To nowy cud architektury. Najbardziej spektakularna księgarnia świata jest zawieszona nad przepaścią
Choć czytanie książek z roku na rok traci na popularności, wciąż nie brakuje osób, które cenią zapach papieru i możliwość całkowitego zanurzenia się w literackim świecie. Z myślą o nich powstają coraz bardziej niezwykłe księgarnie – od tych ukrytych w zabytkowych kościołach, po te mieszczące się w dawnych teatrach. Najbardziej spektakularna z nich została otwarta zaledwie kilka miesięcy temu i już uchodzi za prawdziwy cud architektury.
Na świecie nie brakuje imponujących księgarni, które same w sobie stały się atrakcjami turystycznymi. Przykładowo w Buenos Aires miłośnicy literatury mogą kupować książki w przekształconym teatrze El Ateneo Grand Splendid, z kolei w Maastricht — w ponad 700-letnim kościele dominikańskim. W maju 2025 roku do grona tych unikatowych miejsc dołączyła jednak księgarnia absolutnie wyjątkowa, która powstała w samym sercu chińskiego leju krasowego. Tu futurystyczna architektura spotyka się z monumentalnym krajobrazem. Nic dziwnego, że już po kilku miesiącach od otwarcia uznano ją za najbardziej spektakularną księgarnię świata. Spektakularna księgarnia zawieszona na klifie Nowa księgarnia, zbudowana na skraju 326-metrowego leja krasowego Mianhua w północnym Guangxi, stała się jednym z najbardziej niezwykłych projektów architektonicznych otwartych dla zwiedzających w 2025 roku. Jej konstrukcję umieszczono bezpośrednio na skalnej ścianie, co wymagało skomplikowanych prac i wielomiesięcznego przygotowania. Ponieważ krasowe klify są strome i wyjątkowo kruche, inżynierowie musieli zastosować specjalne metody stabilizacji oraz tworzyć platformy robocze zawieszone nad przepaścią. Jak wspomina twórca projektu, He Zhijian, cały proces przypominał „akrobacje na klifie”. Najpierw powstawały dolne podpory, później montowano górną konstrukcję, a na końcu demontowano tymczasowe rusztowania. Efekt końcowy robi ogromne wrażenie. Wzdłuż skalnej ściany rozmieszczono ponad 10 tysięcy książek, tworząc „kanion wiedzy” o długości 150 metrów i wysokości około 10 metrów. W ciągu dnia półki wtapiają się w otoczenie, natomiast nocą – dzięki ledom – rozświetlają klif niczym świetlista wstęga. To połączenie surowej natury z minimalistyczną architekturą z drewna i szkła sprawia, że obiekt wygląda niczym zawieszony w powietrzu pawilon. Jednym z najbardziej spektakularnych elementów jest szklana podłoga, przez którą można zobaczyć dno ogromnego leja krasowego. To jednak nie wszystko, ponieważ miejsce zachwyca również swoim naturalnym mikroklimatem. Co ciekawe, ukształtowanie leja blokuje deszcz i podmuchy wiatru, dzięki czemu książki pozostają suche przez cały rok, choć są eksponowane na półkach pod gołym niebem. Odwiedzający docierają tu krótką leśną ścieżką, po czym stają nad krawędzią rozległego zapadliska, podziwiając całą konstrukcję unoszącą się nad przepaścią. Ten spektakularny widok przyciąga już turystów nie tylko z Chin, ale także z coraz dalszych zakątków świata. Cliffside Bookstore jako wyjątkowe połączenie sztuki, ekologii i turystyki Księgarnia stanowi część większego kompleksu stworzonego na krawędzi klifu, obejmującego również basen, hotel i kawiarnię — wszystkie zaprojektowane tak, aby harmonijnie współistnieć z naturalnym ukształtowaniem terenu. Ochrona środowiska była jednym z kluczowych założeń tego projektu. W pobliskim hotelu zastosowano czterostopniowy system oczyszczania ścieków, który umożliwia ponowne wykorzystanie wody (m.in. do nawadniania), a dno leja krasowego pozostało nietknięte. Jedyną ingerencją w krajobraz jest pomost poprowadzony ponad dziką roślinnością porastającą dno zapadliska, wytyczony tak, by umożliwić zwiedzanie bez naruszania natury. Co więcej, wśród odwiedzających regularnie pojawiają się makaki, które mogą swobodnie się przemieszczać. Turyści podkreślają wyjątkowy charakter tego miejsca. Media cytują m.in. pisarkę Pan Xiaoxian z Kantonu, która zauważyła, że nigdy wcześniej nie widziała księgarni „zbudowanej na klifie w takiej skali” ani przestrzeni, która w tak naturalny sposób łączy krajobraz, kulturę i atmosferę obcowania z historią. Jak relacjonowała, czytanie na świeżym powietrzu na białych leżakach ustawionych wzdłuż półek jest doświadczeniem jedynym w swoim rodzaju. – Czujesz się tu swobodnie, a dzięki górskiemu wiatrowi i ciepłemu słońcu ta chwila staje się niezapomniana – mówiła. Nic dziwnego, że od chwili otwarcia księgarnię odwiedziło już ponad 100 tysięcy osób, a jej niezwykła architektura w krótkim czasie zdobyła dużą popularność w mediach społecznościowych. To jeden z najbardziej oryginalnych projektów architektonicznych ostatnich lat – przestrzeń, która zachwyca zarówno formą, jak i atmosferą sprzyjającą ciszy, skupieniu oraz kontemplacji. Źródła: China Minutes, Our China Story Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Powieść pisana przez człowieka stanie się towarem luksusowym? AI zastępuje pisarzy
Sztuczna inteligencja jest „karmiona” nie tylko codziennymi informacjami, ale też powieściami. Wielu z twórców obawia się, że AI niedługo ich zastąpi. Pisarze odnotowują spadek zarobków. Czy wkrótce powieści pisane przez ludzi staną się towarem luksusowym?
Takie przerażające dla pisarzy dane wynikają z raportu autorstwa dr Clementine Collett z Minderoo Centre for Technology and Democracy (MCTD) na Uniwersytecie Cambridge. Nosi tytuł „Wpływ generatywnej sztucznej inteligencji na powieść” („Impact of Generative AI on the Novel”). Dokument powstał w oparciu o badanie przeprowadzone wśród ponad ćwierci tysiąca powieściopisarzy z Wielkiej Brytanii i kilkudziesięciu redaktorów oraz agentów literackich. Obawy branży związane ze sztuczną inteligencją Raport ujawnia powszechne obawy wśród twórców literackich w Wielkiej Brytanii dotyczące naruszeń praw autorskich, utraty dochodów i przyszłości formy artystycznej, w miarę jak narzędzia generatywnej AI zalewają rynek. W dokumencie przedstawiono również szczegółowe zalecenia polityczne i praktyczne dla rządu brytyjskiego oraz dla samej branży wydawniczej, mające na celu ochronę wartości literatury. Już dziś znane są przypadki tworzenia prac magisterskich z pomocą takich narzędzi. Skala trudna jest do oszacowania. – Brutalna ironia polega na tym, że narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji, na które kładą nacisk powieściopisarze, są prawdopodobnie szkolone na milionach pirackich powieści, ściągniętych z bibliotek-cieni bez zgody ani wynagrodzenia autorów – powiedziała dr Collett. Kluczowe wyniki raportu W ankiecie zadano twórcom powieści szereg pytań. Oto najciekawsze z zagadnień: nieco ponad połowa (51%) brytyjskich powieściopisarzy twierdzi, że sztuczna inteligencja prawdopodobnie całkowicie zastąpi ich twórczość jako autorów fikcji; prawie dwie trzecie (59%) powieściopisarzy twierdzi, że wie, iż ich prace były wykorzystywane do trenowania modeli LLM (Large Language Model) opartych na sztucznej inteligencji bez pozwolenia lub wynagrodzenia; ponad jedna trzecia (39%) powieściopisarzy twierdzi, że ich dochody już ucierpiały z powodu sztucznej inteligencji; większość (85%) powieściopisarzy spodziewa się, że ich przyszłe dochody zostaną obniżone przez AI. Według raportu autorzy gatunków literackich są uważani za najbardziej narażonych na wyparcie przez sztuczną inteligencję, a dwie trzecie (66%) wszystkich ankietowanych uznało autorów romansów za „skrajnie zagrożonych”. Tuż za nimi plasują się autorzy thrillerów (61%) i kryminałów (60%). Niektórzy twórcy literaccy przewidują pojawienie się dystopijnego, dwupoziomowego rynku, w którym powieść pisana przez ludzi stanie się „towarem luksusowym”, a masowo produkowana, generowana przez sztuczną inteligencję fikcja – będzie tania lub darmowa. AI nie jest wcale taka zła? Brytyjscy twórcy przyznają, że co prawda mają obawy związane z AI, ale sami z niej korzystają. 33% z respondentów przyznało, że wykorzystuje takie narzędzie w procesie pisania, głównie do zadań „nietwórczych”, takich jak wyszukiwanie informacji. Około 8% pisarzy zadeklarowało, że używa AI do edytowania tekstu. 80% respondentów zgodziło się, że AI oferuje korzyści pewnym częściom społeczeństwa. Jednocześnie pisarze są „skrajnie negatywnie” nastawieni do używania AI w procesach głęboko kreatywnych, takich jak pisanie całych powieści. Źródło: MCTD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To on zabrał Polaków do świata surowych krain polarnych. Książki tego autora to klasyka
Doświadczenia z ekspedycji polarnych stały się dla Czesława Centkiewicza inspiracją do stworzenia opowieści, które zapadły w pamięć całym pokoleniom. Oto nieznane fakty z życia pioniera polskiej literatury polarnej.
Spis treści: Alina i Czesław Centkiewiczowie Czesław Centkiewicz – książki Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz jest pionierem polskiej literatury polarnej. Dzięki swoim książkom stał się uosobieniem fascynacji Arktyką i Antarktyką. Nie sposób jednak mówić o Czesławie Centkiewiczu, pomijając jego żonę, Alinę Centkiewicz. Alina i Czesław Centkiewiczowie Para ta tworzyła nierozerwalny duet, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Alina i Czesław Centkiewicz nie ograniczali się jedynie do pisania o swoich podróżach – często sami brali udział w wyprawach naukowych. Razem badali nieznane dotąd obszary i dokumentując życie ludzi i dzikich zwierząt w ekstremalnych warunkach. Alina Centkiewicz, z domu Kosk, była nie tylko żoną Czesława, ale również jego współautorką. Razem stworzyli wiele książek, które przybliżały czytelnikom piękno i surowość polarnych krain. Ich książki, takie jak „Zaczarowana zagroda” czy „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”, stały się klasyką polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Alina, z wykształcenia pedagożka, z pasją angażowała się w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Organizowała wykłady i prezentacje w szkołach i instytucjach kulturalnych. Czesław, inżynier i geofizyk, wnosił do książek głęboką wiedzę o warunkach panujących na biegunach. To połączenie wiedzy naukowej z literackim talentem sprawiło, że ich pasjonujące opowieści stały się cennymi źródłami informacji. Prace Centkiewiczów były wielokrotnie nagradzane. Ich wkład w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych do dziś jest nieoceniony. Czesław Centkiewicz – książki Twórczość pisarska Czesława Centkiewicza obejmuje szerokie spektrum gatunków literackich, od literatury faktu po literaturę dziecięcą. Jego książki były inspirowane osobistymi doświadczeniami z licznych wypraw polarnych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Czesława Centkiewicza jest „Anaruk, chłopiec z Grenlandii”. Książka ta, skierowana do młodszych czytelników, opowiada historię dziecka, które żyje w surowych warunkach Arktyki. Dzięki prostemu językowi i fascynującym opisom historyjka od lat cieszy się popularnością wśród dzieci i jest często wykorzystywana jako lektura szkolna. Nie mniejszą popularnością od lat cieszą się wspomniane wcześniej „Zaczarowana zagroda” i „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”. Innym ważnym dziełem jest książka opisująca podróż przez Afrykę, którą Centkiewicz odbył wraz z żoną. Jej tytuł to „Od Kairu do Cape Town”. Pełna przygód opowieść ukazuje niezwykłą determinację i odwagę autorów, którzy nie bali się wyzwań, jakie stawia przed nimi nieznany kontynent. Książka ta, choć mniej znana niż ich arktyczne opowieści, jest równie ważnym świadectwem podróżniczych pasji Centkiewiczów. Warto również wspomnieć o „Białym lądzie”. Ta książka, oparta na doświadczeniach z wyprawy do Antarktyki, jest hołdem dla polskich badaczy, którzy poświęcili swoje życie na eksplorację tego nieprzyjaznego kontynentu. Centkiewicz w mistrzowski sposób opisuje nie tylko zmagania ludzi z ekstremalnymi warunkami, ale także piękno i majestat lodowego świata, który mimo swojej surowości, fascynuje i przyciąga kolejnych śmiałków. Twórczość Czesława Centkiewicza to również bogaty zbiór reportaży i artykułów, które publikował w różnych czasopismach. Jego prace były często ilustrowane zdjęciami, które sam wykonywał podczas swoich podróży. Był jednym z pierwszych polskich autorów, którzy w tak szeroki sposób popularyzowali tematykę polarną, przybliżając ją szerszemu gronu odbiorców. Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był nie tylko pisarzem i podróżnikiem. Oto ciekawostki, które mogą zaskoczyć nawet jego największych fanów. Jedną z mniej znanych informacji o Centkiewiczu jest fakt, że zanim zajął się literaturą, pracował jako inżynier geofizyk. Wiedza zdobyta na Politechnice Warszawskiej okazała się niezwykle przydatna podczas jego wypraw polarnych. Wykształcenie techniczne pozwoliło mu lepiej zrozumieć otaczający świat oraz zaangażować się w rozwój badań naukowych w rejonach polarnych. Czesław Centkiewicz był również zapalonym fotografem. Jego zdjęcia, które często ilustrowały jego książki i artykuły, są do dziś cenione nie tylko za swoją wartość dokumentalną, ale także artystyczną. W czasach, gdy fotografia nie była jeszcze tak powszechna, jak dzisiaj, Centkiewicz potrafił uchwycić na kliszy niezwykłe momenty z życia ludzi i zwierząt w ekstremalnych warunkach. Centkiewiczowie mieli również bliskie kontakty z wieloma wybitnymi postaciami polskiej nauki i kultury. Przyjaźnili się między innymi z Antonim Dobrowolskim, wybitnym polarnikiem, uczestnikiem wyprawy antarktycznej w latach 1910–1912, który był jednym z pierwszych polskich badaczy tego kontynentu. Niewielu wie, że Czesław Centkiewicz miał również talent do opowiadania anegdot. Jego opowieści, pełne humoru i autoironii, były często przytaczane przez przyjaciół i współpracowników. Potrafił z niezwykłą lekkością opowiadać o trudnych sytuacjach, w które wpadał podczas swoich wypraw, co czyniło go niezwykle lubianą postacią w gronie polskich podróżników i naukowców. Pod koniec życia Centkiewiczowie osiedlili się w Warszawie, gdzie spędzili swoje ostatnie lata, kontynuując pisanie i popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Ich dom stał się miejscem spotkań dla wielu osób zainteresowanych tematyką polarną. Oni sami do końca swoich dni pozostali aktywni zarówno literacko, jak i naukowo. Czesław Centkiewicz zmarł 10 lipca 1990 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i naukowy, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia podróżników i miłośników literatury. Jego życie i twórczość są dowodem na to, że pasja do odkrywania świata i dzielenia się wiedzą może prowadzić do niezwykłych osiągnięć, które przetrwają lata. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak narodził się „Frankenstein”: od naukowych eksperymentów po krajobraz, który zainspirował Mary Shelley
Horror z 1818 roku, opisujący powstanie potwora Frankensteina uznawany jest za pierwszą na świecie powieść science fiction. Od tamtej pory motyw monstrum, będącego efektem eksperymentów nad martwym ludzkim ciałem, pojawia się w licznych przeróbkach oraz adaptacjach filmowych i serialowych. Skąd autorka – Mary Shelley – zaczerpnęła inspirację do stworzenia tego ponadczasowego popkulturowego klasyka?
Spis treści: Z towarzyskiej zabawy w światowy bestseller Czy doktor Frankenstein żył naprawdę? Miejsca jak z horroru? Niekoniecznie – co inspirowało autorkę „Frankensteina”? Wulkan Tambora w Indonezji Londyn i Bolonia – świadkowie rozwoju nauki La Spezia, Archangielsk i Orkady – śladami Frankensteina 7 listopada na platformie „Netflix” pojawiła się nowa adaptacja XIX wiecznej powieści „Frankenstein”. Tym razem historia Victora Frankensteina i jego potwora została opowiedziana przez Guillermo del Toro – reżysera znanego z filmów takich jak „Kształt wody” czy „Pinokio”. Choć akcja filmu rozgrywa się głównie w Wielkiej Brytanii, pierwowzór z 1818 roku obejmował swoim zasięgiem wiele zakątków świata. Jakie miejsca były więc inspiracją do powstania historii o człekopodobnym monstrum i skąd wziął się pomysł na stworzenie potwora Frankensteina? Z towarzyskiej zabawy w światowy bestseller Początki powstania „Frankensteina” brzmią zaskakująco niewinnie, jeśli zestawić je z późniejszą, światową sławą tej mrocznej historii. Według przekazów praca nad horrorem rozpoczęła się, gdy angielska pisarka Mary Shelley wraz ze swoim mężem Percym Shelleyem wdali się w pewną towarzyską rozrywkę. Przebywali oni wtedy w szwajcarskich Alpach, u innego znanego romantycznego poety – Lorda Georga Byrona. Zabawa polegała na wymyśleniu i stworzeniu opowieści grozy. Mary zdecydowała się na opisanie historii szalonego naukowca, Victora Frankensteina, który zapragnął stworzyć kreaturę podobną do człowieka z fragmentów ciał wydobytych z grobów. Podtytuł powieści – „czyli współczesny Prometeusz” – nawiązuje do mitologicznej postaci Prometeusza. Według greckich mitów nie tylko wykradł on ogień Zeusowi, by podarować go ludziom, lecz także stworzył człowieka – niczym doktor Frankenstein. Czy doktor Frankenstein żył naprawdę? Niektóre źródła donoszą, że Mary Shelley, pisząc swoją powieść, mogła inspirować się prawdziwą postacią zamieszkującą południowe Niemcy. Wiadomo, że małżeństwo Shelleyów, zanim dotarło do Szwajcarii, podróżowało przez Związek Niemiecki, gdzie mogli natknąć się na zamek Frankenstein. Budowla, której ruiny znajdują się w okolicy miasta Darmstadt, była niegdyś zamieszkiwana przez alchemika Johanna Konrada Dippela. Naukowiec prowadził tam laboratorium, w którym miał eksperymentować na ludzkich i zwierzęcych zwłokach. Dippel podobno twierdził nawet, że odkrył sposób, by dożyć 135 lat — co przywodzi na myśl fikcyjnego, nieśmiertelnego potwora z historii Shelley. Nie ma jednak pewności, czy niemiecki, mroczny alchemik rzeczywiście stał się pierwowzorem literackiego Frankensteina. Wiadomo natomiast, że bezpośrednim natchnieniem dla pisarki był sen, w którym ujrzała naukowca ożywiającego swoje monstrum za pomocą „jakiejś potężnej maszyny”. Miejsca jak z horroru? Niekoniecznie – co inspirowało autorkę „Frankensteina”? Miejsca, które zadziałały na wyobraźnię Mary Shelley, to nie tylko południowoniemiecki zamek. Wśród nich są zarówno te, które prawdopodobnie stanowiły bezpośrednie natchnienie, jak i te, których wpływ był bardziej subtelny. Co ciekawe, lokalizacje te rozsiane są po całym świecie, tworząc fascynującą mapę inspiracji dla brytyjskiej pisarki. Wulkan Tambora w Indonezji Choć akcja książki nie rozgrywa się w Azji, to właśnie tamtejszy wulkan na wyspie Sumbawa miał ogromny wpływ na jej powstanie. W 1815 roku – tuż przed podróżą Shelleyów po Europie – doszło do największej w historii nowożytnej erupcji wulkanu. Wybuch Tambory pochłonął dziesiątki tysięcy ofiar, a do atmosfery przedostały się olbrzymie ilości pyłu i siarki. Substancje te odbijały promienie słoneczne, doprowadzając do globalnego ochłodzenia i tzw. „roku bez lata”. Właśnie w tym mrocznym, chłodnym i burzowym okresie Mary Shelley przebywała nad Jeziorem Genewskim. Uwięziona przez złą pogodę, spędzała czas w domu, czytając gotyckie opowieści i tworząc własną historię – z której narodził się „Frankenstein”. Londyn i Bolonia – świadkowie rozwoju nauki Jednym z kluczowych źródeł inspiracji były wówczas coraz popularniejsze badania nad elektrycznością. W dzienniku z grudnia 1814 roku Mary Shelley zapisała, że uczestniczyła w londyńskim „wykładzie Garnerina – o elektryczności, gazach i fantasmagorii”. To doświadczenie mogło stać się impulsem do opisania procesu ożywienia stworzenia Victora Frankensteina. Podobny wpływ miały eksperymenty włoskiego lekarza Luigiego Galvaniego, który odkrył, że naelektryzowane ostrze może wywołać ruch w oderwanej nodze żaby. Doświadczenie to zasugerowało, że elektryczność może „tchnąć iskrę życia” – ideę, która później stała się jednym z filarów powieści Shelley. La Spezia, Archangielsk i Orkady – śladami Frankensteina Na kartach powieści można odnaleźć liczne odniesienia do rzeczywistych miejsc: La Spezia – nad Morzem Śródziemnym, gdzie doktor Frankenstein ściga swoje monstrum; Archangielsk – północne miasto, w pobliżu którego kończy się historia; Archipelag Orkadów – tam naukowiec planuje stworzyć drugiego potwora. Wszystkie te inspiracje sprawiły, że dzieło autorki stanowi nadal żyjący i aktualny tekst. Nowe interpretacje „Frankensteina” dowodzą, że utwór ma wymiar ponadczasowy, do czego niewątpliwie przyczyniły się liczne inspiracje kreujące ostateczną książkę. Źródła: Smithsonian, Ohio State Univesity, Time Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Czy epoka kamienia to tak naprawdę epoka drewna? Zachwycające konstrukcje sprzed wielu tysięcy lat
Dowody na to, że przodkowie człowieka wykorzystywali drewno jako materiał budowlany mają nawet 400 tys. lat. Ale naprawdę olbrzymie konstrukcje z tego budulca zaczęły powstawać w Europie 7 tysięcy lat temu. W ostatnich latach odkryto je również w Polsce. Czy to pora, by zmienić nazwę epoki kamienia na epokę drewna?
Spis treści: Konstrukcje sprzed setek tysięcy lat? Bardzo stare chaty Jak wyglądały najstarsze domy Japończyków? Wysyp wielkich budowli w neolicie Polskie „piramidy” Mniejsze drewniane produkty ludzkiego geniuszu Pora na zmianę nazwy epoki? W latach pięćdziesiątych XX wieku w dolinie rzeki Kalambo na granicy Zambii i Tanzanii odkryto bardzo stare fragmenty drewna. Wówczas nie potrafiono ocenić ich wieku i tego, czy zostały intencjonalnie obrobione. Dopiero w 2019 roku, po odkryciu nowych fragmentów, udało się ustalić, że klin, kawałek pnia o prostokątnym kształcie, oraz kij do kopania, przypominający narzędzia używane do dziś na pustyni Kalahari, miały od 324 do 390 tysięcy lat. Konstrukcje sprzed setek tysięcy lat? Dwa fragmenty drewna z lokalnego gatunku Combretum zeyheri były jednak o ponad 100 tysięcy lat starsze. Jedna z belek, mierząca niemal półtora metra, miała zwężające się końce i leżała pod kątem siedemdziesięciu pięciu stopni na drugiej, która miała wgłębienie umożliwiające ich połączenie. Według odkrywców to ślad po zaawansowanej technice ciesielskiej, która mogła stanowić podstawę do budowy takich konstrukcji jak platformy mieszkalne czy przeprawy przez rzekę wzniesione przez Homo heidelbergensis 476 tysięcy lat temu. Nie wszyscy badacze zgadzają się jednak z tą interpretacją. Profesor Jacek Kabaciński uważa, że skany 3D belek zamieszczone w publikacji są zbyt mało precyzyjne, by potwierdzić intencjonalne modyfikowanie drewna. Bardzo stare chaty Dowody na to, że przodkowie człowieka wykorzystywali drewno jako materiał budowlany, pojawiają się również w innych miejscach. Archeolodzy odkryli na stanowiskach paleolitycznych pozostałości drewnianych szałasów. W Terra Amata, koło Nicei, 400 tysięcy lat temu powstały owalne chaty o długości od 9 do 16 metrów i szerokości od 4 do 7 metrów. Konstrukcja była prosta – drewniane pale wbito w ziemię, tworząc szkielet, a następnie przykryto go skórą, którą obciążono otoczakami, by nie zerwał jej mistral. Podobne szałasy budowali łowcy-zbieracze przez cały paleolit, a w Wilczycach na Sandomierszczyźnie, na stanowisku sprzed 16-15 tysięcy lat, wyposażyli je w kamienny bruk, który chronił przed chłodem wiecznej zmarzliny. Jak wyglądały najstarsze domy Japończyków? Rybacy i zbieracze kultury Jōmon, żyjący 6 tysięcy lat temu, budowali w Sannai-Maruyama na północy Honsiu długie drewniane domy, a nadwyżki żywności przechowywali w olbrzymich magazynach na palach, co chroniło je przed szkodnikami. Budowle te miały konstrukcję nośną z plecionki pokrytej gliną, korą drzew lub liśćmi, a ich ściany opierały się na potężnych słupach z kasztanowca japońskiego. Najwyraźniej ten typ budownictwa sprawdzał się niezależnie od sposobu gospodarowania, ponieważ podobnie wyglądały domy pierwszych rolników w Europie. Na terenie ziem polskich długie domy wznosili przedstawiciele kultury ceramiki wstęgowej rytej. Miały one długość od 12 do 40 metrów i szerokość 7 metrów, a ich dachy o dwuspadowej konstrukcji wspierały się na kilku rzędach podpór. Wysyp wielkich budowli w neolicie W neolicie w ogóle postawiono na rozmiar, co badacze nazwali megalityzmem (gr. Megas – wielki, lithos – kamień), jednak ta architektoniczna mania wielkości nie dotyczyła tylko kamienia. W Niemczech, Austrii, Słowacji, Czechach, na Węgrzech i w Polsce około 7 tysięcy lat temu pojawiły się drewniane rondle – ogromne, koncentryczne pierścienie rowów, wałów i palisad. Te monumentalne budowle miały średnicę dochodzącą do 300 metrów. Fotografia lotnicza i metody geofizyczne umożliwiły zidentyfikowanie stu trzydziestu takich konstrukcji. Wciąż jednak nie wiadomo, czy te otoczone palisadą miejsca pełniły funkcje obronne, religijne, handlowe czy może astronomiczne. Polskie „piramidy” Inną formą budowli XXL były olbrzymie drewniano-ziemne grobowce o wydłużonym trapezowatym kształcie, które w kulturze pucharów lejkowatych pełniły funkcję nie tylko sepulkralną, ale także propagandową i tożsamościową. Tam, gdzie były kamienie – w Wielkopolsce i na Kujawach – te liczące nawet 120 metrów nasypy ziemne okładano kamiennym płaszczem, w rejonach, w których ich nie było – wykorzystywano drewno. W ten sposób powstawały megaksylony (gr. Xylon – drewno) – drewniane wersje megalitycznych grobowców. W Polsce, w Słonowicach koło Kazimierzy Wielkiej, na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. znajdowało się ich pięć, a w Dębianach pod Sandomierzem – siedem mniejszych. W 2024 roku Czesi natrafili koło miasta Hradec Kralove na liczący 6 tysięcy lat grobowiec o długości 190 metrów i 15 metrów szerokości, co czyni z niego najstarszy i najdłuższy grobowiec Europy. Podobnie jak rondele megaksylony zniknęły z krajobrazu; pozostały po nich rowy, z których pozyskiwano ziemię, oraz dołki posłupowe po otaczającej je palisadzie. Nowoczesne metody pozwalają je nie tylko namierzyć, ale także określić, z jakiego drewna były wykonane, na przykład z odpornego dębu, elastycznego wiązu czy mocnego jesionu. Pewne jest, że technologia, która pozwalała na ich wznoszenie, była równie zaawansowana jak w przypadku megalitów; co więcej, drewniano-ziemne giganty były nawet lepiej widoczne w krajobrazie niż konstrukcje z kamienia, a tym samym robiły zapewne równie duże wrażenie. Mniejsze drewniane produkty ludzkiego geniuszu Drewniane rzeźby też nie są wieczne. Jeśli nie trafiły do bagien lub egipskich piasków, to szanse, że bez uszczerbku przetrwają więcej niż tysiąc lat, są minimalne. Średniowieczne krucyfiksy, piety, świątki i figury świętych miały szczęście, gdy trafiły na sprzyjające warunki w kościołach, klasztorach czy kryptach. Aby jeszcze wydłużyć ich życie, w muzeach wstawia się je do specjalnych pomieszczeń i stale poddaje konserwującym zabiegom. W archeologii od lat trwa debata na temat tego, czy należy wyjmować z bagien i wód wszystkie drewniane artefakty i wraki, skoro od momentu zetknięcia z powietrzem zaczynają niszczeć. To kolejny „drewniany paradoks”: z jednej strony będziemy mieli coraz więcej dowodów na siłę i znaczenie drewna w przeszłości, skoro wiemy, jak i gdzie go szukać i badać, z drugiej jednak – musimy pamiętać o jego podatności na zniszczenie, zanim zdecydujemy się je wydobyć. Pora na zmianę nazwy epoki? Czy w takim razie epoka kamienia nie powinna być nazywana epoką drewna? Polski filolog klasyczny i historyk kultury Ryszard Gansiniec, chcąc dowartościować ten materiał, zaproponował w 1952 roku, by zamiast o paleolicie mówić o paleoksylu. Termin ten nie zyskał akceptacji i chyba słusznie, bo nie sposób wyznaczyć momentu, kiedy epoka ta przestała istnieć, przecież nadal wykorzystujemy drewno, i to z nie mniejszym rozmachem niż nasi przodkowie. Co więcej, zaczyna wracać nawet tam, skąd zostało wyparte. W XX wieku świat postawił w budownictwie na stal i beton, jednak gdy okazało się, że materiały te mają wiele wad, znów sięgnięto po drewno. W budownictwie zapanował wręcz neoksyl, a promujący go Skandynawowie już wznoszą drewniane osiedla i drapacze chmur. Choć materiałoznawcy wykorzystują najnowsze technologie, sięgają też po stare rozwiązania, jak znana w Japonii od setek lat technika Shou Sugi Ban, polegająca na opalaniu drewna budowlanego, co ma je chronić przed ogniem, wodą, szkodnikami oraz pleśnią i przedłuża jego trwałość. Korzenie tej metody sięgają zresztą pradziejów — 300 tysięcy lat temu stosowali ją neandertalczycy w Schoningen, którzy hartowali w ogniu końcówki swoich oszczepów. W czasach PRL-u bajkowe przygody pradziejowej rodziny zatytułowane Między nami jaskiniowcami były jedną z ulubionych telewizyjnych kreskówek wielu dzieci. Fred Flintstone pracował w kamieniołomie, wraz z żoną Wilmą i córeczką Pebbles mieszkali w kamiennym domu z kamiennym wyposażeniem i mieli samochód z kołami z kamienia, który napędzano nogami. Co prawda, tu i owdzie pojawiały się elementy drewniane, lecz w tej parodii współczesności w pradziejowym kostiumie nie zwracało się na nie uwagi. Tym, co miało odróżniać nas od Flintstonów – poza zwierzętami służącymi za rożne sprzęty domowe – był właśnie wszechobecny kamień. Taką wizję paleolitu czas skorygować: nie dość, że nasi przodkowie znacznie częściej niż w jaskiniach mieszkali w drewnianych szałasach, to jeszcze zasiadali wokół ognisk, by ciosać, strugać, rzeźbić, pleść i dłubać w zębach drewnianymi drzazgami. Być może, snując opowieści o bogach i duchach żyjących w koronach i korzeniach drzew. Nie mamy pewności, kiedy homininy zaczęły się werbalnie porozumiewać i co przyczyniło się do rozwoju mowy, choć jedna z teorii zakłada, że była ona potrzebna do przekazywania wiedzy na temat technik kamieniarskich i instruowania, jak krok po kroku łupać krzemienie. Niewykluczone jednak, że jeszcze więcej tłumaczenia i objaśnień wymagała nauka oszczepnictwa, fletnerstwa (umiejętności wytwarzania grotów strzał i oszczepów), stolarstwa, plecionkarstwa, ciesiołki, smolarstwa, rzeźbiarstwa, snycerstwa, szkutnictwa, tokarstwa. Nazwa paleolit dla najstarszych dziejów ludzkości jak na razie nie jest zagrożona, nie należy jednak zapominać, że w cieniu kamienia zawsze było miękkie, pachnące i żyjące drzewo, za którym kryły się zarówno technika, jak myśl i współdziałanie, nie tylko nasze. Zanim zaczęliśmy pisać historię Homo sapiens, ktoś inny już budował z drewna domy, konstruował narzędzia, broń i ozdoby, ponieważ umiejętność planowania i używania dostępnych materiałów nie była wyłączną domeną naszego gatunku. Przez długi czas nie byliśmy jedyni. Naszą planetę dzieliliśmy z innymi istotami, które chodziły, myślały i działały równolegle do nas – homininami. To jest przedruk z książki pt. „Homo (nie tylko) sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach”, autorstwa Agnieszki Krzemińskiej, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Literackiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Traktujesz psa jak dziecko? Weterynarze ostrzegają: możesz mu poważnie zaszkodzić
„Uczłowieczanie” psów i traktowanie ich jak dzieci to coraz częstszy problem, który zamiast chronić – szkodzi. Weterynarze z USA opisują problemy etyczne i medyczne takiego podejścia w nowej prowokacyjnej książce.
Coraz więcej weterynarzy ostrzega przed nadmiernym uczłowieczaniem psów. Zjawisko to doczekało się swojej angielskiej nazwy: „fur baby culture” (kultura futrzanych dzieci). W Polsce rozpowszechnia się określenie „psieci”. Zdaniem specjalistów nadopiekuńczość prowadzi do poważnych problemów etycznych, a także – co zaskakujące – medycznych. Swoje obawy lekarze opisali w książce „Veterinary Controversies and Ethical Dilemmas” (Weterynaryjne kontrowersje i dylematy etyczne), która odbiła się szerokim echem także w środowisku naukowym. Weterynarze obalają mity W książce weterynarze opisują m.in. niepotrzebne zabiegi medyczne i rozpoznawanie nieistniejących chorób oraz wpływ wielkich korporacji na praktykę lekarską. Poza tym poruszają tematy nadmiernej suplementacji, rehabilitacji i fizjoterapii psów, specjalistycznych karm, medycyny alternatywnej. Publikacja jest skierowana głównie do specjalistów, ale może też zainteresować właścicieli zwierząt. Rzuca nowe światło na skutki traktowania psów jak małe dzieci. Redaktorami tomu są: Tanya Stephens – lekarka weterynarii i badaczka dzikiej przyrody, anestezjolodzy Eddie Clutton i Polly Taylor oraz neurobiolożka Kathy Murphy. Kiedy troska nie służy psu Autorzy podkreślają, że choć traktujemy psy jak dzieci z troski, konsekwencją bywa cierpienie. Kosztowne i inwazyjne zabiegi nie zawsze służą ich dobru. Clutton zauważa, że część lekarzy i producentów (np. specjalistycznych karm), postrzega „fur baby culture” jako sposób na zwiększenie zysków. Według Stephens idea szczególnej więzi człowieka ze psem jest dziś zbyt często i zbyt mocno wykorzystywana marketingowo. Nie zawsze przekłada się to na lepszy dobrostan. Przeciwnie, psy żyjące swobodnie w grupach na wsi, mogą mieć lepsze życie niż samotne, wychuchane pieski kanapowe siedzące całymi dniami same w mieszkaniach, pozbawiane kontaktów z innymi psami i swobodnego ruchu. Leczenie za wszelką cenę – głos weterynarzy Książka podważa też przekonanie, że najlepszym wyborem jest zawsze najdroższe lub najbardziej zaawansowane leczenie. Autorzy postulują odejście od „złotych standardów” w terapiach, na rzecz indywidualnego podejścia, które uwzględnia jakość życia zwierzęcia i możliwości opiekuna. Wydłużanie życia za wszelką cenę nie musi oznaczać większego szczęścia. Starzejące się i chore zwierzęta często bardzo cierpią, a właściciele, kierowani emocjami, nie potrafią pogodzić się z decyzją o eutanazji. Dezinformacja i korporacje szkodzą psom Autorzy podkreślają, że większość właścicieli działa w dobrej wierze, lecz dezinformacja w internecie utrudnia im podejmowanie dobrych decyzji. Media społecznościowe pełne są niepopartych badaniami porad, a opiekunowie coraz częściej diagnozują zwierzęta samodzielnie. Zjawisko „fur baby” jest napędzane także przez wielkie firmy, co według autorów książki prowadzi do kryzysu w zawodzie weterynarza. Przytaczają oni dane o wypaleniu zawodowym, niskim zadowoleniu z pracy i przemocy wobec weterynarzy. Jak troszczyć się o psa? Autorzy nie atakują opiekunów ani lekarzy – chcą raczej rozpocząć dyskusję nad granicami opieki i empatii. Wskazują, że prawdziwa troska o zwierzę polega na zrozumieniu jego potrzeb gatunkowych, nie na naśladowaniu relacji rodzic-dziecko. Publikacja ma być zarówno ostrzeżeniem, jak i przewodnikiem po współczesnych dylematach etycznych. Chociaż autorzy książki opierają się na danych dotyczących USA, Wielkiej Brytanii i Australii – problemy które opisują doskonale widać także w Polsce. Warto pamiętać, że nadopiekuńczość wobec zwierzęcia to nie to samo co spełnienie jego potrzeb. A do najważniejszych należą: kontakt z innymi psami, możliwość swobodnej eksploracji otoczenia, codzienny ruch, odpowiednia dieta i możliwość spokojnego jedzenia, miejsce i czas do odpoczynku, relacja z człowiekiem oparta na zaufaniu, a nie nagrodach i karach. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ludzka dłoń zmieniła historię. Oto dlaczego jest tak wyjątkowa
Czy historia człowieka rozpoczęła się od dłoni? Jej budowa, a zwłaszcza unikalny układ kciuka, pozwoliły nam sięgnąć po rzeczy, które były poza zasięgiem innych naczelnych. Nasza dłoń nie tylko chwyta, ale też umożliwia wykonywanie precyzyjnych manipulacji. Oto jej niezwykła historia.
Spis treści: Do czego kiedyś służyły nam dłonie? Wytrzymałe człowiecze paliczki Mechanika kciuka Kciuk obrócony – od jak dawna? Król wśród palców – kciuk Nieznany mięsień Szympansy przede wszystkim podczas chodzenia po ziemi opierają się na grzbietach środkowych paliczków palców od drugiego do piątego (od wskazującego do małego), co nieformalnie nazywa się „podpieraniem się na knykciach”. Robią to również goryle. Ponieważ małpy te opierają się nie na dłoniach, lecz na podeszwach stóp, ich ramiona są uniesione, a plecy pochylają się w kierunku bioder. Do czego kiedyś służyły nam dłonie? Toczy się spór o to, czy w naszej historii ewolucyjnej kiedykolwiek wspieraliśmy się na grzbietach środkowych paliczków palców rąk (z wyłączeniem kciuka). Ręka australopiteka była już zasadniczo podobna do naszej. Aby dowiedzieć się, jak wyglądała ręka jeszcze starszych przodków, potrzebujemy skamieniałości, a najlepszym przykładem jest Ardi. Szympansy, zwisając z gałęzi drzew bez udziału kciuka, używają ręki jako haka. Nie zamierzam prosić cię o to, abyś zawisł teraz na drążku, bo być może siedzisz w domu i czytasz, ale zaproponuję coś prostszego. Proszę ująć w dłoń rączkę aktówki lub walizki, jeśli jest pod ręką (obecnie często zastępują je plecaki lub walizki na kółkach). Chwyt jest (mniej więcej) taki sam jak w przypadku gałęzi, tylko w drugą stronę, ponieważ to walizka zwisa z ręki, a nie ręka z walizki. Łatwo zauważyć, że główną rolę odgrywa paliczek środkowy (tym razem po stronie dłoniowej, a nie grzbietowej) palców od wskazującego do małego. Proszę zauważyć, że to zupełnie inny chwyt niż w przypadku podnoszenia młotka w celu wbicia gwoździa lub rakiety do gry w tenisa. Podczas trzymania kija lub uchwytu pięść jest całkowicie zaciśnięta, zaangażowane są również paliczki bliższe i dalsze, a nie tylko środkowe, kij lub uchwyt jest dociskany do dłoni, zaś kciuk zachodzi na palec wskazujący lub środkowy. Jeśli jednak chcielibyśmy uderzyć precyzyjnie, a nie najmocniej, jak to możliwe, kciuk spocznie na trzonku młotka, aby trafniej go nakierować. I rzecz najważniejsza: chwyt nie jest już poprzeczny (prostopadły) do osi ręki i przedramienia (jak w przypadku zwisu na drążku lub trzymania rączki walizki), ale ukośny. To ogromna różnica. Teraz proszę ponownie spojrzeć na dwie linie biegnące w poprzek dłoni. U szympansa są one poziome, natomiast u człowieka – ukośne. Wytrzymałe człowiecze paliczki Wszystkie wymienione różnice w typach chwytu wynikają z odmienności w budowie ręki szympansów i ludzi. W ludzkiej ręce wszystkie paliczki są bardziej wytrzymałe, zwłaszcza paliczki dalsze (te z paznokciem), które na końcu mają zauważalne rozszerzenie i spłaszczenie w kształcie półksiężyca. U neandertalczyków to rozszerzenie i spłaszczenie było szczególnie duże, ponieważ ich ręka była bardzo masywna. Poza tym, oczywiście, ludzki kciuk jest znacznie mocniejszy i dłuższy niż u szympansa w stosunku do pozostałych czterech palców. Przejdźmy do działania, aby lepiej to zrozumieć. Proszę przybliżyć kciuk do ręki. Ten ruch nazywamy przywodzeniem; to już wiedzieliśmy: „przywodzenie” oznacza „zbliżenie”, a „odwodzenie” – „oddzielenie”, „rozbieżność”. Teraz proszę ustawić dłoń w pronacji (grzbietem do twarzy). Dostrzeżesz, że cały paliczek dalszy kciuka (proszę pamiętać, ten z paznokciem) sięga ponad stawy pozostałych palców, łączące je z odpowiednimi kośćmi ręki. Teraz proszę zgiąć kciuk. Widać, że staw międzypaliczkowy kciuka znajduje się na poziomie stawów pozostałych palców łączących je z kośćmi śródręcza. U szympansa z jego wydłużoną dłonią się tak nie dzieje. Mechanika kciuka Jeśli kości na powrót obleczemy w ciało, zauważymy dwie mięsiste masy. Te dwa wybrzuszenia nazywane są kłębem, wyniosłością kłębu lub wyniosłością kciuka (oczywiście po stronie kciuka) i kłębikiem, wyniosłością kłębika lub wyniosłością palca małego (rzecz jasna po stronie małego palca). Teraz proszę zacisnąć pięść, a przekonasz się, że są wyczuwalne, zwłaszcza kłąb. Obszary te są wybrzuszone z powodu znajdujących się w nich mięśni. Jak wynika z ich położenia, mięśnie obszaru wyniosłości kciuka są związane z ruchem kciuka, a mięśnie wyniosłości palca małego – z ruchem małego palca. Mięśnie wyniosłości kciuka to mięsień odwodziciel krótki kciuka, zginacz krótki kciuka, przywodziciel kciuka i przeciwstawiacz kciuka. Łatwo sobie wyobrazić funkcję pierwszych trzech: oddzielanie kciuka od pozostałych palców, zginanie go i łączenie z pozostałymi palcami. Mięsień przeciwstawiacz kciuka przeciwstawia go pozostałym czterem palcom, a tym samym umożliwia wykonanie chwytu precyzyjnego z którymkolwiek z nich. Kciuk obrócony – od jak dawna? Szczególną cechą ręki jest kciuk obrócony i skierowany przeciwnie do pozostałych czterech palców (tworzy z nimi kąt prosty). To właśnie tylko i wyłącznie dzięki obrotowi kciuk może być przeciwstawny. Nie jest to jednak cecha występująca wyłącznie u ludzi, ponieważ występuje również u innych małp wąskonosych (małp człekokształtnych oraz małp zwierzokształtnych afrykańskich i azjatyckich). Cecha ta nie pojawia się jednak u małp szerokonosych (amerykańskich) – u nich kciuk nie jest obrócony i jest zwrócony w tym samym kierunku co pozostałe palce, czego nie uda ci się osiągnąć, nawet gdybyś bardzo się starał. Dlatego niektóre małpy szerokonose (z podrodziny titi) nie są w stanie przeciwstawić kciuka pozostałym palcom, a pozostałe są zdolne tylko do częściowego przeciwstawienia. Proszę zwrócić uwagę na tę osobliwą cechę kciuka, bardzo przydatną do manipulacji, ale zastrzeżoną tylko dla gatunku ludzkiego. Wyłącznie u ludzi opuszki kciuka i pozostałych palców mają dużą powierzchnię styku. Mięśnie wyniosłości palca małego, czyli kłębika, to mięsień odwodziciel palca małego, zginacz palca małego, przeciwstawiacz palca małego i mięsień dłoniowy krótki. Funkcja pierwszych trzech jest oczywista: oddzielanie, zginanie i przeciwstawianie małego palca. Mięsień dłoniowy krótki to mały czworoboczny płaski mięsień, który zwiększa wklęsłość wnętrza ręki, gdy układamy ją w kształt niecki, aby się napić lub o coś poprosić. Jeśli jednocześnie działają prostownik krótki i zginacz długi, paliczek bliższy kciuka się prostuje (nad śródręczem), a paliczek dalszy – zgina (nad paliczkiem bliższym), i według niektórych ten układ palca jest ważny przy obróbce kamiennych narzędzi. A ponieważ nie wyrabiamy już kamiennych narzędzi, podam przykład bardziej współczesny. Mówię o ruchu, który wykonujemy, gdy zapalamy zapalniczkę: paliczek bliższy kciuka jest wyprostowany, a dalszy – zgięty. Wykonujesz w tej chwili ten ruch? Król wśród palców – kciuk Wszystko wskazuje więc na to, że te dwa mięśnie kciuka (zginacz długi i prostownik krótki) mają związek z niezwykłą zdolnością człowieka do posługiwania się kciukiem zarówno w chwycie precyzyjnym, jak i siłowym. Nie wiemy, kiedy pojawiły się one w ewolucji człowieka, ale można je kojarzyć z początkiem obróbki kamienia, co miało miejsce w Afryce nieco ponad dwa i pół miliona lat temu, w epoce Homo habilis, choć być może oba mięśnie były niezależne już wcześniej i służyły do innych celów niż wytwarzanie kamiennych narzędzi. Opowiadam o tym wszystkim, ponieważ możliwe jest, że przedstawiciele gatunku australopiteka (Australopithecus garhi), żyjący dwa i pół miliona lat temu w Etiopii, wykonywali bardzo prymitywne kamienne narzędzia, wystarczające do krojenia mięsa lub miażdżenia kości i wydobywania szpiku. Kości roślinożerców ze śladami narzędzi (ale nie same narzędzia) znaleziono w wychodni skalnej, w której odkryto również czaszkę tego australopiteka, choć ślady te mogły zostać wykonane przez przedstawicieli innego, bardziej zaawansowanego gatunku hominina, bliższego Homo sapiens. Nieznany mięsień Zaryzykuję wyjście na nudziarza, bo chciałbym wspomnieć – skoro już omawiamy kwestie związane z kciukiem – o innym mięśniu ręki charakterystycznym wyłącznie dla człowieka, który odkryto zaledwie kilka lat temu. Mowa o mięśniu wewnętrznym, to znaczy takim, który nie pochodzi z przedramienia, ale wywodzi się z pierwszej kości śródręcza i przyczepia się do paliczka bliższego kciuka. Proponuję nazwać go mięśniem przywodzicielem dodatkowym kciuka. Przypominam, że przywodzenie kciuka polega na zbliżeniu go do palca drugiego, co jest niewątpliwie ważnym ruchem przy manipulowaniu przedmiotami. Ludzka anatomia nie została jeszcze w pełni zbadana! To jest przedruk z książki Juana Luisa Arsuagi pt. „Ciało. Arcydzieło siedmiu milionów lat”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak w przekładzie Ewy Ratajczak. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Jak będziemy podróżować w 2026 roku? Oto 5 trendów, które zdominują rynek
Rok 2026 przyniesie zauważalną zmianę w sposobie, w jaki planujemy i przeżywamy podróże. Coraz większe znaczenie mają autentyczne doświadczenia, kontakt z naturą i świadome podejście do odwiedzanych miejsc. Zmieniają się też nasze priorytety – od wyboru kierunku, przez sposób rezerwacji, po to, czego naprawdę oczekujemy od urlopu.
Spis treści: Trend nr 1: Odkrywanie kultury na półkach Trend nr 2: Ucieczka w góry Trend nr 3: Podróże zainspirowane książkami Trend nr 4: Poznawanie ludzi w drodze Trend nr 5: Hotel jako cel podróży Rok 2026 przyniesie zmiany w sposobie, w jaki planujemy i przeżywamy podróże. Według najnowszego raportu serwisu rezerwacyjnego Skyscanner, coraz więcej osób decyduje się na wyjazdy zagraniczne, przeznaczając na nie większe środki, by zapewnić sobie bardziej wartościowe i satysfakcjonujące doświadczenia. W centrum zainteresowania znajdują się dziś spokój, komfort i prawdziwe poznawanie odwiedzanych miejsc – bez pośpiechu i z większą uważnością. Jednocześnie coraz wyraźniej widać zwrot w stronę odpowiedzialnego podróżowania. Turyści częściej omijają przepełnione kurorty, wybierając mniej znane miejscowości, w których wciąż można poczuć lokalny rytm życia. Aż jedna trzecia z nich deklaruje, że celowo unika miejsc dotkniętych nadmierną turystyką. Coraz większą rolę odgrywają też media społecznościowe, które inspirują, pomagają odkrywać nowe destynacje i planować kolejne wyjazdy. Wszystko wskazuje na to, że przyszłość podróży będzie bardziej przemyślana i zrównoważona. Coraz częściej nie chodzi już o to, gdzie jedziemy, ale dlaczego i w jaki sposób to robimy. Jakie zatem trendy podróżnicze będą rządzić w 2026 roku? Trend nr 1: Odkrywanie kultury na półkach W 2026 roku podróżni coraz częściej będą poznawać nowe miejsca nie w eleganckich restauracjach, lecz w... lokalnych sklepach spożywczych. Według raportu, rośnie liczba osób, które w czasie wyjazdów celowo odwiedzają supermarkety, małe targi i automaty z przekąskami, traktując je jako autentyczne źródło wiedzy o danym kraju. Od futurystycznych maszyn z jedzeniem w Tokio po niewielkie sklepy w nadmorskich miasteczkach Hiszpanii – to właśnie tam można najlepiej zrozumieć codzienność mieszkańców. Dane pokazują, że aż 55% amerykańskich podróżnych zawsze lub często zagląda do lokalnych supermarketów za granicą. Turyści szukają w nich nie tylko egzotycznych przekąsek i nieznanych napojów, ale też lokalnych wersji znanych marek. Dla wielu z nich spacer między półkami staje się sposobem na doświadczenie kultury od kuchni – dosłownie i w przenośni. Zakupy na targu czy w małym sklepie spożywczym pozwalają im poczuć się jak miejscowi i odkryć smaki, których nie znajdą w żadnym przewodniku. Trend nr 2: Ucieczka w góry Okazuje się, że coraz więcej podróżnych zamienia plaże na szczyty. Według najnowszych danych, aż 80% turystów planuje spędzić wakacje w górach – i to nie tylko zimą, ale również jesienią oraz latem. Rośnie zainteresowanie miejscami, które oferują ciszę, czyste powietrze i wytchnienie od miejskiego zgiełku. Dla wielu osób góry stają się nową formą luksusu, w której można zwolnić tempo, obcować z naturą i odzyskać równowagę. Jak wskazuje raport, liczba rezerwacji z filtrem „pokój z widokiem na góry” wzrosła aż o 103% w porównaniu z rokiem poprzednim. Aż 62% ankietowanych przyznało, że w góry przyciąga ich spokój i poczucie odosobnienia, 60% docenia czyste powietrze i łagodniejszy klimat, a ponad połowa – niezwykłe, często ukryte wśród skał i dolin miejsca noclegowe. Dane platformy AllTrails pokazują, że w 2025 roku szlaki takie jak Rob Roy Glacier Track w <a href="http://Hotele%20bardziej%20ni%C5%BC%20kiedykolwiek%20wcze%C5%9Bniej%20staj%C4%85%20si%C4%99%20powodem%20do%20podr%C3%B3%C5%BCy%20w%20przysz%C5%82ym%20roku,%20a%20nie%20tylko%20miejscem%20odpoczynku:%2056%%20podr%C3%B3%C5%BCnych%20wybra%C5%82o%20cel%20podr%C3%B3%C5%BCy%20wy%C5%82%C4%85cznie%20na%20podstawie%20zakwaterowania,%20wed%C5%82ug%20raportu%20Skyscannera.%20Serwis%20podaje,%20%C5%BCe%20rezerwacje%20hotelowe%20z%20wykorzystaniem%20filtra%20%E2%80%9Eunikalny%20pobyt%E2%80%9D%20wzros%C5%82y%20o%2060%%20rok%20do%20roku.%20Trend%20ten%20jest%20jeszcze%20bardziej%20popularny%20w%C5%9Br%C3%B3d%20podr%C3%B3%C5%BCuj%C4%85cych%20z%20pokolenia%20milenials%C3%B3w,%20z%20kt%C3%B3rych%2070%%20deklaruje,%20%C5%BCe%20zarezerwowa%C5%82o%20wakacje%20tylko%20ze%20wzgl%C4%99du%20na%20hotel.%20Tury%C5%9Bci,%20kt%C3%B3rzy%20wybieraj%C4%85%20miejsce%20docelowe%20na%20podstawie%20hotelu,%20twierdz%C4%85,%20%C5%BCe%20robi%C4%85%20tak,%20poniewa%C5%BC%20hotel%20nadaje%20charakter%20ca%C5%82emu%20urlopowi.%20Mog%C4%85%20si%C4%99%20zrelaksowa%C4%87%20w%20jednym%20miejscu,%20nie%20ruszaj%C4%85c%20si%C4%99%20z%20miejsca,%20a%20tak%C5%BCe%20dlatego,%20%C5%BCe%20hotel%20pozwala%20im%20ca%C5%82kowicie%20oderwa%C4%87%20si%C4%99%20od%20codzienno%C5%9Bci.">Nowej Zelandii, Palm Jungle Loop w Australii czy Laguna Cinco Hermanos w Ameryce Południowej przeżyły prawdziwe oblężenie letnich wędrowców. Trend nr 3: Podróże zainspirowane książkami W 2026 roku coraz więcej osób będzie pakować do walizki nie tylko przewodnik, lecz także ulubioną powieść. Z danych Skyscannera wynika, że rośnie popularność tzw. podróży literackich – wypraw inspirowanych książkami, ich autorami lub miejscami opisanymi na kartach powieści. Rezerwacje hoteli z filtrem „biblioteka” wzrosły o 70% w skali globalnej, a ponad połowa ankietowanych (55%) przyznała, że już planuje lub rozważa podróż inspirowaną literaturą. „Czytanie i podróżowanie są ze sobą nierozerwalnie związane. Książki inspirują do odkrywania świata, a podróże tworzą przestrzeń, w której można ponownie zanurzyć się w lekturze” – zauważyła Rebecca Sinclair, dyrektorka ds. marki Penguin Books UK. Największą popularnością cieszą się wyprawy śladami bohaterów literackich (33%), pobyty w hotelach i pensjonatach inspirowanych znanymi powieściami (21%) oraz warsztaty i wyjazdy poświęcone pisaniu lub czytaniu (14%). Dla wielu osób taka forma wypoczynku łączy relaks z duchową przygodą – pozwala nie tylko zobaczyć świat, ale też doświadczyć tak, jak widzieli go ulubieni autorzy. Przykładem może być choćby Praga według Dana Browna. Trend nr 4: Poznawanie ludzi w drodze W przyszłym roku nastąpi zmiana w podejściu do podróżowania – coraz więcej osób traktuje bowiem wyjazdy nie tylko jako okazję do odpoczynku, lecz także do nawiązywania relacji i budowania więzi. Z raportu Skyscannera wynika, że jednym z kluczowych trendów będzie potrzeba kontaktu z innymi – od randek podczas podróży, przez spontaniczne przyjaźnie, po wspólne odkrywanie miejsc z lokalnymi mieszkańcami. Aż 53% ankietowanych przyznało, że wyjechało lub rozważa wyjazd zagraniczny właśnie po to, by poznać nowych ludzi – w tym potencjalnych partnerów. Dla wielu podróżnych równie ważne, co odwiedzenie atrakcji turystycznych, jest spotkanie z drugim człowiekiem. 28% respondentów wskazało, że najcenniejsze są dla nich rozmowy z osobami z odmiennych kultur i środowisk, 18% stawia na budowanie trwałych przyjaźni, a 14% chce poznawać świat oczami mieszkańców danego miejsca. Co ciekawe, niemal połowa badanych (42%) przyznaje, że podczas podróży staje się bardziej otwarta na nowe znajomości niż w codziennym życiu. Trend „Catching Flights and Feelings” pokazuje więc, że współczesne podróże coraz częściej mają nie tylko wymiar odkrywczy, ale i emocjonalny – liczy się nie tylko dokąd jedziemy, ale także z kim. Trend nr 5: Hotel jako cel podróży Wakacje coraz częściej zaczynają się od wyboru miejsca noclegu. Dla wielu osób to właśnie hotel staje się główną atrakcją, a nie jedynie bazą wypadową. Jak wynika z raportu Skyscannera, aż 56% podróżnych wskazało, że zdecydowało się na konkretny cel podróży wyłącznie z powodu zakwaterowania. Rezerwacje z użyciem filtra „unikatowy pobyt” wzrosły o 60% w skali roku, co pokazuje, że hotel przestaje być tylko miejscem odpoczynku – staje się sam w sobie częścią doświadczenia. Trend ten szczególnie silnie widoczny jest wśród milenialsów – aż 70% z nich przyznało, że zarezerwowało wakacje właśnie ze względu na wyjątkowy obiekt noclegowy. Jak tłumaczą ankietowani, to hotel określa charakter całego wyjazdu: pozwala w pełni się zrelaksować, zapewnia wrażenie luksusu i oferuje doświadczenie, które trudno odtworzyć w codziennym życiu. W efekcie coraz większym zainteresowaniem cieszą się miejsca, które same w sobie są atrakcją – od butikowych hoteli w historycznych budynkach po ekologiczne domy w koronach drzew. W świecie, w którym podróżni szukają autentyczności i spokoju, to właśnie hotel staje się punktem wyjścia do nowego rodzaju podróży, która zaczyna się i kończy w jednym, wyjątkowym miejscu. Źródła: Skyscanner, Travel Pulse Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Bóstwa, kadzidła i uzbrojeni strażnicy. Poznajcie tajemnice chińskich świątyń
W Chinach świątynie nie służą tylko bogom – bywały szkołami czy uczelniami. A wyglądają czasem jak pałace. Ich imponujące dachy przetrwały trzęsienia ziemi, wojny i rewolucje. Dziś często są to raczej fotograficzne marzenia turystów niż miejsca kultu. Poznajcie nieoczywiste chińskie świątynie. Dowiedzcie się więcej na temat ich detali, które umykają najlepszym przewodnikom
Spośród wszystkich cudów współczesnych Chin zazwyczaj to świątynie, pełne stylizowanych wizerunków bogów i bogiń, wzbudzają największą fascynację zagranicznych przyjezdnych. Można nawet powiedzieć, że dziś większość chińskich świątyń pełni przede wszystkim funkcję atrakcji turystycznych, ponieważ rozpowszechnieniu się komunizmu w Państwie Środka towarzyszył wzrost ateizmu. Zniknęły miejscowe odpowiedniki kościołów parafialnych – i należące do nich grunty miały zbyt dużą wartość monetarną. Pozostały jednak „katedry” zachowane z uwagi na ich walory architektoniczne i znaczenie historyczne. Wśród nich znajdujące się w Pekinie świątynia Wuta (Pięciu Pagód) i Świątynia Śpiącego Buddy, znane buddyjskie przybytki: Świątynia Białej Chmury, główny daoistyczny ośrodek Chin, a także meczet Niujie, do którego ściągają rzesze muzułmańskiej ludności Hui w północnych Chinach. Początki świątyń nikną w mgłach dziejów Bardzo trudno prześledzić historię konkretnych przybytków religijnych, ponieważ rzadko wspominają o nich źródła pisane. Każdy mógł wybudować lub ufundować świątynię, a jej utrzymanie też nie było kosztowne – wystarczały datki ze strony kilku zamożnych osób. Akcja wielu dawnych historii rozgrywa się w podupadłych, nieużywanych już świątyniach – okoliczna ludność zwykle postrzegała je jako miejsca złowieszcze, choć osoby z zewnątrz nie podzielały tej opinii. Podczas drugiej wojny światowej, gdy Chiny walczyły z Japonią, wiele szkół i uczelni zostało ewakuowanych do zachodnich prowincji Chin i tymczasowo ulokowanych w tamtejszych nieużywanych świątyniach. Świątynie jak pałace W Chinach różnice między architekturą religijną a, dajmy na to, pałacową były minimalne – jedno i drugie wznoszono zgodnie z wytycznymi feng shui. Dlatego też każda świątynia ustawiona jest na osi północ-południe. Główny pawilon mieści się na pierwszym dziedzińcu, a za nim, ku północy, ciągną się kolejne podworce i sale. Tylna część budowli powinna być położona nieco wyżej, a z przodu powinna znajdować się woda. Po wejściu do chińskiej świątyni mijamy najpierw duży kamienny ekran przedstawiający na przykład smoki w locie. Takie parawany mają bronić przystępu demonom. Podobną funkcję pełnią strażnicy świątyni, zaimportowani z buddyzmu hinduskiego i wprowadzeni do chińskich świątyń za dynastii Ming. Zwykle są to Czterej Niebiańscy Królowie (inspirowani buddyjskimi Bogami Czterech Kierunków): Strażnik Wschodu dzierży lutnię (po chińsku pipę), która służy tu jako symbol umiarkowania, ponieważ struny w instrumencie nie mogą być ani zbyt napięte, ani zbyt luźne; Strażnik Południa trzyma miecz symbolizujący sprawiedliwość; Strażnik Zachodu ma węża lub smoka na nadgarstku, co oznacza jego władzę nad innymi bóstwami, w tym smokami kontrolującymi wodę; Wreszcie Strażnik Północy dysponuje parasolem chroniącym przed wszelkim zanieczyszczeniem. Figury Niebiańskich Królów są zazwyczaj imponujących rozmiarów, odziane w pełną zbroję, mają też groźne miny, by skuteczniej odstraszać demony. W tych świątyniach nie musisz być cicho Na świątynnych dziedzińcach stoją wielkie kotły, do których wierni mogą wkładać zapalone trociczki z kadzidłem, zanim przejdą do dalszych pawilonów. Pierwszy dziedziniec bywa otoczony wieżami, z których bębny i dzwony obwieszczają porę dnia, wydzwaniając co dwie godziny. Są to mniejsze wersje wież strażniczych, które można spotkać w miastach takich jak Pekin. Zarówno w buddyjskich, jak i (szczególnie) daoistycznych świątyniach panuje większy gwar niż w chrześcijańskich kościołach. Nie ma tam żadnej potrzeby mówienia ściszonym tonem. Wewnątrz głównego pawilonu każdego przybytku znajduje się wizerunek – najczęściej okazała rzeźba – bóstwa, któremu jest on poświęcony. Po obu stronach posągu stoją figury innych bóstw, a z przodu, na półmiskach, składa się ofiary. Wokół leżą w rzędach poduszki, na których mnisi klęczą podczas recytowania sutr. Dach – wizytówka chińskich świątyń Najbardziej charakterystycznym elementem architektury świątynnych pawilonów jest masywny dach o wyraźnie wygiętych krawędziach. Od zewnątrz pokrywają go zwykle ceramiczne płytki, a jego obrzeża zdobią postaci, które również bronią wstępu rozmaitym demonom. Kolor dachówek nie jest przypadkowy – zdradza funkcję gmachu. Na przykład jedynie w pałacach cesarskich wolno było używać żółtych płytek. Choć ciężkie dachy mogłyby wydawać się niebezpieczne w kraju narażonym na trzęsienia ziemi, ich konstrukcja jest zadziwiająco elastyczna. Trzymają się na kolumnach zwieńczonych drewnianymi klamrami o nazwie dougong, składającymi się ze wsporników i złączy, co pozwala dachowi łagodnie się kołysać podczas wstrząsów. Formę tych misternie wykonanych podpór, tworzonych bez użycia gwoździ, przez wieki udoskonalali nieznani z imienia rzemieślnicy. Dougong często są pomalowane i wyglądają jak dekoracja, ale w rzeczywistości stanowią ważny element konstrukcyjny. Rodzaje chiński świątyń Chińskie świątynie nie są kryte kopułami ani zwieńczone iglicami, które dodawałyby im wysokości. W przeciwieństwie do nich pagody potrafią wznosić się nawet na dziesięć pięter lub wyżej. Istnieją dwa typy tych budowli. Pierwszy to miejsca pochówku znanych mnichów, zwykle znajdujące się na tyłach świątyń, poza zasięgiem wzroku turystów. Drugi to pagody poświęcane różnym bóstwom, ustawiane na ogólnodostępnych dziedzińcach. Obecnie ich rolę przejęły osobne pawilony dla pomniejszych bóstw, dlatego tego rodzaju konstrukcje znajdujemy wyłącznie w starszych kompleksach świątynnych. Osobną kategorię stanowią pagody w świątyniach lamaistycznych, czyli poświęconych buddyzmowi tybetańskiemu, który cieszył się dużą popularnością podczas rządów ostatniej dynastii Qing (1644–1612). Cechują się one zaokrąglonym wierzchołkiem, odmiennym od tradycyjnych chińskich pagód o wielowarstwowych dachach i wystających okapach. Przykładem takiej lamaistycznej budowli jest świątynia Miaoying w Pekinie, znana z charakterystycznej białej pagody. Tradycyjne religie i wierzenia zachowały się w różnym stopniu w Chinach, Hongkongu i Tajwanie. W Chinach wiele świątyń zostało zniszczonych przez czerwonogwardzistów podczas Rewolucji Kulturalnej zapoczątkowanej przez Mao Zedonga. Od tamtej pory liczne przybytki odbudowano, niektóre przywrócono do funkcji sakralnych, inne zaadaptowano na muzea, ośrodki administracyjne lub szkoły. Część świątyń, od kiedy przywrócono swobodę religijną, zyskała silne wsparcie zamożnych darczyńców i instytucji rządowych. Zatrzęsienie świątyń w Tajwanie i w Hongkongu W Tajwanie, gdzie komunizm nie zdestabilizował dawnych wierzeń, istnieje tyle świątyń, że trudno je zliczyć – szacuje się, że jedna świątynia przypada na około półtora tysiąca mieszkańców. Tamtejsze przybytki pełnią funkcję nie tylko ośrodków religijnych i celów pielgrzymek, lecz także lokalnych centrów kultury. Również w Hongkongu, który był kolonią brytyjską, zachowało się wiele świątyń; Brytyjczycy nie ingerowali w miejscowe obyczaje. Choć tradycje i święta obchodzone w Tajwanie i Hongkongu mają swe korzenie w prowincjach Fujian i Guangdong, często znacznie się różnią od praktyk, które możemy zaobserwować w kontynentalnej Chińskiej Republice Ludowej. To jest przedruk z książki autorstwa Tao Tao Liu pt. „Chiny. Przewodnik po herosach, smokach i świętych rzekach”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w przekładzie Agnieszki Walulik. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Praga według Dana Browna. Magiczny przewodnik śladami bohaterów „Tajemnicy tajemnic”
Zabytki i legendy Pragi odgrywają ważną rolę w najnowszej książce Dana Browna „Tajemnica tajemnic”. Oto pojawiające się w niej atrakcje stolicy Czech.
Spis treści: Najnowsza powieść Dana Browna Praga w „Tajemnicy tajemnic” Jak odkryć magię stolicy Czech 9 września światową premierę ma „Tajemnica tajemnic” – kolejna powieść autora bestsellerów Dana Browna. Głównym bohaterem ponownie jest historyk prof. Robert Langdon. Prawa do ekranizacji książki wykupił już Netflix, zapowiadając serial o tajemnicach stolicy Czech. Najnowsza powieść Dana Browna Dan Brown znany jest z zamiłowania do sensacji i spisków, ale też kultury, historii i pięknych miast. Akcja jego wcześniejszych książek – i filmów bazujących na nich – ma miejsce m.in. w Rzymie („Anioły i demony”), Barcelonie („Początek”) i Florencji („Inferno”). „Tajemnica tajemnic” zabiera nas do czeskiej Pragi. Nic dziwnego – to miasto uwielbiane przez turystów i filmowców, bogate w zabytki i legendy. Jest to więc doskonała sceneria dla intrygi powieści, w której współczesna nauka i technologia splatają się z działalnością tajnych organizacji i mistyką. Praga w „Tajemnicy tajemnic” Praga to miasto, w którym przez cały rok pojawiają się tłumy zwiedzających. Zwłaszcza w miejscach takich jak Rynek Starego Miasta czy Most Karola. Dan Brown oczywiście o nich wspomina, ale akcja „Tajemnicy tajemnic” pokazuje nam też inne, nie zawsze powszechnie znane rejony miasta. Ruszajmy więc tropem jego bohaterów. Sala Władysławowska, Hradczany Hradczany to dla wielu jeden z obowiązkowych punktów wycieczki do Pragi. Dan Brown na początku zaprasza nas do kompleksu zamkowego. A konkretnie do gotyckiej Sali Władysławowskiej − największej i najważniejszej z reprezentacyjnych komnat zamku. Zbudowano ją za panowania Władysława II Jagiellończyka, syna polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka. Ma ma rozmiary 62 na 16 m i wysokość 13 m. Do środka można było wjechać na koniu – organizowano tu nawet turnieje rycerskie. Bastion U Božích muk, Wyszehrad Przenosimy się do Wyszehradu. Z dala od popularnych tras turystycznych znajdziemy Bastion XII, zwany Krzyżowym, gdzie w „Tajemnicy tajemnic” ma się mieścić tajne laboratorium. W rzeczywistości to zrewitalizowane umocnienia, gdzie znajdują się punkt widokowy, plenerowa galeria rzeźb i restauracja. Wieża Petrinska, Petřín Potem bohater powieści trafia do zbudowanej w 1891 roku wieży widokowej na wzgórzu Petřín, przypominającej wieżę Eiffla. Oglądana stąd panorama Pragi jest romantyczna i wyjątkowa. Prof. Langdon tego jednak nie doceni, bo musi ratować życie. W innych okolicznościach mógłby zwiedzić zabawne muzeum znajdujące się w podziemiach wieży, poświęcone fikcyjnemu bohaterowi Czech – Jarze Cimrmanowi. Labirynt Luster, Petřín Pozostajemy na wzgórzu Petřín w pobliżu wieży. Zbudowany w 1981 r. Labirynt Luster trudno uznać za zabytek. Dan Brown wykorzystał go w scenie pościgu. Czy warto to miejsce odwiedzić – zdecydujcie sami. Zdecydowanie warto natomiast przespacerować się stąd do znajdującej się niedaleko barokowej klasztornej Biblioteki na Strahovie (choć jej akurat nie ma w książce). Podzielona jest na trzy części: salę teologiczną, salę filozoficzną i łączący je gabinet osobliwości. Można tu zobaczyć wypełnione cennymi księgami okazałe, drewniane regały, sięgające ozdobionego freskami sufitu. Zwiedzających jest mniej niż w innej, najbardziej znanej praskiej bibliotece, która w książce Browna odgrywa znaczącą rolę. Klementinum, Stare Miasto Tego miejsca autor „Tajemnicy tajemnic” po prostu nie mógł pominąć. Jezuicki kompleks w centrum miasta to m.in. 68-metrowa wieża astronomiczna i biblioteka. U Dana Browna w Klementinum eksponowana jest tajemnicza księga Codex Gigas, zwana Biblią Szatana. W rzeczywistości i bez tego wnętrza z 1722 r. zapierają dech w piersiach. 40 m długości, 10 m wysokości, bogaty zbiór książek i dawnych globusów – to miejsce naprawdę magiczne. Synagoga Staronova, Josefov Kolejny magiczny zakątek to Josefov – stara dzielnica żydowska. Przy ulicy Červenej pod numerem 2 mieści się słynna synagoga Staronová. Jest najstarszą działającą bożnicą w Europie Środkowej – sobotnie modlitwy odbywają się tu od 1270 r. Gdy powstała w XIII w., nazywano ją „nową”, ale potem powstało kilka kolejnych i ta nazwa nie miała już racji bytu. Synagoga jest zbudowana w stylu gotyckim i wiąże się z legendą o golemie – kluczową dla „Tajemnicy tajemnic”. Stary Cmentarz Żydowski, Josefov Rabin Loew ulepił ponoć glinianego wielkoluda i ożywił go, pisząc mu na czole hebrajskie słowo „emet” – czyli „prawda”. Golem miał wykonywać polecenia swego pana, ale sam nie miał własnej woli. Gdy zaczął wyrządzać szkody, rabin ukarał go, zmazując z czoła pierwszą literę, by powstało słowo „met” – „śmierć”. Z nastrojem tej opowieści dobrze współgra stara żydowska nekropolia przy ul. Szerokiej. Pochowano tu ok. 12 tysięcy osób, układając trumny warstwami. Kryt Folimanka, Wyszehrad Wracamy na Wyszehrad. Schron Folimanka to w książce główna siedziba tajnej organizacji, prowadzące nieludzkie eksperymenty. Ten opuszczony kompleks podziemnych bunkrów na pewno spodoba się miłośnikom urbeksu. Ale uwaga – dla zwiedzających dostępny jest tylko przez jedną sobotę w miesiącu. Ogrody Wallensteina, Mala Strana Barokowy Pałac Wallensteina to obecnie siedziba Senatu Republiki Czeskiej. Kiedy parlament nie obraduje, można zwiedzać wnętrza budynku. Stale otwarte są natomiast wspaniałe pałacowe ogrody w stylu włoskim. Jedna z ich atrakcji to Krapnikova stena – mur ze sztucznymi naciekami. Niektóre z nich przypominają ludzkie twarze, co nie umknęło uwadze prof. Langdona. Katedra św. Wita, Hradczany W finale książki wracamy na Hradczany. Górująca nad nimi gotycka katedra to serce czeskiej państwowości. Archikatedra Świętych Wita, Wacława i Wojciecha stoi w miejscu, gdzie w 925 r. patron Czech, książę Wacław I wzniósł wczesnoromańską rotundę. Obecną katedrę zaczęto budować w roku 1344. Znajdują się w niej m.in. czeskie insygnia koronacyjne z koroną Św. Wacława. Drzwi do skarbca otwiera jednocześnie siedem osób – głównych przedstawicieli władz kościelnych, państwowych i miejskich. Polski akcent – w katedrze znajdziemy też grobowiec czeskiego księcia Brzetysława. To on w 1038 roku spustoszył Wielkopolskę, w tym Gniezno, z którego wykradł relikwie św. Wojciecha (do dziś znajdują się w katedrze św. Wita). Dla Czechów to bohater... Jak odkryć magię stolicy Czech „Tajemnica tajemnic” może stanowić dobrą inspirację do odwiedzenia Pragi. Na miejscu lepiej jednak mieć pod ręką przewodnik taki jak „Praga. Miasto magiczne. Spacerownik historyczny” Marka Pernala. Część informacji zdążyła się co prawda zdezaktualizować, ale trasy spacerowe, opisy zabytków i ciekawostki zgromadzone w tej książce są bezkonkurencyjne.
Nie każda informacja to wiedza – sprawdź, czy znasz różnicę
Zdobywanie wiedzy nigdy nie było łatwiejsze. Odpowiedzi na trudne pytania można uzyskać za pomocą kilku kliknięć klawiszy. Istnieje pokusa, by utożsamić wiedzę z faktami. Jednak nie każdy fakt jest przedmiotem wiedzy. Zanim uznasz coś za prawdę, przeczytaj ten tekst.
Spis treści: Nowe możliwości, stare problemy Czym właściwie jest wiedza? Czy wiedza to fakt? Czy wiedza należy do kogoś? Sceptycyzm – jedno z podejść do wiedzy Nasze indywidualne zdolności do zapamiętywania, percepcji i rozumowania mogą być zweryfikowane przez odległych przyjaciół i ekspertów, przy minimalnym wysiłku. Poprzednie pokolenia byłyby zachwycone liczbą książek, do jakich mamy dostęp. Nowe możliwości, stare problemy Jednak nowe możliwości nie zawsze chronią nas przed starymi problemami. Jeśli wiedza jest łatwa do zdobycia, to tak samo jest ze zwykłą opinią, a dostrzeżenie różnicy między nimi może być trudne. Strona internetowa, która wygląda na godną zaufania, może być stronnicza, światowej sławy autorytety mogą podążać za wprowadzającymi w błąd świadectwami (ang. evidence), a iluzje – zniekształcać to, co sami widzimy lub pamiętamy. To, co początkowo wydawało się wiedzą, może okazać się czymś mniej wartościowym. Czym właściwie jest wiedza? Rozważając te trudności, możemy zacząć zastanawiać się, czym właściwie jest prawdziwa wiedza. Jaka jest różnica między samym myśleniem, że coś jest prawdą, a faktyczną wiedzą, że tak jest? Czy w ogóle jesteśmy w stanie cokolwiek wiedzieć? Pytania te sięgają starożytności, a gałąź filozofii zajmująca się udzielaniem na nie odpowiedzi – epistemologia – jest aktywnie rozwijana od tysięcy lat. Niektóre z kluczowych pytań pozostały niezmienne przez cały ten czas: jak wiedza ma się do prawdy? Czy zmysły, takie jak wzrok i słuch, dostarczają nam wiedzy w taki sam sposób, jak abstrakcyjne rozumowania? Czy trzeba być w stanie uzasadnić twierdzenie, aby można było uznać je za wiedzę? Inne pytania pojawiły się niedawno, w świetle nowych odkryć dotyczących ludzkości, języka i umysłu. Czy dostrzeganie kontrastu pomiędzy wiedzą a czymś, co jest tylko opinią, jest uniwersalne dla wszystkich kultur? Czy w codziennym użyciu słowo „wiedzieć” zawsze oznacza to samo, czy też odnosi się do czegoś poważniejszego w sądzie, a do czegoś mniej ważnego w swobodnej rozmowie na przystanku autobusowym? Jakie naturalne, instynktowne odczucia mamy na temat tego, co wiedzą inni, i co odczucia te mówią nam na temat wiedzy? Czy wiedza to fakt? Wiedza jest czasami przedstawiana jako swobodnie krążące, bezosobowe zasoby. Mówi się, że jest przechowywana w bazach danych i bibliotekach oraz wymieniana za pośrednictwem „gospodarki opartej na wiedzy”, jak czasami nazywa się handel wykorzystujący informacje. Podobnie jak wiele innych zasobów wiedza może być pozyskiwana, wykorzystywana do różnych celów i tracona – czasami dużym kosztem. Ma jednak z nami dużo bliższy związek niż zasoby takie jak woda czy złoto. Złoto istniałoby nadal, nawet gdyby wszelkie odczuwające istoty wyginęły w wyniku katastrofy. Dalsze istnienie wiedzy zależy natomiast od istnienia kogoś, kto wie. Istnieje pokusa, by utożsamić wiedzę z faktami, jednak nie każdy fakt jest przedmiotem wiedzy. Wyobraź sobie, że potrząsasz zapieczętowanym kartonowym pudełkiem, zawierającym pojedynczą monetę. Kiedy je odkładasz, moneta wewnątrz pudełka ląduje albo orłem, albo reszką do góry – jest to fakt. Jednak dopóki nikt nie zajrzy do środka, fakt ten pozostaje nieznany – nie znajduje się jeszcze w sferze wiedzy. Jeśli napiszesz zdanie „Wypadł orzeł” na jednej kartce papieru i „Wypadła reszka” na drugiej, to zapiszesz fakt na jednej z kartek, ale nadal nie zdobędziesz wiedzy o wyniku rzutu monetą. Wiedza wymaga pewnego rodzaju dostępu do faktu ze strony jakiegoś żyjącego podmiotu. Bez umysłu wszystko to, co jest przechowywane w bibliotekach i bazach danych, nie będzie wiedzą, a jedynie znakami atramentu i śladami elektronicznymi. W każdym przypadku wiedzy dostęp ten może, choć nie musi, być związany wyłącznie z określoną osobą – ten sam fakt może być znany jednej osobie, a innym nie. Czy wiedza należy do kogoś? Wiedza potoczna może być podzielana przez wiele osób, ale nie ma wiedzy, która „wisiałaby” nie powiązana z żadnym podmiotem. W przeciwieństwie do wody czy złota, wiedza zawsze należy do kogoś. Ściśle rzecz biorąc, powinniśmy powiedzieć, że wiedza zawsze należy do jakiejś jednostki lub grupy – wiedza grupy może wykraczać poza wiedzę poszczególnych członków. Zdarzają się sytuacje, w których uznaje się, że grupa zna jakiś fakt właśnie dla tego, że jest on znany każdemu jej członkowi (np. „Orkiestra wie, że koncert zaczyna się o 20:00”). Jednak możemy również powiedzieć, że orkiestra wie, jak zagrać całą IX Symfonię Beethovena, nawet jeśli poszczególni jej członkowie znają tylko swoje partie. Możemy też powiedzieć, że bandycki naród wie, jak wystrzelić pocisk nuklearny, nawet jeśli żadna pojedyncza osoba z tego na rodu nie wie nawet połowy tego, co jest potrzebne do przeprowadzenia wystrzału. Grupy mogą łączyć wiedzę swoich członków w niezwykle produktywny (lub destrukcyjny) sposób. Czy istnieje wiedza wykraczająca poza wiedzę jednostek i grup społecznych? Co powinniśmy sądzić o wiedzy posiadanej przez zwierzęta? Albo przez Boga, jeśli On istnieje? Pytania te mogą wciągnąć nas w trudne debaty biologiczne i teologiczne. Z tego powodu większość epistemologów zaczyna od prostsze go przypadku wiedzy pojedynczego człowieka – takiego jak Ty. Sceptycyzm – jedno z podejść do wiedzy Czego możesz być pewien? Pomyśl o jednym z najbardziej trywialnych i łatwych do sprawdzenia faktów, które znasz. Wiesz na przykład, czy masz teraz na sobie buty, prawda? Sceptyk chciałby, abyś ponownie się nad tym zastanowił. Czy jest możliwe, że właśnie śni ci się, że czytasz tę książkę? Jeśli to sen, to w rzeczywistości możesz teraz leżeć boso w łóżku. Możesz też spać w pociągu podmiejskim, w pełni ubrany. Może uznasz to za mało prawdopodobne, że właśnie śpisz, ale mógłbyś zastanowić się, czy jesteś w stanie w jakikolwiek sposób jednoznacznie wykazać, że nie śpisz i że naprawdę jest tak, jak Ci się wydaje. Być może pamiętasz, że gdzieś przeczytałeś, że uszczypnięcie się może zakończyć sen. Czy jednak przeczytałeś to w wiarygodnym źródle? Albo czy jest to coś, co naprawdę przeczytałeś, a nie coś, co właśnie teraz śni ci się, że kiedyś przeczytałeś? Jeśli nie możesz znaleźć żadnego niezawodnego sposobu na udowodnienie, że w tym momencie nie śnisz, to czy naprawdę możesz być pewien swoich wrażeń zmysłowych (ang. sensory experience)? Kiedy zaczynasz być coraz bardziej świadomy tego, co wiesz, wtedy nawet najprostszy fakt – coś, co zwykle uważasz za możliwe do zweryfikowania jednym rzutem oka – może zacząć wydawać się czymś, czego tak naprawdę nie poznałeś. Świadectwa, które zwykle przyjmujesz za oczywiste, nagle zaczynają wydawać się wątpliwe i możesz poczuć, że pewność wymyka się spod kontroli. Na przestrzeni wieków ten tok myślenia zaniepokoił na tyle głęboko wielu filozofów, że niektórzy z nich zaczęli wątpić, czy ludzie mogą w ogóle posiadać jakąkolwiek wiedzę. Filozofowie ci to sceptycy, co w starożytnej grece oznacza „dociekliwy” lub „refleksyjny”. To jest przedruk z książki pt. „Wiedza. Krótkie wprowadzenie”, autorstwa Jennifer Nagel w przekładzie Ewy Odoj, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Bolesław Chrobry jak superbohater. Komiks bije rekordy popularności
Nie jest to opowieść o Asterixie czy Thorgalu, ale stała się hitem. Bohaterem tego komiksu jest pierwszy polski król – Bolesław Chrobry. Gnieźnieńskie muzeum jest zaskoczone sukcesem nowego wydawnictwa i zapowiada dodruk.
W tym roku w Polsce obchodzona jest okrągła, tysięczna rocznica koronacji pierwszego króla Polski – Bolesława Chrobrego. W jubileusz zaangażowały się liczne instytucje w Gnieźnie – pierwszej stolicy naszego kraju. Wśród inicjatyw oprócz warsztatów, wystaw i wydarzeń plenerowych (o jednym pisaliśmy na naszych łamach) pojawiło się też wydawnictwo – komiks z Chrobrym w roli głównej. Wydawniczy sukces Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Już kwietniu tego roku ruszyła przedsprzedaż komiksu „Chrobry”, który powstał przy współpracy z Muzeum Początków Państwa Polskiego (MPPP) w Gnieźnie z wydawnictwem Egmont. Rysunki stworzył Piotr Bednarczyk, a scenariusz napisał Maciej Kur. Ten duet znany jest z serii „Lil i Put” oraz kontynuacji przygód „Kajka i Kokosza”. Od początku komiks spotkał się z wielkim zainteresowaniem czytelników. Cały nakład w liczbie 3 tys. sztuk jest już na wyczerpaniu, dlatego wydawcy planują dodruk w październiku. O czym jest komiks? Komiks opowiada losy Bolesława Chrobrego od maleńkości po kres jego ziemskiego wędrówki. Na planszach opowieści autorzy zaprezentowali wydarzenia i decyzje, które ukształtowały charakter przyszłego króla oraz to, jak wyglądało raczkujące państwo polskie. Komiks nie pudruje rzeczywistości. Zaprezentowano brutalne oblicze władcy – na przykład oślepienie swoich wrogów. Są też jednak wątki bardziej humorystyczne, dzięki czemu komiks czyta się jak opowieść przygodową. Nie jest to sztywna lekcja historii. – Nie jesteśmy dzisiaj przyzwyczajeni do formuły czysto podręcznikowej, czyli „data, wydarzenie, data, wydarzenie”. To chyba nie jest dla nas wszystkich już zbyt ciekawe. Postanowiliśmy zrobić to w inny sposób – opowiada National Geographic Polska dyrektor MPPP dr Michał Bogacki. Wskazuje, że pomysł na taką formułę pochodził od autora scenariusza – Macieja Kura oraz rysownika Piotra Bednarczyka. Komiks o Chrobrym – to dopiero początek Czy muzealnicy z Gniezna spodziewali się takiego sukcesu? – Chyba nie takiego – przyznaje Bogacki. – Pierwszy nakład wyprzedał się praktycznie w ciągu dwóch miesięcy – dodaje dr Bogacki. Sukces Chrobrego przekonał muzealników do kontynuowania projektu. Przygotowywana jest seria poświęcona pierwszym polskim władcom w bardzo podobnej formule. – Już pracujemy nad komiksem poświęconym Mieszkowi I. Ukaże się w przyszłym roku, później Mieszko II, Kazimierz Odnowiciel i kolejni aż do Bolesława Krzywoustego. Jednocześnie zaczynamy niedługo pracę nad inną serią poświęconą kobietom w czasach piastowskich – zapowiada dyrektor. Pierwszą bohaterką będzie Świętosława. Źródła: National Geographic Polska, MPPP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie tylko śpiewają! Oto, co naprawdę robią ptaki według Davida Attenborough
Słynny przyrodnik i „skarb narodowy” Wielkiej Brytanii skończył w tym roku 99 lat, ale nie przestaje pracować. Polscy miłośnicy przyrody – a szczególnie ptaków - mogą sięgnąć po odświeżone wydanie jego klasycznej książki.
Spis treści Odświeżone wydanie „Życia Ptaków”, czyli klasyka ornitologii Niezaspokojony apetyt – fragment książki David Attenborough to postać, której nie trzeba przedstawiać żadnemu miłośnikowi przyrody. Jego filmy i książki stały się dla wielu źródłem fascynacji światem natury i jego niezwykłą różnorodnością. Ten rok obfituje w kolejne produkcje autorstwa wielkiego przyrodnika – na ekrany kin wszedł film „Świat oceanów”, ale światło dzienne ujrzało też nowe wydanie jego klasycznej książki. Uaktualnione o najnowszą wiedzę „Życie ptaków” ukazało się nakładem wydawnictwa PWN. Odświeżone wydanie „Życia Ptaków”, czyli klasyka ornitologii „Życie ptaków” to książka, która powstała jako uzupełnienie i rozwinięcie słynnej serii telewizyjnej BBC emitowanej po raz pierwszy w 1998 roku. David Attenborough, jak zawsze, łączy tu ogromną wiedzę biologiczną z gawędziarskim talentem, prezentując świat ptaków w sposób zarówno naukowy, jak i niezwykle przystępny. Książka jest błyskotliwym wprowadzeniem do fascynujących zachowań ptaków na całym świecie. Autor przygląda się każdemu etapowi życia ptaków i problemom, które muszą rozwiązać: nauce latania; znajdowaniu pożywienia; komunikowaniu się; godom i opiece nad gniazdami, jajami i młodymi; migrowaniu; stawianiu czoła niebezpieczeństwom i przetrwaniu trudnych warunków. Niezaspokojony apetyt – fragment książki Wzniesienie się w przestworza i utrzymanie się w nich wymaga energii. Pożywienie jest paliwem dostarczającym ptakom potrzebną energię. W czasie lotu korzystne jest ograniczenie do minimum objętości i wagi takiego paliwa. Dlatego też najlepszy dla ptaków jest pokarm skondensowany i wysokoenergetyczny. Takim pokarmem są nasiona (…) Są one bardzo wysokoenergetyczne i składniki odżywcze w nich zawarte są bardzo skoncentrowane, dlatego też dla wielu ptaków nasiona stanowią podstawę odżywiania. Rośliny nie czerpią korzyści z tego, że ich nasiona są zjadane i niszczone w żołądkach ptaków, dlatego też wiele roślin otacza swoje nasiona zewnętrznym pancerzem ochronnym. W odpowiedzi ptaki wykształciły specjalne narzędzia i techniki umożliwiające im kontynuację rabunku tego cennego i bardzo im odpowiadającego pożywienia. Zróżnicowanie i zmienność narzędzi, którymi ptaki mogłyby się posługiwać, zostało zredukowane i zmodyfikowane już wiele milionów lat temu, wraz z wykształcaniem zdolności do lotu. Kończynami przednimi przekształconymi w skrzydła ptaki nie są już w stanie chwytać i rozrywać pokarmu, rogowy dziób nie jest już tak dobry w żuciu i miażdżeniu jak wcześniejsze kostne szczęki zaopatrzone w mocne zęby, a wykształcony dziób może otwierać się tylko i zamykać. Mimo to niezwykłe jest, jak zmienny i efektywny może być dziób. Keratyna, z której jest zbudowany, jest budulcem łatwo ulegającym modyfikacjom w procesie ewolucyjnym. Popatrzmy na zięby. Posiadają one dziób wielofunkcyjny. Zamknięty ma kształt ostro zakończonego stożka, nie jest ani zbyt długi, ani zbyt krótki. Umożliwia właścicielowi chwytanie owadów, pająków i jagód. Bardzo dobrze służy również jako szczypce, do wyłuskiwania nasion. Nie może on jednak poradzić sobie z nasionami zabezpieczonymi grubą łuską. Dawno temu w rodzinie łuszczaków musiała pojawić się populacja ptaków mających nieznacznie mocniejsze dzioby, którymi były one w stanie rozłupywać nawet twardsze nasiona. Niektóre rośliny w odpowiedzi wytwarzały jeszcze grubsze zabezpieczenie. Ale zięby z większym dziobem wolały się skoncentrować na tych właśnie ziarnach, których nie zbierali inni przedstawiciele tej rodziny, obdarzeni słabszym dziobem. Specjalizując się w ten sposób, wytworzyły bardzo mocny dziób. Dlatego też dzwońce mają mocniejszy dziób niż zięby. Potrafią one rozłupać nasiona, z którymi nie poradziłyby sobie zięby. Bez większych trudności łuskają pestki słonecznika. Pestki wiśni są jednak zbyt twarde. Najmocniejszy dziób z wybrzuszeniami na krawędziach u podstawy, którymi potrafi rozłupać pestkę wiśni, ma inny przedstawiciel łuszczaków – grubodziób. Mięśnie zamykające taki dziób są ułożone wokół czaszki i są wyjątkowo silnie rozwinięte. Gdy zostaną naprężone, mogą wytworzyć siłę nacisku przekraczającą nawet 45 kg i umożliwić w ten sposób łatwe rozłupanie twardej pestki wiśni na dwie części i zjedzenie smakowitego wnętrza. Źródło: PWN Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nie wszystko, co brzmi naukowo, jest prawdą – poznaj mechanizmy pseudoarcheologii
Kamienne kręgi jako bazy kosmitów, zaginione imperium Lechitów, miejsca mocy – pseudoarcheologia ma wiele twarzy. Z pozoru niewinne teorie często prowadzą do zafałszowania historii i osłabienia zaufania do nauki. Dlaczego tak łatwo ulegamy takim narracjom?
Spis treści: Na czym polega pseudoarcheologia i kto ją uprawia? Dlaczego pseudoarcheolodzy nie ufają nauce? Dlaczego archeologia akademicka odrzuca pseudoarcheologię? Pseudoarcheologia jako forma pseudonauki Dlaczego pseudoarcheologia zyskuje na popularności Najbardziej znane przykłady pseudoarcheologii Pseudoarcheologia to interpretowanie zabytków oraz miejsc (pra)historycznych (nie zawsze autentycznych) bez zastosowania ogólnie przyjętych procedur naukowych. Są to spekulatywne interpretacje źródeł i odkryć archeologicznych, niespełniające wymagań w zakresie odnoszenia się do faktów naukowych oraz stosowania metodologii badawczej przy ich ustalaniu. Na czym polega pseudoarcheologia i kto ją uprawia? Pseudoarcheologia bazuje na spekulacjach, mitach, fałszywych prze­konaniach, nieuzasadnionych teoriach lub celowych zniekształceniach faktów, w celu promowania określonych poglądów. Może przybierać formę nieintencjonalną, polega­jącą na nienaukowych sposobach interpretacji znalezisk archeologicznych oraz postać celowych oszustw i fałszerstw, dla zdobycia sławy czy zrobienia kariery. W celu udowod­nienia swych racji, pseudoarcheolodzy zazwyczaj zakładają z góry określone konkluzje, na poparcie których poszukują dowodów. Natomiast ich sposób prowadzenia argumenta­cji polega na wybiórczym traktowaniu danych i faktów, literalnym odczytywaniu mitów i podań religijnych, powoływaniu się na zdezaktualizowane teorie naukowe oraz odwo­ływaniu się do zjawisk ezoterycznych w celu udowodnienia swej argumentacji. Pseudoarcheologią zajmują się zwykle osoby niebędące z wykształcenia archeologami. Dlaczego pseudoarcheolodzy nie ufają nauce? Pseudoarcheolodzy mają negatywny stosunek do nauki akademickiej, co przejawia się w autorytarnym narzucaniu własnych teorii i jednoczesnym dyskredytowaniu konku­rencyjnych poglądów, reprezentowanych przez środowiska naukowe. Towarzyszy temu ich niezachwiana pewność siebie. Kreują się na „wyzwolicieli” współczesnej nauki spod kurateli zacofanych i konserwatywnych badaczy. Budują atmosferę zagrożenia ze stro­ny naukowego, archeologicznego mainstreamu, który zmierza do zdyskredytowania i uniemożliwienia ujawnienia ujawnionych przez nich prawd i poczynionych odkryć. Niejednokrotnie linia ich argumentacji wpisuje się w schemat teorii spiskowych. Dlaczego archeologia akademicka odrzuca pseudoarcheologię? Archeologia akademicka reprezentuje zdecydowanie krytyczny stosunek wobec pseudoarcheologii, ze względu na głoszone teorie, najczęściej odmienne od ogól­nie akceptowanych, a także sposób dochodzenia do ustaleń oraz interpretacji zna­lezisk archeologicznych, uznając je za nieuzasadnione i fałszywe. Podkreśla się fun­damentalne różnice w podejściu do badania przeszłości pomiędzy archeologią a pseudoarcheologią, która opiera się na spekulacji, domysłach, niepotwierdzonych danych, niewiarygodnych dowodach oraz manipulowaniu faktami. Krytyce podlegają selektywny dobór faktów, bez ich krytycznej analizy, sięganie po zdezaktualizowane już ustalenia naukowe oraz ignorowanie kontekstu historycznego i archeologicznego. W związku z tym jest ona postrzegana jako naruszająca ogólnie obowiązujące w nauce zasady i podważająca jej wiarygodność. Podkreśla się również, że pseudoarcheologia szerzy dezinformację, co negatywnie wpływa na społeczne postrzeganie archeologii, osłabiając jej autorytet i wartość badań archeologicznych. Prowadzi też do kreowania fałszywego obrazu przeszłości, co w konsekwencji może sprzyjać powstawaniu postaw społecznie niepożądanych (m.in. megalomanii narodowej, rasizmu czy ksenofobii). Pseudoarcheologia jako forma pseudonauki Pseudoarcheologia jest formą pseudonauki, czyli nieakceptowanego przez naukowców zbioru twierdzeń, aspirujących do miana nauki i udających wiedzę naukową poprzez np. przybieranie odpowiedniej postaci językowej. Nie spełniają one jednak podsta­wowych reguł nauki, gdyż nie są oparte na metodzie naukowej i nie są intersubiek­tywnie weryfikowalne. Sam prefiks „pseudo”, w znaczeniu „fałszywy”, „podrabiany” lub „udający”, wskazuje w tym kontekście na coś nieprawdziwego lub nieopartego na dowodach i faktach. Pseudoarcheologię należy zatem rozumieć jako interpretacje, teorie lub praktyki, które odnoszą się do treści archeologicznych i pozorują wiedzę archeologiczną. Prezentowane przez pseudoarcheologów interpretacje, jako prawdzi­we i historycznie poprawne, z racji, że nie znajdują poparcia w dowodach naukowych lub zostały ustalone bez wykorzystania obowiązującej metodologii, są w rezultacie fałszywe. W literaturze omawiane podejście jest określane jako „archeologie alterna­tywne”. Dlaczego pseudoarcheologia zyskuje na popularności Powstawanie teorii pseudoarcheologicznych często jest motywowane pobudkami nacjona­listycznymi, religijnymi, historycznymi bądź politycznymi. Do ich tworzenia przyczyniają się również: stopniowa erozja autorytetu nauki, kryzys edukacji historycznej, nastanie epoki „postprawdy”. Na popularność takich teorii mają również wpływ szerzenie się teorii spiskowych i podatność wielu osób na nie. W ostatnich dekadach ich rozwojowi sprzyja ekspansja mediów społecznościowych, prowadząca do sytuacji, że wiedza historyczna, często wątpliwej jakości, zdobywana jest przez ludzi z prze­strzeni internetu. Funkcjonowanie wielu osób w świecie cyfrowym prowadzi do tworze­nia się wspólnot internetowych i do sytuacji powstawania tzw. baniek informacyjnych. Najbardziej znane przykłady pseudoarcheologii Przykładem podejścia pseudoarcheologicznego jest interpretacja stanowisk z krę­gami kamiennymi z okresu wpływów rzymskich (II–III w. n.e.) na Pomorzu (m.in. w Węsiorach i Odrach), uznawanych przez archeologów za cmentarzyska czy miejsca zgromadzeń plemiennych, łączone z wędrówką Gotów. W odniesieniu do funkcji tych miejsc powstały liczne koncepcje pseudoarcheologiczne, upatrujące w nich rodzaj pra­dziejowego kalendarza astronomicznego, odwzorowania gwiazdozbioru Plejad czy bazy kosmicznej dla przybyszów z cywilizacji pozaziemskich. Wiele osób jest również prze­konanych, że są one miejscami mocy, posiadającymi niezidentyfikowaną energię lub właściwości uzdrawiające – jak np. w Węsiorach. Innym przykładem jest pseudonauko­wa teoria spiskowa dotycząca historii Polski, obecna głównie w mediach społecznościo­wych. Propagowana w pracach takich autorów, jak Janusz Bieszk czy Paweł Szydłow­ski, funkcjonuje głównie w przestrzeni internetowej. Koncepcja ta głosi, że w czasach starożytnych, na terenach dzisiejszej Polski oraz Europy Środkowej, istniało mityczne i potężne imperium zwane Wielką Lechią, które miało powstać przed przybyciem na te ziemie Słowian. Była to potęga geopolityczna, jednocząca pod rządami Lechitów (pra-Polaków) większość obszarów Europy, która przeciwstawiała się nawet ekspansji Cesarstwa Rzymskiego. Istnienie tego imperium miało zostać wymazane z kart historii w wyniku spisku niemiecko-watykańskiego. Prawda o dawnym imperium słowiańskim jest rzekomo ukrywana do dziś. Koncepcja ta opiera się jednak na wątpliwych dowo­dach, często fałszywych źródłach (m.in. Kronika Prokosza), legendach oraz bezkrytycz­nym odczytaniu źródeł historycznych. To jest przedruk z „Leksykonu terminów archeologicznych”, który ukazał się nakładem wydawnictwa Universitas pod redakcją Arkadiusza Marciniaka, Doroty Cyngot, Hannya Kowalewskiej-Marszałek, Franciszka M. Stępniowskiego i Anny I. Zalewskiej. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Futrzane księgi ze skór fok. Tworzyli je mnisi od XII wieku
Najnowsza analiza kilkudziesięciu dzieł z XII i XIII wieku wykazała, że księgi spisywane przez mnichów były oprawiane w okładki wykonane z fok. Ich skóry były specjalnie sprowadzane m.in. z Grenlandii.
Spis treści: Księgi ze skór fok Jak skóry trafiały do cysterskich introligatorów? Mnisi nie wiedzieli, że używają skór morskich zwierząt Najnowsze badania ukazały się właśnie na łamach czasopisma naukowego „Royal Society Open Science”. Odpowiada za nie zespół naukowców z Francji, Wielkiej Brytanii i Danii. Autorzy w artykule opisują analizę starożytnego DNA, które zidentyfikowano właśnie w okładkach książek. Pochodziły one ze zbiorów różnych średniowiecznych opactw. Księgi ze skór fok – Książki są bogactwem treści, ale i artefaktami kulturowymi, zachowującymi historyczne spostrzeżenia. Kodeksy, dominujące europejskie formy literatury od czasów starożytnych, składają się ze złożonych arkuszy oprawionych w okładki. Jednak ich szczegóły strukturalne często pozostawały niezauważone. Oprawa, niezbędna do istnienia takiej księgi, ewoluowała od prostych pętli nici do złożonych zszywanych struktur, dostosowując się do zmian technologicznych i społecznych – piszą badacze w swojej pracy. W ramach tej ewolucji introligatorzy we wczesnym średniowieczu zaczęli eksperymentować z oprawami ze skór zwierząt. Okazuje się, że rzemieślnicy, którzy wykonywali dzieła dla francuskich opactw zamawiali skóry z odległych regionów północno-zachodniego Oceanu Atlantyckiego, m.in. z Grenlandii. I to nie byle jakie, bo zależało im konkretnie na skórach foczych. Jak skóry trafiały do cysterskich introligatorów? Badacze twierdzą, że skóry te były przedmiotem handlu. Rzemieślnicy kupowali je od mieszkańców Skandynawii, najczęściej schrystianizowanych wikingów, którzy zajmowali się już nie wyprawami i najemnictwem, a właśnie sprzedażą lokalnych surowców chętnym z kontynentalnej Europy. – Skóry były pozyskiwane albo poprzez handel, albo jako część dziesięciny kościelnej – mówiła Live Science główna autorka badania Élodie Lévêque, ekspertka ds. konserwacji książek na Uniwersytecie Panthéon-Sorbonne w Paryżu. – Wątpliwe jest, aby te oprawy powstały bez dostępności skór fok ze źródeł nordyckich – dodaje. Gdy introligatorzy mieli już w posiadaniu focze skóry, nie pozostawało już nic tylko brać się do pracy. Średniowieczne kodeksy pisano na kawałkach pergaminu ze skóry zwierzęcej, które były łączone drewnem, również skórą, sznurkiem lub nicią. Te, które wychodziły z lepszych zakładów introligatorskich miały również drugą, ochronną oprawę. Dotychczas uważano jednak, że to dodatkowe zabezpieczenie wykonywano ze skóry dzika lub jelenia. Autorzy przeanalizowali kilkadziesiąt książek, które pochodziły z biblioteki opactwa cystersów Clairvaux we francuskim regionie Szampania. Znajduje się tam ok. 1450 średniowiecznych ksiąg napisanych przez tamtejszych skrybów Badacze skupili się przede wszystkim na dziełach stworzonych między 1140 a 1275 rokiem. W swojej pracy uczeni wykorzystali m.in. spektrometrię mas, która pomogła ustalić skład chemiczny okładek, a także analizę DNA. Badania wykazały, że książki oprawiane były właśnie w foczą skórę. Mnisi nie wiedzieli, że używają skór morskich zwierząt W sumie badacze ustalili, że 8 książek zostało wykonanych z skór foki, a dokładniej foki pospolitej. Co więcej, naukowcom udało się ustalić także pochodzenie zwierząt. Pochodziły one przede wszystkim z Półwyspu Skandynawskiego, ale też Danii, Szkocji, oraz wspomnianej wcześniej Grenlandii i Islandii. Wszystkie książki ze skór fok zostały wykonane w opactwach położonych wzdłuż znanych europejskich szlaków handlowych z XIII wieku. Tam handlowano właśnie z mieszkańcami krajów skandynawskich. – W szczególności Norwegowie handlowali kłami i futrami morsów z Grenlandii w kontynentalnej części Europy – piszą autorzy. – Cystersi mieli szczególne upodobanie do białych i dyskretnych produktów luksusowych, co dobrze wpisuje się w walory estetyczne skór fok – twierdzi Lévêque. – Inny znany zakon, benedyktyni, preferował ciemniejsze odcienie kolorystyczne. – dodaje. Wyróżniające się białe, futrzane oprawy ksiąg mogły być cenione nie tylko ze względu na ich walory wizualne, ale także dlatego, że były wodoodporne. Jednak mnisi nie mieli wiedzy na temat ich zoologicznego i geograficznego pochodzenia. – Cystersi mogli nawet nie wiedzieć, że była to skóra fok, ponieważ to słowo jeszcze nie istniało wówczas w języku francuskim – podsumowuje Lévêque. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
„Najpiękniejsza księgarnia na świecie” stała się viralem. Zachwyca nie tylko turystów
Wenecka księgarnia zyskała miano prawdziwej sensacji w mediach społecznościowych. Książki „pływają” tu w gondolach i wannach, a koty drzemią między regałami. Urokliwa atrakcja stała się obowiązkowym przystankiem dla miłośników literatury i instagramowych ujęć.
Spis treści: Z miłości do książek i Wenecji Najpiękniejsza księgarnia na świecie? Popularność ma swoją cenę Miejsce nie tylko dla fanów selfie Tylko w 2024 roku Wenecję odwiedziło ponad 600 tysięcy turystów. Miasto na wodzie od lat niezmiennie przyciąga romantyczną atmosferą i bogactwem historii. Nie każdy jednak wie, że niedaleko placu św. Marka, znajduje się miejsce, które użytkownicy Instagrama i TikToka okrzyknęli „najbardziej fotogeniczną księgarnią na świecie”. Z miłości do książek i Wenecji Początki Libreria Acqua Alta sięgają 2002 r. Kiedy Luigi Frizzo zdecydował się otworzyć księgarnię, usłyszał, że wybrany przez niego lokal regularnie zalewa woda. Nie zraziło go to. Przeciwnie, powodzie potraktował jako inspirację dla nazwy. „Acqua alta” to po włosku „wysoka woda” – zjawisko dobrze znane mieszkańcom Wenecji, szczególnie jesienią i zimą, gdy kanały wylewają na ulice. Nie tylko nazwa księgarni nawiązuje do kapryśnej natury miasta. Sposób przechowywania książek również podporządkowano wodzie. Lektury spoczywają w gondolach, kajakach i starych wannach. To niebanalne, a przy tym praktyczne rozwiązanie, które chroni je przed zalaniem. Najpiękniejsza księgarnia na świecie? Lokal mieści się w starej kamienicy przy Calle Lunga Santa Maria Formosa – wąskiej uliczce w dzielnicy Castello. To właśnie tam odwiedzających wita plakat z odważną autoreklamą: „najpiękniejsza księgarnia na świecie”. Czy tak faktycznie jest? Libreria Acqua Alta to prawdziwy książkowy galimatias, ale właśnie w chaosie tkwi jej niepowtarzalny urok. Wnętrze składa się z kilku połączonych pomieszczeń, w których książki zajmują każdy wolny centymetr. Piętrzą się na krzesłach, w skrzyniach i na parapetach. Pośród tych kolorowych stosów krąży czarny kot o imieniu Dominique – niepisany gospodarz tego miejsca. Książki zniszczone podczas większych przypływów nie trafiły na makulaturę. Właściciel postanowił dać im drugie życie, układając z nich schody na taras z widokiem na kanał. To dziś jedno z najczęściej fotografowanych miejsc w całej księgarni. Popularność ma swoją cenę Dziennie przez Libreria Acqua Alta przewija się od dwóch do pięciu tysięcy osób. Większość trafia tu po obejrzeniu filmiku w internecie. Według Diany Zandy, która od 2023 roku odpowiada za organizacją pracy księgarni, ogromna popularność wymusiła wprowadzenie kilku zasad. Grupy liczące więcej niż dziesięć osób proszone są o wcześniejszy kontakt z księgarnią. Przy schodach czuwa pracownik, który pilnuje porządku i delikatnie przypomina, że na zrobienie zdjęcia każdy ma tylko krótką chwilę – tak, by kolejka mogła przesuwać się sprawnie. Miejsce nie tylko dla fanów selfie Choć większość odwiedzających przychodzi tu z telefonem w dłoni, Libreria Acqua Alta to nie tylko fotogeniczne wnętrze. Wśród tysięcy tytułów można znaleźć prawdziwe perełki. Jednym z najcenniejszych egzemplarzy jest pierwsze wydanie Le Fiale – zbioru poezji włoskiego poety Corrado Govoniego. Źródło: National Geographic
Ta księga to prawdziwy unikat. Teraz można ją obejrzeć w Polsce
To jedna z najstarszych drukowanych ksiąg wyprodukowanych w Europie. I jednocześnie – najdroższych. Świetnie zachowana Biblia sprzed blisko 600 lat trafiła do pomorskiego muzeum. Teraz można ją podziwiać w pełnej okazałości.
Spis treści: Biblie Gutenberga – rewolucja w świecie literatury Biblia Pelplińska – unikat w naszym kraju Niezwykłe losy starej księgi Ta księga to prawdziwy unikat. Mowa o Biblii Gutenberga, która trafiła na stałą wystawę Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. Co jest w niej wyjątkowego? Biblie Gutenberga – rewolucja w świecie literatury Biblia była pierwszym dziełem wydawanym drukiem w Europie. Pierwsze przygotował w niemieckiej Moguncji Johannes Gutenberg – twórca pierwszej przemysłowej metody druku. Biblie Gutenberga – bo taka przylgnęła do nich nazwa, powstały w latach 1452–1455. Zawierają tekst Biblii w tłumaczeniu św. Hieronima (Wulgatę), podzielony na dwa tomy. Pojawienie się nowej technologii druku zrewolucjonizowało dostęp do słowa pisanego, które stało się łatwiej dostępne i tańsze niż wcześniej. Upowszechniły się krótkie teksty informacyjne czy książki – początkowo religijne, często na temat cudownych wydarzeń. Biblia Pelplińska – unikat w naszym kraju Do naszych czasów zachowało się niespełna 50 egzemplarzy Biblii Gutenberga, z czego tylko 20 kompletnych z ok. 200 egzemplarzy. Wśród nich jest księga, którą od końca marca można oglądać na stałej wystawie w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. Wcześniej było to możliwe tylko w wybrane dni, ale obecnie zadbano o warunki ekspozycji, które zabezpieczają ten bezcenny zabytek piśmiennictwa. Przez ostatnie dwa lata dokładnie badano i konserwowano księgę. Udało się na przykład ustalić, że dębina, z którego wykonano okładzinę Biblii, pochodziła z Lasów Oliwskich należących do klasztoru cystersów oliwskich. Tę XV-wieczną oprawę, wykonał mistrz Henryk Coster z Lubeki. Na dwutomową księgę składają się 641 karty zadrukowane obustronnie w dwóch kolumnach o wymiarach 285 mm x 85 mm, zawierających 40-42 wierszy. Niezwykłe losy starej księgi Pelplińska Biblia trafiła do Polski w 1502 roku. Była przekazana konwentowi franciszkanów reformatów w Lubawie przez biskupa chełmińskiego Mikołaja Chrapickiego. W 1833 roku trafiła do biblioteki diecezjalnej w Pelplinie. Z kolei tuż przed wybuchem II wojny światowej, w sierpniu 1939 roku przewieziono ją do Warszawy, a potem do Anglii. I tam nie była bezpieczne ze względu na bombardowania niemieckie. Dlatego w 1940 roku podjęto decyzję o jej przewiezieniu na pokładzie statku Batory do Kanady. Dopiero w 1959 roku wraz z innymi skarbami przechowywanymi w Ottawie powróciła do Polski. Źródła: Muzeum Diecezjalne w Pelplinie, MNW, Nauka w Polsce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Obcokrajowcy wybrali najlepsze polskie książki. Na pierwszym miejscu lektura szkolna
Polska literatura od lat cieszy się niemałym uznaniem. Potwierdzeniem tego jest fakt, że od 1905 r. aż 5 polskich autorów zostało nagrodzonych Nagrodą Nobla. A co czytelnicy rzeczywiście myślą o polskich tytułach? Wiele na ten temat zdradza lista ulubionych książek z Polski stworzona przez obcokrajowców.
Spis treści: Olga Tokarczuk podbija świat Czy to najlepsza polska książka? Ulubione polski książki czytelników na świecie Koniec roku to czas licznych podsumowań. Śledzimy nie tylko te związane bezpośrednio z branżą turystyczną. Wiemy już na przykład, jakie filmy wydane w 2024 r. zostały uznane za najlepsze. Wśród wyróżnionych tytułów nie zabrakło polskiego akcentu. W wielu tego typu zestawieniach pojawia się film „Prawdziwy ból”, który został nakręcony właśnie w Polsce (między innymi w Warszawie i w Lublinie). Kto wie, być może popularność produkcji przyciągnie nad Wisłą więcej turystów z Europy i innych kontynentów? Olga Tokarczuk podbija świat Media rozpisują się też o książkach polskich autorów, które cieszą popularnością nie tylko w kraju, ale i za granicą. Tu triumfuje między innymi Olga Tokarczuk. Najnowsza powieść noblistki zatytułowana „Empuzjon” trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Co ciekawe, jej angielskie tłumaczenie pojawiło się w amerykańskich księgarniach zaledwie kilka tygodni wcześniej. Mimo krótkiego stażu na półkach tytuł szybko został doceniony przez czytelników i krytyków. Literaturę spod pióra Olgi Tokarczyk doceniła też brytyjska piosenkarka Dua Lipa. W jednym z wywiadów artystka przyznała, że bardzo spodobała jej się książka naszej noblistki „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Więcej o tym, jakie polskie książki najbardziej podobają się obcokrajowcom, mówi ranking opublikowany w serwisie społecznościowym Goodreads. Platforma ta jest znana także czytelnikom z Polski, jednak większość jej użytkowników pochodzi z krajów anglojęzycznych. Idea jest prosta: internauci mogą oceniać tam książki i dyskutować o nich. W Polsce najpopularniejszym serwisem tego typu jest strona Lubimy Czytać. Czy to najlepsza polska książka? Na Goodreads nie brakuje tematycznych zestawień i rankingów. Jeden z nich jest szczególnie interesujący dla Polaków. Dotyczy bowiem właśnie polskich książek. Które z nich najbardziej podobają się obcokrajowcom? Pierwsze miejsce może zaskoczyć. Nie zajmuje go bowiem żaden z naszych noblistów, a Bolesław Prus. Za jego najlepszą powieść uznano „Lalkę”. To też najbardziej znany tytuł Prusa. Choćby dlatego, że od lat jest w Polsce lekturą obowiązkową. Każdy z nas na jakimś etapie edukacji zetknął się więc z Izabelą Łęcką i Stanisławem Wokulskim. Jak widać, ich burzliwe losy fascynują nie tylko polskich czytelników. Powieść jest dość długa (w zależności od wydania liczy około 800 stron), przez co czasem wzbudza niechęć uczniów. Ci, którzy jednak czytają „Lalkę” od deski do deski, żywo dyskutują potem o postawach głównych bohaterów – a te są dość kontrowersyjne. Przykładowo, zafascynowany Łęcką Wokulski podporządkowuje jej całe swoje życie, przez co wielu widzi w nim romantyka-idealistę. Z drugiej strony jego nieprzystosowanie do społeczeństwa i załamanie po zawodzie miłosnym rodzą wątpliwości: czy jest bohaterem tragicznym, czy może jego uczucia są toksyczne? Izabelę Łęcką z kolei często krytykuje się za powierzchowność, egoizm i niezdolność do docenienia prawdziwej (?) miłości. Jej relacja z Wokulskim – od manipulacji po chwilowe przebłyski sympatii – jest różnorako interpretowana przez czytelników. Ulubione polski książki czytelników na świecie Drugie miejsce w zestawieniu również zajmuje lektura szkolna. Jako drugą najlepszą polską książkę czytelnicy wybrali „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Trzeba przyznać, że to dość zaskakujący wybór, bo choć objętościowo powieść Gombrowicza jest znacznie krótsza np. od „Lalki”, to jej fabuła – pełna groteski i absurdu – wymaga większego skupienia. Podium zamyka „Krew elfów” autorstwa Andrzeja Sapkowskiego. To pierwsza z pięciu części sagi o wiedźminie Geralcie z Rivii. Co ciekawe, Andrzej Sapkowski pojawia się w zestawieniu 10 najlepszych polskich książek aż trzykrotnie. Na 8. miejscu znalazł się jego „Chrzest Ognia”, a na 9. „Czas Pogardy”. To akurat nie powinna być dużym zaskoczeniem. Postać Wiedźmina stworzona przez Sapkowskiego od lat jednym z najlepiej sprzedających się polskich towarów eksportowych. Na podstawie książek Polaka powstały między innymi gry komputerowe oraz seriale. Poniżej całe zestawienie najlepszych polskich książek według czytelników Goodreads. „Lalka” – Bolesław Prus, „Ferdydurke” – Witold Gombrowicz, „Wiedźmin: Krew Elfów” – Andrzej Sapkowski, „Solaris” – Stanisław Lem, „Quo Vadis” – Henryk Sienkiewicz, „Sklepy cynamonowe” – Bruno Schulz, „Kamienie na szaniec” – Aleksander Kamiński, „Wiedźmin: Chrzest Ognia”– Andrzej Sapkowski, „Wiedźmin: Czas Pogardy” – Andrzej Sapkowski, „Tango” – Stanisław Mrożek. Źródło: Goodreads Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Dwa egzemplarze Biblii brzeskich odnalezione pod Opolem. Naukowcy: są oryginalne
Polscy naukowcy potwierdzili oryginalność tzw. Biblii brzeskich, które odkryto pod koniec 2024 roku nieopodal miejscowości Pokój w województwie opolskim. Egzemplarze pochodzą z 1563 roku.
Spis treści: Pod Opolem znaleziono dwie oryginalne Biblie Czym jest Biblia brzeska? Ile egzemplarzy Biblii brzeskiej przetrwało? „Napisana piękną i nowoczesną polszczyzną” Zgodnie z deklaracją wydawców Biblia brzeska to pierwszy wydany drukiem przekład całości Pisma Świętego na język polski. Została przetłumaczona z języków oryginalnych: hebrajskiego i greckiego przez polskich protestantów w Pińczowie w latach 1559–1563, dlatego czasem nazywana jest Biblią pińczowską. Pod Opolem znaleziono dwie oryginalne Biblie Pierwszy egzemplarz został wydany w 1563 roku w Brześciu Litewskim. Księga ma wymiary 255 na 401 mm i zawiera starannie wykonane drzeworyty na stronie tytułowej i w części starotestamentowej. W sumie wydano ok. 100 egzemplarzy. W 2024 roku naukowcy dokonali niezwykłego odkrycia. Odkryli dwa egzemplarze Biblii brzeskiej nieopodal miejscowości Pokój pod Opolem. Biblie zostały następnie przewiezione do Katowic, gdzie poddano je dezynfekcji i pobrano próbki papieru do badań mikrobiologicznych. Dało to początek prac konserwatorskich, które trwały wiele miesięcy. Teraz uczeni, którzy brali udział w badaniach poinformowali, że dwie księgi są oryginalnymi wydaniami Biblii brzeskiej z 1563 roku i zostały wydrukowane w Brześciu Litewskim. Pytaniem pozostawało, jak księgi trafiły na Górny Śląsk z terenów obecnej Białorusi. Czym jest Biblia brzeska? – Biblia brzeska jest pierwszym przekładem Pisma Świętego na język polski, służącym protestantom posługującym się tym językiem. Musimy pamiętać, że osobista lektura Biblii jest dla ewangelików jednym z filarów wiary, a więc analfabetyzm był grzechem – powiedział PAP prof. Dariusz Chemperek z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. – Dla Polaków mieszkających na Górnym Śląsku (a więc poza granicami Pierwszej Rzeczypospolitej) i będących protestantami, Biblia brzeska była jedyną możliwością spełnienia tego warunku. Na dodatek była ona przetłumaczona piękną polszczyzną, a przy jej tworzeniu pracował zespół biblistów znających trzy języki święte. Byli to nie tylko teolodzy dbający o wierność treści, ale i poeci, potrafiący oddać zarówno literę, jak i ducha oryginału – wyjaśnia prof. Chemperek. Ile egzemplarzy Biblii brzeskiej przetrwało? Naukowcy przypominają, że z około tysiąca wydanych egzemplarzy, do naszych czasów dotrwało tylko ok. 140 egzemplarzy Biblii brzeskiej. To oznacza, że odkrycie spod Opola jest naprawdę wyjątkowe. – Wbrew stereotypowi „Polak-katolik”, w wielu miejscach kraju, zwłaszcza na Śląsku, właśnie dzięki protestantyzmowi możliwe było utrzymanie języka polskiego wśród „prostego ludu – tłumaczy naukowiec. – Od XVI wieku śląscy luteranie polskiego pochodzenia odprawiali nabożeństwa w rodzimym języku, czytali „Biblię brzeską" i śpiewali polskie pieśni religijne ze śpiewników, drukowanych np. w Brzegu nad Odrą jeszcze w drugiej połowie XVII wieku. Ani w Europie, ani w Polsce nie była to wtedy książka tania. Jej cena jest szacowana na równowartość rocznej pensji ówczesnego służącego – mówi badacz. „Napisana piękną i nowoczesną polszczyzną” Prof. Chemperek zaznacza, że dla ewangelików, gdzie nabożeństwa odbywały się w języku ojczystym, a warunek bezpośredniego sięgania do treści religijnych nie podlegał dyskusji, jej wartość była wyższa nawet od tej materialnej. – Korzystający z Biblii brzeskiej, napisanej piękną i nowoczesną polszczyzną, nie tylko umacniali się w swojej wierze, ale mieli także możliwość kontaktu z językiem narodowym, który był nośnikiem zarówno wiary, jak i łącznikiem z kulturą polską, nawet w czasach, gdy państwo polskie zostało wymazane z map przez zaborców – zwraca uwagę uczony. – Z całą pewnością obecność Biblii brzeskiej na Górnym Śląsku jest dowodem na to, że mieszkańcy tych terenów używali języka polskiego. Nie należeli oni do elit społecznych, bo te po wojnie trzydziestoletniej, zakończonej w 1648 roku, raczej dalekie były od nauk Lutra. Najprawdopodobniej odnalezione dwa egzemplarze Biblii brzeskiej należały do polskich ewangelickich księży i były przekazywane z pokolenia na pokolenie – tłumaczy profesor. Te hipotezy potwierdzają z kolei ustalenia naukowców, którzy analizowali losy znalezionych egzemplarzy. – Wiemy, że w XIX wieku niedaleko miejsca, gdzie znaleziono księgi, działała szkoła protestancka, w której dzieci uczyły się po polsku. Być może nasze egzemplarze Biblii brzeskiej mają jakiś związek z tą szkołą. Istnieje także możliwość, że starodruki były częścią biblioteki książęcej Wittenbergów, którzy mieli swój pałac w Pokoju. Na razie jednak powody i okoliczności, dla których ktoś schował je na poddaszu prywatnego domu, gdzie przetrwały do naszych czasów, nie są nam znane – powiedział dr Sławomir Marchel, dyrektor Archiwum Państwowego w Opolu. Pierwsze polskie wydanie Biblii Nie wszyscy historycy zgadzają się jednak z tym, że Biblia brzeska była pierwszym polskim wydaniem tej księgi. Już w samym tytule Biblii brzeskiej oprócz języków oryginalnych wymieniono też łacinę. W pierwszych latach po jej wydaniu zarzucano, że Biblia brzeska jest w rzeczywistości tłumaczeniem albo z łacińskiej Wulgaty, albo z innych przekładów łacińskich, na przykład łacińskiej Biblii Roberta Estienne’a z 1557 roku i Nowego Testamentu Teodora Bezy z 1556 roku. Co więcej, pierwszym wydrukowanym polskim przekładem całej Biblii była Biblia Leopolity, którą wydano w 1561 roku w Krakowie. Było to jednak księga katolicka, którą trochę różni się od protestanckiej. Powszechnie uważa się zatem, że Biblia brzeska jest pierwszym polskim wydaniem biblii protestanckiej. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najdłuższa książka na świecie jest tak długa, że nie da się jej przeczytać. To niemożliwe
Najdłuższa książka świata to nie tylko rekord, ale także sztuka. Ilan Manouach przekształcił cyfrowe wydanie mangi „One Piece” w dzieło, którego nie sposób przeczytać. Nietypowa pozycja o 21 450 stronach, która waży ponad 17 kg. Jej koszt to kilka średnich pensji.
Spis treści: Najdłuższa książka na świecie trafiła na sprzedaż Komiks to towar i literatura jednocześnie Co z prawami autorskimi? Czy to na pewno najdłuższa książka na świecie? Oto najdłuższa książka na świecie i, co ciekawe, nie da się jej przeczytać. Długa książka to pojęcie względne. Dla kogoś wyczerpującą lekturą będzie już 100 stron, a ktoś inny zmęczy się lub usatysfakcjonuje dopiero po 500. Cóż, w tym przypadku nie ma wątpliwości. Najdłuższa książka na świecie trafiła na sprzedaż Na wstępie trzeba zaznaczyć, że najdłuższa książka na świecie to nie powieść czy reportaż. Artysta Ilan Manouach połączył 21 450 stron popularnego komiksu „One Piece”, który ukazuje się w japońskim magazynie „Shōnen Jump” co tydzień od 1997 roku. Jego pierwotnym celem było stworzenie rzeźby odnoszącej się do sytuacji w branży komiksowej. Niespodziewanie powstała też najdłuższa książka w historii. Okazała się tak długa, że jej przeczytanie jest fizycznie niemożliwe. W 2022 r. książka została wyceniona na 1900 euro, czyli ponad 9 tys. zł. Dzieło nie jest przypisywane autorowi komiksu „One Piece”, a właśnie Manouachowi. Artysta wydrukował japońskie wydanie cyfrowe historyjek i złożył je w całość, traktując komiks nie jako książkę, ale jako „materiał rzeźbiarski”. W rozmowie z „The Guardian” rzecznik francuskiego wydawnictwa JBE powiedział, że ONEPIECE to „nieczytelna rzeźba, która przybiera kształt książki – największej do tej pory pod względem liczby stron i szerokości grzbietu – która materializuje ekosystem internetowego rozpowszechniania komiksów”. Wydawca przygotował 50 podpisanych i ponumerowanych kopii rzeźby-książki. Każdy egzemplarz waży ponad 17 kilogramów, a grzbiet mierzy 80 cm. Komiks to towar i literatura jednocześnie Manouach tłumaczy, że jego działo powstało z powodu „obfitości dostępnych treści online i szalejącej cyfryzacji przemysłu komiksowego”. To według wydawców rzuca wyzwanie branży komiksowej. Rekordowy tom ONEPIECE ma być propozycją zmiany postrzegania komiksu cyfrowego i jego ponownej oceny ilościowej jako Big Data. Wydawnictwo JBE określa najdłuższą książkę na świecie jako „podwójny przedmiot”. Ma on wartość użytkową dla czytelników i wartość wymienną dla kolekcjonerów. Artysta, tworząc książkę, której nie da się przeczytać w całości, chciał wskazać, że komiksy mogą być zarówno towarem, jak i literaturą. Teoria ta pojawiła się w branży już wcześniej. Inne wydawnictwo na przykład wydaje specjalne komiksy w ochronnym plastiku. Co z prawami autorskimi? Ponieważ ONEPIECE fizycznie nie da się przeczytać, wydawca uważa, że ​​nie mogło dojść do naruszenia praw autorskich. Keita Murano, członek międzynarodowego zespołu ds. praw w Shueisha, japońskim wydawnictwie mangi Ody, potwierdził, że nie konsultowano się z jego firmą w sprawie powstania najdłuższej książki na świecie. Eiichiro Oda może nie dostać żadnych tantiem za rekordowy tom, ale dzięki swojej serii komiksów i tak jest najbogatszym twórcą mangi w historii. Jego majątek szacuje się na około 200 milionów dolarów. Sama seria jest wymieniona w Księdze Rekordów Guinnessa jako posiadająca najwięcej opublikowanych egzemplarzy (ponad 416 milionów). Czy to na pewno najdłuższa książka na świecie? Opisywane dzieło z miejsca zostało okrzyknięte jako najdłuższa książka na świecie. Jak widać, nie jest to jednak do końca oczywiste. Chodzi nie tylko o sam fakt, że publikacja jest nieczytelna, ale też istotny szczegół, że jej treść to nie literatura sensu stricto, a komiks. Jaka inna pozycja mogłaby więc zostać nazwana najdłuższą książką na świecie? To zależy od kryteriów. Pod względem liczby słów najdłuższa książka na świecie to prawdopodobnie „W poszukiwaniu straconego czasu” autorstwa Marcela Prousta. Ta monumentalna powieść składa się z siedmiu tomów i zawiera około 1,2 miliona słów w oryginalnym języku francuskim. Jeśli za książkę uznać wielotomowe serie publikowane jako jedna spójna narracja, to rekord należy do „The Blah Story” autorstwa Nigela Toma, która zawiera aż 17 milionów słów i rozciąga się na ponad 7 tysięcy stron. Jest to jednak bardziej eksperymentalny projekt niż klasyczna powieść. Źródło: „The Guardian” Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Obawiano się, że to urządzenie zniszczy świat. Kto stoi za Wielkim Zderzaczem Hadronów?
Urządzenie badające Wielki Wybuch może zniszczyć Ziemię – głosił nagłówek w 1999 roku, kiedy w USA uruchamiano Relatywistyczny Zderzacz Ciężkich Jonów. W podobnym tonie niektóre media informowały o uruchomieniu Wielkiego Zderzacza Hadronów w Europie. Kto stoi za jego budową i czy faktycznie coś nam groziło?
Spis treści: Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów? Kim był twórca Wielkiego Zderzacza Hadronów? Teorie spiskowe na temat Wielkiego Zderzacza Hadronów LHC i jego eksperymenty Z wizytą w Wielkim Zderzaczu Hadronów 10 września 2008 roku fizycy na całym świecie z niecierpliwością oczekiwali na uruchomienie największej maszyny na świecie – Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC, Large Hadron Collider). Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów? LHC to kolisty zderzacz protonów o długości dwudziestu siedmiu kilometrów zbudowany w CERN-ie niedaleko Genewy, sto metrów pod ziemią na granicy między Francją a Szwajcarią. Urządzenie powstało w formie pomysłu w 1984 roku, jego budowa została zatwierdzona przez Radę CERN-u w 1994 roku. Po ćwierć wieku prac miała po raz pierwszy przyspieszać protony. Dla walijskiego fizyka Lyndona („Lyna”) Evansa, który nadzorował LHC jako dyrektor projektu od momentu jego powstania w 1994 roku, było to zwieńczenie całej kariery w budowaniu akceleratorów cząstek. Kim był twórca Wielkiego Zderzacza Hadronów? Evans sprawia wrażenie osoby skromnej, życzliwej i praktycznej. Ta skromność polega na rzadkim wspominaniu w wywiadach o własnej karierze, ale pseudonim trochę zdradza jego charakter. „Atomowy Evans” to niepowstrzymana siła stojąca za LHC. Evans pracuje w CERN-ie od 1969 roku. Jednak w trakcie kariery był wszędzie tam, gdzie potrzebowano jego wiedzy, podążając za zderzaczami o coraz wyższych energiach: od supersynchrotronu protonowego 300 GeV w CERN-ie po Tevatron w Fermilabie i Nadprzewodzący Superzderzacz w Teksasie. Kiedy prace nad tym ostatnim zostały wstrzymane, LHC okazał się przyszłością fizyki cząstek, a urzeczywistnienie tego projektu stało się racją bytu Evansa. „Naukowiec nie może osiągnąć nic większego” – wyznał. Evans ma świadomość ogromu swych dokonań i wciąż czuje się onieśmielony za każdym razem, gdy wchodzi do tunelu LHC. Jego funkcja przy budowie zderzacza polegała na nadzorowaniu około dwóch i pół tysiąca pracowników CERN-u oraz kolejnych trzystu naukowców i inżynierów z Rosji, Chin, Stanów Zjednoczonych i innych krajów, które zbudowały podzespoły do tego akceleratora. Evans wspomina, że kiedy spotkał się z prezydentem Chin, pomyślał sobie: „Nieźle jak na faceta z Aberdare!”. Teorie spiskowe na temat Wielkiego Zderzacza Hadronów Niestety, nie wszyscy byli tak podekscytowani uruchomieniem LHC jak Evans i jego współpracownicy. W trakcie przygotowań do tej historycznej chwili niektóre serwisy informacyjne pełne były nagłówków w rodzaju: Fachowcy zapewniają, że „nie zniszczą Ziemi” i skupiły się na propagowaniu pomysłu, że LHC może stworzyć czarną dziurę i zniszczyć nas wszystkich. Koncepcja ta opierała się na pewnej sprawie sądowej pomijającej ugruntowaną wiedzę i mającej na celu niedopuszczenie do uruchomienia maszyny. Ten rodzaj teorii spiskowej dochodzi do głosu za każdym razem, gdy rozpoczyna działanie nowy duży akcelerator. Urządzenie badające Wielki Wybuch może zniszczyć Ziemię – głosił nagłówek w 1999 roku, kiedy w Stanach Zjednoczonych uruchamiano akcelerator o nazwie Relatywistyczny Zderzacz Ciężkich Jonów. Oczywiście nadal działa bez przeszkód. Promieniowanie kosmiczne przez cały czas bombarduje Ziemię z kosmosu cząstkami o znacznie wyższych energiach – tysiące razy większych niż wiązki Wielkiego Zderzacza Hadronów – i dzieje się tak przez całe pięć miliardów lat istnienia Ziemi. Różnica polega na tym, że LHC tworzy te wysokoenergetyczne zderzenia celowo, na żądanie i znacznie częściej niż promienie kosmiczne. Cała społeczność fizyków cząstek elementarnych wiązała swoje nadzieje na nowe odkrycia z tymi zderzeniami. Szukali nie tylko bozonu Higgsa – brakującego elementu Modelu Standardowego – ale wszystkiego, co mogła zawierać natura, a co leżało poza naszym obecnym rozumieniem fizyki. LHC i jego eksperymenty Na obwodzie LHC znajdują się cztery główne eksperymenty zwane: ATLAS (A Toroid LHC ApparatuS), CMS (Compact Muon Solenoid), ALICE (A Large Ion Collider Experiment), LHCb (Large Hadron Collider beauty experiment). Ich cele badawcze obejmują niemal wszystkie ważne pytania w fizyce cząstek elementarnych, od istnienia ciemnej materii po powód tego, że widzimy wokół siebie więcej materii niż antymaterii. Budowa LHC i jego eksperymentów przebiegała w zupełnie odmienny sposób. Podczas gdy LHC był w 80% dostarczony przez CERN, przy około dwudziestoprocentowym udziale partnerów, to eksperymenty – składające się z ogromnych detektorów cząstek – zorganizowano odwrotnie. Zostały zbudowane przez niezależne grupy naukowców z całego świata, którzy połączyli siły, tworząc duże międzynarodowe współpracujące ze sobą zespoły, przy czym CERN zapewniał około dwudziestu procent wkładu prac, w tym podziemne pieczary i infrastrukturę. ATLAS jest eksperymentem położonym najbliżej głównej siedziby CERN-u w Meyrin, który zwiedzający czasami mogą zobaczyć, jeśli mają wystarczająco dużo szczęścia, aby załapać się na wycieczkę po ośrodku. Wchodzi się do niego przez niepozorne drzwi do magazynu; goście pokonują korytarz wielkości katedry w kierunku ogromnej okrągłej dziury w podłodze. Przez barierkę widać tylko ciemność. Powyżej znajduje się ciężki metalowy dźwig ze wzmocnionej stali służący do przenoszenia całych ciężarówek w głąb Ziemi. Każdy element eksperymentu ATLAS został spuszczony przez takie szyby i poskładany jak ogromny, chłodzony ciekłym helem statek w butelce. Z wizytą w Wielkim Zderzaczu Hadronów Turyści przechodzą przez niebieską metalową klatkę o industrialnym wyglądzie, by dotrzeć do srebrnych drzwi windy. Tutaj każdy musi założyć niebieski kask z napisem „CERN”. Potem przychodzi czas na zjazd w dół: sto metrów w głąb Ziemi. Emocje narastają, gdy wychodzi się z windy na brzęczący pod stopami metalowy chodnik. Za rogiem znajduje się ściana rozciągająca się na wiele kondygnacji w górę i w dół. Tylko że tak naprawdę to nie jest ściana. Pokrywają ją kable i elektronika i wkrótce zdajemy sobie sprawę, że mamy do czynienia z szeregiem koncentrycznych warstw technologii detektorowej. Oto detektor ATLAS. Przy czterdziestu sześciu metrach długości i dwudziestu pięciu metrach średnicy jest często porównywany do rozmiarów katedry, ale te liczby nie są w stanie przygotować nas na to, jak ogromny jest w rzeczywistości. Zwiedzający próbują zrozumieć jego wiele warstw, od detektorów pikselowych dających precyzyjne ślady cząstek w środku, po komory mionowe na brzegach wychwytujące cząstki, które mogły przejść niezauważone przez pierwsze warstwy. To jest przedruk z książki autorstwa Suzie Sheehy pt. „Kwintesencja wszystkiego. Dwanaście eksperymentów, które zmieniły nasz świat”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Zysk i S-ka. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji. Tytuł oryginału: The Matter of Everything.Twelve Experiments that Changed our World, Copyright © Suzie Sheehy, 2022 All rights reserved, Copyright © for the Polish translation by Tomasz Lanczewski, 2024, Copyright © for the Polish edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2024.
Niegdyś okładka z ludzkiej skóry nie była niczym zaskakującym. Dziś jest to nie do pomyślenia
Dzisiaj budzą odrazę pomieszaną z fascynacją. Tymczasem jeszcze półtora wieku temu książki z okładkami z ludzkiej skóry były po prostu modne.
W tym artykule: Spoczywaj w (moim) pokoju Okładki z ludzką skórą miały zagościć na półkach na zawsze Morderca w bibliotece Użyteczność skór przestępców Miłość po grobowej desce Zedrzeć z pacjenta skórę Wstydliwa przeszłość Książka ze skóry wylicytowana Pogrzeb „ludzkiej" książki Chciałbym, aby po śmierci w moją wygarbowaną skórę oprawiono książkę jako prezent dla mojej rodziny. Czy ktoś wie, jak się do tego zabrać? Jeszcze nie zdecydowałem dokładnie, wokół czego się »owinąć«, jestem otwarty na sugestie. To pomysł długoterminowy”. To nie scena z kolejnej części „Milczenia owiec”, ale post z forum internetowego ask.metafilter.com. Jego autorem jest Matt Doar, mężczyzna w średnim wieku pracujący w branży IT. „Dla mnie książka oprawiona w ludzką skórę nie różni się niczym od urny. Jest nawet fajniejsza” – tłumaczył swój pomysł Matt. Poza tym książki są przecież użyteczne, wyjaśniał na forum internetowym. Spoczywaj w (moim) pokoju Matt nie wybrał, okładką jakiej książki chciałby być. Takich wątpliwości nie miał James Allen alias George Walton. Przez lata był rozbójnikiem. Nikt nie śmiał się przeciwstawić, aż trafił do więzienia stanowego w Massachusetts. „Poprosił, aby jego wspomnienia opublikowano, a dwa egzemplarze oprawiono w jego skórę” – pisał w liście John A. Fenno, wnuk Johna, przez którego Walton trafił do więzienia. I to właśnie John otrzymał jeden z egzemplarzy książki zmarłego w 1837 roku przestępcy. Dziś pamiętniki znajdują się w bibliotece Boston Athenaeum. Pierwsze książki nie tyle oprawione, ile napisane na ludzkiej skórze, miały powstać w XIII wieku. Tak przynajmniej wynika z zapisków bibliotekarzy. Jean-Joseph Rive, XVIII-wieczny francuski duchowny i bibliotekarz twierdził, że na Sorbonie znajdują się dwie wykonane w ten sposób Biblie oraz dekretał z XIII wieku. „Ojciec Rive uważał, że ten pergamin (jedna z Biblii) został wykonany ze skóry kobiety. Ale ja sądzę, że to skóra z płodu jagnięcia” – kwestionował słowa swego poprzednika inny bibliotekarz, Gayet de Sansale, w 1782 roku. Amendine Postec z działu Manuskryptów Francuskiej Biblioteki Narodowej, gdzie aktualnie znajdują się te dzieła, stwierdziła, że „rozważania te są pozbawione jakichkolwiek podstaw naukowych”. Władze biblioteki nie sprawdzały, z czego zrobiono pergamin. „Oprawa tej książki to wszystko, co pozostało z mojego drogiego przyjaciela Jonasa Wrighta. Został on obdarty ze skóry przez Vawuma czwartego dnia sierpnia 1632 roku. Król Btesa dał mi tę książkę, która była jednym z najbardziej wartościowych przedmiotów biednego Jonasa, razem z kawałkiem skóry, by ją oprawić. Niech odpoczywa w pokoju” – taka notatka znajduje się na ostatniej stronie „Practicarum Questionum Circa Leges Regias Hispaniae”. Ten traktat prawniczy ma najstarszą oprawę wykonaną z ludzkiej skóry, jaką udało się zlokalizować. Znajduje się w bibliotece na wydziale prawa Uniwersytetu Harvarda. „Nigdy nie udowodniono, że książka faktycznie została oprawiona w ludzką skórę” – tłumaczy Karen Beck z działu kolekcji specjalnych Harvard Law School. W roku 1992 przeprowadzono testy DNA, ale wynik nie był rozstrzygający. Proces garbowania uszkadza bowiem DNA. „Ze względu na uszkodzenia woluminu wątpliwe, abyśmy przeprowadzili jakiekolwiek dalsze testy” – dodaje Karen. Kodeks Gigas nazywany jest Biblią Szatana. To największy średniowieczny manuskrypt na świecie Po średniowieczu pozostało wiele pamiątek, tak samo fascynujących, co zagadkowych. Jedną z tych, które aura tajemnicy otacza najszczelniejszym pierścieniem, jest Kodeks Gigas. Z powstaniem w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kodeks-gigas-najwiekszy-sredniowieczny-manuskrypt-na-swiecie-fot-michal-manas-wikimedia-commons-cc-by-2-5-193cf0b.jpg" width="933" height="700" alt="Kodeks Gigas – największy średniowieczny manuskrypt na świecie (fot. Michal Maňas, Wikimedia Commons, CC-BY-2.5)" title="Kodeks Gigas – największy średniowieczny manuskrypt na świecie (fot. Michal Maňas, Wikimedia Commons, CC-BY-2.5)" /> Okładki z ludzką skórą miały zagościć na półkach na zawsze Wyroby antropodermicznego introligatorstwa, bo tak naukowo nazywa się sporządzanie opraw z ludzkiej skóry, miały na dobre zagościć na półkach bibliofilów podczas rewolucji francuskiej. Wtedy nie brakowało ani materiału (kaci nie nadążali obsługiwać gilotyn), ani ludzi oswojonych z okrucieństwem i makabrą. W Meudon podobno istniała specjalna garbarnia zajmująca się wyprawianiem ludzkiej skóry – przede wszystkim na elementy garderoby (miały powstawać m.in. kamizelki czy bryczesy). Jednak naukowcy do dziś spierają się o historyczność tego miejsca, a opisy, które przetrwały, to prawdopodobnie echo antyrewolucyjnej propagandy. A jednak coś w tej plotce jest. „Niewielu z nas, którzy odbyli grand tour, pominęło muzeum Carnavalet i nie widziało kopii francuskiej konstytucji z 1793 roku [oprawionej w ludzką skórę]” – pisał Amerykanin Lawrence S. Thompson w powojennym (1949) artykule o antropodermicznym introligatorstwie. Thompson grand tour niewątpliwie odbył i w artykule opisał nawet kolor oprawy (lekko zielony). Niestety, przedstawiciel muzeum nie chciał odpowiedzieć, czy ten egzemplarz nadal się tam znajduje. W kolejnych latach antropodermiczne introligatorstwo zadomowiło się po drugiej stronie kanału La Manche. Do sprzedaży trafiła najdłuższa książka na świecie. Nie da się jej przeczytać Ile warta jest najdłuższa książka na świecie? Co najmniej kilka miesięcznych pensji. Problem w tym, że fizycznie nie da się przeczytać jej w całości. Morderca w bibliotece „Uznaję cię za winnego i skazuję na śmierć przez powieszenie, a twoje ciało ma zostać przekazane anatomom” – podobnie brzmiące wyroki wydawali brytyjscy sędziowie na początku XIX wieku. Lekarze skwapliwie przyjmowali takie prezenty od wymiaru sprawiedliwości. Jedyną alternatywą, by przeprowadzić lekcję anatomii, było bowiem otwieranie grobów w poszukiwaniu ciał nadających się do sekcji. Przy okazji publiczne sekcje zwłok przestępców zaspokajały żądzę zemsty oraz ciekawość tłumów gapiów. Skazańców zaś taka kara dodatkowo hańbiła. Niekiedy lekarze dokonujący sekcji zachowywali skórę denata na później. Tak stało się m.in. w przypadku 18-letniego Johna Horwooda, który zakochał się w dziewczynie nieodwzajemniającej jego uczuć. W kwietniu 1821 roku odtrącony młodzieniec rzucił kamieniem w kierunku dziewczyny, trafiając ją w głowę. Po kilku dniach jego luba zmarła w miejscowym szpitalu po trepanacji czaszki. Horwooda skazano na śmierć. John Smith, lekarz, który przeprowadził operację, zeznawał następnie przeciwko chłopakowi, a później przeprowadzał jego sekcję. Był wyjątkowo zainteresowany tą sprawą (może czuł, że operacja poszła nie do końca zgodnie z regułami sztuki?), gdyż zebrał wszystkie dokumenty, a następnie oprawił je... w skórę wisielca. To nie jedyny taki przypadek. Podobny los siedem lat później spotkał skazanego na śmierć mordercę z hrabstwa Suffolk, George’a Creeda. Chirurg osobiście zdjął i wygarbował jego skórę, by następnie oprawić w nią historię słynnego w całym kraju przestępstwa. Na tym nie koniec podobieństw. Szkielety przestępców służyły studentom jako pomoc w nauce anatomii, a książki do dziś można oglądać w brytyjskich muzeach. Użyteczność skór przestępców Skórę przestępców wykorzystywano nie tylko, by upamiętnić ich własne czyny. Niejaki James Johnson z Norwich w 1818 roku został okładką słownika języka angielskiego pióra Samuela Johnsona (mężczyźni nie byli spokrewnieni). Z kolei skóra George’a Cudmore’a, powieszonego w 1830 roku, ponad 20 lat później została zużyta do oprawy utworów poetyckich Miltona. Dziś książka znajduje się w Westcountry Library w Devon. Co ciekawe, spokoju po śmierci (1813) nie miał zaznać wybitny poeta francuski Jacques Delille, który przetłumaczył „Raj utracony” Johna Miltona. Do pokoju, gdzie wystawiono jego zwłoki, wkradł się student prawa Aimé Leroy. Wyciął dwa płaty skóry – jeden z klatki piersiowej, drugi z nogi. „Kiedy wpadłem na pomysł wykradzenia tych fragmentów, tak kruchych, lecz tak cennych, opanował mnie on całkowicie i poczułem, jak napędza mnie szacunek dla tego wybitnego zmarłego człowieka. I popełniłem to bluźnierstwo jako akt czci” – wyjaśniał później swą motywację. W skórę poety oprawiono „Georgiki” Wergiliusza, które również przetłumaczył. Nie wiadomo, co się później z nimi stało. Miłość po grobowej desce Niecałe 150 lat temu podarek z własnej skóry mógł wyrażać nie tylko szacunek, ale i miłość. Pewna umierająca na gruźlicę dwudziestoośmioletnia hrabina poprosiła leczącego ją doktora Revauda o niezwykłą przysługę. Od lat kochała się platonicznie we francuskim astronomie Camille Flammarionie i pragnęła, aby medyk przekazał mu dowód jej miłości: fragment skóry z pleców, w który mężczyzna oprawiłby swe najnowsze dzieło. „Taki pomysł jest absolutnie dziwaczny – wyjaśniał astronom w liście do historyka i lekarza, dr. Augustina Cabanèsa. – Ale fragment tego pięknego ciała to wszystko, co z niego dziś przetrwało i może przetrwać kolejne wieki w stanie pełnej szacunku konserwacji”. Astronom spełnił życzenie hrabiny i oprawił w jej skórę „Terres du ciel”, które ukazało się w 1877 roku. Książka znajdowała się w obserwatorium w Juvisy w latach dwudziestych XX wieku. Flammarion nigdy nie poznał nazwiska darczyńcy, a romantyczna historia stała się minisensacją po obydwu stronach Atlantyku. Anonimowy pozostaje też rosyjski poeta, który – po upadku z konia – miał zlecić wygarbowanie skóry z amputowanej nogi, by oprawić w nią kolekcję własnych sonetów. Następnie zadedykował je swojej ukochanej. Tak przynajmniej twierdził Percy Fitzgerald w książce „Book Fancier” wydanej w 1887 roku. Książki tego typu – dla upamiętnienia ukochanych – powstawały też na życzenie kobiet. Na początku XX wieku do zakładu Elberta Hubbarda w Nowym Jorku, w którym pracował młody introligator Dard Hunter, przyszła wdowa, prosząc, by oprawić listy jej męża. Przyniosła własny materiał – skórę z pleców nieboszczyka. Gdy jakiś czas później Hunter dowiedział się, że kobieta ponownie wyszła za mąż, zastanawiał się, czy jej mąż, spoglądając na półkę z tomikiem, nie rozważa, jak wyglądałby jako tom II. „Miejmy nadzieję, że była to edycja limitowana” – zakończył tę anegdotę w swych wspomnieniach „My Life with Paper”. Ilustracje ze średniowiecznych manuskryptów nie przestają zadziwiać! Historia tzw. „iluminowanych rękopisów” jest ciekawsza i bardziej obsceniczna niż wam się wydaje! Zedrzeć z pacjenta skórę Bakcyl introligatorstwa antropodermicznego przekroczył Atlantyk w drugiej połowie XIX wieku. Od początku złapali go lekarze. Zwłaszcza ci ze szkoły medycznej w Pensylwanii. „Skóra, w którą oprawiono tę książkę, została wygarbowana ze skóry z uda Mary L., zmarłej na gruźlicę w Filadelfii w 1869 roku”. Taką notkę mogli przeczytać czytelnicy książki „Spekulacje na temat zapłodnienia u ludzkiej samicy”, której właścicielem był dr John Stockton-Hough. W filadelfijskim College of Physicians znajdują się cztery książki z jego kolekcji – trzy (o dolegliwościach kobiecych) zostały oprawione w skórę Mary L. Dr Stockton miał słabość do tej pacjentki. To u niej (pośmiertnie) zdiagnozował pierwsze w Filadelfii cysty nicieni, zyskując rozgłos. Być może w ten nietypowy sposób chciał ją uhonorować. W skórę pacjenta (oczywiście bez jego zgody) oprawił też swój własny traktat anatomiczny słynny anatom Joseph Leidy. Amerykanie wykorzystywali skórę pacjentów również w inny sposób. „Wielu lekarzy używa torebek z ludzkiej skóry do przechowywania co bardziej delikatnych narzędzi i twierdzą, że to najlepszy materiał, z którego można je wykonać” – taki wycinek z „St. Louis Post-Dispatch” znaleźli archiwiści College of Physicians w jednej z książek Stocktona... Nie tylko amerykańscy lekarze wykorzystywali w ten sposób szczątki pacjentów. „Wydawało mi się, że ta ciekawa niewielka książeczka o dziewictwie i rozrodczych funkcjach kobiet zyska na ponownej oprawie w coś nawiązującego do tematu; została więc oprawiona w kobiecą skórę wygarbowaną dla mnie przy użyciu sumaka” – zanotował dr Ludovic Bouland w swoim egzemplarzu XVII-wiecznego traktatu o dziewictwie „De integritatis & corruptionis virginum notis”. Skórę zdobył jako lekarz w Metz około 1865 roku. Jednak nie zawsze zdobywanie czy – jak nazwalibyśmy to dziś – kradzież skóry uchodziły lekarzom płazem. W 1866 roku medycy z Clamart zostali wyrzuceni z pracy – jak w pamiętnikach twierdzili bracia de Goncourt – za sprzedaż skóry z piersi kobiet introligatorowi z Faubourg Saint-Germain. Ów ekspert od opraw miał słynąć z przygotowywania książek dla fetyszystów. W podobny sposób były też podobno oprawione egzemplarz „Justine et Juliette” markiza de Sade’a oraz „Éloge du sein des femmes” Merciera de Compiègne. Niestety, nie sposób tego sprawdzić. Nie ma bowiem po nich śladu w bibliotekach. Jedynie notki w przed- i powojennych artykułach o antropodermicznym introligatorstwie, których autorzy, jak Lawrence S. Thompson, byli wyraźnie zażenowani, że muszą o nich wspominać. Wstydliwa przeszłość „Zwykłe” antropodermiczne oprawy również zaczęły wzbudzać wśród czytelników coraz większe kontrowersje. „Między modą na oprawy w ludzką skórę a dniem dzisiejszym wydarzyła się II wojna światowa, obozy koncentracyjne, Holocaust – tłumaczy tę zmianę zachowania dr Joanna Heidtman, psycholog i socjolog z Uniwersytetu SWPS. Horror, jakiego doświadczył świat, spowodował, że jakiekolwiek instrumentalne potraktowanie ciała zmarłego, wykorzystanie zwłok lub ich części wzbudzają nasz wewnętrzny protest. Druga wojna zmieniła nasz system wartości i społecznych norm”. Podziela tę opinię Paul R. Wolpe, bioetyk z Emory University. „Nasza wrażliwość w tym temacie wiąże się niewątpliwie częściowo z Holocaustem, gdy wykorzystywano ciała ofiar, by tworzyć produkty, łącznie z ich skórą” – stwierdza. Mimo to takie książki nadal powstawały. W bibliotece Slippery Rock University znajduje się tomik południowoamerykańskiej poezji erotycznej „El largo viaje” Tere Medina z 1972 roku. „Plemię Aguadilla z regionu Mayaguez zachowuje skórę z torsu zmarłych członków – głosi notatka na pierwszej stronie. – Mała część trafia na wolny rynek, gdzie jest niewielki, ale stały popyt. Ta okładka odzwierciedla ten popyt”. Nie wiadomo, w jaki sposób ani kiedy książka trafiła na uniwersytet. Podczas zmiany systemu katalogowego przepadły wszelkie informacje na ten temat. „Mam przeczucie, że książka została zakupiona ze względu na treść, a nie oprawę – Judy Silca, archiwistka ze Slippery Rock. – Książka nie cieszy się zbyt wielką popularnością wśród studentów. Od czasu do czasu odkrywają ją na nowo i wtedy narasta podekscytowanie” – dodaje. Wtedy też zaczynają się pielgrzymki do biblioteki oraz zabarwione sensacją teksty w studenckiej prasie. Wbrew temu bowiem, czego moglibyśmy się spodziewać, książki z antropodermiczną oprawą są dostępne dla czytelników. „Książkę można obejrzeć w pokoju ze zbiorami specjalnymi. Jednak ponieważ wystawialiśmy ją od lat, konserwator zadecydował, że nie można jej dotykać” – opowiada Mary Warnement z Boston Athenaeum, gdzie znajdują się wspomnienia Jamesa Allena. We wszystkich niemal bibliotekach, które mają w zbiorach antropodermiczne książki, wystarczy wypełnić odpowiedni wniosek i egzemplarz trafi na nasze biurko. Niektóre z nich (m.in. książki Stocktona) są eksponatami w muzeach. „Większość ludzi jest zszokowana samym pomysłem, że ktoś wykonał taką oprawę. Ale gdy już się otrząsną, stają się bardzo ciekawi” – opisuje zachowanie zwiedzających kurator Gail Boyle z muzeum M Shed w Bristolu. Tam w gablocie można oglądać akta z procesu Johna Horwooda. Co więcej, niektórzy chętnie zdobyliby taką książkę do własnej kolekcji. Książka ze skóry wylicytowana W 2007 roku Dom Aukcyjny Wilkinson’s Auctioneers sprzedał za 5400 funtów zbiór dokumentów dotyczący spisku prochowego z 1605 roku, rzekomo oprawiony w skórę jezuity Henry’ego Garneta. Nabywcą był anonimowy kupiec. Ta sprawa ma akurat jeszcze bardziej makabryczny odcień. Niektórzy twierdzą, że na okładce widać twarz ojca, który za zdradę został powieszony, ciągnięty końmi i poćwiartowany... W 2006 roku inną książkę z antropodermiczną oprawą znaleziono na jednej z ulic w Leeds. Spisany po francusku rejestr z końca XVIII wieku został prawdopodobnie upuszczony przez uciekającego rabusia. Jak poinformowało biuro prasowe West Yorkshire Police, po „intensywnych poszukiwaniach odnaleziono właściciela. Był nim mieszkaniec Leeds”. „Chęć posiadania książki oprawionej w ludzką skórę może być motywowana poczuciem wyjątkowości (ludzie definiują swoje „ja” także poprzez to, co posiadają), potrzebą łamania tabu, które mogłoby świadczyć o szczególnej indywidualnej odwadze – tłumaczy ten fenomen dr Heidtman. – Inni jeszcze mogą odnajdywać w tym wątki »romantyczne« – związane z pozostałością fizycznej, »realnej« obecności niebanalnych postaci – dawnych rabusiów, poetów itp.”. Pogrzeb „ludzkiej" książki „Egzemplarze książek o antropodermicznych oprawach, które mają wartość historyczną, powinny zostać zachowane dla nauki, chyba że są trywialne – uważa Paul Wolpe. W takim wypadku powinny zostać pochowane. Nie sprzeciwiałbym się, jeśli jakaś biblioteka naukowa chciałaby wystawiać książkę o takiej oprawie, traktując to jako przedsięwzięcie edukacyjne. Ale tylko wtedy, gdy zostanie udowodnione, że dawca skóry zrobił to świadomie i z własnej woli”. Idąc tym tropem, zarówno Mutter Museum, jak i M Shed w Bristolu powinny zdjąć książki z wystawy: ani Mary L., ani John Horwood nie chcieli rozstawać się ze swoją skórą... Świadomie i z własnej woli o to, by w jego skórę oprawić tomik poezji jego autorstwa, poprosił w testamencie Donald Eugene Russell ze stanu Oregon. „Donald bardzo lubił swą skórę. Uważał, że to jeden z jego większych atutów” – tłumaczyła wdowa Rachel Barton Russell jego ostatnią wolę w rozmowie z „The Free Lance Star”. Russell zmarł 3 lutego 1994 roku. Wykonaniu testamentu sprzeciwił się Oregon State Mortuary and Cemetary Board. Urzędnicy argumentowali, że takie postępowanie naruszyłoby stanowe przepisy dotyczące postępowania ze zwłokami. Sprawa trafiła do sądu. Wdowa zdecydowała się odstąpić od wykonania testamentu, a ciało skremowano. Najbardziej inspirujące książki o podróżach. Każdy podróżnik musi je przeczytać Książki o podróżowaniu zabierają nas do innego, czasem nieznanego nam świata. Z reportaży o tematyce podróżniczej można dowiedzieć się znacznie więcej, niż z krótkich artykułów w p... Dużych szans na realizację swego pomysłu nie ma też Matt Doar. Tu w grę nie wchodzą na razie ograniczenia prawne. Problemem są przede wszystkim potencjalni obdarowani. „Wciąż chciałbym to zrobić, ale ten pomysł jakoś nie trafia do mojej żony i dzieci – Ich pierwszą reakcją było krótkie: »Nie!«”. „Etyka związana z poszanowaniem martwego ciała ma pierwszeństwo przed wolą jednostki, która chciałaby, aby jej ciało wykorzystano w ten sposób – komentuje perypetie Russella i Doara Paul Wolpe. W przypadku Body Worlds i innych tego typu wystaw wykorzystujących ludzkie szczątki można argumentować, że mają misję edukacyjną – poznanie ciała”. „W przypadku opraw ze skór ludzi nie można znaleźć nawet takiego edukacyjnego uzasadnienia. Stąd działanie tego typu postrzegamy właśnie wyłącznie jako perwersyjne, naruszające – względną, ale jednak normę społeczną – dodaje Heidtman. Społecznie akceptujemy te życzenia dotyczące pośmiertnych losów własnych szczątków, których realizacja ma pomóc innym. Takich jak donacja organów do przeszczepu czy ofiarowanie zwłok do celów naukowych. Pobrzmiewa w tym nasze oparte na empatii, postreligijne podejście »eko«. Mówi ono, że życie innych ludzi jest ważniejsze niż symbolika i rytualizm związane z ciałem zmarłego. Ale do tego potrzebujemy właśnie uzasadnienia humanistycznego. Narcystyczne fantazje nie tyle o tym, by »być na okładce«, ile po prostu »być okładką«, nie znajdują społecznej akceptacji”. Nie ma więc obaw, że w przyszłości ktoś odłoży nas na półkę. Nawet jeśli będziemy tego chcieli.
Konflikty polityczne, wojny i pandemie – już z nimi zmagali się starożytni Grecy. Jaka płynie lekcja z ich doświadczeń?
Pandemie, konflikty polityczne, krwawe najazdy czy masowe migracje – z tymi problemami musieli zmagać się już starożytni Grecy. Jaką lekcję możemy wyciągnąć z ich doświadczeń?
W tym artykule: Termopile są wszechobecne Gdzie znajduje się Grecja? Jak myśleli Grecy? Grecja. Kolebka demokracji, ale bez jej ważnego dziś elementu Na co dzień w kulturze masowej pojawiają się często nawiązania do starożytnej Grecji. Są to też hasła lub doraźne slogany. Pojawiają się również frazesy w rodzaju „już starożytni Grecy/Rzymianie” potrafili lub czego doświadczyli. Na ile są one słuszne? Termopile są wszechobecne „Wiele narodów ma na przykład swoje własne Termopile. Ich symbolika jednak funkcjonuje zupełnie inaczej w tradycjach różnych nacji” – zauważa prof. Maciej Węcowski w książce „Tu jest Grecja. Antyk na nasze czasy”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Iskry. W 480 p.n.e. w Termopilach stoczono słynną bitwę między koalicją Greków pod przywództwem Sparty a wojskami perskimi. Na przykład za amerykańskie Termopile uważa się obronę Alamo podczas wojny teksańsko-meksykańskiej w 1836 roku, a za polskie – bitwę obronną pod Wizną podczas kampanii wrześniowej na początku drugiej wojny światowej w 1939 roku. Również współczesność ma swoje Termopile. Maleńka Wyspa Węży na Morzu Czarnym zajmowana przez niewielki oddział Ukraińców okazała się „ukraińskimi Termopilami” po tym jak niewielka grupa żołnierzy została zaatakowana przez przeważające siły rosyjskich najeźdźców. Gdzie znajduje się Grecja? Książka prof. Węcowskiego to fascynująca i niebanalna podróż po świecie starożytnej Grecji, której współczesna Europa jest spadkobiercą. Czytelnika czeka sporo zaskoczeń. Dowie się na przykład, że Grecja dwa tysiące lat temu wcale nie była ani jednością geograficzną, ani polityczną. „Była za to wspólnotą kulturalną. Powiedzmy sobie od razu, że temu właśnie zawdzięczamy całe nasze greckie dziedzictwo” – pisze historyk. I faktycznie, jak spojrzeć na mapę wpływów greckich w starożytności, to widzimy, że osadnicy z wysp Morza Egejskiego zajmowali nie tylko wybrzeża Morza Czarnego, ale nawet Afganistan. Dotarł tam przecież sam słynny Aleksander Wielki. Jak myśleli Grecy? W erze telefonów komórkowych i lotów w kosmos w bardzo precyzyjny sposób określamy czas. Jest to zresztą kluczowe w tak banalnych kwestiach jak spotkanie z przyjaciółmi, ale też w łańcuchach dostaw czy w poprawnym działaniu systemów nawigacji satelitarnej. Tymczasem starożytni Grecy kompletnie inaczej postrzegali upływ czasu. Jak Grecy okiełznywali czas? Znali zegary słoneczne (które działały tylko za dnia) i klepsydry (odmierzające tylko niewielkie odcinki czasu). Ciekawie sprawa wyglądała jeśli chodzi o podział roku na miesiące. Jako że Grecy nie stanowili jednej zwartej wspólnoty, każda z ich organizacji politycznych miała… inne nazwy miesięcy! Pochodziły z reguły od najważniejszych świąt w roku. Ale święta w zależności od regionu były różne i przypadały w inne dni. Niezły galimatias. Przejdźmy od miesięcy do określania lat. Zarówno Grecy, jak i Rzymianie nazywali je nie liczbami porządkowymi, ale imionami kluczowych urzędników. I w tym przypadku nazwa roku brzmiała inaczej w Atenach (gdzie określano go imieniem głównego archonta), a inaczej w Sparcie. Takie czasowe łamigłówki musiały być sporym wyzwaniem na przykład dla kupców. „Grecy żyli w takim właśnie świecie – gdzie czas był niedokładny i umowny, niespójny, cząstkowy i ‘niekompatybilny’ nawet pomiędzy najbliższymi sąsiadami, a większość ludzi po zmroku musiała chować się w domach. Ich doświadczenie czasu, odległości, poczucie bezpieczeństwa, możliwości koordynacji działań były zupełnie inne niż nasze. I w takich właśnie warunkach stworzyli cywilizację, z której zdobyczy czerpiemy dzisiaj” – podkreśla prof. Węcowski. Grecja. Kolebka demokracji, ale bez jej ważnego dziś elementu To demokracji ateńskiej zawdzięczamy nasz współczesny ustrój demokratyczny. Mimo że różni się znacząco od swojego protoplasty, to fundamenty pozostają takie same. Podstawowa różnica jest następująca. W Grecji istniała demokracja bezpośrednia. Oznacza to, że państwowe decyzje podejmowano w drodze osobistego głosowania. Dziś obywatele podejmują decyzje inaczej, pośrednio, bo wybieramy naszych reprezentantów, by działali w naszym imieniu. Akropol w Atenach ma fascynującą historię, ale nie wszyscy zobaczą słynne miejsce. Winne są upały Ateny mają wiele znaczących zabytków, a Akropol to najważniejszy z nich. Liczący ponad 2 tysiące lat kompleks architektoniczny na przestrzeni wieków pełnił różne funkcje. Co było największą słabością demokracji ateńskiej? Otóż – jak zauważa prof. Węcowski – Ateńczycy nie znali partii politycznych. Dziś lubimy na nie narzekać, bo stale mamy do czynienia z walkami między nimi i podporządkowywaniem rządów partyjnym interesom. „Wyobraźmy sobie jednak świat bez partii politycznych, a szybko za nimi zatęsknimy. W starożytnej Grecji, nie tylko w Atenach, oficjalnych partii nie było. To oznaczało, że każde działanie jakiejś grupy ludzi w polityce miało charakter nieformalny, często zakulisowy i wręcz tajny. A dokładniej mówiąc, z natury rzeczy przybierało formę spisku mającego wszelkimi dostępnymi sposobami wypromować do władzy popierających się nawzajem politycznych przyjaciół” – zauważa autor książki „Tu jest Grecja”. Partie polityczne już wówczas okazały się niezbędne. Zamiast nich istniały jednak „związki przyjaciół”, czyli nieformalne grupy polityczne rekrutowane spośród potomków ateńskich elit. A te niekiedy niezbyt chętnie spoglądały na wybory dokonywane przez grupy obywateli. I wówczas dochodziło do oligarchicznych zamachów stanu. Ale i z tym niebezpieczeństwem Grecy nauczyli się walczyć. O tym, że skutecznie świadczy to, że do dzisiaj tak chętnie odnosimy się do tej starożytnej cywilizacji jako niedoścignionego wzoru. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
„Mein Kampf” – najbardziej kontrowersyjna i złowroga książka na świecie
„Mein Kampf” to pozycja, obok której trudno przejść obojętnie. Do końca II wojny sprzedanych zostało ponad 10 milionów egzemplarzy. Przemyślenia Adolfa Hitlera na temat współczesnego świata były zalążkiem największej zbrodni w dziejach ludzkości.
W tym artykule: Co oznacza „Mein Kampf”? Ile stron ma „Mein Kampf”? Rozdziały „Mein Kampf” Czy „Mein Kampf” jest legalna w Polsce? „Mein Kampf” po wojnie Opublikowana w latach 20. minionego wieku książka „Mein Kampf” autorstwa Adolfa Hitlera szybko zyskała status „nazistowskiej biblii”. Pierwsza część ujrzała światło dzienne w 1925 r. i poświęcona została autobiografii poprowadzonej przez pryzmat propagandy wodza III Rzeszy. Druga z nich, wydana w 1927 r., zawiera natomiast fundamenty ideologii ruchu antysemickiego i narodowego socjalizmu, którym kierowało się państwo pod przywództwem Führera. Obie części zostały połączone w jeden tom w 1930 roku. „Mein Kampf” to zbiór przekonań o wyższości narodu niemieckiego i rasy aryjskiej („rasy panów”) nad pozostałymi, której celem jest zwalczanie słabszych i gorszych ras. Nienawiść wobec Żydów, a także Słowian przejawiała się silnym przekonaniem, że zagrażają oni porządkowi na świecie, a rozwiązaniem jest ich likwidacja. W książce znajdziemy także obietnicę budowy Wielkich Niemiec, odkupienia klęski I wojny światowej oraz poszerzenia przestrzeni do życia na Wschodzie. Brzmi jak istne szaleństwo, które – niestety – stały się dramatyczną rzeczywistością i odbiło bolesne piętno na dziejach ludzkości. Co oznacza „Mein Kampf”? Adolf Hitler w pierwotnej wersji zamierzał nazwać swoje dzieło „Viereinhalb Jahre (des Kampfes) gegen Lüge, Dummheit und Feigheit”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „Cztery i pół roku (walki) z kłamstwami, głupotą i tchórzostwem”. Wydawcy zaproponowali jednak nazistowskiemu zbrodniarzowi o wiele krótszą wersję, którą znamy do dnia dzisiejszego, czyli „Mein Kampf” (z niem. „Moja walka”). Tytuł angielskiego tłumaczenia brzmi „My struggle”. Ile stron ma „Mein Kampf”? Liczba stron w „Mein Kampf” może się różnić w zależności od wielu czynników, jak np. wydawnictwo czy czas wydania. Oryginalna wersja z lat 20. liczy ok. 720 stron. Warto mieć na uwadze, że książka została napisana przez Adolfa Hitlera podczas odbywania wyroku w więzieniu w Landsbergu po nieudanym puczu monachijskim w 1923 r. Ponadto w tym okresie Niemcy mierzyły się z poważnym kryzysem gospodarczym, hiperinflacją oraz niestabilnością polityczną. Przed 1939 r. nie istniało żadne publiczne wydanie „Mein Kampf” w polskiej wersji językowej. Powstało wyłącznie kilka egzemplarzy dla oficerów Wojska Polskiego. Pod naciskiem cenzury w 1951 r. wszystkie kopie zostały natychmiast wycofane z bibliotek. Aktualne polskojęzyczne wydanie pochodzi z 2021 r. i opatrzone jest komentarzem krytycznym prof. Eugeniusza Cezarego Króla – eksperta od dziejów Trzeciej Rzeszy i narodowego socjalizmu. Książka liczy równo 1000 stron. Rozdziały „Mein Kampf” Jak już wiemy, „Mein Kampf” została opublikowana w dwóch częściach, a rozkład rozdziałów wygląda następująco: I. Obrachunek W domu rodzinnym Wiedeńskie lata nauki i walki Monachium Wojna światowa Propaganda wojenna Rewolucja październikowa Początki mojej działalności politycznej Niemiecka partia robotnicza Przyczyny upadku imperium Naród i rasa Pierwszy okres w rozwoju Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej II. Ruch narodowosocjalistyczny Światopogląd a partia Państwo Obywatele Osobowość a koncepcja państwa narodowego Światopogląd a organizacja Pierwsze dni walki: znaczenie przemówień Walka z siłami czerwonymi Silny człowiek jest najmocniejszy, gdy jest sam Myśli na temat znaczenia i organizacji socjalistycznych robotników Pozorny federalizm Propaganda a organizacja Sprawa związków zawodowych Powojenna polityka Niemiec w kwestii sojuszy Polityka wschodnia Prawo do samoobrony Rudolf Hoess. „Diabeł z Auschwitz” i (anty)bohater „Strefy interesów” Gdy sto metrów dalej masowo ginęli zupełnie niewinni ludzie, Rudolf Hoess wraz ze swoją rodziną prowadził, jak gdyby nigdy nic, sielankowe życie. Ich dwukondygnacyjny dom z ogrodem i basenem... Czy „Mein Kampf” jest legalna w Polsce? Dystrybucja „Mein Kampf” w Polsce jest dopuszczalna, ale pod pewnymi warunkami. Biorąc pod uwagę obecnie obowiązujące przepisy prawa, dozwolone jest użytkowanie napisanej w latach 20. przez Adolfa Hitlera książki wyłącznie w formie dokumentu o wartości historycznej, ale z koniecznością zawarcia komentarza krytycznego. Dodatkowo dopuszczalny jest także handel historycznymi wydaniami dzieła Hitlera na podstawie ich wartości kolekcjonerskiej. Odpowiedzialności karnej podlega każda sprzedaż „Mein Kampf”, która nie jest opatrzona krytycznym komentarzem ekspertów. „Mein Kampf” po wojnie Koniec II wojny światowej sprawiły, że książka została zakazana w wielu krajach. Prawa autorskie do „Mein Kampf” przejęła Bawaria. Lokalne władze stanowczo reagowały na kolejne próby dodruku dodatkowych egzemplarzy, a sprawy niekiedy miały nawet swój finał w sądzie. Przypomnijmy, że w 2005 roku rozpoczął się trwający 4 lata proces przeciwko polskiemu wydawcy XXL, który zakończył się miesięcznym wyrokiem w zawieszeniu oraz grzywną w wysokości 10 tys. zł. W 2016 r., gdy prawa autorskie do publikacji wygasły, postanowiono na nowo wydać „Mein Kampf”. Opatrzone zostało ono krytycznym komentarzem Instytutu Historii Współczesnej w Monachium, który miał na celu wyjaśnić złudne przemyślenia i ideologiczne manipulacje Hitlera. Co ciekawe, w przeciągu pierwszego roku sprzedało się ponad 85 tys. egzemplarzy. Dzięki temu „Mein Kampf” trafiła na 1. miejsce listy bestsellerów w kategorii literatura non-fiction w Niemczech. Publikacja pełni funkcję przestrogi przed zbrodniczą ideologią nazizmu.
Wszystkie tajemnice Szekspira. Odkryto nieznany fakt z życia wielkiego pisarza
Naukowiec z Wielkiej Brytanii przeanalizował kopię zaginionego tekstu, który dotychczas uważano za napisany przez ojca Williama Szekspira. Okazało się, że jego autorem był ktoś inny.
W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawano w wątpliwość. Tak było m.in. z testamentem w języku włoskim z XVII wieku. Dotychczas uważano, że jego autorem był John Shakespeare, a jego treść wskazywałaby silne związki z religią katolicką. A przypomnijmy, że w tamtym okresie, w protestanckiej Anglii katolicy byli prześladowani. Zabraniano im również praktyk religijnych. Gdzie jest czaszka Szekspira? Te części ciała sławnych ludzi skradziono po ich śmierci Ktoś naprawdę chciał mieć głowę Szekspira – jak również kości, mózg i penisa innych znanych ludzi. Co ciekawe, w 1605 roku doszło do tzw. spisku prochowego. Była to próba zamachu na Izbę Lordów przez grupę katolików, w tym Guya Fawkesa. Manifestanci chcieli obalenia protestanckiego rządu i przywrócenia katolickiej monarchii. Właśnie dlatego 5 listopada w Wielkiej Brytanii obchodzony jest Dzień Guya Fawkesa, zwany również Bonfire Night. Profesor Matthew Steggle z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Bristolu postanowił jeszcze raz przyjrzeć się tajemniczemu testamentowi. Badacz przeanalizował dokument, który odnaleziono w domu Szekspirów w 1770 r. Problem polega na tym, że list zaginął wiele lat temu, a pozostała jedynie jego cyfrowa kopia. Kim była Joanna Szekspir? Steggle przewertował zbiory archiwum i bibliotek, a jego śledztwo doprowadziło go do zadziwiającego wniosku. Dokument nie został napisany przez Johna Szekspira. Jego autorem była jednak osoba o identycznych inicjałach „JS”. Chodziło nie o ojca, lecz siostrę Williama – Joannę. Naukowiec twierdzi, że tekst nie mógł należeć do Johna z jednego prostego powodu. Został spisany wiele lat po jego śmierci w 1601 roku. Joanna Szekspir żyła w latach 1569–1646. Była pięć lat młodsza od Williama i po śmierci rodziców była jedyną bliską rodziną pisarza (nie licząc żony i dzieci). Uważa się, że przez całe życie mieszkała w Stratford-upon-Avon, rodzinnej miejscowości Szekspirów i prawdopodobnie wyszła za mąż za ubogiego handlarza. Mieli czworo dzieci. Bardzo możliwe, że to ze względu na partnera zmieniła wiarę z protestanckiej na katolicyzm. Kobiety, które zostały pozbawione głosu – Z życia Joanny zachowało się tylko siedem dokumentów, które w ogóle wspominają o niej z imienia. Virginia Woolf napisała słynny esej zatytułowany „Siostra Szekspira” o tym, że postać taka jak ona nigdy nie miałaby szans na zostanie pisarką ani na to, by jej twórczość przetrwała. Stała się kimś w rodzaju symbolu „zagubionego głosu” wszystkich nowożytnych kobiet – tłumaczy Steggle. – Istnieją setki tysięcy słów, które przetrwały po jej bracie, a jak dotąd nie ma żadnego tekstu, czy nawet dokumentu, który byłby jej autorstwa – dodaje badacz. Virginia Woolf w swoim eseju „A Room of One’s Own” napisała, że kobieta nigdy nie mogłaby napisać dzieł takich jak William Szekspir. Jednak nie ze względu na brak talentu czy chęci. Woolf przekonywała, że to przez brak należytej edukacji w tamtych czasach i społecznego wsparcia kobiet. Joanna Szekspir w testamencie pisała m.in. o tym, że jej życie należy do woli Boga. Było to swoiste wyznanie wiary i modlitwa dziękczynna za boże miłosierdzie. „Składam nieskończone podziękowania Jego Boskiemu Majestatowi za wszystkie dobrodziejstwa, które otrzymałam. Jestem gotowa na śmierć, a moja wola należy do Boga. Dziękuję mu za życie, które mi dał” – czytamy w testamencie Joanny Szekspir. Być może to nie jedyny tekst, który wyszedł spod jej pióra, ale jest pierwszym, który możemy dziś poznać. Źródło: Shakespeare Quaterly. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".