardzo aromatyczny napar o wyrazistym kolorze. Erzac herbaty można też było sporządzić z marchwi. Po odciśnięciu soku, który doskonale sprawdzał się jako bomba witaminowa, pozostawało sporo odpadów. Właśnie z nich powstawała herbata, bo przecież pod okupacją wykluczone było wyrzucanie czegokolwiek. Po odpowiednim wysuszeniu marchewkowe fusy zalewano wrzątkiem i z powodzeniem zastępowały przedwojenny earl grey. To jest przedruk z książki „Okupacja od kuchni. Kobieca sztuka przetrwania” autorstwa Aleksandry Zaprutko-Janickiej, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego. Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Jak się świętuje Boże Narodzenie w Argentynie – rozmawiamy z Martinem Gimenez Castro
Jakie sekrety kryje Argentyna, najbardziej europejski kraj Ameryki Południowej? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska o swoim kraju opowiada Martin Gimenez Castro, szef kuchni i właściciel warszawskich restauracji rekomendowanych przez przewodnik Michelin.
Spis treści: Najbardziej europejski kraj Ameryki Południowej Kim jest Martin Gimenez Castro? Gościem nowego odcinka podcastu National Geographic Polska jest Martin Gimenez Castro. Martin to szef kuchni, twórca i właściciel popularnych autorskich restauracji Ceviche i Tuna w Warszawie, rekomendowanych przez przewodnik Michelin. Pochodzi z Argentyny, z regionu Mendoza. Pasję do gotowania zawdzięcza rodzicom. Od 17 lat mieszka w Polsce. Najbardziej europejski kraj Ameryki Południowej Czy rzeczywiście wszyscy Argentyńczycy potrafią tańczyć tango? Dlaczego Argentyna jest uznawana za najbardziej europejski kraj w Europie? Jak się obchodzi święta Bożego Narodzenia na południowej półkuli, kiedy w grudniu jest pełnia lata? W rozmowie z Łukaszem Załuskim z redakcji National Geographic Polska Martin Jimenez Castro mierzy się z popularnymi opiniami na temat swojego rodzinnego kraju. Argentyna, kraina doskonałej wołowiny, kryje wiele fascynujących faktów. To tutaj znajduje się Aconcagua, najwyższy szczyt obu Ameryk (6961 m n.p.m.), oraz jedno z najbardziej wysuniętych na południe miast świata – Ushuaia. W Buenos Aires działa największy na świecie teatr operowy pod względem akustyki – Teatro Colón. Argentyńczycy spożywają więcej yerba mate na mieszkańca niż jakikolwiek inny naród, a Lionel Messi to tylko jeden z długiej listy piłkarskich bohaterów kraju. Ciekawostki o Argentynie nie mogą pominąć też faktu, że w prowincji Santa Cruz znajduje się największe na świecie skupisko dinozaurów, a w Patagonii odkryto skamieniałości argentynozaura, największego znanego dinozaura. Kim jest Martin Gimenez Castro? Martin Jimenez Castro prowadzi dwie restauracje w Warszawie. Jest też ambasadorem MSC – światowej organizacji na rzecz zrównoważonego rybołówstwa. Dał się poznać jako ekspert w dziedzinie ryb i owoców morza, kulinarny mentor i trener szefów kuchni. W 2013 roku zdobył tytuł pierwszego polskiego Top Chefa. Można go było zobaczyć również w innych popularnych programach telewizyjnych: „Zamiana szefów”, „Zawód szef kuchni” czy „Hells Kitchen”. Dziś występuje jako ekspert kulinarny w telewizji śniadaniowej „Halo tu Polsat”. Kulinarne szlify zdobywał w Wyższej Szkole Gastronomiczno-Hotelarskiej w Escuela Internacional Islas Malvinas w Mendozie. W kolejnych latach, u boku włoskich kucharzy w renomowanej restauracji Sale&Pepe na Florydzie, przeszedł wszystkie szczeble szkolenia zawodowego. Stworzył i prowadził autorską restaurację Salto w hotelu Rialto w Warszawie, która również po paru miesiącach trafiła do przewodnika Michelin. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.