Rakieta SpaceX wkrótce uderzy w Księżyc. Jest wielkości pięciopiętrowego budynku
W sierpniu 2026 roku powierzchnia Księżyca wzbogaci się o nowy krater. Wszystko za sprawą rakiety Falcon 9, która po półtorarocznej tułaczce w przestrzeni kosmicznej znajdzie swój finał na Srebrnym Globie. Obiekt wielkości kamienicy uderzy w okolice krateru Einstein, stając się kolejnym, tym razem niezaplanowanym, śladem ludzkiej działalności na naszym naturalnym satelicie.
Księżyc nie ma atmosfery, która mogłaby spalić nadlatujące obiekty, dlatego każdy kosmiczny gość – czy to asteroida, czy fragment ziemskiej technologii – dociera do jego powierzchni z pełnym impetem. Tym razem będzie to drugi stopień rakiety Falcon 9 należącej do SpaceX. Według obliczeń Billa Graya, niezależnego astronoma i twórcy oprogramowania Project Pluto, kolizja nastąpi 5 sierpnia 2026 roku o godzinie 8:44 polskiego czasu. Rakieta wielkości pięciopiętrowego budynku pędzi z prędkością siedmiokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku (około 2,4 km/s). Gdzie uderzy olbrzym? Falcon 9 to kolos – w momencie startu cała konstrukcja ważyła 550 ton – a mimo to przewidywanie dokładnego miejsca, w którym uderzy jej drugi stopień, jest niezwykle trudne. Choć grawitacja Ziemi, Księżyca i Słońca jest mierzalna z ogromną precyzją, na porzuconą rakietę działa jeszcze jedna niezwykła siła: ciśnienie promieniowania słonecznego. Fotony uderzające w metalową powłokę działają jak mikropchnięcia. Ponieważ rakieta koziołkuje w przestrzeni, raz odbijając więcej, a raz mniej światła, jej trajektoria ulega nieustannym, trudnym do przewidzenia zmianom. Skąd w ogóle ta rakieta się wzięła? Obiekt jest oznaczony jako 2025-010D i brał udział w misji ze stycznia 2025 roku. Jego zadaniem było wyniesienie na orbitę dwóch lądowników księżycowych: Blue Ghost Mission 1 oraz Hakuto-R Mission 2. Podczas gdy pierwszy stopień rakiety SpaceX zwykle wraca na Ziemię, by lądować na autonomicznej barce, drugi stopień po wykonaniu zadania zostaje porzucony. Zazwyczaj te fragmenty spalają się w ziemskiej atmosferze lub trafiają na stabilne orbity wokół Słońca, zostając tam na zawsze i ginąc w mroku dziejów. Tym razem jednak Falcon 9 utknął na wysokiej orbicie okołoziemskiej, wykonując pełny obrót wokół naszej planety w ciągu 26 dni. W najdalszym punkcie (apogeum) rakieta oddala się na 510 000 km, co sprawia, że jej droga niebezpiecznie przecina się z orbitą Księżyca. W sierpniu 2026 roku oba obiekty znajdą się w tym samym punkcie jednocześnie. Księżyc staje się kosmicznym wysypiskiem Niestety to nie pierwszy raz, kiedy Srebrny Glob staje się celem dla ziemskiego złomu. W latach 70. NASA celowo rozbijała na nim moduły Apollo, by wywoływać „trzęsienia Księżyca” i badać jego wnętrze. W 2009 roku sonda LCROSS z impetem uderzyła w zacieniony krater, wyrzucając w górę pył, w którym odkryto lód wodny. Są też tajemnicze przypadki – w 2022 roku niezidentyfikowany człon rakiety (prawdopodobnie chińskiej misji Chang’e 5-T1) pozostawił po sobie zagadkowy, podwójny krater. Uderzenia w Księżyc to wyzwanie dla przyszłych misji Na Księżycu planowane są w najbliższych latach misje załogowe – np. Artemis IV planowana na 2028 rok czy chińskie aspiracje na rok 2030 – więc niekontrolowane uderzenia w Księżyc mogą stać się prawdziwym zagrożeniem. Co, jeśli pięciopiętrowy budynek uderzyłby nagle w astronautów czy zbudowaną przez nich bazę? Bill Gray sugeruje, że rozwiązaniem byłoby kierowanie zużytych stopni rakiet na orbity heliocentryczne (wokół Słońca), gdzie nie zagrażałyby nam przez setki lat. Na razie astronomowie czekają na błysk uderzenia. Choć nie będzie on widoczny gołym okiem z Ziemi, krążąca wokół Księżyca sonda Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) z pewnością spróbuje uwiecznić świeżą bliznę w rejonie kateru Einstein. Źródło: Project Pluto, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
8 zjawisk na nocnym niebie w maju. Od „Niebieskiego Księżyca” po spektakl Drogi Mlecznej
Tegoroczne majowe niebo to prawdziwa gratka dla miłośników astronomii – zobaczymy nie jedną, a dwie pełnie Księżyca, efektowny deszcz meteorów Eta Akwarydy i wiele innych zjawisk. Sprawdź, kiedy spojrzeć w niebo, by nie przegapić najciekawszych kosmicznych spektakli tego miesiąca.
Nocne niebo w maju obfituje w spektakularne zjawiska – od roju meteorów i koniunkcji planet z Księżycem, aż po nie jedną, lecz dwie pełnie. To także czas, gdy wydłużają się warunki do podziwiania centrum Drogi Mlecznej – na półkuli północnej będzie ono widoczne mniej więcej od północy do wczesnych godzin porannych. Oto osiem najciekawszych zjawisk astronomicznych, które warto obserwować w maju wraz z informacjami, kiedy najlepiej spojrzeć w niebo. Szczyt roju meteorów Eta Akwarydy – 5-6 maja Rój meteorów Eta Akwarydy jest widoczny od 19 kwietnia do 28 maja, ale jego aktywność osiąga szczyt w nocy z 5 na 6 maja. Słynie z szybkich, jasnych meteorów, które często pozostawiają po sobie długotrwałe smugi. W idealnych warunkach można zobaczyć do kilkudziesięciu „spadających gwiazd” na godzinę, zwłaszcza na półkuli południowej. W tym roku obserwacje utrudni jednak jasny Księżyc, który przyćmi słabsze zjawiska. Mimo to cierpliwi obserwatorzy, znajdujący się z dala od miejskich świateł, mogą dostrzec kilka meteorów – szczególnie tuż przed świtem. Mars, sierp Księżyca i Saturn w bliskim sąsiedztwie – 12-13 maja Wybierz się na zewnątrz godzinę przed wschodem słońca rankiem 12 i 13 maja, aby zobaczyć efektowne wyrównanie obiektów na wschodnim niebie. Mars, Saturn oraz wąski sierp Księżyca ustawią się niemal idealnie w jednej linii tuż nad wschodnim horyzontem. Trio pojawi się mniej więcej na godzinę przed świtem, a następnie będzie się wznosić coraz wyżej, zanim niebo rozjaśni się wraz ze wschodem Słońca. Nów Księżyca sprzyja obserwacji Drogi Mlecznej – 16 maja Aby zobaczyć największą astronomiczną atrakcję maja – centrum Drogi Mlecznej – wybierz się na obserwacje w okolicach nocy 16 maja. Nów sprawi, że niebo będzie wolne od księżycowego blasku. W połączeniu z miejscem oddalonym od miejskich świateł – np. w parkach narodowych – galaktyczne centrum będzie widoczne najjaśniej. To także najlepszy moment na fotografowanie Drogi Mlecznej. Centrum Galaktyki wschodzi około godziny 23:00 (zależnie od lokalizacji) i pozostaje widoczne aż do wczesnych godzin porannych. Nów to także idealny moment na obserwację odległych galaktyk przez teleskopy. Do najłatwiejszych do dostrzeżenia należą: Galaktyka Wir (w pobliżu dyszla Wielkiego Wozu) oraz Galaktyka Sombrero (blisko jasnej gwiazdy Spica). Koniunkcja Księżyca i Wenus – 18 maja Nie przegap zachodu słońca 18 maja. Tuż po nim na niebie pojawi się efektowna para: cienki sierp Księżyca i Wenus, najjaśniejsza planeta widoczna z Ziemi. Duet ten będzie lśnił nad zachodnim horyzontem i pozostanie widoczny przez około 2 godziny. Gdy niebo ściemnieje, nad zachodnim horyzontem dostrzeżesz także Merkurego, natomiast Jowisz znajdzie się powyżej koniunkcji Księżyca i Wenus. (Pamiętaj: kieruj przyrządy optyczne na zachód dopiero wtedy, gdy słońce całkowicie schowa się za horyzontem). Rzadki „Niebieski Księżyc” – 31 maja Maj kończy się niezwykłym wydarzeniem astronomicznym: drugą pełnią w ciągu jednego miesiąca kalendarzowego, powszechnie nazywaną Niebieskim Księżycem. Według NASA zjawisko to występuje mniej więcej raz na dwa do trzech lat. Nazwa „Niebieski Księżyc” nie oznacza, że nasz satelita rzeczywiście zmieni kolor na błękitny. Podobnie jak podczas wcześniejszej majowej pełni, może wydawać się żółtawy lub pomarańczowy, zwłaszcza gdy znajduje się nisko nad horyzontem. Księżyc przybiera niebieski odcień zazwyczaj tylko wtedy, gdy w atmosferze ziemskiej znajdują się specyficzne cząsteczki, na przykład pył wulkaniczny. Jak znaleźć gwiazdozbiór Bliźniąt? Pomoże Jowisz – przez cały maj Przez cały maj Jowisz jasno świeci na zachodnim niebie, a jego położenie sprawia, że jest doskonałym punktem orientacyjnym do odnalezienia gwiazdozbioru Bliźniąt. Planeta znajduje się w pobliżu dwóch najjaśniejszych gwiazd tej konstelacji – Polluksa i Kastora. Choć Bliźnięta można znaleźć także przy pomocy innych „drogowskazów” na niebie, takich jak Wielki Wóz, to właśnie Jowisz stanowi w tym miesiącu wyjątkowo łatwą wskazówkę dla obserwatorów. Jowisz zbliża się do Wenus – przez cały maj Na początku miesiąca Jowisz i Wenus będą widoczne w odległości około 40 stopni (czyli mniej więcej 10 szerokości zaciśniętej pięści) nad zachodnim horyzontem. W miarę upływu dni planety będą się do siebie zbliżać — pod koniec maja dzielić je będzie już tylko około 14 stopni (nieco ponad jedna szerokość pięści), tworząc coraz bardziej efektowny układ. Pod koniec miesiąca do tego „spotkania” dołączy także Merkury, który stanie się łatwiejszy do zauważenia, zbliżając się do swojej maksymalnej elongacji wschodniej w połowie czerwca. Źródło: National Geographic
W Warszawie testowane są technologie dla misji ESA ExoMars. Przyszłe lądowniki zyskają polski akcent
W Centrum Badań Kosmicznych PAN otwarto Lunapark. Chociaż nazwa kojarzy się z zabawą, jest to całkiem poważne laboratorium służące do testów nóg lądowników marsjańskich, a w przyszłości również księżycowych. Już teraz inżynierom firmy Sener Polska oraz CBK PAN udało się odnaleźć krytyczny błąd, który w trakcie lądowania na Marsie mógłby przysporzyć poważnych problemów.
Lunapark to specjalnie zaprojektowana infrastruktura, obejmująca wysoką część testową o wysokości 6,25 m i wymiarach 6,8 x 11,6 m oraz część niższą, stanowiącą zaplecze techniczne. Powstała w jednym celu. – Całe pomieszczenie zostało zbudowane z myślą o testowaniu nóg lądowników na misje planetarne. Uwzględnia to nie tylko dużą kubaturę pomieszczenia, ale również specjalny fundament i suwnicę o odpowiednim udźwigu – podkreśla inż. Konrad Aleksiejuk, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. Współpraca przemysłu z nauką Laboratorium zostało stworzone we współpracy z firmą Sener Polska. Infrastruktura powstała na potrzeby realizacji kontraktu badawczego w ramach misji Europejskiej Agencji Kosmicznej ExoMars. Mowa o lądowniku marsjańskim, który w przyszłości dostarczy na powierzchnię Marsa łazik Rosalind Franklin. Dzięki wiertłu zdolnemu zagłębić się w marsjański grunt na dwa metry, łazik ma poszukiwać organicznych cząsteczek, które mogą wskazywać na życie. Za całą misję, po stronie technicznej, odpowiadają największe europejskie firmy z branży kosmicznej. Głównym wykonawcą jest Thales Alenia Space Italia, Airbus Defence and Space odpowiada za Mission Time Planning System, czyli system planowania czasu misji. Jest to specjalne oprogramowanie używane do zarządzania tym, co łazik robi na Marsie – krok po kroku i godzina po godzinie. Natomiast Sener jest głównym dostawcą nóg lądownika. Krytyczny moment misji Prowadzone w Lunaparku testy mają symulować jeden z najbardziej krytycznych etapów każdej misji planetarnej, czyli lądowanie. Test wygląda spektakularnie: konstrukcja spada na przygotowane podłoże, a całe zdarzenie – trwające ułamki sekundy – rejestrowane jest z prędkością nawet 1000 klatek na sekundę. Jak podkreśla inż. Szymon Frankowski z Sener Polska, nawet tak krótki czas pozwala na bardzo precyzyjne badania. – Mierzymy siły, przyspieszenia i zachowanie konstrukcji w momencie uderzenia. Analizujemy ugięcie, pochłanianie energii i stabilność – tłumaczy Szymon Frankowski. Najważniejsze jest sprawdzenie tutaj, na Ziemi, czy nogi lądownika mogą w pełni zamortyzować kontakt z powierzchnią oraz zapewnią stabilność całej konstrukcji. O tym, jak istotne to jest, przekonaliśmy się w ostatnich latach przy okazji misji księżycowych. Dwie porażki zaliczyły japońskie lądowniki Hakuto, a lądownik amerykańskiej misji IM-2 Athena przewrócił się w trakcie lądowania. Błąd krytyczny W laboratorium odtwarzane są różne scenariusze lądowania – zmienne kąty, prędkości oraz typy podłoża, w tym symulacja regolitu marsjańskiego z wykorzystaniem piasku. Jeden taki test prowadzony przy bardzo wysokim obciążeniu wykazał, że w obecnej konfiguracji nogi lądownika mogą zawieść podczas lądowania. – Tak naprawdę jest to świetna informacja, ponieważ zrobiliśmy to, co do nas należało. Sprawdziliśmy nogę w trudnych warunkach i ustaliliśmy, co jest w stanie wytrzymać oraz gdzie jest krytyczny punkt, po przekroczeniu którego może dojść do problemów – powiedział Jakub Pierzchała, prezes Sener Polska. Dr hab. inż. Piotr Orleański, dyrektor CBK PAN dodał, że właśnie temu służą testy. – Testujemy każde urządzenie kosmiczne wiele razy i w różnorodnych warunkach, by zyskać możliwie dużą pewność, że zadziała, gdy już będzie poza naszym zasięgiem. Znalezienie błędu podczas testów jest tak naprawdę sukcesem, na który pracuje cała grupa ludzi podczas przygotowania do testu oraz przeprowadzenia go. Teraz odpowiednia komisja sprawdzi i oceni, co się wydarzyło, a wnioski posłużą do ulepszenia konstrukcji – komentuje. W tej chwili w nowym laboratorium prowadzone są tylko testy nogi lądownika marsjańskiego. Jednak w niedalekiej przyszłości może być tam testowane całe podwozie wielkiego europejskiego transportowca księżycowego Argonaut. A w przyszłości – szereg innych lądowników planetarnych. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Program Artemis NASA. Kiedy astronauci wrócą na Księżyc?
Ludzkość ostatni raz gościła na Księżycu w grudniu 1972 r. Teraz NASA szykuje program Artemis. Ma on stworzyć stałą bazę księżycową i otworzyć drogę do dalszej eksploracji kosmosu.
W tym artykule: Program Artemis – założenia Rakieta SLS i kapsuła Orion Stacja księżycowa Ile będzie kosztować program Artemis? – Uważam, że nasz naród powinien zobowiązać się do tego, iż zanim skończy się obecna dekada, osiągniemy cel, jakim jest lądowanie człowieka na Księżycu i jego bezpieczny powrót na Ziemię – powiedział w kwietniu 1961 roku prezydent USA John F. Kennedy. Powołał wówczas do życia legendarny program Apollo. Gdy w 2019 roku ówczesny administrator NASA Jim Bridenstine ogłaszał nowy program księżycowy, powiedział, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać. Artemis to największy program kosmiczny od czasu zakończenia budowy Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Rozbudowane przedsięwzięcie, którego celem jest nie tylko wysłanie na Księżyc pierwszej kobiety, ale przede wszystkim budowa stacji księżycowej. Program Artemis w wielu aspektach jawnie nawiązuje do programu Apollo. Czyli tego, który przyniósł nam pierwsze lądowanie na Księżycu. Program Artemis – założenia Jednak program Artemis ma być wielowątkowy i długi. Jego cele obejmują zdecydowanie więcej niż zatknięcie flagi i przywiezienie na Ziemię próbek księżycowego regolitu. Artemis ma przede wszystkim przenieść główny ciężar startów misji załogowych z Ziemi w miejsce o znacznie niższej, a więc łatwiejszej do pokonania grawitacji. I zamierza dokonać tego dzięki supernowoczesnej technologii. Przypomnijmy, że w 2022 roku minęło dokładnie pół wieku, odkąd Eugene Cernan, astronauta misji Apollo 17, pozostawił ostatnie ludzkie ślady na Księżycu. Gdy to robił, na rynku pojawił się pierwszy naukowy kalkulator ręczny. Pięćdziesiąt lat później każdy z nas nosi w kieszeni urządzenie o większej mocy obliczeniowej niż komputery, które wykorzystywano w programie Apollo. Zmieniło się wszystko. Od materiałów, jakie można wykorzystać do tworzenia nowoczesnych, lżejszych skafandrów kosmicznych. Przez nowoczesne technologie bazujące na algorytmach sztucznej inteligencji. Po możliwości telekomunikacyjne, takie jak internet i liczne satelity na orbicie Ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rakieta-sls-w-koncu-wystartowala-i-coz-to-bylo-za-widowisko-misja-artemis-1-leci-na-ksiezyc-fot-kevin-dietsch-getty-images-c143395.jpg" width="938" height="614" alt="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" title="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" /> Jeżeli wszystkie plany agencji skupionych wokół programu Artemis zostaną zrealizowane, to w ciągu dekady na Księżycu powinna znaleźć się stacja zamieszkana przez ludzi. Warto dodać, że mowa nie tylko o NASA, ale też o agencjach europejskiej, kanadyjskiej, japońskiej i wielu innych. Ale na tym nie koniec. Otwarcie mówi się o górnictwie kosmicznym. W tym o księżycowych kopalniach helu-3, który może być wykorzystywany w energetyce. Ten izotop helu ma stanowić bardzo wydajne paliwo dla reaktorów termojądrowych. Europejska Agencja Kosmiczna, która już od ponad dekady rozwija program Moon Village, myśli o drukowaniu habitatów z księżycowego regolitu. Jedno jest pewne – motto misji Artemis mówiące, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać, świetnie oddaje zamysły poszczególnych agencji. Rakieta SLS i kapsuła Orion Jak na razie jedyną sprawdzoną metodą ucieczki z Ziemi są potężne rakiety nośne. Program Apollo miał swojego Saturna V, najpotężniejszą rakietę w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu. Program Artemis ma rakietę SLS, czyli Space Launch System. Ta projektowana od 2011 roku ciężka rakieta nośna bazuje na technologiach sprawdzonych w programie wahadłowców. Tym razem również astronauci zasiądą w małym statku kosmicznym umieszczonym na szczycie potężnej rakiety. Tylko teraz statkiem tym ma być nowoczesny Orion zbudowany przez Lockheed Martin. To ta sama firma, która skonstruowała m.in. lądowniki marsjańskie Viking 1 i Viking 2. Moduł serwisowy Oriona to dzieło ESA i Airbusa. Sam statek jest nowoczesny, ma więcej miejsca dla astronautów i jest naszpikowany nowoczesną elektroniką. Gorzej miała się sprawa z SLS. Ciężka rakieta zaliczała kolejne opóźnienia i błędy. Co prawda w kosmicznym biznesie opóźnienia są czymś naturalnym. Natomiast o problemach mówi się, że lepiej gdy zdarzają się w trakcie testów niż podczas misji. Jednak wielu specjalistów zastanawiało się, czy SLS, która już w trakcie prac projektowych ponad dekadę temu nie wyróżniała się zbytnią innowacyjnością, podoła zadaniu. Po wielu kłopotach do startu rakiety SLS w ramach misji Artemis 1 doszło w listopadzie 2022 roku. W trakcie misji powstało m.in. niezwykłe zdjęcie Księżyca i Ziemi. W grudniu Orion misji Artemis 1 powrócił na Ziemię. Testy wypadły pomyślnie. Zgodnie z planem w 2024 roku SLS miała wynieść w podróż na Księżyc pierwszą od 1972 roku misję załogową. Liczne opóźnienia sprawiły, że ten harmonogram nie jest już aktualny. W kwietniu 2026 r. załogowa misja Artemis II obleciała Księżyc bez lądowania. Kolejna misja, Artemis III, będzie testować rozwiązania potrzebne do lądowania na Księżycu, ale na orbicie ziemskiej. Samo lądowanie jest zapowiadane na 2028 r. w ramach misji Artemis IV. Nie wiadomo jednak, czy Amerykanów nie wyprzedzą w tym Chińczycy. Stacja księżycowa Ale lądowanie na Księżycu to tylko mały krok dla programu Artemis. Głównym zadaniem ma być budowa stacji. Pierwotnie miała to być orbitalna Gateway, służąca do badań naukowych i jednocześnie będąca stacją początkową dla planowanych załogowych misji marsjańskich. Podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, Gateway miała składać się z kilku modułów i mogłaby być rozbudowywana. Jednak po zmianie władzy w USA projekt zarzucono. Prace wykonane przez zagranicznych partnerów NASA trafiły do kosza. NASA twierdziła, że do 2030 roku na Księżycu będą mieszkać ludzie. Teraz agencja spuściła z tonu, choć w planach nadal jest baza na powierzchni Księżyca zasilana energią jądrową. Ile będzie kosztować program Artemis? A co z firmami prywatnymi? Wielkim zwycięzcą przetargów związanych z programem Artemis jest Elon Musk i jego SpaceX. Po pierwsze, firma ta ma zadbać o logistykę i zaopatrzenie stacji. SpaceX dzięki rakietom Falcon Heavy ma wynieść w kierunku Księżyca moduł napędowy i logistyczny stacji. Natomiast rozwijany przez firmę Starship został wybrany na nowy lądownik misji Artemis. Pozostaje pytanie o koszt przedsięwzięcia. Dane NASA mówią o konieczności wydania 100 miliardów dolarów tylko do 2028 roku. I tutaj warto ponownie zacytować przemówienie prezydenta Kennedy’ego, którzy przekonywał, że: „Żadne przedsięwzięcie nie będzie równie imponujące i żadne nie wywrze większego wpływu na przyszłą eksplorację kosmosu; jednak żadne nie będzie również trudniejsze do realizacji ani bardziej kosztowne”.
Ryzyko jest nieuniknione. Ostatni, krytyczny test Artemis II odbędzie się dzisiejszej nocy
Po epickiej podróży na Księżyc i z powrotem dla czworga astronautów misji Artemis II nadszedł moment lądowania. Jest to jednocześnie najtrudniejszy moment całej misji. Statek kosmiczny będzie pędził przez atmosferę z prędkością niemal 40 tysięcy kilometrów na godzinę i rozgrzeje się do ponad 2500 stopni Celsjusza.
Oczy wszystkich miłośników kosmosu i technologii kosmicznych zwrócone są dzisiaj na kapsułę Orion, a konkretnie na jej osłonę termiczną. Czy powłoka ablacyjna Avcoat – kompozyt włókien krzemionkowych opracowany pierwotnie dla modułu dowodzenia programu Apollo – zabezpieczy odpowiednio czworo śmiałków wracających z podróży wokół Księżyca? 13 minut piekła Powrót z głębokiej przestrzeni kosmicznej to ogromne wyzwanie. Najtrudniejszy etap to 13-minutowe wejście w atmosferę z prędkością około 38 600 km/godz., podczas którego kapsuła nagrzewa się do około 2760°C. Statek kosmiczny musi też wejść w atmosferę pod odpowiednim kątem. Zbyt duży kąt może doprowadzić do odbicia się statku od atmosfery, zbyt mały – do spalenia się w atmosferze. Manewr musi być wykonany perfekcyjnie. Wszystkie przedmioty na pokładzie statku muszą być zabezpieczone, a sami astronauci muszą być ubrani w lekkie kombinezony ciśnieniowe, które chronią ich w razie utraty szczelności kabiny. Sam proces lądowania rozpoczyna się od oddzielenia kapsuły załogowej od modułu serwisowego i ustawienia jej we właściwej orientacji do wejścia w atmosferę. W trakcie tego etapu załoga doświadcza silnych przeciążeń i chwilowej utraty łączności z Ziemią. Gdy prędkość odpowiednio spadnie, otwierają się kolejno spadochrony stabilizujące i główne, które wyhamowują kapsułę przed wodowaniem. Tuż przed kontaktem z oceanem systemy automatyczne ustawiają kapsułę we właściwej pozycji. Po lądowaniu astronauci przeprowadzają szybkie sprawdzenie systemów i czekają na ekipę ratunkową. Harmonogram powrotu Oddzielenie modułu serwisowego Oriona zaplanowane jest na godz. 1:33 CEST. Najtrudniejszy moment rozpocznie się 20 minut później. Wówczas też zapadnie 6-minutowa cisza radiowa. O 2:03, gdy kapsuła będzie na wysokości 6,7 km, powinny rozłożyć się spadochrony stabilizujące. Minutę później, na wysokości 1,8 km – spadochrony główne. Trzy minuty później kapsuła wraz z astronautami powinna wylądować w wodach Oceanu Spokojnego, u wybrzeży Kalifornii. Chociaż wszystko wydaje się idealnie zaplanowane, a nad realizacją lądowania pracują najlepsi eksperci w branży, pozostaje jedna wywołująca obawy kwestia. Jest nią powłoka ablacyjna Oriona. Wróćmy na chwilę do 11 grudnia 2022 roku, gdy kapsuła Orion po wykonaniu testowego lotu bezzałogowego po raz pierwszy wodowała w Oceanie Spokojnym, kończąc tym samym misję Artemis I. Po odzyskaniu kapsuły inżynierowie zauważyli coś niepokojącego. Osłona termiczna nie topiła się tak, jak przewidywano. Osłona Avocat pokrywa dolną część kapsuły i jest zbudowana z bloków. Podczas wejścia w atmosferę powierzchnia powłoki czernieje i stopniowo się zwęgla, chroniąc statek i załogę. Eksperci NASA dostrzegli, że w osłonie brakowało niektórych elementów, pojawiły się również pęknięcia. Jak wyjaśnił w grudniu 2024 roku Amit Kshatriya z NASA, przypalenie osłony jest „normalnym zjawiskiem”, ale nie jest normalne, by duże kawałki materiału odpadały. – Nie miałoby to wpływu na bezpieczeństwo załogi, gdyby byli na pokładzie – zapewniał wówczas Kshatriya. Jak podkreślił, czujniki nie wykazały nieprawidłowego nagrzewania. Ekstremalny test Istnieje jednak rozbieżność między rzeczywistym działaniem osłony a oczekiwaniami NASA. Agencja przeprowadziła wielomiesięczne dochodzenie. Odtwarzano na Ziemi ekstremalne warunki, z jakimi musi poradzić sobie Orion. Badania prowadzono m.in. w Ames Arc Jet Complex i laboratoriach Wright-Patterson. Przeprowadzono też testy w tunelach aerodynamicznych i analizowano fragmenty odzyskanej osłony. W grudniu 2024 roku ogłoszono przyczynę: osłona była niewystarczająco porowata. Gazy uwięzione w jej warstwie rozkładu powodowały wzrost ciśnienia, co prowadziło do pęknięć i odpadania zwęglonego materiału. Bardziej porowate fragmenty nie wykazywały tego problemu. Duży wpływ miał także profil wejścia w atmosferę – tzw. „skip entry”. Polega on na częściowym odbiciu się statku od atmosfery, co pozwala wytracić prędkość i zwiększyć precyzję lądowania. W Artemis I manewr zadziałał znakomicie – Orion wylądował z dużą dokładnością. Artemis II również wykorzysta „skip entry”, ale w łagodniejszej formie („lofted entry”), co zmniejszy obciążenie cieplne. Dzięki temu Orion nie powinien doświadczać tak ekstremalnych temperatur jak wcześniej. O tym, czy wszystko się uda, przekonamy się już tej nocy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy jesteśmy gotowi na stałą bazę na Księżycu? Ukryte wyzwania i cena, jaką zapłaci ludzki organizm
Po raz pierwszy od zakończenia programu Apollo ludzkość przygotowuje się nie tylko do lądowania na Księżycu, ale do stałej obecności na jego powierzchni. Jeśli program Artemis pójdzie zgodnie z planem, ludzie na Srebrnym Globie spędzą miesiące, a ostatecznie lata. Jak naprawdę będzie wyglądać księżycowa codzienność i jak wpłynie na lunonautów? Odpowiedź jest równie ekscytująca, co brutalna.
Amerykański program Artemis ma na celu założenie stałej bazy w okolicach południowego bieguna Księżyca. 1 kwietnia 2026 roku, NASA rozpoczęła misję Artemis 2 – dziesięciodniowy lot załogowy, podczas którego czworo astronautów okrąża Księżyc. To kluczowy sprawdzian systemów podtrzymywania życia i osłon termicznych. Wizja NASA sięga jednak znacznie dalej. Agencja planuje zainwestować 20 miliardów dolarów w budowę stałej bazy na Księżycu. To poligon doświadczalny przed jeszcze ambitniejszym wyzwaniem: załogową wyprawą na Marsa. Życie na Księżycu. Wielki test dla organizmu Życie na Księżycu będzie ekstremalnym testem dla każdego układu w ludzkim ciele. Lunonauci będą narażeni na cały kalejdoskop fizycznych, chemicznych i psychologicznych stresorów, których nie spotkamy na Ziemi. Największe zagrożenia to: Niska grawitacja, stanowiąca zaledwie 1/6 ziemskiej. Drastycznie zmienia sposób, w jaki krew, tlen i inne płyny ustrojowe krążą w organizmie. Promieniowanie kosmiczne. W przeciwieństwie do astronautów na niskiej orbicie okołoziemskiej, na Księżycu ludzie znajdą się poza ochroną pola magnetycznego Ziemi. Może to prowadzić do subtelnych, ale kumulujących się uszkodzeń DNA, osłabienia odporności i zmian w mózgu oraz układzie sercowo-naczyniowym. Toksyczny pył. Drobinki księżycowego regolitu są ostre jak szkło i mogą uszkadzać płuca i dostawać się do sprzętu. Izolacja. Długotrwałe zamknięcie na małej przestrzeni plus zakłócony cykl dobowy to ogromne obciążenia dla psychiki. Aby zrozumieć te zagrożenia, nie wystarczy monitorować każdy organ osobno – trzeba dogłębnie analizować sieć powiązań między mózgiem, sercem, mięśniami i metabolizmem. W kosmosie nawet małe zaburzenie w jednym organie może wywołać reakcję łańcuchową w całym organizmie. Wiele zmian zachodzi powoli i podstępnie – astronauci mogą czuć się świetnie, podczas gdy negatywne skutki kumulują się i objawiają po wielu tygodniach a nawet miesiącach. Dlatego NASA planuje szeroko zakrojony monitoring zdrowia astronautów i nieustanną analizę jego wyników. Od sportu po wirówki, czyli jak zachować zdrowie na Księżycu Na szczęście ludzie mają niezwykłą zdolność do adaptacji, a nauka już teraz dostarcza nam wielu narzędzi do ochrony zdrowia astronautów. Większość księżycowych zagrożeń będzie można skutecznie zmniejszyć lub prawie wyeliminować. Najważniejszym fundamentem przetrwania i zdrowia na Księżycu, podobnie jak już teraz podczas lotów w kosmos, będą ćwiczenia fizyczne. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronauci ćwiczą dwie godziny dziennie. Na Księżycu przyrządy do ćwiczeń będą musiały być zaprojektowane od nowa, tak żeby uwzględnić panującą tam grawitację. Badacze testują także sztuczną grawitację – sesje na wirówkach mogłyby przypominać układom krążenia astronautów warunki ziemskie i grawitacyjne obciążenia. Równie ważna będzie spersonalizowana dieta. Dopasowana do fizjologii każdego lunonauty z osobna, pomoże chronić kości i wzmacniać odporność na promieniowanie. Jeden jadłospis dla wszystkich się nie sprawdzi – kluczowa będzie indywidualna obserwacja i szybkie reagowanie na niedobory i niekorzystne zmiany. Ochrona przed promieniowaniem będzie wieloaspektowa. Z gleby księżycowej prawdopodobnie da się wykonać osłony fizycznie chroniące bazę. Potrzebne będą też zaawansowane systemy wczesnego ostrzegania przed burzami słonecznymi. Dzięki urządzeniom ubieralnym i analizowaniu danych w czasie rzeczywistym będzie można błyskawicznie wykrywać wzrosty promieniowania. Życie na Księżycu będzie doświadczeniem zachwycającym, ale surowym i niebezpiecznym. Jeśli przetrwamy ten wielki test dla naszej biologii, będziemy mogli polecieć jeszcze dalej. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Najdalej w historii. Astronauci misji Artemis II zmapowali niewidoczną stronę Księżyca i pobili rekord Apollo 13
Czworo astronautów misji Artemis II okrążyło Księżyc i pobiło liczący 56 lat rekord. Od wczoraj to Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen są tymi, którzy oddalili się od Ziemi na największą odległość – 406 771 km.
„Dzień dobry Artemis II… tu Jim Lovell. Cieszcie się podróżą wokół Księżyca. Twórzcie historię” – te słowa obudziły czworo astronautów misji Artemis II w poniedziałek 6 kwietnia. Legendarny astronauta misji Gemini 7 i 12, a przede wszystkim Apollo 8 i Apollo 13, zmarł w ubiegłym roku. Jednak przed śmiercią nagrał wiadomość dla ludzi, którzy podążają jego śladami. Śladami Jima Lovella Cała misja Artemis II jest mocno związana z dokonaniami Lovella – astronauty, w którego w filmie „Apollo 13” wcielił się niezrównany Tom Hanks. Przede wszystkim Artemis II, tak jak Apollo 8, jest pionierskim załogowym lotem nowego programu poza orbitę Ziemi. Daje astronautom możliwość zobaczenia Księżyca, w tym jego niewidocznej z Ziemi strony, z bliska. Natomiast trajektoria swobodnego powrotu wokół Księżyca, bez wchodzenia na jego orbitę, to ta opracowana przez NASA, by uratować załogę Apollo 13, gdy doszło do eksplozji zbiornika z tlenem. Wczoraj, 6 kwietnia 2026, dokładnie o godzinie 19.56 CEST, czworo astronautów misji Artemis II znalazło się 406 771 km od naszej planety, bijąc tym samym ustanowiony 56 lat temu rekord Apollo 13. Załoga Jima Lovella znalazła się 400 171 km od Ziemi. Przypomnijmy, że średnia odległość między Księżycem a Ziemią wynosi 384 400 km. W hołdzie Carroll Wiseman Moment, w którym astronauci pobili ten rekord był przepełniony emocjami. – Rozpoczynaliśmy tę podróż jako jedna rodzina astronautów. Ale po drodze straciliśmy kogoś bardzo bliskiego. Nazywała się Carroll: była żoną Reida, matką Katie i Ellie – powiedział do centrum kontroli lotu specjalista misji Artemis II i jedyny Kanadyjczyk na pokładzie, Jeremy Hansen. Hansen odnosił się do żony dowódcy misji, Reida Wisemana, która zmarła na raka w 2020 roku. Członkowie załogi wspólnie poprosili o nazwanie jednego z kraterów, które zidentyfikowali na Księżycu, jej imieniem. Krater ten znajduje się na północny zachód od krateru Glushko, na tej samej szerokości geograficznej co krater Ohm. Hansen nazwał go „jasnym punktem” na widocznej z Ziemi stronie Księżyca. Członkowie misji zdecydowali się także nazwać inny krater imieniem swojego statku kosmicznego Orion – „Integrity”. Odpowiedź NASA była krótka: „Integrity i krater Carroll – odbieramy wyraźnie.” Z naukowego punktu widzenia ważnym momentem wczorajszego przelotu było coś zupełnie innego, a konkretnie możliwość zmapowania niewidocznej strony Księżyca. Przypomnijmy, że widzimy tylko jedną stronę Księżyca, ponieważ jego obrót jest zsynchronizowany z ruchem wokół Ziemi. Obserwacje niewidocznej strony Księżyca Przez około sześć godzin astronauci Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch oraz Jeremy Hansen szczegółowo opisywali kontroli lotu wszystko, co widzą, gdy ich statek kosmiczny przelatywał nad niewidoczną stroną Księżyca. Kampania obserwacyjna była transmitowana online. W trakcie tej części lotu naukowcy byli obecni w nowo utworzonym pomieszczeniu zwanym Science Evaluation Room, znajdującym się obok centrum kontroli misji. Tam mogą na bieżąco analizować przekazywane informacje oraz doradzać i kierować obserwacjami. Choć Księżyc został dokładnie zmapowany przez satelity, naukowcy wciąż mają wiele pytań dotyczących jego historii. Obserwacje astronautów mogą na nie odpowiedzieć, ponieważ ludzkie oko dostrzega subtelne różnice w kolorze i jasności niewychwytywalne przez kamery. W tych różnicach mogą kryć się odpowiedzi – a także nowe pytania – dotyczące ewolucji Księżyca. Podczas przelotu załoga przez około 40 minut nie miała łączności z centrum kontroli lotu, ponieważ Księżyc blokował sygnał radiowy. W tym czasie „Integrity” znalazł się najbliżej jego powierzchni – w odległości około 6545 km. Kosmiczne zaćmienie Słońca Pod koniec przelotu astronauci obserwowali także zaćmienie Słońca z kosmosu. Nawet z niewielkiej kamery na panelach słonecznych statku było ono spektakularnym i nieco niesamowitym widokiem dla obserwatorów na Ziemi. Na pokładzie efekt był jeszcze bardziej niezwykły – światło Ziemi oświetlało część nocnej strony Księżyca podczas zaćmienia. – Nie mam słów, by opisać to, co teraz widzimy za oknem – skomentował Wiseman. Podczas 53-minutowego zaćmienia załoga wypatrywała także pyłu unoszącego się nad powierzchnią Księżyca, podświetlonego przez wschodzącą Ziemię. Astronauci zgłosili również naukowcom, że zauważyli co najmniej cztery błyski – prawdopodobnie uderzenia meteorytów w ciemną powierzchnię Księżyca. Informacje te wzbudziły entuzjazm zgromadzonych naukowców. Zachować pokorę Administrator NASA, Jared Isaacman, poprosił załogę, aby opisała swoją podróż jednym słowem, na co Christina Koch odpowiedziała: „pokora”. – Nigdy nie bylibyśmy tutaj, gdyby nie tak wielu ludzi, którzy byli przed nami – począwszy od Neila Armstronga, Katherine Johnson, przywódców ruchu praw obywatelskich i wszystkich, którzy pracowali nad tym statkiem kosmicznym – podkreśliła. Artemis II leci już w kierunku Ziemi. W nocy z piątku na sobotę ma odbyć się najbardziej niebezpieczny moment misji, czyli wejście w ziemską atmosferę. Przypomnijmy, że statek Orion, którym podróżują astronauci, podczas dziewiczego lotu miał pewne problemy z osłoną ablacyjną. Trzymajmy kciuki, by tym razem zadziałała idealnie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czworonożny zwiadowca na Marsie. Nadciąga rewolucja w tempie badań kosmicznych
Wygląda jak pies, ale to kosmiczny geolog przyszłości. Czworonożny robot sam wybiera cele i bada minerały, nie czekając na komendy z Ziemi. To przełom, który pozwoli nam szybciej znaleźć surowce na Księżycu i ślady życia na Czerwonej Planecie. Poznajcie robota ANYmal.
Obecne misje na powierzchniach planet i księżyców cechuje wielka ostrożność. Główną winowajcą jest dystans – sygnał radiowy z Marsa potrzebuje od 4 do 22 minut, aby dotrzeć na Ziemię, co wymusza na naukowcach planowanie każdej operacji z dużym wyprzedzeniem. Tradycyjne łaziki poruszają się w trudnym terenie bardzo powoli. W efekcie w ciągu jednego dnia są one w stanie pokonać zaledwie kilkaset metrów, co drastycznie ogranicza obszar, jaki można poddać analizie geologicznej. Takie podejście sprawia, że zbieranie różnorodnych danych naukowych jest procesem żmudnym i czasochłonnym. Półautonomia: robot, który wie, co robić Rozwiązaniem tego problemu, zaproponowanym przez zespół dr Gabrieli Ligezy z Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), jest przejście na strategię półautonomiczną. Zamiast polegać na ciągłym sterowaniu przez człowieka przy każdym badanym obiekcie, nowy system pozwala robotowi na samodzielne zbliżanie się do wybranych celów i wykonywanie pomiarów sekwencyjnie. Człowiek nadal ma wyznaczać ogólne cele. Ta zmiana filozofii pozwala na badanie wielu obiektów jeden po drugim bez konieczności czekania na instrukcje z bazy przy każdym krok. Jest to kluczowe dla przyspieszenia poszukiwania zasobów naturalnych oraz śladów życia na innych planetach. ANYmal w marsjańskim laboratorium Aby przetestować tę koncepcję, naukowcy wykorzystali czworonożnego robota ANYmal, który przypomina mechanicznego psa. Został on wyposażony w ramię robotyczne przenoszące dwa kluczowe instrumenty: mikroskop MICRO oraz przenośny spektrometr ramanowski. Testy przeprowadzono w obiekcie badawczym „Marslabor” na Uniwersytecie w Bazylei, który wiernie odwzorowuje warunki panujące na innych planetach – od specyficznego oświetlenia, po obecność regolitu (pyłu planetarnego) i skał analogicznych do tych pozaziemskich. Wnioski z testów opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Frontiers in Space Technologies”. Robot pomyślnie zidentyfikował szereg minerałów, takich jak gips, węglany, bazalty, a także dunit i anortozyt. Te dwa ostatnie są szczególnie istotne, ponieważ występują na Księżycu i mogą wskazywać na obecność cennych zasobów niezbędnych dla przyszłych kolonizatorów. Błyskawiczne wyniki i nowa era odkryć Wyniki eksperymentu okazały się spektakularne i dowiodły, że nowa strategia jest bardzo wydajna. Misje półautonomiczne, w których robot samodzielnie realizował serię pomiarów, trwały zaledwie od 12 do 23 minut. Dla porównania, wykonanie tych samych zadań pod ścisłym kierownictwem człowieka zajęło aż 41 minut. Co więcej, mimo szybszego tempa od standardowych łazików robot wykazał się niemal stuprocentową skutecznością w rozpoznawaniu typów skał. Taki model działania pozwali naukowcom na szybkie eksplorowanie dużych obszarów i typowanie najciekawszych próbek do dalszych, bardziej szczegółowych badań. Robopies w kosmosie? Dokładny termin zastosowania nowego robota nie jest jeszcze znany, ale eksperci pokładają w takich i podobnych rozwiązaniach spore nadzieje. Mają być to kluczowe narzędzia dla przyszłych misji kosmicznych, które mają na celu szybsze i efektywniejsze badanie powierzchni innych ciał niebieskich. Źródło: Frontiers in Space Technologies Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Artemis II już w kosmosie: po 50 latach ludzie lecą ku Księżycowi i pobiją rekord
Artemis II wystartowała w nocy z 1 na 2 kwietnia 2026 r. Kapsuła Orion z czteroosobową załogą wykona 10-dniową pętlę wokół Księżyca. Misja ma przetestować systemy statku w głębokiej przestrzeni i zabrać ludzi na najdalszą dotąd odległość od Ziemi.
Artemis II to pierwsza od 1972 roku załogowa wyprawa w kierunku Księżyca. Rakieta Space Launch System (SLS) wyniosła kapsułę Orion z czwórką astronautów: dowódcą Reidem Wisemanem, pilotem Victorem Gloverem oraz specjalistami misji Christiną Koch i Jeremym Hansenem z Kanadyjskiej Agencji Kosmicznej. Plan zakłada około 10 dni lotu: przelot w stronę Księżyca, manewr za jego niewidoczną z Ziemi stroną i powrót. Już sam profil misji ma ciężar historyczny: ludzie opuszczają niską orbitę okołoziemską po raz pierwszy od ery Apollo. Dla załogi to również symboliczny krok w stronę bardziej otwartej, różnorodnej eksploracji. Glover jest pierwszą osobą o innym niż biały kolorze skóry, Koch pierwszą kobietą, a Hansen pierwszym nie-Amerykaninem, którzy polecą poza niską orbitę. 24 godziny nerwów i testów, zanim Orion ruszy w głęboką przestrzeń Pierwsza doba lotu nie jest „przerwą po starcie”, lecz intensywnym sprawdzianem. Orion ma pozostawać na orbicie Ziemi przez około 23,5–24 godziny, aby załoga i kontrola lotu mogli potwierdzić działanie kluczowych systemów. Stawką jest pewność, że statek poradzi sobie tam, gdzie kończy się parasol ziemskiego pola magnetycznego. W tym czasie przewidziano również wymagające zadania pilotażowe: podejścia i ćwiczenia manewrów w pobliżu elementu znajdującego się na orbicie, w tym testy związane z dokowaniem. To nie tylko demonstracja sprawności astronautów, ale też praktyczne przygotowanie do przyszłych misji, w których automatyka ma odgrywać dużą rolę — a człowiek musi umieć przejąć kontrolę, gdy pojawi się ryzyko błędu. Po zakończeniu kontroli Orion ma wykonać manewr, który wyprowadzi go na trajektorię w stronę Księżyca. Sam przelot potrwa około trzech dni, a załoga będzie równolegle oceniać pracę systemów podtrzymywania życia, nawigacji i łączności w warunkach narastających opóźnień komunikacyjnych. Rekord odległości i widoki z „drugiej strony”, których nie dało się zobaczyć wcześniej Najbardziej medialnym parametrem Artemis II jest dystans. Misja ma zabrać ludzi dalej od Ziemi niż kiedykolwiek wcześniej, bijąc rekord ustanowiony podczas lotu Apollo 13 w 1970 roku. W planach pojawiają się wartości rzędu ponad 400 tysięcy kilometrów; wskazywane maksimum to około 406 841 km. To jednak nie jest rekord dla samej statystyki. Trajektoria przelotu „za” Księżycem ma dać załodze możliwość obserwacji obszarów i układów światła, których astronauci programu Apollo nie widzieli w taki sposób. W praktyce oznacza to spojrzenie na znajomy glob z perspektywy, która wciąż pozostaje rzadkim przywilejem — i jednocześnie test, jak człowiek funkcjonuje w ciasnej kapsule, z dala od szybkiego wsparcia z Ziemi. Orion dotrze na Ziemię po trzech dniach drogi powrotnej. Całość misji ma potrwać około 10 dni. Program pod presją czasu, pieniędzy i geopolityki Artemis II jest następnym krokiem po bezzałogowej Artemis I z 2022 roku i kluczowym sprawdzianem dla zestawu SLS–Orion w locie załogowym. Misja odbywa się również w cieniu dyskusji o kosztach i priorytetach: na rozwój systemów używanych w Artemis II NASA wydała ponad 50 mld dolarów, a w 2021 roku szacowała koszt pojedynczego startu SLS i Oriona na 4,1 mld dolarów. Jednocześnie sondaż z 2023 roku pokazał, że 12% dorosłych w USA uznaje wysłanie ludzi do eksploracji Księżyca za najwyższy priorytet agencji. Na tempo wpływają też opóźnienia techniczne — przed startem wskazywano m.in. problemy związane z wyciekiem ciekłego wodoru oraz kłopoty z przepływem helu. Mimo tego Artemis II ma dziś być demonstracją czegoś prostego, ale nieoczywistego: że potrafimy wysłać ludzi w głęboką przestrzeń i bezpiecznie sprowadzić ich do domu. W tle pozostaje także rywalizacja o przyszłość obecności człowieka poza Ziemią. W planach Chin pojawia się lądowanie ludzi na Księżycu do 2030 roku, a dotychczasowe sukcesy robotycznych misji pokazują, że stawka tej dekady nie jest wyłącznie symboliczna. Artemis II nie ląduje, ale ma sprawić, że kolejne kroki staną się realne — z precyzyjnymi procedurami, sprawdzonym sprzętem i doświadczeniem załogi wyniesionym dalej, niż dotąd podróżowała ludzkość. Źródło: National Geographic
Różowy Księżyc rozświetli niebo nad Polską. Ta pełnia ma wyjątkowe znaczenie
W nocy z 1 na 2 kwietnia warto spojrzeć w niebo, ponieważ czeka nas pełnia Księżyca, znana jako Różowy Księżyc. To pierwsza wiosenna pełnia 2026 roku, która ma szczególne znaczenie nie tylko dla miłośników astronomii, ale także dla kalendarza liturgicznego. To właśnie na jej podstawie wyznacza się datę Wielkanocy.
Kwietniowa pełnia Księżyca od lat przyciąga uwagę nie tylko miłośników astronomii, ale także osób zainteresowanych rytmem natury i symboliką związaną z cyklem roku. To moment, który wyznacza ważne zmiany w przyrodzie i stanowi punkt odniesienia dla wielu tradycji oraz kalendarzy. Choć zjawisko to jest dobrze znane, wciąż budzi ciekawość – zarówno ze względu na swoją nazwę, jak i znaczenie, jakie przypisywano mu na przestrzeni wieków. Różowy Księżyc – skąd nazwa i jakie ma znaczenie? Kwietniowa pełnia Księżyca, nazywana Różowym Księżycem, od wieków funkcjonuje w tradycjach różnych kultur jako symbol przełomu między zimą a wiosną. Wbrew intuicji nazwa ta nie odnosi się do koloru samego zjawiska, lecz do przyrody – a konkretnie do kwitnących w tym okresie dzikich floksów, które pokrywały rozległe tereny Ameryki Północnej. To właśnie rdzenne społeczności tego regionu, obserwując cykle natury i dostosowując do nich codzienne życie, nadawały kolejnym pełniom nazwy odzwierciedlające zmiany zachodzące w ich otoczeniu. W zależności od plemienia i regionu funkcjonowały różne określenia – wśród nich pojawiały się m.in. nazwy związane z kwitnieniem roślin, aktywnością zwierząt czy zmianami pogody, takie jak „księżyc kwiatów”, „księżyc żaby” czy „księżyc wiatru”. W innych przekazach spotykane są również nazwy odnoszące się do cyklu życia i rolnictwa, jak Księżyc Pączkowania, Księżyc Jajka czy Pełnia Kiełkującej Trawy. Z biegiem czasu nazewnictwo to przeniknęło do kultury europejskiej i zaczęło funkcjonować równolegle z określeniami wywodzącymi się z kalendarza chrześcijańskiego. W tym kontekście kwietniowa pełnia zyskała szczególne znaczenie jako tzw. pełnia paschalna, na podstawie której wyznacza się datę Wielkanocy. Święto to przypada bowiem w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, co sprawia, że zjawisko to odgrywa istotną rolę nie tylko w obserwacji przyrody, ale także w organizacji życia religijnego. W niektórych latach moment ten staje się kluczowy dla całego kalendarza świąt ruchomych. Oprócz aspektu kulturowego i religijnego Różowy Księżyc bywa także interpretowany symbolicznie – jako moment odnowy, wzrostu i nowego początku. W wielu tradycjach uznawano go za czas sprzyjający refleksji, porządkowaniu spraw oraz wyznaczaniu nowych celów, co naturalnie łączyło się z budzącą się do życia przyrodą. Choć dziś jego nazwa może brzmieć jedynie poetycko, w rzeczywistości stanowi ona ślad dawnych sposobów postrzegania świata, w których rytm życia człowieka pozostawał ściśle powiązany z cyklami natury i zmieniającymi się porami roku. Kiedy i jak najlepiej obserwować Różowy Księżyc 2026 w Polsce? Kulminacyjny moment kwietniowej pełni Księżyca w Polsce przypadnie w nocy z 1 na 2 kwietnia, dokładnie o godzinie 4:12, kiedy nasz naturalny satelita znajdzie się po przeciwnej stronie Ziemi względem Słońca. Choć to właśnie wtedy osiągnie pełnię w sensie astronomicznym, w praktyce najlepsze warunki do obserwacji pojawią się już wieczorem poprzedniego dnia. 1 kwietnia około godziny 18:47 Księżyc zacznie wschodzić nad horyzontem, co stanowi jeden z najbardziej efektownych momentów całego zjawiska. Tuż po wschodzie, obserwowany nisko nad linią horyzontu, Księżyc może wydawać się większy niż zwykle – to efekt tzw. złudzenia księżycowego, które sprawia, że porównujemy jego rozmiar z obiektami na Ziemi, takimi jak budynki czy drzewa. Dodatkowo światło przechodzące przez grubszą warstwę atmosfery może nadać mu cieplejszy, lekko złocisty lub pomarańczowy odcień. Aby w pełni docenić to zjawisko, najlepiej wybrać miejsce oddalone od miejskich świateł – otwartą przestrzeń z widokiem na wschodni lub południowo-wschodni horyzont. Choć pełnia będzie widoczna także w miastach, ograniczenie zanieczyszczenia światłem znacząco poprawia komfort obserwacji i pozwala dostrzec więcej szczegółów na powierzchni Księżyca. Źródła: CNN, Discover Magazine, Interia Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Poznaj czterech astronautów, którzy wyruszą w podróż dookoła Księżyca. To pierwsza taka misja od dekad
Po ponad 50 latach od ostatniego kroku człowieka na Srebrnym Globie, ludzkość wraca w stronę Księżyca. Tym razem nie jest to jednak wyścig dwóch mocarstw, lecz precyzyjnie zaplanowana, międzynarodowa wyprawa, która ma przetrzeć szlaki dla stałej bazy księżycowej. Poznaj czterech astronautów, którzy w ramach misji Artemis II staną się nowymi twarzami eksploracji kosmosu.
To nie jest zwykły lot testowy – to pierwsza załogowa misja księżycowa od czasów programu Apollo. Czteroosobowa załoga spędzi około 10 dni w przestrzeni kosmicznej, testując granice wytrzymałości statku Orion wynoszonego przez ogromną (mierzącą ponad 100 metrów) rakietę SLS. Celem jest wykrycie problemów, które mogłyby umknąć podczas lotów bezzałogowych. W tej misji priorytetem jest bezpieczeństwo i procedury, a nie brawura. Załoga jest rekordowa pod względem różnorodności: po raz pierwszy w stronę Księżyca poleci kobieta, osoba czarnoskóra oraz obywatel innego kraju niż Stanów Zjednoczonych. Zmierzą się z etosem legend Neila Armstronga czy Buzza Aldrina. Reid Wiseman. Dowódca z żelaza Dowódcą wyprawy został Reid Wiseman, weteran NASA i komandor Marynarki Wojennej USA. Wiseman wnosi do misji ogromne doświadczenie – w 2014 roku spędził 165 dni na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a później kierował Biurem Astronautów NASA. Choć kosmos to jego pasja, twardo stąpa po ziemi. Jako samotny ojciec dwóch nastoletnich córek (żona zmarła w 2020 r.) otwarcie mówi o ryzyku zawodowym. – Powiedziałem dzieciom: tu jest testament, wiecie, co robić – przyznaje, podkreślając, że świadomość zagrożenia to nieodłączny element życia astronauty. Victor Glover. Pilot nowej generacji Stery statku Orion przejmie 49-letni Victor Glover. To postać symboliczna – Glover zostanie pierwszą osobą czarnoskórą, która poleci w kierunku Księżyca. Jako doświadczony pilot Marynarki Wojennej, doskonale wie, jak radzić sobie w ekstremalnych warunkach. Jego wybór to sygnał, że NASA stawia na najlepszych ekspertów, niezależnie od pochodzenia, budując nowy etos kosmicznej współpracy. Ma już za sobą kilka rekordów: w 2020 roku został pierwszym Afroamerykaninem, który wziął udział w długoterminowej misji na ISS. W przeszłości chciał zostać policjantem, tak jak jego ojciec, ale oglądanie wahadłowców w telewizji zmieniło jego punkt widzenia. – Naprawdę chciałbym poprowadzić jeden z nich – pomyślał jako chłopiec. Christina Koch. Inżynierka od zadań specjalnych Christina Koch to żywa legenda NASA. Jest rekordzistką świata w kategorii najdłuższego lotu kosmicznego kobiety (328 dni) i uczestniczką pierwszego wyłącznie kobiecego spaceru w kosmosie. Z wykształcenia inżynierka i była badaczka Antarktydy, w misji Artemis II pełni rolę specjalistki. – Zawsze mówię ludziom: róbcie to, co was przeraża. A to znaczy, że muszę postępować zgodnie z własnymi radami – śmieje się astronautka. Wybór Koch na pierwszą kobietę w misji księżycowej to naturalna konsekwencja jej niezwykłych dokonań technicznych i wytrzymałościowych. Jeremy Hansen: Międzynarodowy głos misji Skład załogi dopełnia 50-letni Kanadyjczyk, Jeremy Hansen. Jego obecność to dowód na to, że powrót na Księżyc to projekt globalny, a nie tylko amerykański. Hansen, emerytowany pilot myśliwców Królewskich Kanadyjskich Sił Powietrznych, od 2009 roku współpracuje z NASA, m.in. jako łącznik między Ziemią a ISS. Chociaż jest jedynym członkiem załogi, który nie był jeszcze w kosmosie, jego doświadczenie operacyjne i lata treningów czynią go filarem tej historycznej ekspedycji. Dzięki niej ojciec trójki dzieci spełni marzenie swojego życia. Astronauci mają być gotowi do startu już 1 kwietnia 2026 roku. Wówczas otwiera się kilkudniowe okno startowe. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Planetoida „zabójca miast” o włos minie Księżyc. Teleskop Jamesa Webba bacznie ją obserwuje
Gdy w 2024 roku naukowcy obliczyli trajektorię nowoodkrytej planetoidy 2024 YR4, wstrzymali oddech. Szansa na to, że „zabójca miast” uderzy w Księżyc wynosiła 4,3%, a w Ziemię 3,1% – był to absolutny astronomiczny rekord. Planetoida tej wielkości mogłaby zniszczyć całe miasta, zyskała więc miano jednego z najgroźniejszych obiektów bliskich Ziemi.
Zainteresowanie mającą ok. 60 metrów średnicy planetoidą 2024 YR4 – której nadano wiele mówiący przydomek „Zabójca miast” – wzrosło po odkryciu jej realnego ryzyka kolizji z Ziemią lub Księżycem w 2032 roku. Najnowsze obserwacje prowadzone przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba pozwoliły jednak naukowcom z NASA wykluczyć możliwość astronomicznej katastrofy. Jednak może odbyć się to na kosmiczne „żyletki”. Kosmiczny wyścig z czasem i technologią Chociaż ryzyko kolizji z Ziemią zostało zdementowane już jakiś czas temu, to ciągle niepewne były losy naszego satelity. Gdyby rzeczywiście doszło do zderzenia, wybuch na Księżycu mógłby być widoczny z Ziemi gołym okiem, a w przestrzeń kosmiczną zostałoby wyrzucone nawet 100 milionów kilogramów materiału. Przez wiele miesięcy orbita 2024 YR4 była niepewna – aż do lutego 2026 roku. Wtedy do akcji wkroczył Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Choć planetoida była praktycznie niewidoczna z Ziemi i dla innych obserwatoriów, Webb dzięki swoim instrumentom podczerwonym uchwycił ją na granicy możliwości technologii. I trochę nas uspokoił. Naukowcy mogą odetchnąć – 2024 YR4 minie Księżyc Obserwacje potwierdzone w marcu 2026 roku przez NASA i ESA ostatecznie wykluczyły możliwość uderzenia planetoidy. Teleskop Webba wykazał, że przeleci ona obok Księżyca w odległości 21 200 kilometrów – bliżej, niż krążą niektóre sztuczne satelity Ziemi. To odsunęło ryzyko katastrofy: szansa na zderzenie spadła z 4,3% do zera, a Ziemia pozostaje poza zasięgiem zagrożenia na setki tysięcy kilometrów. Jak Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba zdołał to zaobserwować? JWST to nie tylko „najpotężniejsze oko ludzkości” w kosmosie, ale też najbardziej precyzyjne narzędzie do przewidywania trajektorii kosmicznych pocisków. Obserwacje 2024 YR4 to jeden z najtrudniejszych eksperymentów w historii astronomii – naukowcy musieli wytropić niemal niewidzialny obiekt i przewidzieć jego położenie z dokładnością do tysięcy kilometrów na siedem lat do przodu. Dzięki technologii projektu NASA, ESA i CSA umieszczonego 1,5 mln kilometrów od Ziemi (bo tym właśnie jest Teleskop Webba) udało się rozwiać globalne obawy i przetestować realne scenariusze ochrony planetarnej. Czy na pewno nie ma zagrożenia? 2024 YR4 zostaje pod lupą. W 2028 roku JWST ponownie przyjrzy się jej trajektorii, a doświadczenia zdobyte podczas tych obserwacji będą fundamentem metod monitorowania zagrożeń kosmicznych. Dziś wiemy, że skuteczna ochrona Ziemi wymaga ścisłej współpracy naukowców i rozwoju narzędzi takich jak JWST – bez nich żyjemy w niepewności. Teraz jednak zarówno Księżyc, jak i Ziemia są bezpieczne. Nauka pokonała strach. Źródło: NASA, LiveScience, ESA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Tak wyglądał krwawy księżyc. Miliardy ludzi obserwowały zaćmienie
Pojawiły się pierwsze zdjęcia całkowitego zaćmienia Księżyca, tzw. Krwawego Księżyca. Późną nocą 3 marca mogli obserwować je mieszkańcy Ameryki Północnej, Australii i Wschodniej Azji. To wyjątkowy spektakl, którego w Europie możemy zazdrościć.
Nawet 3 mld ludzi na całym świecie miało 3 marca 2026 roku okazję zobaczyć przynajmniej część zaćmienia Księżyca. Nie było widoczne w Polsce, ale świat obiegły fascynujące zdjęcia z tego wyjątkowego, „krwawego” wydarzenia. Zaćmienie 3 marca 2026 – krwawy księżyc widoczny na pięciu kontynentach Kulminacyjna faza zaćmienia trwała około godziny, ale całe spektakularne zjawisko trwało aż 5 godzin i 39 minut, więc wiele osób miało wystarczająco dużo czasu na obserwację. Pomogło to, że zjawisko można było podziwiać na wielu kontynentach: cieszyli się nim zarówno mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, jak i Meksyku, Australii, Azji Wschodniej, Nowej Zelandii, Filipin, Indii czy Chin. Według wstępnych szacunków było to jedno z najliczniej obserwowanych zjawisk astronomicznych ostatnich lat. Dlaczego księżyc jest „krwawy”? Podczas całkowitego zaćmienia Księżyca jego tarcza przybiera czerwonawą barwę – stąd jego przydomek „krwawy”. Efekt ten spowodowany jest zjawiskiem „rozpraszania Rayleigha”. Krótsze fale światła słonecznego – niebieskie – są rozpraszane w ziemskiej atmosferze (a podczas zaćmienia Księżyca Ziemia znajduje się idealnie pomiędzy nim a Słońcem), natomiast te dłuższe – czerwone – docierają do Księżyca. Dlatego właśnie Księżyc staje się „krwawy”. To samo zjawisko odpowiada za czerwony kolor nieba podczas zachodu i wschodu Słońca. Warto pamiętać, że to jedynie efekt optyczny, a nie astronomiczny. Księżyc tak naprawdę nie zmienia swojej barwy. Gdzie najlepiej było widać krwawy Księżyc? Najlepsze warunki do obserwacji miały osoby mieszkające w strefach czasowych CST (w Chinach) i PST (na zachodnim wybrzeżu Ameryki), a mieszkańcy wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych mogli zaobserwować moment przybierania czerwonawej barwy tuż przed zachodem. Z kolei mieszkańcy Meksyku, Australii, Nowej Zelandii czy Filipin podziwiali pełnię zjawiska niemal przez całą noc. W Chinach krwawy księżyc zbiegł się z obchodami Festiwalu Lampionów, czyli święta kończącego obchody Chińskiego Nowego Roku, co nadało wydarzeniu szczególne znaczenie kulturowe. Intensywność koloru krwawego księżyca zależy od czystości atmosfery, wysokości Księżyca nad horyzontem oraz zanieczyszczeń powietrza. W regionach, gdzie powietrze jest wyjątkowo czyste, krwawy księżyc może być jaśniejszy, z kolei większa ilość pyłów i zanieczyszczeń nadaje mu ciemniejszy, wręcz brunatny odcień. Jak potwierdzają obserwacje, w 2026 roku mieszkańcy południowej Azji mogli oglądać bardziej intensywnie czerwony księżyc niż ci z Ameryki Północnej. Globalna społeczność obserwatorów Zaćmienie Księżyca 2026 roku pokazało, jak astronomia może łączyć ludzi na całym świecie. Szacuje się, że nawet 3 miliardy osób obserwowały zaćmienie – czy to bezpośrednio, czy za pośrednictwem transmisji internetowych i relacji w mediach społecznościowych. Wspólne obserwacje organizowano w planetariach, szkołach oraz parkach narodowych, a liczne konkursy fotograficzne i sesje Q&A z naukowcami popularyzowały wiedzę astronomiczną w szerokich kręgach społecznych. Kiedy kolejne zaćmienie Księżyca? Chociaż tym razem nie było nam dane obejrzeć zaćmienia na własne oczy, to na kolejne nie będziemy musieli długo czekać – raptem kilka lat. Najbliższe będziemy mogli obserwować z terytorium Polski już 31 grudnia 2028 roku. W Stanach Zjednoczonych kolejne całkowite zaćmienie Księżyca będzie widoczne dopiero w czerwcu 2029 roku. To całkiem niedługo, szczególnie w kontekście, że najbliższe całkowite zaćmienie Słońca w Polsce czeka nas dopiero w 2135 roku... Ale nic straconego, bo w 2026 roku zaćmienie Słońca będzie widoczne w Hiszpanii. Najlepsze miejsca do obserwacji są już jednak dawno zarezerwowane. Źródła: LiveScience, NASA, urania.edu.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego księżyc na horyzoncie wydaje się większy niż w zenicie? Zagadkę wyjaśnia iluzja, jaką podsuwa nam mózg
Gdy księżyc w pełni wyłania się zza horyzontu, wydaje się ogromny. To ciekawe zjawisko – w tej pozycji nasz satelita jest przecież najbardziej od nas oddalony, więc powinien zdawać się nieco mniejszy, niż gdy w zenicie rozświetla nocne niebo. Jego rozmiar to zagadka, która frapowała już starożytnych.
Czy księżyc na horyzoncie naprawdę jest większy, czy to tylko figiel naszego umysłu? Prawdziwe przyczyny iluzji księżyca poznaliśmy dopiero niedawno dzięki postępom w nauce i psychologii percepcji. Dlaczego rośnie i się kurczy, skoro wiemy przecież, że tak naprawdę nie zmienia swojego rozmiaru? Czy księżyc naprawdę jest większy na horyzoncie? Iluzja księżyca to znany fenomen, w którym nasz satelita zdaje się być większy, gdy wisi nisko nad horyzontem. Chociaż odległość między Ziemią a Księżycem w trakcie nocy praktycznie się nie zmienia, to wielu obserwatorów zauważa, że księżyc zmniejsza swoją wielkość, gdy góruje wysoko na niebie. Zdjęcia wykonane w tych dwóch pozycjach pokazują jednak, że rzeczywisty rozmiar kątowy księżyca się nie zmienia. To potwierdza, że mamy do czynienia z czystą iluzją optyczną. Najwcześniejsze próby wyjaśnienia tego zjawiska sięgają czasów Arystotelesa, który zakładał, że powiększenie wynika z efektów atmosferycznych: takich jak refrakcja czy powiększenie przez mgłę. Jednak współczesne badania i zdjęcia wykazały, że refrakcja raczej spłaszcza niż powiększa obraz księżyca, a iluzja jest generowana głównie przez nasz mózg, nie zjawiska fizyczne zachodzące w atmosferze. Mózg kontra rzeczywistość Podstawą rozumienia iluzji księżyca jest mechanizm percepcji wielkości. Nasz mózg nie odbiera rozmiaru obiektów jedynie na podstawie ich obrazu na siatkówce, ale także na podstawie kontekstu, w jakim dany obiekt się znajduje. Gdy księżyc jest blisko horyzontu, widzimy go na tle elementów krajobrazu – drzew, budynków czy gór. Jak pisze prof. Bart Borhuis w swojej pracy naukowej poświęconej temu zagadnieniu, te obiekty działają jako punkty odniesienia. Księżyc wydaje się przez to większy niż wtedy, gdy obserwujemy go wysoko na pustym niebie. Jednym z najbardziej znanych eksperymentów psychofizycznych potwierdzających ten efekt jest iluzja Ponzo. W tej iluzji dwie poziome linie o identycznej długości umieszczone na tle zbieżnych linii wyglądają na różnej długości – linia na górze wydaje się dłuższa, ponieważ kontekst sugeruje, że jest dalej. Podobnie mózg interpretuje księżyc na horyzoncie jako bardziej oddalony i – przez zastosowanie prawa Emmerta – widzi go jako większy. Prawo Emmerta to prawo psychofizyczne, zgodnie z którym wielkość postrzeganego obrazu zależy nie tylko od rozmiaru obrazu na siatkówce, ale również od ocenianej odległości. Domowe doświadczenie z iluzją księżyca – jak przekonać się o złudzeniu? W warunkach domowych można przeprowadzić proste doświadczenie, które potwierdza tę iluzję. Eksperyment polega na patrzeniu na jasny obiekt (np. żarówkę), a następnie na ścianę w różnej odległości. Powidok będzie tej samej wielkości na siatkówce, ale zależnie od dystansu od ściany będzie wydawać się większy lub mniejszy. Podobnie, patrząc na księżyc tuż po wschodzie lub zachodzie, można zrobić zdjęcie i porównać je z księżycem w zenicie – zdjęcia pokażą, że rozmiar jest taki sam, chociaż subiektywnie na horyzoncie oceniamy go jako większy. Księżyc nie zmienia więc swojego rozmiaru – to tylko nasz umysł płata nam wizualnego figla. To dowód, że nie zawsze powinniśmy ufać naszym zmysłom: szczególnie, gdy próbujemy zbadać nimi rzeczy tak bardzo od nas odległe. Źródło: University of Louisville, Live Science, University of Wisconsin-Whitewater Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wilczy, Śnieżny, Truskawkowy – skąd się wzięły nazwy kolejnych pełni Księżyca
Pełnie Księżyca od wieków budziły fascynację ludzi – nie tylko jako zjawisko astronomiczne, lecz także jako element porządkujący czas, przyrodę i codzienne życie. Tradycyjne nazwy pełni, takie jak Wilczy Księżyc, Różowa Pełnia czy Niebieski Księżyc, nie są dziełem naukowców, lecz efektem obserwacji natury i doświadczeń dawnych społeczności. Skąd się wzięły te określenia, co naprawdę oznaczają i dlaczego do dziś funkcjonują w kulturze popularnej?
Spis treści: Pełnia jako zjawisko astronomiczne i kulturowe Skąd wzięły się nazwy pełni Księżyca? Wilczy, Śnieżny i Robaczy Księżyc – zimowy i wczesnowiosenny cykl pełni Wiosenne i letnie pełnie – cykl wzrostu i obfitości Pełnie jesienne – czas zbiorów i przygotowań Niebieski Księżyc – mit, który stał się definicją Czy nazwy pełni są uniwersalne? Pełnia dziś – między nauką a popkulturą Choć współczesna astronomia opisuje pełnię Księżyca jako konkretną fazę wynikającą z geometrycznego ustawienia Ziemi, Słońca i Księżyca, dla dawnych ludzi miała ona znacznie szersze znaczenie. Cykliczność pełni pozwalała przewidywać zmiany pór roku, planować prace rolnicze, polowania i rytuały, a także orientować się w upływie czasu. To właśnie z tej potrzeby narodziły się ludowe nazwy pełni, ściśle związane z warunkami pogodowymi, fazami wegetacji roślin i zachowaniem zwierząt. Pełnia jako zjawisko astronomiczne i kulturowe Pełnia Księżyca to jedna z najlepiej rozpoznawalnych faz naszego naturalnego satelity. Występuje wtedy, gdy Ziemia znajduje się pomiędzy Słońcem a Księżycem, a cała widoczna z naszej perspektywy tarcza Księżyca jest oświetlona. Z astronomicznego punktu widzenia jest to regularne i przewidywalne zjawisko, pojawiające się średnio co 29,53 dnia, czyli w rytmie tzw. miesiąca synodycznego. Jednak dla człowieka pełnia nigdy nie była wyłącznie zjawiskiem naukowym. Przez tysiąclecia cykl Księżyca wyznaczał rytm życia, wpływał na rolnictwo, polowania, rytuały religijne, a nawet na sposób mierzenia czasu. Właśnie z tej potrzeby orientacji w świecie przyrody narodziły się tradycyjne nazwy pełni Księżyca, które do dziś funkcjonują w kulturze popularnej. Skąd wzięły się nazwy pełni Księżyca? Nazwy przypisywane poszczególnym pełniom nie są oficjalnymi terminami astronomicznymi. Ich źródłem jest folklor, obserwacja przyrody oraz praktyczne potrzeby dawnych społeczności. Najbardziej rozpowszechniony zestaw nazw, znany dziś w Europie, wywodzi się głównie z tradycji rdzennych ludów Ameryki Północnej, a także z europejskich almanachów rolniczych, które przejęły i uporządkowały te określenia. Dla dawnych społeczności nazwa pełni była informacją, a nie poetycką metaforą. Wskazywała, co dzieje się w przyrodzie, jaki jest etap roku i jakie działania należy podjąć: zbierać plony, przygotować zapasy, rozpocząć polowania lub chronić się przed zimą. Warto podkreślić, że nie istniał jeden uniwersalny system nazw. To, co dziś uznajemy za „klasyczny” zestaw, jest w rzeczywistości zbiorem tradycji z konkretnych regionów świata, który z czasem został spopularyzowany globalnie. Wilczy, Śnieżny i Robaczy Księżyc – zimowy i wczesnowiosenny cykl pełni Wilczy Księżyc, przypadający zwykle na styczeń, swoją nazwę zawdzięcza zwiększonej aktywności wilków w środku zimy. W okresie niedoboru pożywienia drapieżniki częściej zbliżały się do ludzkich osad, co pozostawiło trwały ślad w ludowych nazwach i wierzeniach. Lutowa pełnia, znana jako Śnieżny Księżyc, odzwierciedlała najtrudniejszy moment zimy, kiedy opady śniegu były najobfitsze, a warunki życia najbardziej wymagające. W niektórych tradycjach funkcjonowała także jako Głodny Księżyc, co podkreślało realne zagrożenie brakiem żywności. Z kolei Robaczy Księżyc, pojawiający się w marcu, symbolizował początek odwilży. Rozmarzająca gleba odsłaniała dżdżownice, co było sygnałem, że zima ustępuje miejsca wiośnie, a przyroda zaczyna się odradzać. Wiosenne i letnie pełnie – cykl wzrostu i obfitości Wraz z nadejściem wiosny pojawia się Różowy Księżyc, którego nazwa nie odnosi się do koloru tarczy, lecz do kwitnących na różowo dzikich roślin. Był to symbol odradzającej się przyrody i początku intensywnego wzrostu. Kolejna pełnia, często nazywana Kwiatowym Księżycem, podkreślała szczyt wiosennego rozkwitu, gdy roślinność była już bujna, a dni stawały się coraz dłuższe. Następujący po niej Truskawkowy Księżyc wiązał się bezpośrednio z sezonem zbiorów owoców, zwłaszcza tych dojrzewających na przełomie wiosny i lata. Letnie pełnie często miały nazwy związane z dojrzałością natury, obfitością i stabilizacją warunków pogodowych. Był to czas intensywnej pracy, ale także względnego bezpieczeństwa żywnościowego. Pełnie jesienne – czas zbiorów i przygotowań Szczególne miejsce w kalendarzu zajmuje Księżyc Plonów, czyli pełnia przypadająca najbliżej równonocy jesiennej. Dzięki temu, że wschodził tuż po zachodzie Słońca przez kilka kolejnych dni, umożliwiał dłuższą pracę przy zbiorach bez użycia sztucznego światła. Jesienne pełnie, takie jak Kukurydziany Księżyc czy Jęczmienny Księżyc, były bezpośrednio związane z rolnictwem i magazynowaniem żywności. Ich nazwy miały charakter czysto użytkowy i stanowiły część kalendarza prac polowych. Późnojesienne i wczesnozimowe pełnie sygnalizowały z kolei koniec cyklu wegetacyjnego i konieczność przygotowania się na nadchodzącą zimę. Niebieski Księżyc – mit, który stał się definicją Jednym z najbardziej znanych pojęć związanych z pełnią jest Niebieski Księżyc. Wbrew obiegowym opiniom nie oznacza on zmiany koloru tarczy Księżyca. Współcześnie termin ten odnosi się najczęściej do drugiej pełni występującej w jednym miesiącu kalendarzowym. Co istotne, jest to definicja stosunkowo nowoczesna, która nie wywodzi się z dawnych wierzeń ludowych. Wcześniejsze znaczenie „niebieskiego księżyca” odnosiło się raczej do rzadkości zjawiska, co do dziś przetrwało w języku jako metafora czegoś niezwykłego lub mało prawdopodobnego. Czy nazwy pełni są uniwersalne? Choć dziś nazwy pełni Księżyca funkcjonują globalnie, nie są one wspólnym dziedzictwem całej ludzkości. Różne kultury – od Azji, przez Afrykę, po Amerykę Południową – posługiwały się odmiennymi systemami opisu cyklu księżycowego lub w ogóle nie nadawały nazw poszczególnym pełniom. Popularny dziś zestaw nazw to efekt uproszczenia i globalizacji kultury, który sprawił, że lokalne tradycje zostały przyjęte jako „uniwersalne”. W rzeczywistości jednak są one świadectwem konkretnego sposobu życia, ściśle związanego z klimatem umiarkowanym i cyklem rolniczym. Pełnia dziś – między nauką a popkulturą Współczesna astronomia traktuje pełnię jako jedną z faz orbitalnych Księżyca, pozbawioną znaczenia symbolicznego. Jednocześnie kultura popularna, media i astrologia wciąż przypisują jej emocjonalne, psychologiczne i symboliczne znaczenie. Choć badania naukowe nie potwierdzają wpływu pełni na ludzkie zachowanie, fascynacja Księżycem pozostaje niezmienna. Tradycyjne nazwy pełni pełnią dziś funkcję edukacyjną i kulturową, przypominając o tym, jak silnie człowiek był kiedyś związany z rytmem natury. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Życie, jakie znamy, nie powstałoby bez Księżyca i bez niego nie przetrwa. Oto scenariusze katastrofy
Gdyby planeta wielkości Marsa określana jako Theia nie uderzyła w Ziemię u zarania dziejów naszej planety, co było bezpośrednią przyczyną powstania Księżyca, Ziemia nie byłaby tak przyjazna życiu i kto wie, czy teraz w ogóle byśmy istnieli. Gdyby Księżyc nagle zniknął, naszą planetę ogarnąłby chaos, który w niezbyt długim czasie zniszczyłby cywilizację.
Spis treści: Szybka jak Ziemia bez Księżyca Pływy oceaniczne Ukraść Księżyc Czy można zniszczyć Księżyc? Scenariusz końca świata Ziemia nie zawsze miała Księżyc. Najszerzej akceptowana hipoteza mówi, że około 4,5 miliarda lat temu, u samego zarania Układu Słonecznego, obiekt mniej więcej wielkości Marsa, nazwany Theia, zderzył się z młodą Ziemią. Uderzając pod kątem, wzbił chmurę szczątków, które przez długi czas wirowały wokół nas niczym pierścienie wokół Saturna, by następnie złączyć się i stworzyć naszego naturalnego satelitę. To był naprawdę kluczowy moment w historii nie tylko samej planety, ale przede wszystkim życia, jakie na niej powstało. Szybka jak Ziemia bez Księżyca Gdyby Księżyc nigdy nie powstał, Ziemia byłaby zupełnie innym miejscem. W związku z tym, że nic nie spowalniałoby obrotu planety, doba trwałaby zdecydowanie krócej: nawet 5 do 10 godzin. Szybszy obrót powodowałby wiatry o prędkości 160–200 km/godz., smagające powierzchnię Ziemi. Oś nachylenia Ziemi chwiałaby się, prowadząc do dramatycznych zmian temperatur w skali tysięcy do milionów lat. To pojawienie się Księżyca sprawiło, że obrót Ziemi wokół własnej osi wydłużył się z pierwotnych 5 godzin do obecnych 24. Księżyc ustabilizował też nachylenie osi naszej planety. Współczesne nachylenie, wynoszące 23,5°, daje Ziemi przewidywalny, dość stały klimat oraz pory roku. Bez Księżyca stabilizującego to nachylenie możliwe byłoby jego gwałtowne zmienianie się – od braku nachylenia – co oznacza brak pór roku, po bardzo duże nachylenie oznaczające ekstremalne warunki pogodowe, a nawet epoki lodowcowe. Pływy oceaniczne I jedna z najważniejszych kwestii – pływy oceaniczne powstające poprzez oddziaływanie grawitacyjne Księżyca. Odgrywają one kluczową rolę w regulacji ciepła w oceanach. Chłodniejsza, głębsza woda oceaniczna jest wciągana do zatok i ujść rzek podczas przypływu, gdzie się ogrzewa. Pływy mają również ogromny wpływ na wielkie prądy oceaniczne, a tym samym na cyrkulację oceaniczną. Te prądy z kolei wpływają na wiatry nad nimi, które odgrywają istotną rolę w regulowaniu klimatu obszarów przybrzeżnych. Nagłe zniknięcie sił pływowych napędzających te mechanizmy miałoby olbrzymi wpływ na rozprowadzanie ciepła i energii po planecie, zmieniając temperaturę i klimat w coś, co ledwo byśmy rozpoznali. A co gdyby Księżyc nagle zniknął? W tym wypadku najlepszym scenariuszem dla nas byłoby, gdyby po prostu nagle wyparował. Choć należałoby to określić mianem „wyboru najmniejszego zła”. Ukraść Księżyc Zacznijmy od tego, że oceany na Ziemi miałyby znacznie mniejsze pływy – około jednej trzeciej obecnych. Pływy mieszają materiały w oceanach, co pozwala nadmorskim ekosystemom się rozwijać. Zwierzęta żyjące w tych środowiskach – kraby, małże, rozgwiazdy, ślimaki – polegają na pływach, aby przetrwać. Bez ekosystemów przybrzeżnych mogłoby to wywołać efekt domina dla innych zwierząt lądowych i morskich oraz doprowadzić do masowych wymierań. Brak pływów to również brak stabilizacji klimatu. Temperatury na Ziemi stałyby się ekstremalne i nieprzyjazne życiu, jakie znamy. Utracilibyśmy też stale zimne regiony: bieguny, które zawierają olbrzymie ilości lodu. Lód by się stopił, a poziom oceanów wzrósłby, zmieniając linie brzegowe na całym świecie. Kraje takie jak Holandia znalazłyby się pod wodą. Poza tym nic nie stabilizowałoby osi obrotu Ziemi, a wahania mogłyby stać się ekstremalne i chaotyczne. W takim scenariuszu przewidywalne pory roku zniknęłyby, a bieguny mogłyby okresowo znajdować się na równiku. Rezultatem byłaby drastyczna zmiana warunków sprzyjających życiu, ponieważ dawniej przewidywalne środowisko stałoby się wrogie dla wielu form życia. Czy można zniszczyć Księżyc? Na całe szczęście żaden Gru nawet z milionem Minionków nie ukradnie Księżyca. Jednak zawsze istnieje pewne prawdopodobieństwo, że Srebrny Glob zostanie zniszczony. Na całe szczęście my, Ziemianie, nie mamy broni zdolnej zniszczyć Księżyc. Zacznijmy od tego, że Księżyc jest ogromny. Ma średnicę około 3474 km i masę 7,3 × 10²² kg. Energia potrzebna, by rozsadzić Księżyc, to rząd 10²⁹ dżuli. Czyli cały arsenał nuklearny znajdujący się na naszej planecie to o milion razy za mało. Gdyby jednak pojawiła się jakaś Gwiazda Śmierci i obrała za cel nasz Księżyc, scenariuszy jest klika. Jeśli Księżyc pękłby na klika dużych kawałków, te nadal krążyłyby wokół Ziemi i generowały nieustanne, trwające tysiąclecia bombardowania. Spadające na naszą planetę meteoryty wywoływałyby pożary, zasnuwały niebo popiołami podobnie jak erupcje wulkanów i w dość szybko doprowadziły do zniszczenia naszej cywilizacji. Nie oznacza to, że całe życie na Ziemi by wyginęło. Ale nasza cywilizacja nie miałaby szans. Gdyby Księżyc został rozbity na małe części (jak w filmie „Niepamięć” i książce „7EW”), te utworzyłyby po pewnym czasie pierścień wokół Ziemi. Też przez tysiące lat spadałyby na Ziemię, choć wydarzenia jednorazowe mogłyby być mniej katastrofalne. Jednak w dłuższej perspektywie efekty byłby podobny. Scenariusz końca świata Na całe szczęście Gwiazda Śmierci nie istnieje. Istnieją za to całkiem pokaźne planetoidy. Powiedzmy, że w Księżyc uderzyłaby ogromna planetoida porównywalna z planetą karłowatą Ceres. W takiej sytuacji mówimy już o energiach rzędu ~10²⁸ dżuli dla prędkości ok. 20 km/s. Wartości te zbliżają się do energii wiązania grawitacyjnego Księżyca, a to oznacza, że w zależności od kąta i prędkości uderzenia planetoidy, Księżyc mógłby zostać częściowo, a nawet niemal całkowicie rozerwany. Powstałaby populacja dużych fragmentów poruszających się po orbitach okołoziemskich. Przez kolejne tysiąclecia mieszkańcy Ziemi żyliby w nieustannym zagrożeniu. Część odłamków nieuchronnie spadałaby na powierzchnię planety, prowadząc do wielokrotnych uderzeń w skali globalnej, podczas gdy inne mogłyby utworzyć tymczasowy pierścień lub pas gruzu wokół Ziemi, który stopniowo by się rozpraszał. Jest to scenariusz, w którym świat w znanej nam formie miałby bardzo duże szanse przestać istnieć. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kosmiczne show nad Polską. Lutowe niebo przyniesie rzadkie zjawiska
Luty zapowiada się wyjątkowo interesująco dla osób śledzących zjawiska na nocnym niebie. W nadchodzących tygodniach warto kierować wzrok ku górze nie tylko po zmroku, lecz także w ciągu dnia, ponieważ kalendarz astronomiczny przynosi kilka efektownych i łatwych do obserwacji wydarzeń. Co będzie można dostrzec nad naszymi głowami?
Luty rozpoczął się od efektownego spektaklu na naszym nieboskłonie. 1 lutego mogliśmy obserwować tzw. Śnieżny Księżyc – pełnię, która w tym roku przypadła w chwili, gdy nasz satelita znajdował się w apogeum swojej orbity, czyli najdalszym punkcie względem Ziemi. Taki układ sprawia, że tarcza Księżyca wydaje się nieco mniejsza i mniej jasna niż w przypadku superpełni, ale i tak widok jasnego, pełnego krążka na zimowym niebie robił duże wrażenie. To jednak dopiero początek astronomicznych atrakcji lutego, bowiem w kolejnych tygodniach czekają nas jeszcze inne zjawiska, które warto mieć na swojej liście obserwacji. Dlaczego lutowe noce 2026 są idealne do obserwacji nieba? Dla mieszkańców Polski luty to wciąż jeden z najlepszych okresów do obserwacji gwiazd. Długie, mroźne i często przejrzyste noce sprzyjają oglądaniu obiektów głębokiego nieba, a niska wilgotność powietrza poprawia widoczność. Z dala od miejskich świateł można dostrzec zimowe konstelacje (Oriona, Byka czy Wielką Niedźwiedzicę), a także liczne gromady gwiazd i mgławice. To właśnie w takich warunkach najlepiej przygotować się na drugą połowę miesiąca, kiedy fazy Księżyca przestaną przeszkadzać w obserwacjach słabszych obiektów. 17 lutego: nów Księżyca, najlepsze warunki do obserwacji galaktyk i kometa widoczna z Polski Nów Księżyca przypadający 17 lutego oznacza, że jego tarcza znajdzie się między Ziemią a Słońcem i pozostanie praktycznie niewidoczna. Dla obserwatorów w Polsce to doskonała wiadomość – brak światła księżycowego pozwoli dostrzec słabsze obiekty. Jednym z ciekawszych celów jest galaktyka M81 w Wielkiej Niedźwiedzicy, znana jako Galaktyka Bodego. To jeden z najjaśniejszych obiektów tego typu widocznych z półkuli północnej, możliwy do odnalezienia nawet przez niewielkie teleskopy. Około północy wznosi się wysoko nad horyzont, co dodatkowo poprawia warunki obserwacyjne. Również w okolicach 17 lutego warto skierować teleskop w stronę komety C/2024 E1 (Wierzchoś). Po przejściu w pobliżu Słońca zbliży się ona do Ziemi i osiągnie jasność około 9 magnitudo, co oznacza, że nie będzie widoczna gołym okiem, ale możliwa do uchwycenia w małych teleskopach. Najlepiej szukać jej nisko nad południowo-zachodnim horyzontem krótko po zachodzie Słońca, korzystając z ciemnego nieba i braku światła Księżyca. 19 lutego: Merkury w największej elongacji wschodniej To jedno z najciekawszych zjawisk widocznych bez sprzętu. 19 lutego Merkury osiągnie największe oddalenie kątowe od Słońca w tym cyklu. Dla obserwatorów w Polsce to krótka, ale cenna okazja, by zobaczyć tę planetę, która zwykle ginie w słonecznym blasku. Około 20–40 minut po zachodzie Słońca należy patrzeć nisko nad zachodni horyzont. Merkury pojawi się jako jasny punkt świetlny tuż nad linią widnokręgu. 28 lutego: parada sześciu planet na wieczornym niebie Pod koniec miesiąca czeka nas efektowne ustawienie planet wzdłuż ekliptyki. 28 lutego na niebie pojawią się: Merkury, Wenus, Saturn, Jowisz, Uran i Neptun. Najłatwiej dostrzegalne będą Wenus i Jowisz, świecące jasno już po zmierzchu. Uran i Neptun wymagają lornetki lub teleskopu, natomiast Merkury i Saturn zajdą stosunkowo szybko, dlatego obserwacje trzeba rozpocząć wcześnie. Takie wieloplanetarne konfiguracje są rzadkie i stanowią atrakcyjny cel dla miłośników nocnego nieba. Co więcej? NASA Artemis II, zaćmienie Słońca i rój Alfa Centaurydów Na początku lutego oczy miłośników astronomii zwrócą się nie tyle ku niebu nad Polską, co ku wydarzeniu, które będzie można śledzić online. 6 lutego otwiera się bowiem okno startowe misji Artemis II – pierwszego od ponad pół wieku załogowego lotu ludzi poza niską orbitę okołoziemską. Statek Orion ma wykonać przelot wokół Księżyca, testując systemy potrzebne do przyszłych lądowań w ramach programu Artemis. Dla obserwatorów w Polsce nie będzie to zjawisko widoczne na niebie jak meteor czy planeta, lecz moment przełomowy w eksploracji kosmosu, porównywany do ery programu Apollo. Transmisje startu z Florydy tradycyjnie przyciągają miliony widzów na całym świecie, a sama misja symbolicznie otwiera nowy rozdział w powrocie człowieka w okolice Srebrnego Globu. W dniach 8-9 lutego z kolei przypadnie maksimum deszczu meteorów Alfa Centaurydów, typowych dla półkuli południowej. Jego radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Centaura, który z Polski nie wznosi się nad horyzont. Oznacza to, że obserwatorzy w naszym kraju nie będą mogli zobaczyć tego zjawiska, w przeciwieństwie do mieszkańców Australii czy południowej Afryki. Co więcej, mieszkańcy półkuli południowej 17 lutego będą mogli obejrzeć obrączkowe zaćmienie Słońca. Pas „pierścienia ognia” przebiegnie nad odległymi obszarami Antarktydy i południowego oceanu, a częściowe fazy zobaczą jedynie mieszkańcy południowych krańców Ameryki Południowej i Afryki. Dla polskich obserwatorów pozostaną transmisje i materiały z innych części świata. Źródło: Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Naukowcy przygotowują się na najpotężniejsze uderzenie w historii obserwacji Księżyca. Może mieć energię równą 6,5 megatonom trotylu!
Odkryta w grudniu 2024 roku skalista planetoida 2024 YR4 przez krótki czas była uznawana za zagrażającą Ziemi. Trajektoria masywnej, mierzącej ponad 60 metrów średnicy kosmicznej skały przecina orbitę Ziemi. Teraz wiemy, że nie zagraża nam bezpośrednio. Jednak może uderzyć w Księżyc, co wywołałoby gwałtowny wyrzut odłamków skalnych zdolnych dotrzeć na Ziemię.
27 grudnia 2024 roku znajdujące się w Chile obserwatorium Atlas zarejestrowało pojawienie się nowego Obiektu Bliskiego Ziemi (NEO). Pochodząca z głównego pasa planetoid znajdującego się między Marsem a Jowiszem skała nazwana 2024 YR4 ma 4,3 procent szans na kolizję z Księżycem. Tak przynajmniej wyliczyli eksperci z Centrum Badań Obiektów Bliskich Ziemi (CNEOS) należącego do Laboratorium Napędu Odrzutowego (JPL) Centrum NASA. Pędząca kosmiczna skała Chociaż 4,3 procent to pozornie niewiele, to w przypadku obiektu wielkości 15-piętrowego budynku, przemieszczającego się z szacunkową prędkością około 15 kilometrów na sekundę, robi się to naprawdę dużo. Eksperci wyliczają, że zderzenie planetoidy 2024 YR4 z Księżycem utworzyłoby krater o średnicy kilometra i wyrzuciłoby z naszego naturalnego satelity nawet 100 000 000 kg materiału. Wstępne obserwacje planetoidy wskazywały na około jednoprocentowe prawdopodobieństwo zderzenia z Ziemią. Wyliczenia wyznaczyły zderzenie na 22 grudnia 2032 r. Kolejne obserwacje chwilowo nawet podniosły to prawdopodobieństwo. Przy wartości 3,1% obiekt ten został na krótko uznany za najbardziej niebezpieczny obiekt kosmiczny od początku prowadzenia obserwacji, co sprowokowało nagłówki o „planetoidzie-niszczycielu miast”. Jednak dane zebrane przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) praktycznie wykluczyły możliwość zderzenia z Ziemią. Wskazały natomiast na Księżyc. Księżyc zamiast Ziemi – Prawdopodobieństwo uderzenia w Księżyc istniało od początku. Wcześniej było mniejsze, ponieważ Ziemia była większym celem – powiedział w rozmowie z serwisem „IFLScience” planetolog dr Andrew Rivkin z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Maryland. Jak wyjaśnił, udoskonalenie orbity sprawiło, że trajektoria oddaliła się od Ziemi, ale zbliżyła do Księżyca. Istnieje więc ponad 4-procentowa szansa, że obiekt uderzy w Księżyc. – Pamiętajmy jednak, iż oznacza to jednocześnie 96-procentową szansę, że go minie. Jeśli jednak do zderzenia dojdzie, będzie to coś naprawdę spektakularnego – dodał ekspert. Tematowi przyjrzeli się eksperci z Uniwersytetu Cornella. Swoje wyliczenia zaprezentowali w artykule „Observation Timelines for the Potential Lunar Impact of Asteroid 2024 YR4”, opublikowanym w serwisie preprintów ArXiv. Jak 6,5 megatony trotylu Jak wyjaśniają w artykule badacze, takie uderzenie o równoważnej energii kinetycznej około 6,5 Mt trotylu będzie najbardziej energetycznym uderzeniem księżycowym w historii zarejestrowanym przez ludzkość. – Historyczne sejsmometry z misji Apollo rejestrowały nawet uderzenie o energii około 1 kilotony trotylu z odległości globalnych. To sugeruje, że zderzenie obiektu wielkości 2024 YR4 wygenerowałoby sygnały sejsmiczne łatwo wykrywalne na całym Księżycu – podkreślają autorzy. Autorzy wskazują też na ryzyko związane z takim scenariuszem. – Jeśli 2024 YR4 uderzy w Księżyc w 2032 roku, będzie to – statystycznie – największe takie uderzenie od około 5 000 lat. Szacujemy, że do 10⁸ kg materiału księżycowego może zostać wyrzucone w przestrzeń kosmiczną z prędkością przekraczającą prędkość ucieczki z Księżyca. Uzyskanie prędkości ucieczki oznacza, że dane ciało niebieskie nie utrzyma wyrzuconego materiału na grawitacyjnej smyczy. Część trafiłaby też w pobliże naszej planety, choć główne zagrożenie dotyczyłoby satelitów krążących wokół Ziemi, które mogłyby napotkać chmurę odłamków. Chociaż do ewentualnego zderzenia mamy jeszcze kilka lat, naukowcy już są w stanie określić harmonogram obserwacji impaktu. Test obrony planetarnej – Nasze wyniki sugerują pojawienie się błysku optycznego o jasności wizualnej od –2,5 do –3, trwającego kilka minut po uderzeniu. Po nim nastąpi wielogodzinna podczerwona poświata pochodząca od stopionej skały o temperaturze około 2000 K, stygnącej do kilkuset kelwinów. Uwolniona energia sejsmiczna wywoła globalne drgania Księżyca (magnituda około 5,0), które mogłyby zostać wykryte przez każdy nowoczesny sejsmometr – twierdzą eksperci. Jednak najciekawsze może wydarzyć się nie w trakcie impaktu, lecz przez rok po nim. Przez ten czas mielibyśmy unikatową szansę monitorowania dziesiątek lub setek wyrzuconych z Księżyca obiektów o rozmiarach od metrów do ułamków metra. – Co kluczowe, większość z nich pozostałaby związana grawitacyjnie z Ziemią, co oznacza bliską odległość i niewielkie prędkości względne – wyjaśniają autorzy. W takich warunkach odłamki mogłyby posłużyć do testowania technologii obrony planetarnej. Np. do badania skutków zderzeń lub przechwytywania obiektów i umieszczania ich na stabilnej orbicie do późniejszego wykorzystania. Źródła: ArXiv, IFLScience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zbliża się ostatnia superpełnia 2025 roku. Kiedy zobaczyć Zimny Księżyc?
Grudniowa pełnia Księżyca od lat budzi szczególne zainteresowanie pasjonatów astronomii. To właśnie wtedy na niebie pojawia się Zimny Księżyc, czyli ostatnia pełnia w roku, której nazwa nawiązuje do najdłuższych nocy i surowego blasku zimowego nieba. W 2025 roku zjawisko ponownie przypomni o swoim wyjątkowym charakterze. Kiedy będzie można je zobaczyć i dlaczego od wieków zajmuje ważne miejsce w tradycjach wielu kultur?
Rok 2025 przyniósł dwanaście pełni Księżyca, z których każda miała własną historię i tradycyjne nazwy wywodzące się z dawnych kalendarzy przyrodniczych. Po styczniowym Wilczym Księżycu, wiosennych Pełniach Robaków i Kwiatów czy jesiennym Księżycu Plonów, nadszedł czas na ostatni akcent astronomicznego roku – Zimny Księżyc, zwany także Księżycem Długiej Nocy. To zjawisko pojawia się w okresie, kiedy noce są najdłuższe, a orbita sprawia, że tarcza Księżyca wznosi się wyjątkowo wysoko. Dlaczego grudniowa pełnia jest wyjątkowa? Grudniowy Księżyc w 2025 roku osiągnie pełnię w nocy z 4 na 5 grudnia, dokładnie o godzinie 00:14 czasu polskiego, i będzie jednym z najbardziej imponujących zjawisk końcówki roku. Tego dnia Srebrny Glob znajdzie się wyjątkowo blisko Ziemi, w punkcie orbity zwanym perygeum, co przełoży się na wyraźny wzrost jego jasności i rozmiaru. Szacuje się, że tarcza będzie wydawała się o około 14% większa i nawet o 30% jaśniejsza niż podczas standardowej pełni. To właśnie zbieżność momentu maksymalnego zbliżenia z chwilą pełnego oświetlenia tarczy sprawia, że zjawisko określa się mianem superpełni. W połączeniu z najdłuższymi nocami w roku (przypadającymi tuż przed przesileniem zimowym) grudniowy blask Księżyca stworzy wyjątkowo sprzyjające warunki do obserwacji i rozświetli zimowe niebo intensywnym, chłodnym światłem. Tradycyjna nazwa grudniowej pełni, czyli „Cold Moon” (Zimny Księżyc) wywodzi się z kultury rdzennych Amerykanów z plemienia Algonkinów, którzy w tym czasie mierzyli się z narastającym mrozem i najciemniejszymi nocami roku. Symbolika ta przeniknęła następnie do europejskich kalendarzy przyrody, gdzie grudniowy Księżyc od wieków uznawano za znak domknięcia cyklu i zapowiedź zimowych warunków. W Polsce jasność tego zjawiska miała według ludowych wierzeń wróżyć pogodę na nadchodzące święta – wyjątkowo intensywny blask zapowiadał mroźne Boże Narodzenie. W tradycjach nordyckich ostatnia pełnia roku była natomiast elementem mitologicznego rytmu natury, łączonego z wyobrażeniem walki światła z zimowym mrokiem. Choć współczesna nauka interpretuje to zjawisko przede wszystkim przez pryzmat mechaniki nieba, grudniowy Księżyc niezmiennie zachowuje wyjątkową pozycję – zarówno jako obiekt astronomicznej obserwacji, jak i symboliczny finał roku. Kiedy najlepiej obserwować Zimny Księżyc? Najbardziej efektowny moment grudniowej pełni będzie miał miejsce wieczorem 4 grudnia, kiedy Księżyc zacznie powoli wynurzać się nad horyzontem (około godziny 15:30 – 16:00). Należy go wówczas szukać na północno-wschodniej części nieboskłonu. Podobnie urzekający widok czeka nas o zachodzie Księżyca 5 grudnia (około godz. 8 rano). Srebrny Glob będzie wówczas widoczny na zachodzie. W tej fazie pojawi się zjawisko nazywane iluzją księżycową – tarcza będzie wydawać się większa, bo ludzki wzrok będzie porównywać ją z obiektami widocznymi na pierwszym planie (jak drzewa czy zabudowa). Ponieważ grudniowa pełnia będzie jednocześnie superpełnią, efekt optycznego powiększenia stanie się jeszcze bardziej widoczny, a Księżyc może sprawiać wrażenie niemal monumentalnego. Astronomowie podkreślają, że tak jasna i tak bliska grudniowa pełnia należy do rzadkości, a kolejna superpełnia o podobnych parametrach pojawi się dopiero w 2042 roku. Jeżeli niebo pozostanie bezchmurne, zjawisko będzie można obserwować także w przestrzeni miejskiej, choć najlepsze warunki zapewnią miejsca pozbawione sztucznego światła, gdzie wyraźniej widoczna będzie zmienność barw i intensywności blasku. Na odbiór pełni wpłynie również zachmurzenie. Wysokie cirrostratusy rozproszą światło, tworząc wokół tarczy subtelną, mleczną aureolę, natomiast fragmentaryczne stratocumulusy mogą wprowadzić dramatyczne kontrasty, wzmacniające wizualną siłę zjawiska. W rezultacie Zimny Księżyc będzie jednym z najbardziej malowniczych i nastrojowych zjawisk końcówki roku. Źródła: Live Science, Weather Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Ziemia zawsze ma więcej księżyców, niż nam się wydaje”. Astronomowie odkryli tajemnicze skały
Quasi-księżyc PN7 został wykryty przez astronomów dopiero tego lata. To jedna z kilku tajemniczych skał, które przemierzają kosmiczną przestrzeń w pobliżu Ziemi, niepostrzeżenie towarzysząc jej w ruchu wokół Słońca.
Spis treści: Jak działają quasi-księżyce? Czym są quasi-księżyce i mini-księżyce? Skąd się biorą te obiekty? Czy można je nazwać księżycami? Przyszłość Ziemi z quasi-księżycami W Układzie Słonecznym pojawił się intrygujący gość. Tajemnicza kosmiczna skała, mniej więcej wielkości budynku, podąża obok Ziemi w jej podróży wokół Słońca. Astronomowie nie mieli o niej pojęcia aż do tego lata. Obiekt od dekad okrążał naszą planetę w takiej konfiguracji orbitalnej, że można go nazwać „quasi-księżycem”. Kiedy dr Ben Sharkey, astronom z University of Maryland, pierwszy raz usłyszał o obiekcie PN7, jak nazywają go teraz naukowcy, powiedział: „O, super, kolejny”. PN7 jest po prostu najnowszym odkryciem w niekończącym się korowodzie małych, księżycopodobnych obiektów kręcących się w pobliżu Ziemi. Jak działają quasi-księżyce? Nasza planeta ma też inne quasi-księżyce podobne do PN7. One również okrążają Słońce, ale ich pętle w przestrzeni – czasem wyprzedzające Ziemię, a czasem pozostające w tyle – sprawiają wrażenie, jakby tak naprawdę krążyły wokół naszej planety. Są też mini-księżyce, które faktycznie zostają schwytane przez ziemską grawitację. Tymczasowo orbitują wokół Ziemi, zanim zdołają się wyrwać. Żaden z nich nie może się równać z Księżycem – jedynym naturalnym satelitą Ziemi, perłą nocnego nieba. Inne obiekty widać tylko w potężnych teleskopach, zwłaszcza takich, które potrafią wychwycić słabiutki blask Słońca odbijający się od maleńkich, szybko poruszających się w mroku skał. Jednak każde nowe odkrycie przypomina o uroczej prawdzie: Ziemia zawsze ma więcej księżyców, niż nam się wydaje. – One naprawdę każą nam porzucić uporządkowaną, statyczną wizję Układu Słonecznego – mówi dr Sharkey. Czym są quasi-księżyce i mini-księżyce? W Układzie Słonecznym Ziemia nie jest jedyną planetą z „pasażerami na gapę”. Astronomowie wykryli pierwszy znany quasi-księżyc wokół Wenus w 2002 roku. Odkrycie PN7 podnosi liczbę znanych quasi-księżyców Ziemi do co najmniej siedmiu. Najprawdopodobniej jest ich więcej, tylko wciąż pozostają niewykryte. Te małe ciała mogą wskakiwać i wypadać ze wspólnej z Ziemią orbity czystym grawitacyjnym przypadkiem. Doświadczają też delikatnych grawitacyjnych szarpnięć ze strony naszej planety. Do tej pory odkryte quasi-księżyce mają rozmiary od mniej więcej 9 do ponad 300 metrów. PN7 jest obecnie uważany za jeden z najmniejszych w tej grupie. PN7, wykryty przez obserwatorium Pan-STARRS na Hawajach pod koniec sierpnia, zsynchronizował się z ruchem Ziemi mniej więcej w połowie lat 60., jeszcze zanim pierwsi ludzie stanęli na Księżycu. Naukowcy przewidują, że w 2083 roku PN7 zejdzie na inną orbitę wokół Słońca. Inny obiekt odkryty przez Pan-STARRS w 2016 roku, Kamoʻoalewa, ma status quasi-księżyca od około stu lat i utrzyma go jeszcze przez kolejne 300 lat. Skąd się biorą te obiekty? Mini-księżyce również pojawiają się z grawitacyjnego przypadku, z tą różnicą, że Ziemia naprawdę je zatrzymuje na swojej orbicie. Zwykle okrążają naszą planetę krócej niż rok. Ich orbity są bardzo niestabilne, więc łatwo mogą zostać wyrzucone z powrotem w przestrzeń. Astronomowie zaobserwowali jak dotąd tylko cztery mini-księżyce. Najnowszy, mniej więcej wielkości około 10-metrowego autobusu szkolnego, uciekł z orbity Ziemi w zeszłym roku po kilku miesiącach. Większość mini-księżyców jest dość mała, co sprawia, że trudno je wykryć – mówi Grigori Fedorets, astronom z Uniwersytetu w Turku w Finlandii. Na razie nie znamy żadnego mini-księżyca aktualnie uwięzionego na orbicie Ziemi. Analiza przeprowadzona przez Fedoretsa sugeruje jednak, że w każdej chwili Ziemia ma gdzieś w pobliżu mini-księżyc o średnicy kilku metrów. Inne badania wskazują, że takich obiektów może być nawet sześć. Czy można je nazwać księżycami? Może się wydawać przesadą nazywanie dużego głazu księżycem, nawet w wersji mini. Podobnie z niektórymi mniejszymi quasi-księżycami, takimi jak Kamoʻoalewa, który jest mniej więcej wielkości diabelskiego młyna. Astronomowie nie mają jednak oficjalnego zestawu reguł określających, jak klasyfikować obiekty udające księżyce. W 2018 roku zespół naukowców doniósł o odkryciu dwóch „widmowych księżyców” – rozmytych obłoków pyłu kosmicznego orbitujących razem z Księżycem. Jeżeli każdy z tych obłoków zawiera mnóstwo drobin materii, to, jak mówi Sharkey: – Czy powinniśmy nazywać to jednym widmowym księżycem, czy raczej stu tysiącami księżyców? Mimo wszystko te „być-może-księżyce” wnoszą do astronomii poczucie bliskości, którego brakuje odleglejszym cudom Kosmosu. Kat Volk, planetolożka z Planetary Science Institute w Arizonie, przyznaje, że czasem zazdrości kolegom badającym tę część Układu Słonecznego. Jej własne cele badawcze – małe ciała niebieskie za Neptunem – „nie okrążą Słońca choćby raz w ciągu mojego życia, bo ich okresy obiegu są tak długie”, mówi. Przyszłość Ziemi z quasi-księżycami Tymczasem wędrówki quasi-księżyców i mini-księżyców w wewnętrznej części Układu Słonecznego rozgrywają się w dużo krótszej skali czasu. Dają przez to, jak mówi badaczka, „bardzo fajny, realny przykład dynamiki orbitalnej”. Naukowcy wciąż próbują ustalić pochodzenie chwilowych gości Ziemi. Mogą to być planetoidy bliskie Ziemi, należące do populacji tysięcy kosmicznych skał, które kiedyś tworzyły część głównego pasa planetoid między Marsem a Jowiszem. Możliwe też, że są to fragmenty naszego Księżyca, wyrwane z jego powierzchni przez uderzenia innych skał. Kamoʻoalewa może być właśnie takim przypadkiem – jego skład chemiczny wydaje się bardziej księżycowy niż jakiejkolwiek innej obserwowanej planetoidy. Jeszcze inna teoria głosi, że są to ostatni ocaleni z pradawnej populacji planetoid. Sharkey sugeruje jednak, że nie ma powodu wybierać tylko jednego wyjaśnienia. Dodatkowe księżyce Ziemi – przeszłe, obecne i przyszłe – mogą łączyć wszystkie trzy scenariusze. Astronomowie podkreślają, że dopiero od niedawna teleskopy są wystarczająco czułe, by dostrzegać tak małe ciała jak PN7. Z niecierpliwością czekają, jakie jeszcze księżycopodobne obiekty odkryją potężne instrumenty, zwłaszcza nowe obserwatorium Very C. Rubin. Gdy naukowcy obserwują te obiekty, zajmują się niezwykle starym zagadnieniem – mechaniką nieba, która niegdyś całkowicie odmieniła nasze wyobrażenie o miejscu Ziemi we Wszechświecie. Choć kilka mini-księżyców nie wywoła rewolucji kopernikańskiej, przypominają, że kosmos jest w ciągłym ruchu. Jedna rzecz prawdopodobnie się nie zmieni. – Ziemia nie będzie w stanie trwale przechwycić drugiego prawdziwego księżyca – takiego, który nie ucieknie przy najmniejszym grawitacyjnym zakłóceniu – mówi Fedorets. Taki scenariusz wymagałby bardzo bliskiego spotkania z masywnym obiektem planetarnym, co w historii Układu Słonecznego nie jest już możliwe. Za to przyszłość niemal na pewno jest pełna towarzyszy podróży takich jak PN7 – małych odtrutek na kosmiczną samotność Ziemi, jedynej planety z zaledwie jednym satelitą. Źródło: National Geographic
Czemu wciąż nie możesz zrobić dobrego zdjęcia Księżyca? Uda ci się nawet smartfonem: oto co możesz zrobić
Bezchmurna noc, nastrojowy spacer, a na nim ty i Księżyc. W takim momencie każdy odruchowo sięga po telefon, by uchwyć magiczne chwile. Efekt jest jednak zwykle… rozczarowujący. Robimy więc zdjęcie jeszcze raz. I jeszcze. I jeszcze. Za każdym razem otrzymując nieokreśloną białą plamę na czarnym tle. Czy można z tym coś zrobić?
Zdjęcie Księżyca można wykonać smartfonem, ale czasem trzeba postąpić wbrew swojej intuicji lub wesprzeć się dodatkowym sprzętem. Jak tego dokonać i czemu w obiektywnie telefonu często staje się on nieokreśloną, jasną plamą, tracąc całą swoją magię? Rozróżnienie nocy i dnia Podczas wieczornego spaceru pod rozgwieżdżonym niebem łatwo założyć, że noc trwa… wszędzie. To jednak pierwszy błąd początkujących astrofotografów – to, że na ziemskiej, parkowej alejce panuje ciemność, nie oznacza, że tak samo jest na Księżycu. Robiąc mu zdjęcie próbujemy uchwycić jego oświetloną słońcem stronę: fotografujemy więc jego… dzień. To jeden z powodów powstawania rozmytej plamy. Aparaty ustawione na tryb nocny nie radzą sobie z tak jasnym obiektem, a smartfony zwykle automatyzują fotografię, dostosowując ostrość i czas naświetlania do warunków panujących wokół urządzenia. Kiedy zrobisz najlepsze zdjęcie Księżyca? Wbrew pozorom telefonem najłatwiej zrobić dobre zdjęcie Księżyca… w ciągu dnia. Na tle jasnoniebieskiego nieba smartfon najprawdopodobniej użyje trybu dziennego: odpowiednio krótka ekspozycja pozwoli zrobić lepsze zdjęcie. Analogicznie, jeśli urządzenie wyposażone jest w odpowiednią funkcję, można zmienić ekspozycję ręcznie (krótsza pozwoli wykonać lepsze zdjęcie Księżyca). Jeśli uzyskany w ten sposób efekt jest niezadowalający, to trzeba szukać dalej. Konieczny może być dodatkowy sprzęt (być może masz go już w domu). Wszystko sprowadza się bowiem do konstrukcji aparatów w telefonach. Do jakich zdjęć idealnie nadają się aparaty smartfonów? Kieszonkowe aparaty, które nosimy zawsze przy sobie, powstały dla ściśle określonych celów: mają idealnie nadawać się albo do fotografowania bliskich obiektów (np. w trakcie selfie czy zdjęcia obiadu w restauracji) albo pięknych, szerokich widoków w trakcie wymarzonych wakacji – idealnych do wstawienia na Instagrama. Szerokokątne aparaty potrafią wykonać zdjęcie 90-stopniowego pola widzenia. Niestety, Księżyc ginie na takich fotografiach, bo zajmuje raptem pół stopnia szerokości na niebie. Jak działają aparaty fotograficzne? Aparaty i teleskopy skupiają światło padające z różnych kierunków na detektorach. Kiedyś były nimi filmy fotograficzne, a obecnie są to cyfrowe czujniki z pikselami. W typowym telefonie każdy piksel otrzymuje światło pod kątem 0,02 stopnia, a ponieważ Księżyc ma 0,5 stopnia szerokości na niebie, jego obraz ma ostatecznie szerokość zaledwie 25 pikseli. To nie pozwala mu na zawarcie zbyt wielu szczegółów. Rośnij Księżycu, rośnij Żeby wykonać dobre zdjęcie Księżyca, należy go więc powiększyć. Najprościej zrobić to za pomocą obiektywu z mechanicznym zoomem, który jest wyposażeniem wielu aparatów fotograficznych. Za jego pomocą udaje się zwiększyć ogniskową (np. z 50 mm do 300 mm) i dzięki temu zawrzeć więcej szczegółów. Niestety, w znakomitej większości współczesnych smartfonów zoom realizowany jest nie mechanicznie, a cyfrowo. Fizyczna ogniskowa pozostaje więc niezmienna, a ilość szczegółów nie zwiększa się. Czy da się zrobić dobre zdjęcie Księżyca smartfonem? Nie trzeba jednak porzucać marzeń – da się. Telefony mogą robić zdjęcia za pomocą teleskopów. Wystarczy skierować przyrząd na Księżyc, a następnie ostrożnie przyłożyć aparat telefonu nad okular. Dzięki temu uda się zrobić naprawdę dobre zdjęcie. Niektórzy producenci sprzedają nawet dedykowane temu zadaniu uchwyty. Jak to działa? Wykorzystujemy mechaniczne przybliżenie teleskopu, więc pracujemy z obiektywem o ogniskowej 300 mm zamiast 6 mm. Zamiast 25 pikseli uzyskujemy ich aż 1250. To zaś pozwala wykonać naprawdę zachwycające zdjęcie Księżyca. Jednak nie ukrywajmy, nie zawsze mamy ze sobą teleskop na spacerze. Jeśli więc chcemy uchwycić świetne nocne ujęcie i zatrzymać ze sobą magiczne chwile, zamiast przybliżać możemy… oddalić. Wyżej wspomnieliśmy, że telefony dobrze sprawdzają się podczas fotografowania rozległych widoków. Można to wykorzystać, używając aparatu szerokokątnego i długiego czasu naświetlania. Dzięki temu wykonamy piękne zdjęcia np. Drogi Mlecznej, a jeśli będziemy mieć szczęście – uchwycimy nawet kometę. Źródło: The Conversation, BBC Sky at Night Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chińska misja Chang’e 6 przywiozła na Ziemię coś dziwnego z niewidocznej strony Księżyca
Próbki księżycowego pyłu pobrane przez chińską misję Chang’e 6 z niewidocznej strony Księżyca pozwalają sięgnąć do najwcześniejszej epoki ewolucji naszego naturalnego satelity. Chińscy badacze odnaleźli w próbce drobinki pochodzące z rodzaju meteorytu zawierającego wodę – tak kruchego, że rzadko przetrwa on podróż przez ziemską atmosferę.
W czerwcu 2024 roku kapsuła prowadzonej przez Chińską Narodową Agencję Kosmiczną (CNSA) misji księżycowej Chang’e 6 powróciła na Ziemię. Znajdowały się w niej próbki regolitu pobrane z niewidocznej strony Księżyca, a konkretnie z krateru Apollo. Szczegółowe badania zebranego materiału wykazały obecność drobinek pyłu pochodzących z rodzaju meteorytu zawierającego wodę, tak kruchego, że rzadko przetrwa on podróż przez ziemską atmosferę. To pierwsze potwierdzone znalezisko szczątków meteorytu typu Iwuna (Ivuna) – węglowego chondrytu CI – jakie kiedykolwiek odkryto na Księżycu. Odkrycie to pokazuje, że delikatne, bogate w wodę planetoidy mogą pozostawiać mikroskopijne ślady w księżycowym regolicie. Meteoryt sprzed miliardów lat Zespół geochemików pod kierunkiem Jintuana Wanga i Zhiminga Chena z Chińskiej Akademii Nauk przeanalizował ponad pięć tysięcy fragmentów materiału zebranych przez Chang’e 6. Naukowcy szukali śladów po uderzeniach meteorytów. Nie tylko tych stosunkowo młodych, lecz przede wszystkim pochodzących sprzed miliardów lat. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jutro-po-ciemnej-stronie-ksiezyca-sprobuje-wyladowac-chang-e-6-jesli-sie-uda-przywiezie-2-kg-ksiezycowego-regolitu-b9009e4.jpg" width="1080" height="816" alt="Jutro po ciemnej stronie Księżyca spróbuje wylądować Chang’e 6. Jeśli się uda, przywiezie 2 kg księżycowego regolitu" title="Jutro po ciemnej stronie Księżyca spróbuje wylądować Chang’e 6. Jeśli się uda, przywiezie 2 kg księżycowego regolitu" /> W ten sposób badacze trafili na chondryt CI, należący do najbogatszych w wodę i lotne związki meteorytów, o składzie podobnym do planetoid takich jak Ryugu i Bennu. Chondryty CI są wyjątkowo porowate i bogate w minerały uwodnione. Uznaje się, że woda może stanowić nawet 20% ich masy. Są również miękkie i kruche, a co za tym idzie trudne do odnalezienia, ponieważ zazwyczaj ulegają zniszczeniu przy wejściu w atmosferę i uderzeniu w Ziemię. To sprawia, że ten typ meteorytów stanowi mniej niż jeden procent wszystkich kosmicznych odłamków znalezionych na Ziemi. Badacze nie spodziewali się ich również na Księżycu, bo choć nie ma tam atmosfery, to prędkość uderzenia meteorytu jest tak wielka, że większość materiału ulega odparowaniu, stopieniu lub wyrzuceniu z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Księżycowy oliwin Badacze skupili się na oliwinie – krzemianie magnezu i żelaza, powszechnym w skałach wulkanicznych, stopach uderzeniowych i meteorytach. Wyizolowali kilka fragmentów zawierających oliwin, oszlifowali je i przebadali przy użyciu mikroskopii elektronowej i spektrometrii masowej jonów wtórnych. W analizowanej próbce kryształy oliwinu osadzone były w szklistej matrycy – co sugeruje szybkie stopienie i zestalenie po uderzeniu. Największe zaskoczenie przyniosły jednak badania chemiczne i izotopowe. Zespół porównał m.in. stosunki żelaza do manganu, zawartość tlenków niklu i chromu oraz izotopy tlenu i krzemu. Wartości te nie odpowiadały ani skałom księżycowym, ani ziemskim. Zamiast tego, dokładnie odpowiadały składowi meteorytów pochodzących z planetoidy typu chondryt CI, która uderzyła w Księżyc, stopiła się, a następnie szybko ostygła, zachowując swój skład przez miliardy lat. Przepływ materii w systemie Ziemia-Księżyc To pierwszy bezpośredni dowód fizyczny, że chondryty CI bombardowały Księżyc we wczesnej historii Układu Słonecznego oraz że ich mikroskopijne fragmenty mogą przetrwać do dziś. Co więcej, środowisko Księżyca może być lepsze niż ziemskie w zachowywaniu tego rodzaju materiału. Analiza sugeruje, że chondryty CI mogą stanowić nawet 30% księżycowej kolekcji meteorytów. – Historia bombardowania Księżyca meteorytami dostarcza wyjątkowej okazji do lepszego zrozumienia procesów transportu materii w Układzie Słonecznym – napisali chińscy naukowcy w pracy opublikowanej na łamach Proceedings of the National Academy of Sciences. – Choć kolekcja meteorytów ziemskich jest kluczowym punktem odniesienia dla badań przepływu materii w systemie Ziemia–Księżyc, obarczona jest poważnymi błędami statystycznymi wynikającymi z dynamiki orbity Ziemi i działania atmosfery. Dlatego systematyczna identyfikacja i klasyfikacja meteorytów na bezpowietrznym Księżycu stanowi ważne uzupełnienie w rekonstrukcji historii akrecji materii i populacji impaktorów wewnętrznego Układu Słonecznego – twierdzą naukowcy. Źródło: PNAS Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zbliża się największa i najjaśniejsza pełnia w 2025 roku. Kiedy i gdzie obserwować Księżyc?
W tym tygodniu nocne niebo rozświetli wyjątkowe zjawisko. Miłośnicy astronomii będą mogli podziwiać największą i najjaśniejszą pełnię Księżyca w 2025 roku – superksiężyc, który zbliży się do Ziemi bardziej niż jakiekolwiek inne pełnie w tym roku.
Już niebawem Księżyc znajdzie się wyjątkowo blisko Ziemi, a jego tarcza osiągnie na niebie imponujące rozmiary. To rzadki moment, gdy pełnia i perygeum (czyli punkt orbity najbliższy naszej planecie) niemal się pokrywają, potęgując blask i wielkość Srebrnego Globu. Astronomowie zapowiadają, że będzie to najokazalsza pełnia od 2019 roku, widoczna gołym okiem niemal na całym świecie. Księżyc Bobra w pełni blasku Już 5 listopada na nocnym niebie pojawi się jedno z najbardziej widowiskowych zjawisk tego roku – tzw. Księżyc Bobra, czyli listopadowa pełnia. Tego dnia Księżyc znajdzie się wyjątkowo blisko Ziemi, w punkcie zwanym perygeum, a dystans między nim a naszą planetą wyniesie około 356 980 kilometrów. W efekcie jego tarcza będzie wydawała się o 10–14% większa i nawet do 30% jaśniejsza niż zwykle. Zjawisko to nazywane jest superpełnią, ponieważ moment pełni niemal dokładnie zbiega się z chwilą największego zbliżenia Srebrnego Globu do Ziemi, co potęguje jego rozmiar i blask na nocnym niebie. To właśnie niezwykła intensywność światła listopadowego Księżyca sprawiła, że w dawnych kulturach półkuli północnej przypisywano mu szczególne znaczenie. Tradycyjna nazwa listopadowej pełni, czyli „Beaver Moon”, wywodzi się z Ameryki Północnej, gdzie w tym czasie bobry kończyły budowę swoich tam przed nadejściem zimy. Dla rdzennych ludów był to okres przygotowań do chłodnych miesięcy, a dla traperów początek sezonu łowieckiego na cenne futra. Nazwa ta przetrwała do dziś jako element dawnego kalendarza przyrody, w którym każdy etap roku miał swoje znaczenie. Współcześnie listopadowa pełnia to dla astronomów doskonała okazja do obserwacji zjawisk związanych z ruchem Księżyca i jego oddziaływaniem na Ziemię – od zmian pływów po różnice w natężeniu odbijanego światła. Kiedy i jak najlepiej obserwować listopadowy superksiężyc? Choć pełnia Księżyca Bobra przypadnie dokładnie 5 listopada o godzinie 14:20 czasu polskiego, jej niezwykły blask będzie można podziwiać także poprzedniej i kolejnej nocy. Co więcej, będzie to druga z serii czterech superpełni, które pojawią się na przełomie 2025 i 2026 roku, gdy orbita Księżyca wyjątkowo zbliży się do Ziemi. W tym czasie jego jasność i rozmiar staną się szczególnie wyraźne, co sprawi, że nawet osoby niezajmujące się astronomią dostrzegą różnicę w jego wyglądzie. W Polsce najlepsze warunki do obserwacji wystąpią wieczorem 6 listopada, tuż po zachodzie Słońca – około godziny 16:00. Wtedy Srebrny Glob zacznie wznosić się nad wschodnim horyzontem, a jego blask, kontrastujący z ciemniejącym niebem, stworzy wyjątkowo malowniczy widok. To właśnie w tej fazie można zaobserwować tzw. złudzenie Księżyca, czyli optyczny efekt sprawiający, że wydaje się on znacznie większy, niż jest w rzeczywistości. Iluzja ta powstaje, gdy ludzki mózg porównuje tarczę Księżyca z obiektami widocznymi na horyzoncie, jak np. drzewa, budynki czy góry. Podczas superpełni wrażenie to jest szczególnie silne, ponieważ Księżyc znajduje się o kilkanaście tysięcy kilometrów bliżej Ziemi niż przeciętnie. W rezultacie jego tarcza wydaje się większa i jaśniejsza, a zjawisko można z powodzeniem obserwować nawet z terenów miejskich. Dlatego astronomowie zalecają rozpoczęcie obserwacji właśnie w chwili wschodu – to moment, w którym jasny blask Księżyca najlepiej kontrastuje z przygasającym niebem, pozwalając w pełni dostrzec skalę i wyjątkowy charakter tego zjawiska. Źródła: Forbes, BBC, Live Science Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.