Grunwald pozostaje symbolem wielkiego zwycięstwa. To miejsce, gdzie historia wciąż jest żywa
Pola Grunwaldu zajmują szczególne miejsce w polskiej świadomości narodowej. Miejsce to stanowi synonim militarnego triumfu, dyplomatycznego sukcesu i przetrwania wspólnoty polsko-litewskiej. To właśnie tam, na pofalowanych terenach Garbu Lubawskiego, 15 lipca 1410 roku rozegrała się jedna z największych i najważniejszych bitew średniowiecznej Europy, która na stulecia zmieniła układ sił w regionie i zapoczątkowała zmierzch potęgi Zakonu Krzyżackiego. Współcześnie Grunwald to nie tylko „niemy świadek historii”, ale także dynamicznie rozwijający się kompleks muzealno-pomnikowy.
Spis treści: Gdzie Krzyżacy ponieśli klęskę? Grunwald przed nowoczesnym muzeum Współczesny Grunwald Bitwa pod Grunwaldem była kulminacyjnym punktem tzw. Wielkiej Wojny z Zakonem Krzyżackim, toczonej w latach 1409–1411. Po jednej stronie stanęły wojska Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, dowodzone przez wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, wspierane przez rycerstwo z zachodniej Europy. Po drugiej ramię w ramię stanęły zjednoczone siły Królestwa Polskiego pod dowództwem króla Władysława Jagiełły i Wielkiego Księstwa Litewskiego pod wodzą księcia Witolda. Starcie zakończyło się druzgocącą klęską krzyżaków – na polu walki poległa znaczna część elity zakonnej wraz z wielkim mistrzem, co stało się symbolem nieuchronnego upadku państwa zakonnego w Prusach. Gdzie Krzyżacy ponieśli klęskę? Teren, na którym w średniowieczu rozegrał się krwawy spektakl, powszechnie kojarzony jest ze wsią Grunwald. Należy jednak podkreślić, że Pola Grunwaldzkie obejmują obszar między trzema miejscowościami – Grunwaldem, Stębarkiem i Łodwigowem. Administracyjnie pole bitwy znajduje się w południowo-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie ostródzkim. Gmina Grunwald ma swoją siedzibę w pobliskim Gierzwałdzie. Pola Grunwaldzkie obejmują obszar około 100 hektarów podlegających administracji muzeum, choć historyczne starcie rozgrywało się na znacznie szerszej przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Geografia i geomorfologia terenu Geograficznie obszar ten stanowi część Garbu Lubawskiego, będącego fragmentem Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego. Jest to region o urozmaiconej rzeźbie terenu, ukształtowanej przez lądolód skandynawski podczas ostatniego zlodowacenia północnopolskiego. Tamtejszy krajobraz charakteryzuje się licznymi wzniesieniami i nieckami, które w 1410 roku odgrywały kluczową rolę taktyczną. W XV wieku, teren ten był w częściowo zalesiony i poprzecinany strumieniami. Taka charakterystyka sprzyjała planowaniu zasadzek i utrudniała manewry ciężkiej kawalerii krzyżackiej. Z czasem, w wyniku melioracji i karczowania lasów, obszar przekształcił się w otwarte pola uprawne, które w połowie XX wieku wydzielono z użytków rolniczych, by stworzyć obecne założenie parkowo-pomnikowe. Grunwald przed nowoczesnym muzeum Zanim Grunwald stał się nowoczesnym centrum turystycznym, przeszedł długą transformację. Miejsce to zaczęło przybierać formę sanktuarium pamięci narodowej dopiero w XX wieku, choć pierwsze próby upamiętnienia wydarzeń z 1410 roku podejmowano znacznie wcześniej. Średniowiecze i nowożytność W XV stuleciu pole bitwy było terenem właściwie dzikim – częściowo bagnistym i porośniętym krzewami. Po zwycięstwie, Jagiełło nakazał wzniesienie kaplicy, ale to Krzyżacy w 1411 roku wybudowali pierwszą murowaną świątynię w miejscu, gdzie zginął ich wielki mistrz. Przez kolejne stulecia teren ten służył głównie rolnictwu, a o bitwie przypominały jedynie ruiny kaplicy i przekazywane z pokolenia na pokolenie opowieści. Pod panowaniem pruskim podejmowano próby zawłaszczenia pamięci o tym miejscu, czego dowodem był tzw. Kamień Jungingena z 1901 roku, mający czcić pamięć poległych Krzyżaków. Okres międzywojenny i powojenny W 1910 roku, w 500. rocznicę bitwy, główne uroczystości odbyły się w Krakowie. Wynikało to z faktu, że w tamtym czasie Grunwald znajdował się pod zaborem pruskim. Po 1945 roku, gdy ziemie te wróciły do Polski, ranga tego miejsca wzrosła. Pole średniowiecznej bitwy stało się wówczas centralnym punktem państwowej polityki historycznej. W 1960 roku, z okazji 550. rocznicy bitwy, dokonano istotnej przebudowy terenu. Powstał monumentalny obelisk, amfiteatr i pierwsze muzeum, które mieściło się w skromnych pomieszczeniach pod sceną. Przez dekady w niskich, surowych salach prezentowano znaleziska archeologiczne i emitowano fragmenty filmu „Krzyżacy”. Krajobraz zdominowany był przez szerokie, betonowe aleje i otwarte przestrzenie trawiaste, które co roku w lipcu wypełniały się dziesiątkami tysięcy ludzi. Współczesny Grunwald Obecnie Grunwald jest nowoczesnym centrum historycznym, które można podzielić na trzy części – muzealną, pomnikową i archeologiczną. Nowy gmach Muzeum Bitwy pod Grunwaldem Otwarty 21 września 2022 roku budynek to architektoniczny i technologiczny majstersztyk, który zrewolucjonizował sposób opowiadania o średniowieczu. Zlokalizowany tuż przy parkingu, oferuje około 1300 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej, z czego ponad połowę zajmuje ekspozycja stała „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411”. Wystawa prowadzi zwiedzających przez historię relacji polsko-krzyżackich, od czasów rozbicia dzielnicowego, aż po skutki bitwy. Każdy blok tematyczny łączy klasyczne eksponaty z nowoczesną narracją. Jednym z najbardziej imponujących elementów placówki są sale kinowe i multimedialne, gdzie dzięki projekcjom panoramicznym i ekranom dotykowym można wirtualnie przenieść się w sam środek bitewnego zgiełku lub wysłuchać relacji postaci historycznych, takich jak Jagiełło. Muzeum prezentuje bogatą kolekcję przedmiotów wydobytych bezpośrednio z Pól Grunwaldzkich. Są to groty strzał, bełty kusz, trzonki toporów, fragmenty zbroi, a nawet monety z epoki. W holu muzeum wiszą wierne kopie sztandarów polskich, litewskich i krzyżackich, które brały udział w starciu. Zostały one odtworzone na podstawie historycznych ikonografii. Zespół pomnikowy na wzgórzu Wizualnym symbolem Grunwaldu, widocznym z odległości wielu kilometrów, pozostaje kompleks pomnikowy z 1960 roku. Na słynnym wzgórzu można zobaczyć: Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego – wykonany z granitu monument przedstawia twarze dwóch rycerzy w hełmach, co symbolizuje braterstwo broni narodów walczących przeciwko zakonowi. Na obelisku wykuto daty 1410 i 1960; las masztów – obok pomnika wznosi się 11 stalowych masztów o wysokości 30 metrów. Ich smukła forma ma przypominać sztandary i włócznie wojsk Jagiełły i Witolda; amfiteatr i kamienną makietę – pod wzgórzem znajduje się amfiteatr, przed którym zainstalowano ogromną, dwudziestometrową makietę z kolorowych kamieni. Przedstawia ona ustawienie wojsk tuż przed bitwą, co w połączeniu z tablicami opisowymi pozwala turystom samodzielnie przeanalizować strategię obu dowódców. Obiekty historyczne i archeologiczne na polu walki Na samych polach zachowało się wiele namacalnych śladów przeszłości. Wszystkie są zlokalizowane wzdłuż wytyczonych ścieżek dydaktycznych: ruiny kaplicy pobitewnej – to najważniejszy obiekt architektoniczny o średniowiecznym rodowodzie. Kaplica, konsekrowana w 1413 roku, została wzniesiona w miejscu najbardziej zaciętych walk, gdzie prawdopodobnie zginął Ulrich von Jungingen; kamień jagiełłowy – przy ruinach kaplicy znajduje się duży głaz narzutowy. Przez lata obiekt ten był elementem pruskiej narracji o bitwie. W 1901 roku monument został poświęcony Ulrichowi von Jungingenowi. Wyryto na nim wówczas inskrypcję, która oznajmia, że wielki mistrz poległ w heroicznej walce o niemieckie prawo i istnienie. Po II wojnie światowej napis usunięto, a głaz ponownie stał się kamieniem jagiełłowym; miejsce śmierci wielkiego mistrza – niedaleko kaplicy znajduje się jeszcze jeden głaz. Ma on oznaczać miejsce, gdzie miał polec dowódca sił krzyżackich, choć należy podkreślić, że jego dokładna lokalizacja wciąż jest przedmiotem sporów historyków; Kopiec Jagiełły – usypany przez harcerzy w 1959 roku na wzgórzu w pobliżu Łodwigowa. Tradycja wiąże to miejsce z głównym punktem dowodzenia króla Władysława Jagiełły, skąd miał on obserwować przebieg starcia. Z wierzchołka rozpościera się szeroka panorama na całe Pole Grunwaldzkie. Symbole pamięci narodowej i współpracy Na terenie kompleksu znajduje się też szereg mniejszych obiektów: Pomnik od Narodu Litewskiego, kamienie z krakowskiego Pomnika Grunwaldzkiego, głaz pamiątkowy 1. Warszawskiej Dywizji Zmechanizowanej im. Tadeusza Kościuszki. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Nidzica słynie z gotyckiego zamku. Jednak to wyjątkowe miasto oferuje też inne atrakcje
Nidzica, często nazywana „bramą na Mazury”, to nie tylko administracyjne centrum powiatu, ale przede wszystkim depozytariusz wielowiekowej historii. W tym niewielkim mieście splatają się losy pruskich plemion, zakonu krzyżackiego, osadników z Mazowsza i powojennej administracji polskiej. Jeżeli dodamy do tego wyjątkowe walory krajobrazowe, otrzymamy ciekawy mariaż surowości gotyku z delikatnością mazurskiej przyrody.
Spis treści: Brama na Mazury Od plemion pruskich do czasów współczesnych Atrakcje Nidzicy Nidzica często jest nazywana miastem jednego zabytku. Prawdą jest, że miasto kojarzy się przede wszystkim z krzyżackim zamkiem, jednak twierdzenie, że nie oferuje nic poza średniowieczną twierdzą jest wyjątkowo niesprawiedliwe. Brama na Mazury Nidzica jest zlokalizowana w północno-centralnej części Polski, zajmując strategiczne miejsce na pograniczu historycznych Mazur i Mazowsza. Pod względem administracyjnym miasto jest siedzibą powiatu nidzickiego oraz gminy miejsko-wiejskiej w województwie warmińsko-mazurskim. W ujęciu geograficznym miasto znajduje się na pograniczu Pojezierza Mazurskiego i Niziny Mazowieckiej, na obszarze Garbu Lubawskiego. Rozciąga się nad rzeką Nidą, która jest kluczowym elementem hydrologicznym tego obszaru. Walory przyrodnicze i krajobrazowe Krajobraz wokół Nidzicy jest podręcznikowym przykładem rzeźby polodowcowej, ukształtowanej podczas ostatniego zlodowacenia. Teren charakteryzuje się pagórkowatością, obecnością licznych jezior rynnowych i rozległych sandrów pokrytych borami sosnowymi. Dominującym elementem krajobrazu jest Puszcza Napiwodzko-Ramucka, która stanowi naturalną ostoję dla wielu rzadkich gatunków flory i fauny. Na terenie powiatu nidzickiego utworzono liczne rezerwaty, które chronią unikatowe w skali kraju zjawiska przyrodnicze, w tym: rezerwat „Źródła rzeki Łyny” prof. Romana Kobendzy – to najbardziej spektakularny obiekt przyrodniczy w regionie, zlokalizowany w odległości ok. 10–12 km na północ od miasta. Na powierzchni ponad 120 ha zachodzi tam zjawisko erozji wstecznej, rzadko spotykane na terenach nizinnych. Rzeka Łyna bierze tam swój początek w postaci licznych wysięków i strumyków wypływających ze stromych zboczy doliny, tworząc malowniczy, niemal górski krajobraz; rezerwat „Jezioro Orłowo” – skupia się na ochronie żółwia błotnego, gatunku rzadkiego i zagrożonego wyginięciem. Obecność tego gada świadczy o wysokim stopniu naturalności tamtejszych akwenów i terenów podmokłych; rezerwaty „Koniuszanka I” i „Koniuszanka II” – pierwszy chroni przyrodę nieożywioną i specyficzne formy terenu, z kolei drugi obejmuje malowniczy przełomowy odcinek rzeki Koniuszanka, porośnięty starodrzewem dębowym. Mówiąc o krajobrazie nidzickich pól i lasów, nie sposób nie wspomnieć o Kamieniu Tatarskim, zlokalizowanym w odległości ok. 2 km na południowy wschód od miasta, we wsi Tatary. Jest to jeden z największych głazów narzutowych na Mazurach, stanowiący pomnik przyrody nieożywionej. Jego obwód wynosi 19 m, wysokość – ponad 2 m, a długość przekracza 6,5 m. Od plemion pruskich do czasów współczesnych Lokalizacja Nidzicy od wieków determinowała jej obronny charakter. Położenie nad bagnistą doliną rzeki Nidy, w otoczeniu gęstych lasów, czyniło z niej naturalną fortecę. Nic dziwnego, że Krzyżacy właśnie tam wznieśli fortecę strzegącą południowej granicy państwa zakonnego. Jednak zanim nad Nidą pojawili się rycerze w białych płaszczach, na tamtejszym wzgórzu istniało Naito – drewniany gród Prusów, który dał początek późniejszemu Neidenburgowi. Rządy zakonu krzyżackiego Ekspansja krzyżacka na tamtejsze tereny rozpoczęła się w połowie XIII wieku. Około 1266–1268 roku założyli oni pierwszy drewniany obiekt obronny, który miał zabezpieczać podbite terytoria Sasinów. Właściwy rozwój ośrodka miejskiego przypada na XIV stulecie. W 1370 roku rozpoczęła się budowa murowanego zamku, zainicjowana przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. 7 grudnia 1381 roku osada uzyskała prawa miejskie na prawie chełmińskim. Nidzica stała się wówczas nie tylko siedzibą prokuratora zakonnego, ale także kluczowym elementem w strukturze zamków obronnych, chroniących państwo krzyżackie przed atakami ze strony Mazowsza. W 1410 roku, po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem, zamek w Nidzicy został zajęty bez walki przez wojska dowodzone przez Władysława Jagiełłę. Po pokoju toruńskim miasto wróciło pod rządy zakonne. W 1525 roku, po sekularyzacji zakonu, Nidzica weszła w skład Prus Książęcych jako lenno Królestwa Polskiego. Okres ten przyniósł miastu ożywienie gospodarcze, ale i nowe wyzwania społeczne. W 1549 roku osiedlili się tam bracia czescy, uciekający przed prześladowaniami religijnymi, co wprowadziło do miasta unikatowy ferment intelektualny i religijny. Ich obecność trwała aż do 1945 roku. Nowożytna Nidzica XIX wiek przyniósł duże zmiany urbanistyczne. Przy okazji modernizacji miasta wyburzono część dawnych fortyfikacji. W 1828 roku rozebrano stary ratusz, a w 1840 roku Bramę Niemiecką, co miało ułatwić komunikację wewnątrz rozrastającego się ośrodka. Kluczowym impulsem dla rozwoju przemysłu było otwarcie linii kolejowej w 1885 roku, łączącej Nidzicę z Olsztynem i Mławą. W tym okresie powstał również słynny browar parowy, który stał się fundamentem dla dzisiejszej miodosytni. Wiek XX był dla Nidzicy okresem niemal całkowitej zagłady. W 1914 roku miasto zostało spalone przez wojska rosyjskie. W okresie międzywojennym podjęto trud odbudowy, jednak II wojna światowa przyniosła jeszcze większe zniszczenia. W styczniu 1945 roku miasto zostało zbombardowane przez lotnictwo radzieckie i spalone, co doprowadziło do obrócenia w ruinę 80% zabudowy, w tym zamku i historycznego centrum. 27 maja 1945 roku radziecka komendantura oficjalnie przekazała Nidzicę polskiej administracji. Powojenna historia to proces żmudnej rekonstrukcji, w tym odbudowa zamku w latach 1958–1965. Atrakcje Nidzicy Współczesna Nidzica to jeden z najważniejszych punktów na Szlaku Zamków Gotyckich. Mimo wojennych zniszczeń, miasto zachowało wiele unikatowych obiektów. Perła mazurskiego gotyku Zamek w Nidzicy to bez wątpienia jedna z najwspanialszych twierdz w regionie. Wzniesiony na wysokim wzgórzu, góruje nad miastem swoją masywną, ceglaną bryłą. Architektura tego niezwykłego obiektu jest o tyle specyficzna, że odbiega od typowego dla Krzyżaków układu konwentualnego. Jest to zamek prokuratorski, o planie prostokąta 62x44 m, z czterema skrzydłami otaczającymi wewnętrzny dziedziniec. Najbardziej reprezentacyjne jest skrzydło zachodnie, ozdobione dekoracyjnymi szczytami i posiadające wnętrza przykryte sklepieniami gwiaździstymi. Można tam zobaczyć skarby takie jak: Sala Rycerska, kaplica zamkowa, lochy głodowe, krużganki obronne. Obecnie zamek pełni funkcję miejskiego centrum kultury. Mieści się tam Muzeum Ziemi Nidzickiej, biblioteka publiczna, a także hotel i restauracja. Muzeum Ziemi Nidzickiej Skoro o muzeum mowa, należy wspomnieć, że ta wyjątkowa placówka daje wyjątkową możliwość poznania mazurskiej tożsamości. Ekspozycja jest podzielona na kilka sekcji, do których należą: Sekcja Etnograficzna – gdzie głównym eksponatem jest skrzynia mazurska, symbol dawnej kultury ludowej tego regionu; Sekcja Historyczna – prezentująca makiety dawnej Nidzicy i artefakty odnalezione podczas prac archeologicznych, w tym autentyczny topór bitewny; Sekcja Militarna – poświęcona wielkim bitwom w regionie, ze szczególnym uwzględnieniem bitwy pod Tannenbergiem (Stębarkiem) w 1914 roku; Sala Tortur – prezentująca repliki narzędzi używanych w średniowiecznym sądownictwie. Zabytki Poza zamkiem miasto oferuje kilka innych obiektów o dużej wartości historycznej. Należą do nich: ratusz miejski z 1923 roku, XIV-wieczny kościół Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Wojciecha, gotycki klasztorek z XIV wieku, mury obronne, Browar Zamkowy z 1868 roku. Miodosytnia Nidzica Miodosytnia działa w ceglanym budynku dawnego browaru i stanowi kontynuację regionalnego rzemiosła. Każdy smakosz tego wyjątkowego trunku powinien odwiedzić sklep firmowy. Wioska Garncarska w Kamionce W odległości zaledwie 7 km od Nidzicy znajduje się Wioska Garncarska – unikatowa wioska tematyczna, która stała się symbolem rewitalizacji tradycyjnych zawodów. Turyści mogą tam nie tylko podziwiać pracę rzemieślników, ale także sami spróbować swoich sił w toczeniu na kole garncarskim, lepieniu z gliny, malowaniu na szkle i wytwarzaniu świec woskowych. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Hołd pruski ustanowił lenny charakter Prus Książęcych. Traktaty welawsko-bydgoskie odebrały Polsce tę zwierzchność
Prusy Książęce zrodziły się z upadku potężnego zakonu rycerskiego i przez około 100 lat były lennem Korony Królestwa Polskiego. Jak na ironię, ten skrawek ziemi nad Bałtykiem stał się zalążkiem mocarstwa, które ostatecznie rzuciło Europę na kolana i doprowadziło do zjednoczenia Niemiec. Ta transformacja nie była jednak wynikiem nagłego zwrotu, a procesem trwającym stulecia.
Spis treści: Zmierzch białych płaszczy Hołd pruski Prusy Książęce jako centrum polskiej kultury Unia z Brandenburgią Wojna trzydziestoletnia Od Prus Książęcych do Zjednoczenia Niemiec Historia Prus Książęcych jest nie tylko dowodem dynastycznej determinacji, ale także przestrogą przed „dyplomacją chwili”. Hohenzollernowie przez pokolenia konsekwentnie budowali autorytet władzy, inwestując w jedyny zasób, który gwarantował przetrwanie w XVII-wiecznej Europie – armię. Polska, oddając zwierzchność nad Prusami w 1657 roku, kupiła krótkotrwały spokój za cenę „wyhodowania” mocarstwa, które sto lat później wzięło udział w jej rozbiorach. Zmierzch białych płaszczy W 1466 roku, wraz z podpisaniem drugiego pokoju toruńskiego, zostały położone fundamenty pod przyszłe Prusy Książęce. Dokument ten był podsumowaniem klęski zakonu krzyżackiego w wojnie trzynastoletniej. Dotychczasowe państwo zakonne zostało rozcięte na dwie części: Prusy Królewskie, które bezpośrednio inkorporowano do Polski, i Prusy Zakonne ze stolicą w Królewcu, które pozostały w rękach braci zakonnych, ale jako formalne lenno polskiego monarchy. Ten stan zawieszenia – między suwerennością a poddaństwem – generował nieustanne napięcia. Wielcy mistrzowie, w tym Albrecht von Brandenburg-Ansbach, nie zamierzali wiecznie zginać kolan przed polskimi królami, co w 1519 roku doprowadziło do ostatniej wielkiej wojny polsko-krzyżackiej. Wielki mistrz był zdeterminowany, jednak przewaga strony polskiej była przytłaczająca. Polacy, wykorzystując nowoczesną jak na ową epokę artylerię, zdobyli ważne punkty oporu, w tym Kwidzyn. Albrecht, będący siostrzeńcem króla Zygmunta I Starego, znalazł się w strategicznym potrzasku. Nie mógł liczyć na realną pomoc ze strony cesarza Karola V ani papieża, a jego własne państwo było wyczerpane finansowo i ideologicznie. To właśnie wtedy, pod wpływem nauk Marcina Lutra i narastającego kryzysu wiary w misję zakonną, zrodził się pomysł sekularyzacji. 8 kwietnia 1525 roku zawarto traktat krakowski, który na zawsze zmienił mapę polityczną Europy. Kluczowy zapis jednoznacznie ustanawiał stosunek lenny, którego brakowało w pokoju toruńskim. Albrecht von Brandenburg-Ansbach stał się pierwszym świeckim księciem w Prusach, lennikiem Polski i, co istotne, otrzymał godność senatora. To dawało mu prawo zasiadania w radzie królewskiej. Hołd pruski 10 kwietnia 1525 roku, na rynku w Krakowie, rozegrało się jedno z najważniejszych widowisk politycznych w dziejach Polski. Uroczystość miała dokładnie przygotowaną oprawę, której celem było podkreślenie majestatu Jagiellonów i całkowitego podporządkowania nowego księcia. Na podwyższeniu pod murem ratusza zasiadł Zygmunt I Stary wraz z królową Boną i dziećmi. Albrecht, ubrany w świecki strój, uklęknął przed królem i złożył przysięgę wierności, przyjmując z jego rąk sztandar z czarnym orłem pruskim, na którego piersi widniała litera „S” – symbol wiecznej podległości polskiemu monarsze. To historyczne wydarzenie miało poważne skutki. Po pierwsze, likwidowało państwo zakonne, zastępując je krajem zależnym, co na niemal sto lat odsunęło zagrożenie ze strony Prus. Po drugie, sekularyzacja pozbawiła Prusy wsparcia papiestwa i cesarstwa, czyniąc je niemal całkowicie uzależnionymi od polskiej protekcji. Jednak traktat zawierał też zapisy o sukcesji, które w przyszłości okazały się zgubne. Do dziedziczenia dopuszczono nie tylko potomków Albrechta, ale i jego braci z linii frankońskiej. Wierzono, że wymarcie tej linii jest kwestią czasu, a wówczas Prusy zostaną bezpośrednio inkorporowane do Korony. Stało się jednak inaczej. Prusy Książęce jako centrum polskiej kultury Wbrew szerzonym później stereotypom, szesnastowieczny Królewiec był potężnym ośrodkiem kultury polskiej, a nie tylko niemieckiej. Albrecht Hohenzollern, mimo swoich niemieckich korzeni, był siostrzeńcem polskich królów i czuł silną więź z dworem krakowskim. Rozumiał, że luteranizm w Prusach i na sąsiednim Mazowszu najskuteczniej będzie szerzyć się w językach narodowych. To właśnie on ufundował w 1544 roku Uniwersytet w Królewcu, znany jako Albertyna. Uczelnia ta była czymś w rodzaju intelektualnego pomostu. Choć jej zadaniem było krzewienie „czystej ewangelii”, status akademicki nadał jej w 1560 roku król Zygmunt August, zrównując ją w przywilejach z Akademią Krakowską. Na Albertynie studiowali najwybitniejsi przedstawiciele polskiego odrodzenia, w tym Jan Kochanowski. Miasto stało się pionierskim ośrodkiem drukarstwa polskiego. To właśnie tam w 1545 roku wydano pierwszy polski katechizm autorstwa Jana Seklucjana. Ta wymiana kulturowa sprawiła, że Prusy Książęce w XVI wieku były postrzegane jako integralna, choć autonomiczna, część polskiej strefy wpływów cywilizacyjnych. Unia z Brandenburgią Sytuacja skomplikowała się pod koniec XVI stulecia. Syn Albrechta, Albrecht Fryderyk, zaczął zdradzać objawy choroby umysłowej. To zmusiło Polskę do ustanowienia regencji. Był to krytyczny moment, w którym polscy władcy mogli silniej związać Prusy z Królestwem Polskim. Niestety, uwikłani w wojny ze Szwecją i Moskwą, królowie z dynastii Wazów zaczęli traktować lenno pruskie jako kartę przetargową w polityce dynastycznej. W 1618 roku, po śmierci Albrechta Fryderyka, męska linia pruskich Hohenzollernów wygasła. Zgodnie z postanowieniami traktatu krakowskiego, pruskie ziemie powinny wrócić do Polski. Stało się jednak inaczej. Zygmunt III Waza, szukając wsparcia i funduszy, już w 1611 roku, na sejmie w Warszawie, zgodził się na przejęcie lenna przez linię brandenburską Hohenzollernów. Siedem lat później unia na linii Brandenburgia-Prusy stała się faktem. Był to dziwny byt polityczny – elektorzy brandenburscy byli suwerennymi władcami w Rzeszy, ale w Królewcu pozostawali wasalami polskiego króla. To właśnie ta unia personalna stała się pierwszym krokiem do stworzenia nowoczesnego państwa pruskiego. Kraju, który zaczął kierować swoje zainteresowanie ku Bałtykowi. Wojna trzydziestoletnia Początek XVII wieku w Europie to czas wielkich konfliktów, z wojną trzydziestoletnią na czele. Zlokalizowana w sercu Rzeszy Brandenburgia została zdewastowana przez przemarsze wojsk wszystkich walczących stron. Fryderyk Wilhelm wyciągnął z tego cenną lekcję. Zrozumiał, że państwo o rozproszonych terytoriach może przetrwać tylko wtedy, gdy będzie dysponować potężną armią i pełną niezależnością dyplomatyczną. Prusy Książęce, bezpieczniejsze niż Brandenburgia, stały się dla niego zapleczem finansowym i strategicznym w grze o suwerenność. Traktaty welawsko-bydgoskie Przełomowy moment w historii zależności lennej nastał wraz z potopem szwedzkim. Fryderyk Wilhelm początkowo poparł Szwedów, co ułatwiło im niemal całkowity podbój Rzeczypospolitej. Kiedy jednak polski opór zaczął się wzmagać, a sytuacja Szwedów uległa pogorszeniu, elektor postanowił „sprzedać” swoją lojalność stronie polskiej. Cena była wysoka. Polska musiała zrzec się zwierzchnictwa lennego nad Prusami Książęcymi. W 1657 roku podpisano traktaty welawsko-bydgoskie. Dokumenty te, uzgodnione w Welawie i uroczyście zaprzysiężone przed kościołem jezuickim w Bydgoszczy, formalnie zakończyły epokę hołdów pruskich. Po uzyskaniu suwerenności, Hohenzollernowie przystąpili do budowy państwa o niespotykanej dotąd strukturze. Fryderyk Wilhelm, a po nim – jego następcy, stworzyli system, w którym wszystkie zasoby kraju zostały podporządkowane jednemu celowi – utrzymaniu potężnej armii. Koronacja w Królewcu Ambicje Hohenzollernów sięgały jednak ponad tytuł książęcy. Kiedy elektor saski August II Mocny zasiadł na polskim tronie, Fryderyk III uznał, że musi dorównać mu rangą. Wykorzystał trudną sytuację cesarza Leopolda I w obliczu wojny o sukcesję hiszpańską i uzyskał zgodę na koronację królewską, jako Fryderyk I. 18 stycznia 1701 roku w Królewcu narodziło się Królestwo Prus. Kwestia tytułu była niezwykle delikatna pod względem prawnym. Ponieważ terytorium Prus Królewskich wciąż należało do Polski, a władcy polscy tytularnie nazywali się królami Prus, Fryderyk mógł ogłosić się jedynie królem w Prusach. Od Prus Książęcych do Zjednoczenia Niemiec Po wojnach napoleońskich, w których Prusy odegrały kluczową rolę w pokonaniu Francji, ich prestiż wzrósł niebotycznie. Dzięki inicjatywom takim jak Niemiecki Związek Celny, Prusy zdominowały ekonomicznie kraje niemieckie. Finał nastąpił w 1871 roku, kiedy po zwycięskiej wojnie z Francją król pruski Wilhelm I został ogłoszony cesarzem niemieckim w Wersalu. Historia Prus Książęcych zakończyła się po II wojnie światowej. Gdy III Rzesza skapitulowała, alianci uznali Prusy za „nosiciela militaryzmu i reakcji” i formalnie zlikwidowali to państwo. Królewiec został wcielony do ZSRR i przemianowany na Kaliningrad. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
Decyzja Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski zapoczątkowała serię wydarzeń, które doprowadziły do utraty Prus i setek lat konfliktów. Z jej konsekwencjami nasz kraj zmagał się przez kilka kolejnych wieków.
Spis treści: Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Podbój Prus Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Powstania na podbitych terenach Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki, czwarty w kolejności wiekowej syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej, w 1200 roku objął samodzielne rządy na Mazowszu oraz Kujawach. Od pierwszych lat panowania wnuk Bolesława Krzywoustego zmagał się z najazdami pogańskich ludów, które stanowiły poważne zagrożenie dla północnych rubieży jego państwa. Starał się im przeciwdziałać na różne sposoby — zarówno poprzez chrystianizację, jak i działania zbrojne — lecz bez trwałych efektów. W obliczu niepowodzeń zwrócił się o wsparcie do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzy, obiecując mu w zamian ziemię chełmińską. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że sprowadzeni rycerze Najświętszej Marii Panny wkrótce staną się poważnym zagrożeniem dla bytu państwa polskiego. Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Od wczesnego średniowiecza nadbałtyckie tereny między Wisłą a Niemnem, od IX wieku zwyczajowo nazywane Prusami, zamieszkiwały plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów, Sasinów, Sklowów, Sambów, Bartów, Nadrowów i Natangów. Pruskie ludy nigdy nie utworzyły jednolitego państwa, ale współdziałały ze sobą, przez co stawały się coraz groźniejsze dla sąsiadów. W XIII wieku ich terytorium mierzyło ok. 42 tys. kilometrów kwadratowych i było zamieszkiwane przez ok. 170 tys. osób. Prusowie trudnili się nie tylko rolnictwem i hodowlą, ale także wyprawami łupieżczymi. Za cel obrali sobie między innymi granicę z Mazowszem. Łupili zamki, kościoły i domy. Po najechanych przez nich grodach pozostawały zgliszcza. Najazdy na ich ziemie nie przynosiły rezultatu. Znaczną część zajmowanego przez nich terenu pokrywały puszcze i bagna, co dawało im istotną przewagę w walce. Nawet jeżeli Prusowie przegrywali potyczkę, płacili daninę, a nawet godzili się na przyjęcie chrztu. Jednak gdy siły wroga opuszczały ich terytorium, zapominali o jakichkolwiek zobowiązaniach. Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Silne sąsiedztwo mocno niepokoiło Konrada Mazowieckiego. Ciągłe najazdy sprawiły, że granica księstwa zaczęła przesuwać się na południe. W 1206 roku książę sprowadził na Mazowsze cystersów. Zakonnicy mieli szerzyć religię chrześcijańską i w ten sposób odstraszać pogan. Nie przyniosło to jednak oczekiwanego rezultatu. Jakby tego było mało, w 1217 system obrony pogranicza całkowicie się załamał. Doszło do tego, gdy książę nakazał uwięzić Krystyna, wojewodę mazowieckiego. Z książęcego rozkazu wyłupiono mu oczy i wreszcie – zamordowano go. Najazdy pruskie stawały się coraz częstsze. W obliczu rosnącego zagrożenia, Konrad I musiał podjąć decyzję o zbrojnej odpowiedzi. W 1217 lub 1218 roku uzyskał od papieża bulle nadające jego działaniom status krucjaty. Początkowo nie wywołało to żadnej reakcji. Dopiero kilka lat później zyskał poparcie innych książąt piastowskich – Henryka Brodatego i Leszka Białego. Pierwsza wyprawa odbyła się w 1222 roku. Nie przyniosła żadnego rezultatu. Rok później siły Mazowsza wyruszyły na kolejną krucjatę przeciwko poganom. Krucjatę wsparli władcy pomorscy – Świętopełk i Warcisław. Tym razem udało się opanować ziemię chełmińską. Utworzony tam garnizony miały zapewnić bezpieczeństwo piastowskim ziemiom, jednak nie udało się przywrócić pokoju na pograniczu. Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Klęska w bezpośrednim starciu z poganami zmusiła Piastów do zmiany podejścia. Postanowili zwrócić się z prośbą o pomoc do zakonu rycerskiego. Wybrali usuniętych z Węgier i szukających własnej siedziby rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Stawiając na zakon krzyżacki, Konrad I najprawdopodobniej uległ namowom Henryka Brodatego, który kilka lat wcześniej nadał bitnym zakonnikom wieś na Śląsku. Pod koniec 1225 lub na początku 1226 roku książę poprosił o pomoc Hermanna von Salzę, wielkiego mistrza krzyżackiego. Za uporanie się z pogańskimi sąsiadami obiecał mu nadanie zakonowi znajdującej się na pruskim pograniczu ziemi chełmińskiej, z zastrzeżeniem zachowania całości swoich książęcych prerogatyw. W marcu 1226 roku cesarz Fryderyk II usankcjonował darowiznę księcia mazowieckiego, ale jednocześnie nadał zakonowi krzyżackiemu całe Prusy w bezpośrednie władanie. W praktyce oznaczało, że na zdobytych terenach będą mogli utworzyć własne państwo, całkowicie niezależne od Konrada I. Pierwsi zakonnicy przybyli nad Wisłę w 1228 roku. W tym samym roku nastąpiło przekazanie ziemi chełmińskiej. W ciągu dwóch lat Konrad I nadał rycerzom kolejne przywileje. W 1230 roku przybyli kolejni Krzyżacy. Zakon był gotowy, by rozprawić się z poganami. Podbój Prus W pierwszej kolejności rycerze rozprawili się z wrogiem na ziemi chełmińskiej, która częściowo znajdowała się pod pruską kontrolą. W 1232 roku opanowali Chełmno, a w 1234 roku wznieśli gród w Radzynie. Na zdobytych terenach budowali twierdze, zupełnie jak w czasie wypraw krzyżowych. Wróg próbował odbić swoje ziemie, ale najczęściej kończyło się to niepowodzeniem. Nawet jeżeli Prusom udawało się otoczyć krzyżacką fortecę, szybko nadciągała pomoc. Dobrze uzbrojeni rycerze mieli przewagę liczebną, więc łatwo obracali wroga w perzynę i posuwali się w głąb jego terytorium. Gdy Krzyżacy opanowali tereny nadwiślańskie, uporali się z wrogiem na ziemiach leżących przy granicy z Mazowszem i wzdłuż Bałtyku. Do wybrzeża dotarli w 1237 toku. 18 lat później w całości opanowali ten obszar. W międzyczasie pod ich zwierzchnictwem znalazły się Inflanty. Nastąpiło to w latach 1237–1242, gdy zakon zjednoczyli się z kawalerami mieczowymi. Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Początkowo mogło się wydawać, że zakonnicy są sprzymierzeńcami księcia mazowieckiego, ale szybko wyszły na jaw ich faktyczne intencje. Nie mogło być wątpliwości, że nad Wisłą powtarza się węgierski scenariusz. Zakon dążył do budowy silnego, niezależnego od księcia państwa. Tym razem miał silne poparcie papieża i cesarza. W 1235 roku Fryderyk II wydał złotą bullę, potwierdzającą przyznanie zakonowi ziemi chełmińskiej, ale nie jako lenno Konrada I. Dokument czynił z Krzyżaków suwerennych właścicieli dzielnicy. W tym samym roku rycerze zakonni uzyskali wyrok sądu kierowanego przez Wilhelma z Modeny, legata papieskiego, w którym papież uznał pełnię władzy Hermanna von Salzy w ziemi chełmińskiej i na wszystkich zdobytych terenach pruskich. Powstania na podbitych terenach Na podbitych ziemiach rycerze zakonni chrystianizowali pogan, najczęściej mieczem. Podbite ludy zmuszali do niewolnictwa. Ludzie nie mieli nic do stracenia, więc w końcu zaczęli się buntować. Pierwsze powstanie wybuchło w 1242 roku, w trakcie podboju Pomezanii. Świętopełk II Wielki, z pruskim poparciem, chciał przełamać wschodzącą potęgę Krzyżaków. Odniósł nawet kilka istotnych sukcesów, ale w 1248 roku siły powstańcze uległy potędze zakonu w bitwie pod Dzierzgoniem. W 1249 roku podpisano porozumienie pokojowe. W 1260 roku, gdy rycerze zakonni ponieśli klęskę w bitwie Durbą, wybuchło drugie powstanie. Do walki stanęły wszystkie pruskie plemiona. Poganie odnosili duże sukcesy, ale nie mogli przedrzeć się przez umocnienia grodów. By wspomóc oblężonych rycerzy, papież Klemens IV ogłosił nową wyprawę krzyżową do Prus. W 1274 roku pruski opór został ostatecznie przełamany. Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki zmarł w 1247 roku. W chwili śmierci księcia, rycerze zakonu krzyżackiego mieli już pod kontrolą wszystkie tereny obrzeżne późniejszego państwa zakonnego. Ostatnie plemiona pruskie stawiały im opór, ale nie trwało to długo. W 1283 roku kontrolowali już całe Prusy. Utworzyli niezależne państwo, które stało się poważną siłą na wybrzeżu Bałtyku. Nie zamierzali poprzestawać na podbiciu Prusów. W latach 1283–1325 aż 75 razy najeżdżali Żmudź , Litwę i Ruś Czarną. Szybko zainteresowali się Pomorzem Gdańskim. 13 listopada 1308 roku dokonali bezwzględnej rzezi na mieszkańcach i rycerstwie polskim i pomorskim. W kolejnych latach zakon prowadził liczne kampanie przeciwko Polsce. W samym 1331 roku zrównali z ziemią Bydgoszcz, Gniezno, Środę i Konin. Pokój w Kaliszu zabezpieczył Polskę przed krzyżackimi najazdami, ale rycerze zakonni przypuścili ekspansję na Litwę i częściowo zajęli Żmudź. Dopiero Władysław Jagiełło zdołał złamać ich potęgę. W 1525 roku Zygmunt I Stary odebrał hołd od Abrechta Hohenzollerna, w wyniku czego Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie. W 1701 roku powstało Królestwo Prus. Co było dalej, nie trzeba pisać. Czy historia potoczyłaby się inaczej, gdyby kilkaset lat wcześniej Konrad Mazowiecki nie zwrócił się z prośbą o pomoc do Krzyżaków? Można tylko domniemywać. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, a jej uczestnicy – jako rycerze Chrystusa, którzy podejmują się dzieła odkupienia i ochrony świętych miejsc. W tym duchu wezwanie Urbana przerodziło się w ruch o ogromnym zasięgu – pierwsza krucjata stała się początkiem trwających dwa stulecia wypraw zbrojnych, które odcisnęły piętno na historii Europy, Bliskiego Wschodu oraz stosunkach międzyreligijnych. Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Propozycja uczestnictwa w krucjatach spotkała się z masowym entuzjazmem. Wizja duchowego zbawienia połączona z możliwością zdobycia chwały, łupów i ziemi przyciągnęła tysiące rycerzy, chłopów i duchownych. Papież obiecał całkowite odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy odpowiedzą na wezwanie do walki z „niewiernymi”. W 1096 roku wyruszyła pierwsza krucjata, która po brutalnym zdobyciu Jerozolimy doprowadziła do ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego – łacińskiego państwa na terenach Ziemi Świętej. W tym właśnie czasie narodziły się pierwsze zakony rycerskie, czyli wspólnoty duchowo-wojskowe, które łączyły życie zakonne z misją militarną. Ich członkowie składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, ale jednocześnie nosili broń i uczestniczyli w walkach. Wśród najwcześniejszych zakonów wymienić można: Joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego) – początkowo skupiali się na opiece nad chorymi pielgrzymami, później stali się jedną z najpotężniejszych organizacji wojskowych w regionie. Templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona) – słynni z bogactwa, dyscypliny i lojalności wobec papiestwa. Bożogrobców (Zakon Kanoników Stróżów Grobu Bożego w Jerozolimie) – łączyli funkcję duchową z wojskową, koncentrując się na obronie Grobu Świętego. Lazarytów (Zakon św. Łazarza z Jerozolimy) – pierwotnie zajmowali się trędowatymi, później również przyjęli funkcje wojskowe. Do tego grona dołączył podczas III wyprawy krzyżowej (1189–1192) Zakon Krzyżacki – pełna nazwa to Zakon Braci Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Założony został w 1190 roku przez niemieckich kupców z Lubeki i Bremy, którzy zorganizowali szpital polowy w Akce dla rannych krzyżowców. Początkowo związany z lokalnymi augustianami, szybko przekształcił się w samodzielną strukturę o wyraźnie niemieckim charakterze narodowym. Na zatwierdzenie reguły zakonnej przez papieża Klemensa III przyszło mu czekać do 1198 roku. Organizacja Krzyżaków była ściśle hierarchiczna i wzorowana na strukturach Templariuszy i Joannitów – posiadała wyraźny podział ról, rozbudowaną administrację oraz wojskowy rygor. Ich głównym celem było szerzenie chrześcijaństwa „ogniem i mieczem”, co w praktyce oznaczało ekspansję i militarną kontrolę nad kluczowymi obszarami, najpierw w Ziemi Świętej, a później – po przeniesieniu działalności do Europy Środkowej i Wschodniej – w Prusach i na ziemiach bałtyckich. Zakony rycerskie stały się z czasem niezwykle wpływowymi instytucjami – zarówno militarnie, jak i politycznie. Ich majątki, niezależność od lokalnych władców oraz bezpośrednie podporządkowanie papieżowi uczyniły z nich potężnych graczy na arenie międzynarodowej średniowiecznej Europy. Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Zakon Krzyżacki bardzo szybko przekształcił się z duchowo-wojskowego zgromadzenia działającego w Ziemi Świętej w międzynarodową organizację o szerokich ambicjach politycznych i militarnych. Już w XII wieku zakon rozszerzał swoją działalność na Bałkany i Europę Wschodnią, stopniowo budując sieć wpływów poza Bliskim Wschodem. Wyróżnikiem zakonu był biały płaszcz z czarnym krzyżem, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli średniowiecznej Europy. Czarny krzyż na białym tle miał głębokie znaczenie symboliczne – biel oznaczała duchową czystość i posłuszeństwo, natomiast czerń była wyrazem gotowości do walki i ofiary dla Boga. Ten znak widniał nie tylko na płaszczach braci zakonnych, ale również na tarczach, chorągwiach, zamkach i świątyniach wznoszonych przez zakonników. Z czasem motyw krzyża stał się również znakiem władzy i niezależności politycznej Zakonu, zwłaszcza po osiedleniu się w Prusach. Po upadku Akki w 1291 roku – ostatniego bastionu chrześcijańskiego w Ziemi Świętej – krucjaty definitywnie dobiegły końca. Zakony rycerskie, tracąc swoje główne pole działania, zaczęły szukać nowych obszarów misji i ekspansji. W tym momencie na kartach historii pojawia się książę Konrad Mazowiecki, który w latach 20. XIII wieku postanowił wykorzystać siłę Krzyżaków do własnych celów. Mazowsze było wówczas narażone na najazdy plemion pogańskich Prusów, które zagrażały stabilności regionu. Wobec bezskutecznych prób jego chrystianizacji przez inne organizacje, Konrad zaprosił Zakon Krzyżacki do osiedlenia się w granicach jego księstwa. Działania te zostały usankcjonowane przez cesarza Fryderyka II, który w 1226 roku wystawił Złotą Bullę z Rimini – dokument nadający zakonowi prawo do posiadania wszystkich ziem zdobytych na poganach. W 1230 roku Krzyżacy przybyli na ziemie chełmińskie i rozpoczęli systematyczną, brutalną kampanię militarną przeciwko Prusom, łącząc działania zbrojne z procesem kolonizacji i chrystianizacji. W krótkim czasie stworzyli samodzielne państwo zakonne, które nie podlegało ani książętom piastowskim, ani cesarzowi, lecz bezpośrednio papieżowi. Jego centralnym punktem stał się Malbork, gdzie powstała monumentalna twierdza – największy gotycki zamek w Europie. Zakon Krzyżacki szybko stał się potęgą polityczną i militarną w Europie Środkowej i Wschodniej, zagrażającą nie tylko Litwie, ale również Polsce i innym państwom sąsiednim. Jego wpływ na kształtowanie geopolityki regionu był nie do przecenienia – od czasów średniowiecza aż po wiek XV zakon stanowił kluczowego gracza w rozgrywkach o dominację nad Morzem Bałtyckim i ziemiami pruskimi. Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Rozpoczęty w 1230 roku podbój Prus przez Zakon Krzyżacki był jedną z najbardziej brutalnych kampanii misyjno-militarnych w dziejach średniowiecznej Europy. Pogańskie plemiona pruskie, posiadające własną kulturę, religię i strukturę społeczną, zostały systematycznie poddane przemocy, represjom i przymusowej chrystianizacji. Krzyżacy, pod hasłem walki o wiarę, prowadzili politykę całkowitej dominacji, obejmującą pacyfikację ludności, niszczenie miejsc kultu, deportacje i germanizację. Plemiona pruskie, takie jak Pogezanie, Sambowie czy Warmowie, stawiały zacięty opór. Największe zorganizowane powstanie miało miejsce w latach 1242–1249 i objęło niemal cały region. Mimo początkowych sukcesów, zostało brutalnie stłumione przez zakon, który nie tylko zdławił bunt, ale także nasilił politykę represji i przymusowych przesiedleń. Po kolejnych dekadach walk, Prusowie jako odrębna grupa etniczna zostali wyniszczeni, ich język i kultura uległy zanikowi, a region został całkowicie podporządkowany krzyżackiej administracji. Po zakończeniu działań wojennych Krzyżacy przystąpili do organizacji scentralizowanego państwa zakonnego, w którym władza duchowa i świecka była zintegrowana. Na czele państwa stał wielki mistrz, który rządził z Malborka – monumentalnej twierdzy będącej centrum religijnym, wojskowym i administracyjnym. Kraj został podzielony na komturie, zarządzane przez komturów, oraz prokuratorie – niższe jednostki administracyjne. System obronny oparto na sieci potężnych zamków krzyżackich, wznoszonych w strategicznych miejscach, takich jak Toruń, Kwidzyn, Elbląg, Brodnica czy Radzyń Chełmiński. Każdy z nich stanowił lokalne centrum dowodzenia, gospodarki i religii, a ich architektura – monumentalna i surowa – miała manifestować niezłomną władzę zakonu. Zamki pełniły także funkcje propagandowe – jako symbole boskiego porządku i militarnej dominacji. Oprócz działań militarnych, Krzyżacy wprowadzili nowoczesne rozwiązania gospodarcze i administracyjne. Rozwijali rolnictwo poprzez kolonizację na prawie niemieckim, zakładali wsie i miasta lokowane na prawie chełmińskim, wspierali rzemiosło, handel i eksploatację bursztynu. Miasta takie jak Toruń, Elbląg czy Gdańsk uzyskały liczne przywileje handlowe i stały się członkami Hanzy – międzynarodowej organizacji kupieckiej dominującej na Bałtyku. Dzięki temu państwo zakonne stało się jednym z najlepiej zorganizowanych i najbogatszych bytów politycznych średniowiecznej Europy Środkowej. Mimo imponującej organizacji, polityka przemocy, nietolerancji religijnej i militaryzacji życia społecznego prowadziła do narastania wewnętrznych napięć oraz konfliktów z sąsiadami, w tym z Litwą i Polską. Te napięcia w kolejnych dekadach stały się główną przyczyną stopniowego upadku potęgi Zakonu Krzyżackiego. Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Współpraca między Polską a Zakonem Krzyżackim, zainicjowana przez księcia Konrada Mazowieckiego w XIII wieku, miała początkowo charakter czysto pragmatyczny – chodziło o ochronę Mazowsza przed najazdami pruskich plemion. Sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli. Krzyżacy, korzystając z nadanych im praw i poparcia cesarskiego, nie tylko opanowali ziemie Prus, ale wkrótce zaczęli ekspandować na tereny strategiczne dla Królestwa Polskiego. Punktem zwrotnym było zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1309 roku, które Krzyżacy przejęli pod pretekstem ochrony tych ziem przed Brandenburczykami. W rzeczywistości był to akt pełnoskalowej aneksji, który doprowadził do otwartego konfliktu z Polską. Mimo prób rozwiązania sprawy na drodze dyplomatycznej, m.in. poprzez sądy papieskie, zatarg nie został rozstrzygnięty – a zamiast tego eskalował do starć zbrojnych. Jednym z pierwszych poważniejszych starć była bitwa pod Płowcami w 1331 roku, w której siły polskie stawiły skuteczny opór, co było ważnym sygnałem, że Krzyżacy nie są już bezkarni. Coraz wyraźniej rysował się konflikt nie tylko o ziemię, ale też o polityczną i religijną dominację w regionie. Nowy etap konfrontacji rozpoczął się po koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, która była symbolicznym aktem odbudowy suwerenności Królestwa Polskiego. Królowie polscy zaczęli prowadzić konsekwentną politykę oporu wobec zakonu, który w międzyczasie stał się potęgą gospodarczą i militarną. Przełom nadszedł w 1385 roku, gdy zawarto Unię w Krewie – porozumienie między Polską a Litwą, na mocy którego litewski książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Unia polsko-litewskazniweczyła główny argument Krzyżaków do dalszych podbojów – misję chrystianizacji Litwy, ostatniego pogańskiego państwa Europy. Władysław Jagiełło, wykorzystując sojusz z Litwą, rozwinął sprawną dyplomację i kampanię propagandową przeciw zakonowi, ukazując go jako agresora, który nie służy już Kościołowi, lecz własnym interesom. Kulminacją tego konfliktu była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku – jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Zjednoczone siły polsko-litewskie, dowodzone przez Jagiełłę i wielkiego księcia litewskiego Witolda, rozgromiły armię Zakonu Krzyżackiego, zadając mu dramatyczną klęskę militarną i moralną. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen zginął, a potęga zakonu została złamana. Choć zdobycie Malborka się nie powiodło, a wojna zakończyła się nierozstrzygniętym pokojem w Toruniu (1411), było to symboliczne zakończenie dominacji militarnej zakonu w regionie. Chrystianizacja Litwy, przeprowadzona w sposób pokojowy i systemowy, odebrała zakonowi jego pierwotną misję. Od tej pory Krzyżacy byli postrzegani jako zwykli agresorzy polityczni, co stopniowo prowadziło do ich marginalizacji i politycznego upadku na przestrzeni XV wieku. Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była punktem kulminacyjnym wieloletnich napięć i otwartego konfliktu między Zakonem Krzyżackim a unią Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zakon przez miesiące przygotowywał się do wojny, licząc na wsparcie licznych kontyngentów rycerskich z Zachodu – zwłaszcza z Niemiec, Czech, Francji i Anglii – oraz na błyskawiczne rozgromienie przeciwników dzięki sile ciężkiej kawalerii. Krzyżacy planowali klasyczne rozstrzygnięcie siłowe, bazujące na frontalnym ataku rycerstwa wspieranego przez elitarne oddziały zakonników. Jednak strategiczna inicjatywa leżała po stronie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda, którzy dzięki przemyślanym manewrom taktycznym, w tym słynnemu pozorowanemu odwrótowi wojsk litewskich, zdołali zdezorientować i osłabić szyki przeciwnika. Przebieg bitwy miał charakter niezwykle intensywny i krwawy. Kluczowym momentem było śmiertelne ugodzenie wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście prowadził Krzyżaków do ataku. Jego śmierć spowodowała chaos i demoralizację w szeregach zakonu, co doprowadziło do totalnej klęski sił krzyżackich. Mimo że Jagiełło nie zdobył Malborka – stolicy zakonu – z powodu skutecznej obrony pod wodzą Henryka von Plauena, to strategiczny efekt bitwy był miażdżący dla Krzyżaków. Zwycięstwo grunwaldzkie miało ogromne znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne. Było największym starciem rycerskim średniowiecznej Europy i udowodniło, że potęga Zakonu Krzyżackiego nie jest już nie do pokonania. Zakon stracił znaczną część armii, prestiż i moralne prawo do dalszej ekspansji pod pretekstem chrystianizacji. Jednocześnie sojusz Polski i Litwy został umocniony jako realna siła geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. Wiktoria grunwaldzka znacząco osłabiła wpływy Zakonu na arenie międzynarodowej – wielu zachodnich rycerzy powróciło do domów zdemoralizowanych, a reputacja Krzyżaków jako „żołnierzy Chrystusa” została poważnie nadszarpnięta. Polska zyskała na prestiżu, a Litwa, jako równorzędny partner, udowodniła swoją militarną wartość i polityczną stabilność po chrzcie. Mimo zwycięstwa wojna zakończyła się pokojem toruńskim w 1411 roku, który – choć korzystny dla Polski – nie przyniósł pełnego rozwiązania konfliktu. Krzyżacy zachowali część ziem i twierdz, ale ich pozycja została nieodwracalnie osłabiona. Grunwald przeszedł do historii jako symbol narodowej jedności, determinacji i skutecznej obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, a także jako jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach średniowiecznej Europy. Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Wojna trzynastoletnia (1454–1466) była najdłuższym i jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych średniowiecznej Polski, którego przyczyn należy szukać w narastających napięciach społecznych, politycznych i gospodarczych na terenach rządzonych przez Zakon Krzyżacki. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem i zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego w 1411 roku, Krzyżacy utrzymali znaczną część swoich ziem, ale ich autorytet był coraz słabszy – zwłaszcza w oczach miejscowej ludności Prus. Wysokie podatki, nadużycia władzy i ograniczanie przywilejów mieszczaństwa oraz szlachty pruskiej doprowadziły do poważnych niepokojów. W 1440 roku powstał Związek Pruski – organizacja zrzeszająca przedstawicieli miast i szlachty, która w 1454 roku zwróciła się do króla Kazimierza IV Jagiellończyka z prośbą o inkorporację ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Akt inkorporacji Prus do Polski był punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu wojny z Zakonem Krzyżackim. Początkowy etap konfliktu był dla Polski niekorzystny – porażka pod Chojnicami w 1454 roku ujawniła słabości armii królewskiej opartej na pospolitym ruszeniu. W odpowiedzi król przeprowadził reformę wojskową, tworząc bardziej profesjonalne siły zbrojne, wspierane przez oddziały miejskie i najemników. Przełom w wojnie nastąpił w 1457 roku, gdy Polacy zdobyli Malbork, dotychczasową stolicę zakonu. Był to nie tylko sukces militarny, ale i symboliczny cios w potęgę krzyżacką. Decydującym momentem była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota Związku Pruskiego rozbiła siły morskie zakonu, odcinając go od wsparcia z zewnątrz. W 1466 roku konflikt zakończył się drugim pokojem toruńskim, który przypieczętował klęskę Zakonu Krzyżackiego i zmienił układ sił w Europie Środkowej. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, michałowską i warmińską, tworząc z nich Prusy Królewskie – autonomiczny region w granicach Korony. Pozostała część państwa zakonnego została przekształcona w Prusy Zakonne, które jako lenno Polski utraciły suwerenność międzynarodową. Upadek niezależnego państwa zakonnego był nie tylko efektem militarnym, ale także rezultatem coraz silniejszych ruchów społecznych i religijnych w Europie. Reformacja, która rozpoczęła się w 1517 roku, miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów zakonu. W 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu w Prusach, Albrecht Hohenzollern, porzucił stan zakonny, przeszedł na luteranizm i ogłosił sekularyzację Prus, tworząc świeckie Księstwo Pruskie. W akcie symbolicznym złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu, co przeszło do historii jako hołd pruski. Tym samym Zakon Krzyżacki utracił swoją władzę polityczną i militarną na ziemiach pruskich. Przetrwał jako instytucja religijna, funkcjonując jeszcze przez wieki w Rzeszy Niemieckiej i innych częściach Europy, jednak nigdy już nie odzyskał dawnej świetności ani wpływów. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Został zapamiętany jako przegrany w jednej z największych bitew. Do dziś nie wiadomo, z czyjej ręki zginął
Ulrich von Jungingen zapisał się w historii jako mistrz krzyżacki, który najbardziej zawziął się na Królestwo Polskie. Po szczeblach zakonnej hierarchii piął się na „plecach” brata, dzięki któremu jego kariera nabrała rozpędu. Konrad von Jungingen nie widział w nim jednak swojego następcy. Wbrew ostatniej woli wielkiego mistrza, po jego śmierci to właśnie butny i dumny Ulrich dostąpił najwyższej godności. W zakonie wprowadził nowe porządki, co w konsekwencji doprowadziło do upadku potęgi militarnej Krzyżaków.
Spis treści: Jak Ulrich von Jungingen doszedł do władzy? Zakon pod rządami Ulricha von Jungingena Wielka wojna Wielki mistrz poległ pod Grunwaldem W powszechnej świadomości Ulrich (Ulryk) von Jungingen funkcjonuje jako ten, który przegrał jedną z największych bitew w średniowiecznej Europie. Czy porażka pod Grunwaldem czyni go jednak miernym strategiem? Wielu historyków przyznaje, że młodszy brat Konrada był dobrym przywódcą, a o jego przegranej i śmierci zadecydował fakt, że przyszło mu się zmierzyć z lepszym od siebie. Jak Ulrich von Jungingen doszedł do władzy? Kim był Ulrich von Jungingen, zanim został wielkim mistrzem zakonu siejącego postrach w całej średniowiecznej Europie? Najprawdopodobniej urodził się około 1360 roku, w Hohenfels. Nie jest do końca jasne, kiedy wstąpił do Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Najprawdopodobniej nastąpiło to około 1380 roku. Początkowo, Ulrich von Jungingen nie sprawował wysokich godności w zakonnej hierarchii. W zamku Morteck koło Morąga odpowiadał za nadzór nad gospodarką rybną – był rybiczym. Z czasem zaczął sprawować funkcję kontrolera przy Konradzie Wallenrodzie, ówczesnym wielkim mistrzu. Wkrótce jednak jego zakonna kariera nabrała rozpędu. Pod skrzydłami brata 23 lipca 1393 roku zmarł Konrad Wallenrod. Jego następcą mianowano starszego brata Ulricha. Wtedy zaczął liczyć się w zakonnych strukturach. Jeszcze w tym samym roku zaczął pełnić funkcję baliwa Sambii. Trzy lata później został mianowany komturem Bałgi i baliwem Natangii. Był rok 1404, kiedy zaczął sprawować funkcję marszałka zakonu. Z tą godnością wiązały się ogromne przywileje. Pod nieobecność wielkiego mistrza, to właśnie marszałek obejmował dowództwo nad zakonnymi wojskami. Nazwał go „głupcem” Czy Konrad widział w swoim bracie zdolnego przywódcę, czy raczej powierzał mu kolejne funkcje z poczucia braterskiego obowiązku? Bardziej prawdopodobna wydaje się druga z wymienionych opcji, bo wielki mistrz nie chciał, by Ulrich został jego następcą. Trudno się temu dziwić, bo pod względem cech charakteru i wizji dalszej bytności zakonu krzyżackiego, bracia byli jak ogień i woda. Konrad był spokojny i opanowany. Nie działał pod wpływem impulsu, a przyszłości zakonu upatrywał w dominacji na Bałtyku. W porównaniu z nim, jego młodszy brat jawił się jako „mąż w gorącej wodzie kąpany”. Ulrich był porywczy i zapalczywy, a nade wszystko przedkładał swoją dumę. Na łożu śmierci, zmożony długą chorobą, miał nazwać swojego młodszego brata „głupcem”. Jak wynika z zapisów w „Kronice gdańskiej”, zanim skonał, przestrzegł współbraci przed wyborem bitnego i Ulricha na swojego następcę. Nie spełnili ostatniej woli wielkiego mistrza Najwyraźniej dla zakonników ostatnia wola umierającego nie znaczyła zbyt wiele. 26 czerwca 1407 roku kapituła generalna wybrała Ulricha von Jungingena na 26. wielkiego mistrza Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Wówczas polityka Krzyżaków zmieniła się o 180 stopni. Zakon pod rządami Ulricha von Jungingena Nowy mistrz nawet nie zamierzał udawać, że planuje kontynuować to, co zaczął jego poprzednik. Konrad chciał doprowadzić do krzyżackiej dominacji na Bałtyku, tymczasem dla Ulricha nie miało to znaczenia. Kierunek północny przestał być dla niego istotny, o czym świadczy fakt, że wkrótce po dojściu do władzy odsprzedał Gotlandię Małgorzacie, ówczesnej królowej Szwecji, Danii i Norwegii, w dodatku za cenę niższą od tej, którą zakon zapłacił Albrechtowi Meklemburskiemu. A przecież wyspa była wówczas szalenie ważnym punktem na wszystkich szlakach handlowych na Bałtyku. Dlaczego zdecydował się na to posunięcie? Ponieważ nie czuł zagrożenia ze strony państw skandynawskich, które w tamtym czasie wciąż jeszcze nie okrzepły po wcześniejszych wojnach. Dla Ulricha von Jungingena priorytetem było rozbicie polsko-litewskiego sojuszu. Poza tym w 1409 roku na Żmudzi wybuchło antykrzyżackie powstanie. Było jasne, że wojna z Litwą, a co za tym idzie – także z Koroną, jest nieunikniona. Wielka wojna Mistrz nie zamierzał biernie czekać na atak. Zamiast tego, wyprowadził uderzenie wyprzedzające, najeżdżając ziemię dobrzyńską. Jesienią 1409 roku podpisany został rozejm, ale porozumienie zerwano już w czerwcu następnego roku. Armia Korony przekroczyła Wisłę pod Czerwińskiem i na Mazowszu połączyła się z siłami litewskimi. 9 lipca 1410 roku skonsolidowane wojska przekroczyły granicę państwa krzyżackiego. Do decydującej bitwy doszło 15 lipca 1410 roku, pod wsią Grunwald. Wielki mistrz poległ pod Grunwaldem Ulrich von Jungingen, który dowodził kilkoma krzyżackimi szarżami, zginął podczas starcia z polskim rycerstwem. Nie jest jasne, kto zadał wielkiemu mistrzowi śmiertelny cios. Być może był to ktoś z plebejuszy, ale brakuje dowodów potwierdzających tę tezę. Po bitwie Władysław Jagiełło nakazał odesłać z honorami ciało wielkiego mistrza i ważniejszych dostojników zakonnych do Malborka. Ulricha von Jungingena pochowano w kaplicy św. Anny. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemnica Skomanda, wodza Jaćwingów. Gdzie na Mazurach schował swój srebrny skarb?
Walczył z Krzyżakami, szukał schronienia na Litwie, potem zmienił front. Czy pogański wódz Skomand pozostawił po sobie skarb, podobny do srebrnych jaćwieskich precjozów znajdowanych na Mazurach?
Spis treści: Srebro między burakami Historia i polityka w tle Zjednoczeni przeciw Krzyżakom Zmiana frontu Przemytnicy i poszukiwacze Był 8 grudnia 1929 roku, gdy „Gazeta Lubelska” szczegółowo opisała odkrycie, którego dokonano w zupełnie innym miejscu. Aż 330 kilometrów na północ od Lublina, w granicach – wówczas – zupełnie innego państwa. W niemieckich Prusach Wschodnich, na zachód od Ełku, koło mazurskiej miejscowości Skomętno, gdzie znaleziono srebrne średniowieczne precjoza. Srebro między burakami „Cenne odkrycie archeologiczne. Przypadkowo znaleziono w polu grobowiec wytępionego przez Krzyżaków szczepu Jadźwingów” – głosiły nagłówki. Odkrycia dokonał przypadkiem mazurski rolnik nazwiskiem Jezierski. Wyciągając z kopca buraki, natrafił w ziemi na tajemniczą urnę, przygniecioną kamieniem. „Rozbiwszy wieko szczelnie zamkniętej puszki, rolnik zdziwił się niemało, spostrzegłszy w niej niemałe klejnoty i kości spalone w proch” – pisała gazeta. Był tam srebrny naszyjnik, bransoletki i spinki zdobione motywami zwierzęcymi. Przybyła z Królewca niemiecka komisja orzekła, że są to zapewne spopielone kości i pamiątki po księżniczce jaćwieskiej, żyjącej w XI lub XII wieku. Historia i polityka w tle Skąd zainteresowanie w Lublinie tym znaleziskiem? Ano Jaćwingowie, inaczej Sudawowie, to lud bałtyjski o długiej historii. Byli oni, jak przypominała gazeta, „wojowniczem plemieniem staro-prusko-litewskiem”, które rozgromił piastowski książę Leszek Czarny w odwecie za najazd na Lublin w roku 1282. „Prusacy i Jadźwingowie przez dni piętnaście plądrują ziemię Lubelską: nareszcie Leszek Czarny, upomniany od Anioła, bierze z sobą nie wielką garstkę rycerstwa, wracających z łupami dogania, i nie straciwszy ani jednego żołnierza gromi ich i rozprasza, a za powrotem zakłada kościół katedralny w Lublinie” – opisywał to z przesadą kronikarz Jan Długosz w wieku XV. W istocie rzeczy walki z Jaćwingami były długie i krwawe. Pogańscy wojownicy niełatwo ustępowali, nierzadko wspierani przez plemiona pruskie i Litwinów. Ponadto z punktu widzenia polskich czytelników „Gazety Lubelskiej” warte było odnotowania, że historia Mazur nie zaczęła się od Krzyżaków, którzy podbili te ziemie. Nie mają więc także Niemcy odwiecznego do nich prawa, a swoje wpływy – militarne, polityczne i kulturowe – mieli tam także Polacy. Zjednoczeni przeciw Krzyżakom Autor artykułu zaznaczył, że w okolicach Skomętna „miało się znajdować grodziszcze warowne ostatniego pogańskiego księcia Jadźwingów Skomęta [Skomanda]”. Kim był ten wojownik? Urodził się na Jaćwieży około roku 1225 w tzw. kraju Krismeńców. Był jaćwieskim wodzem i kapłanem. Przeszedł do historii jako Skomand Młodszy, zaś wśród przodków miał Skomanda Starszego, cieszącego się opinią szanowanego wróżbity i wojownika szybkiego jak dzika bestia. Skomand Młodszy okazał się także sprawnym dyplomatą. Około roku 1260 zjednoczył jaćwieskie plemiona. Wziął udział w dramatycznym II powstaniu pruskim w latach 1260–1274. Zapuścił się z tysiącami wojowników tak daleko, że oblegał nawet Chełmżę. Krzyżacy jednak byli potężniejsi: przetrwali i kontratakowali. „Od 1281 roku to Skomand musiał stawiać odpór ciągłym najazdom krzyżackim na swe ziemie. Podczas takiego najazdu do niewoli Skomanda dostał się rycerz krzyżacki Ludwik von Liebenzell. Skomand zaprzyjaźnił się z rycerzem Ludwikiem, zabierał go na wspólne pijatyki z innymi możnymi. Wiele również wskazuje na to, że potajemnie (przed resztą możnych sudowskich [jaćwieskich]) pomógł owemu rycerzowi zbiec z własnej niewoli” – czytamy w „Encyklopedii Warmii i Mazur”. Skomand walczył więc jeszcze kilka lat po zakończeniu powstania. W końcu musiał się poddać, tak jak inni jaćwiescy wodzowie. Zmiana frontu Początkowo Skomand uciekł z synami na Litwę. Powstała nawet hipoteza, że to on jest Skolomendem, przodkiem Giedymina, czyli de facto protoplastą Jagiellonów! Jakkolwiek było, jaćwieski wódz nie wytrzymał na Litwie długo. Być może wskutek utarczek między litewskimi książętami, wrócił na teren Jaćwieży, już okupowanej przez Krzyżaków. Tam przyjął chrześcijaństwo, przeszedł na krzyżacką służbę i został obdarowany przez Zakon ziemią. Może pomógł mu von Liebenzell, którego wcześniej tak rycersko potraktował w niewoli? Jakkolwiek było, Skomand dowodził nawet wojskami zakonnymi, które w 1284 roku zaatakowały litewskie Grodno. Niedługo później zmarł. Postać jaćwieskiego wodza długo cieszyła się zainteresowaniem mieszkańców Prus Wschodnich, niezależnie od ich pochodzenia. W XIX wieku dzieje Skomanda opisał Karl Leonhard Velthusen – Niemiec rodem z Warszawy, popularyzator Mazur. Próbowano nawet odnaleźć zapomnianą siedzibę wodza z czasów powstania antykrzyżackiego. O poszukiwaniach takich, nad brzegiem jeziora Skomętno, wśród trzęsawisk, wspominał m.in. niemiecki historyk Max Toeppen w „Historii Mazur” (1870). O śladach grodów i artefaktów jaćwieskich pisał też regionalista Fritz Skowronnek w „Księdze Mazur” (1916). Przemytnicy i poszukiwacze Snuto też przypuszczenia odnośnie skarbów, rzekomo zakopanych przez Skomanda. Odkrycie z roku 1929 tylko podgrzało atmosferę. Niestety, artefakty te trafiły do muzeum w Królewcu, gdzie przepadły podczas zawieruchy II wojny światowej. Kolejne odkrycie, mniej znane, wyszło na jaw już po wojnie. Niejaki August Dombrowski, gospodarz ze Skomętna, emigrując z PRL do Niemiec w roku 1964, wywiózł ze sobą potajemnie prawie dwukilogramowy skarb. Składały się nań srebrne bransolety, druciane naramienniki i karbowane sztabki. Okazało się, że Dombrowski wpadł na nie niecały kilometr od miejsca ukrycia poprzedniego depozytu. W 2009 roku znalezisko to trafiło do Muzeum Prehistorii w Berlinie. Czy w okolicy kryje się coś jeszcze? Prawdziwy skarb Skomanda? Siedzibę miał nad jeziorem Skomętno. Do dziś nie ma pewności, gdzie dokładnie, ponieważ w okolicy zidentyfikowano kilka grodzisk. Jednym z najbardziej prawdopodobnych miejsc jest tzw. Biała Góra na cyplu wspomnianego jeziora. Może tam skarb wojownika z kraju Krismeńców wciąż czeka na naukowców? Źródła: Wojciech Kujawski, „Kalinowo. Gmina na Mazurach”, Wydawnictwo QMK, Olsztyn 2023 Stephen C. Rowell, „Pogańskie imperium. Litewska dominacja w Europie środkowo-wschodniej 1295–1345”, Napoleon, Oświęcim 2017 „Cenne odkrycie archeologiczne”, w: „Gazeta Lubelska”, 8 grudnia 1929 roku, s. 4 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jak wyglądał Władysław Jagiełło? Nie lubił bogatych strojów i miał bardzo ciemne oczy
Król Władysław Jagiełło był szczupły i średniego wzrostu. Uwagę zwracał jego charakterystyczny nos i bardzo ciemne oczy. Jak wyglądała jego droga do władzy?
Spis treści: Jagiełło. Od władzy na Litwie po tron Polski Wojny z Krzyżakami Co dalej z dynastią jagiellońską? Jak wyglądał Władysław Jagiełło? Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Jagiełło, wielki książę litewski, syn Olgierda Giedyminowicza i księżniczki twerskiej Julianny, urodził się, wedle najnowszych badań, około 1362/1363 roku. Miał liczne rodzeństwo, w tym dziesięciu braci. Jagiełło. Od władzy na Litwie po tron Polski Po śmierci ojca, po krótkim konflikcie ze stryjem Kiejstutem, rozpoczął samodzielne rządy na Litwie. Śmierć Kiejstuta, do której być może przyłożył rękę oraz dogadanie się z jego synem Witoldem pozwoliło Jagielle prowadzić własną politykę rządów. Tym samym mógł też podjąć decyzję o przyjęciu ręki Jadwigi Andegaweńskiej a wraz z nią – korony polskiej. Aktem krewskim z 1385 roku potwierdził warunki ugody z panami polskimi, decydując się tym samym na przyjęcie chrztu wraz ze swoimi poddanymi. W styczniu 1386 przybył do Korony, aby w lutym tego roku ochrzcić się, przyjmując imię Władysław. Następnie poślubił Jadwigę, aż w końcu 4 marca tego roku założył na skronie polską koronę. Swoje rządy rozpoczął od realizacji części postanowień aktu krewskiego, czyli chrystianizacji Litwy. Ta część umowy została wypełniona, ale plany panów polskich w kwestii wcielenia tego kraju do Korony spaliła na panewce. Wobec oporu Witolda i bojarów litewskich doszło w 1401 roku do zawarcia unii wileńsko-radomskiej, w wyniku której Witold został wielkim księciem litewskim, a Jagiełło jego zwierzchnikiem. W kolejnej unii, podpisanej w Horodle w 1413 roku władca potwierdził odrębność Litwy od Polski i rozszerzył przywileje panów polskich na wybrane rodziny bojarów litewskich. W miarę dobrą współpracę króla polskiego z Witoldem próbował popsuć na zjeździe w Łucku w 1429 roku władca czeski i węgierski Zygmunt Luksemburski, proponując ambitnemu Witoldowi koronę królewską. Konflikt polsko-litewski przerwała śmierć Witolda w 1430 roku, ale tylko chwilowo, bowiem niefortunna nominacja Jagieły na opróżniony tron wielkoksiążęcy na Litwie swojego najmłodszego brata, Świdrygiełły, spowodowała, że wybuchł on na nowo. Dopiero detronizacja Świdrygiełły w 1432 roku i nominacja na to stanowisko Zygmunta Kiejstutowicza doprowadziła do nowej unii, grodzieńskiej i gwarancji dożywotności Zygmuntowi na wielkoksiążęctwie a następnie tron ten miał przejść w ręce synów Jagiełły. Wojny z Krzyżakami Sprawa litewska nie była jedyną, która absorbowała rządy Jagiełły. Przez szereg lat Litwa miała konflikt z państwem Zakonu Krzyżackiego, które próbowało ją podbić pod pretekstem chrystianizacji tych terenów. Chrzest Litwy z 1386 roku wytrącił ten argument, ale rejzy krzyżackie na Litwę nie ustały. Władysław Jagiełło umiejętnie wmówił Polakom, że Krzyżacy, z którymi mieli pokój od 1343 roku, są ich wrogami, i małymi krokami doprowadził do konfliktu, który w założeniu miał całkowicie zlikwidować problem krzyżacki. W rezultacie doszło do wybuchu tzw. wielkiej wojny (1409–1411), z najsłynniejszą bitwą pod Grunwaldem (15 lipca) – wielkim triumfem polityki militarnej Jagiełły. Niestety, rezultat sukcesu militarnego nie przełożył się na rokowania pokojowe. Rozejm zawarty w lutym 1411 roku w Toruniu, pod naciskiem papieża, cesarza i innych państw sympatyzujących z Krzyżakami oddawał Polsce jedynie ziemię dobrzyńską, a Litwie Żmudź. Kolejne próby mediacji zakończyły się wojną głodową w 1414 roku, którą przerwano pod naciskiem papieża. Nie rozstrzygnął tego konfliktu także sobór w Konstancji, a wyrok Zygmunta Luksemburskiego z 1420 roku we Wrocławiu, którym oddawał zakonowi wszystkie sporne ziemie, łącznie z Pomorzem Gdańskim, nie został przyjęty przez stronę polską. W tej sytuacji wznowiono działania wojenne, zakończone pokojem nad jeziorem Melno, który oddawał na wieki Litwie Żmudź. Co dalej z dynastią jagiellońską? Przez cały okres panowania Władysława Jagiełły głównym punktem była jednak kwestia dziedziczności tronu i posiadania dziedzica, który ten tron mógłby przejąć. Małżeństwo z Jadwigą Andegaweńską zakończyło się jej śmiercią w 1399 roku, wraz ze śmiercią jej córki, Elżbiety Bonifacji. Drugi mariaż króla, z Anną Cylejską (1402–1416), wnuczką ostatniego władcy piastowskiego na tronie polskim, Kazimierza Wielkiego, także zakończył się narodzinami córki, Jadwigi. Nie spodziewając się więcej potomków, Jagiełło doprowadził do złożenia hołdu Jadwidze, jako jego następczyni na tronie polskim, która miała panować po jego śmierci u boku swojego narzeczonego, Fryderyka Hohenzollerna. Po śmierci Anny król polski poślubił jedną ze swoich poddanych, wdowę po Wincentym Granowskim i córkę wojewody sandomierskiego Ottona z Pilicy – Elżbietę. Małżeństwo to wywołało skandal obyczajowy, bowiem panowie polscy nie chcieli zgodzić się na taki mariaż, ani na koronację szlachcianki. Król jednak doprowadził do realizacji swoich planów i w 1417 roku poślubił Elżbietę oraz koronował ją na królową. Mariaż ten, choć niewątpliwie jako jedyny wynikał z uczucia, nie trwał długo. Elżbieta, już w momencie zaślubin ciężko chora, zmarła w maju 1420 roku bezpotomnie. Dopiero ostatnie, dość niespodziewane małżeństwo Jagiełły z młodziutka księżniczką ruską Sonką Holszańską (która na chrzcie przyjęła imię Zofii) doprowadziło do narodzin potomków płci męskiej. Zofia urodziła Jagielle aż trzech synów: Władysława, zwanego pośmiertnie Warneńczykiem (1424), Kazimierza, zmarłego młodo w 1427 roku oraz narodzonego w tym samym roku kolejnego Kazimierza, późniejszego króla polskiego. To spowodowało, że król rozpoczął zabiegi o uznanie synów na tronie polskim okupione wystawieniem szeregu przywilejów dla panów polskich. Ostatecznie przywilejem jedlnieńsko-krakowskim (1430–1433) uznano tron dla synów Jagiełły, aczkolwiek tylko na zasadzie elekcji w zamian za szereg ulg i przywilejów, m.in. uznania nietykalności osobistej szlachty. Władysław Jagiełło zmarł w nocy z 31 maja na 1 czerwca 1434 roku w Gródku pod Lwowem. Pochowany został w katedrze krakowskiej, gdzie wystawiono mu okazały sarkofag. Jak wyglądał Władysław Jagiełło? Jan Długosz przekazał nam wizerunek władcy inteligentnego, bystrego, z poczuciem humoru, inteligentnego, czującego się w zawiłych meandrach dyplomacji jak ryba w wodzie. Król był szczupły, średniego wzrostu, o ciemnych, prawie czarnych oczach, szybko tworzących się zakolach, o twarzy z charakterystycznym nosem. Miał ambiwalentny a może wręcz niechętny stosunek do bogatych strojów, jabłek i alkoholu, za to lubił ruch, a szczególnie łowy. Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Ten wizerunek Władysława Jagiełły powstał w ramach projektu Nowy Poczet Jagiellonów realizowanego przez National Geographic Polska. W jego ramach zespół ekspertów opracował od nowa wizerunki dziesięciorga Jagiellonów. Pomysłodawcą przedsięwzięcia jest redaktor naczelny National Geographic Polska Łukasz Załuski. Od strony naukowej nad projektem czuwała historyk prof. Bożena Czwojdrak. Za realizację graficzną odpowiadał Marcin Bondarowicz. Wspierał go przy tym zadaniu Mateusz Doroszko – specjalista AI z firmy AI REV. Dowiedz się więcej o projekcie Nowy Poczet Jagiellonów.
Hołd pruski. 500 lat temu upadła potęga zakonu krzyżackiego
Dnia 8 kwietnia 1525 roku w Krakowie podpisano niezwykły traktat. Była to ugoda strony polskiej z wielkim mistrzem krzyżackim Albrechtem Hohenzollernem, kończąca ponad 200 lat walk z zakonem krzyżackim. Dwa dni później na rynku krakowskim odegrała się scena, którą wszyscy pamiętamy z obrazu Jana Matejki – hołd pruski ostatniego wielkiego mistrza kończący potęgę i istnienie państwa zakonnego w Prusach.
Spis treści: Jak doszło do hołdu pruskiego? Niekończący się problem Krzyżakami Kiedy odbył się hołd pruski? Jak wyglądał hołd pruski? Kto namalował obraz „Hołd pruski”? W kwietniu 1525 roku w Krakowie podpisano hołd pruski – traktat, który na zawsze zmienił losy państwa zakonnego w Prusach i wprowadził nowy porządek polityczny w Europie Jak doszło do hołdu pruskiego? Hołd pruski to jedno z najbardziej znanych wydarzeń w historii Polski. Zanim jednak do niego doszło, musiał przebrzmieć cały wiek XV, w którym wojny z zakonem były wręcz na porządku dziennym. Począwszy od Wielkiej Wojny (1409–1411) z najbardziej znaną bitwą grunwaldzką, poprzez szereg wojen w okresie panowania Władysława Jagiełły toczonych po pierwszym pokoju toruńskim (1411), a zakończywszy wojną trzynastoletnią (1454–1466) w okresie rządów Kazimierza Jagiellończyka. Tę ostatnią wieńczył drugi pokój toruński (1466) łamiący – wydawałoby się – potęgę państwa zakonnego. Odebranie krzyżakom połowy terytorium z Malborkiem na czele, ustanowienia państwa zakonu wasalem Królestwa Polskiego a przede wszystkim punkt zakładający, że każdy wielki mistrz krzyżacki odtąd będzie musiał składać hołd władcy polskiemu wydawał się elementem rozwiązującym problem krzyżacki. Niekończący się problem Krzyżakami Jednakże od końca XV w. dochodziło do sporów polsko-krzyżackich w sprawie złożenia hołdu lennego. Dwaj ostatni wielcy mistrzowie krzyżaccy — Fryderyk, książę saski (1492–1510) i Albrecht Hohenzollern-Ansbach, z bocznej linii frankońskiej tego rodu — konsekwentnie odmawiali złożenia przysięgi wierności królowi polskiemu. Byli oni jednocześnie książętami Rzeszy i mieli w tej sprawie poparcie cesarza Maksymiliana I. W tej sytuacji w Koronie snuto różne plany, bardziej lub mniej realne, rozwiązania kwestii krzyżackiej. Wśród nich pojawił się między innymi projekt przeniesienia krzyżaków na Podole, by tam walczyli z niewiernymi. Terytorium Prus krzyżackich byłoby zaś wcielone do Polski. Inny pomysł to mianowanie władcy polskiego wielkim mistrzem krzyżackim. Najwięcej problemu sprawiał królowi polskiemu jego siostrzeniec, Albrecht Hohenzollern, który konsekwentnie odmawiał złożenia hołdu. Planował on nawet utworzenie koalicji antyjagiellońskiej (1514) z udziałem Księstwa Moskiewskiego, Danii i książąt Rzeszy. Kiedy jednak cesarz po zawarciu traktatu dynastycznego z Jagiellonami w Wiedniu (1515) zobowiązał się zaprzestać popierania krzyżaków i Moskwy przeciw Polsce, Albrecht utracił potężnego sojusznika. Nie złamało to jednak oporu hardego księcia. Ostatecznym rozwiązaniem była kolejna – ostatnia – wojna z zakonem krzyżackim, tocząca się w latach 1519–1521. Spowodowała ona duże zniszczenia kraju państwa zakonnego i dalsze osłabienie pozycji politycznej wielkiego mistrza. Kiedy odbył się hołd pruski? Cztery lata po zakończeniu wojny trwały pertraktacje z wielkim mistrzem ukończone wspomnianym traktatem z kwietnia 1525 roku. W jego wyniku nastąpiła sekularyzacja państwa zakonnego. Zakon krzyżacki w Prusach uległ likwidacji, a jego dawny wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm, został świeckim księciem „w Prusach” (dux in Prussia) i lennikiem Polski. Król Polski zachował tytuł pana i dziedzica całych Prus. Jak sformułowano to w przysiędze lennej, Albrecht składał ją „Najjaśniejszemu władcy i panu, Jego Mości Zygmuntowi królowi Polski, wielkiemu księciu Litwy, Rusi i wszystkich Ziem Pruskich panu i dziedzicowi” (ac omnium terrarum Prusiae domino et heredi). Lenno pruskie miało być odtąd dziedziczone w linii męskiej Albrechta i jego trzech braci. Prusy z państwa zakonnego stały się w ten sposób dziedzicznym księstwem lennym. Utworzone zostało tu pierwsze luterańskie państwo w Europie. Jak wyglądał hołd pruski? Dwa dni po podpisaniu traktatu nastąpił ostatni akt – niezwykle symboliczny, będący jednocześnie swoistym spektaklem politycznym o znaczeniu propagandowym, należącym wówczas do strategii działań politycznych. Był to hołd lenny księcia Albrechta złożony królowi polskiemu Zygmuntowi Staremu na rynku krakowskim. Z przekazów i relacji współczesnych znany jest przebieg tej ceremonii. Po wstępnych przygotowaniach przybyły na rynek krakowski Albrecht przyklęknął przed królem, który w otoczeniu dostojników Królestwa zasiadał na tronie w uroczystych szatach koronacyjnych. Król gestem symbolicznym nadał nowemu księciu lenno pruskie, wręczając mu biały proporzec z czarnym orłem (dawnym herbem Zakonu w Prusach), który na szyi miał królewską koronę, a na piersi literę „S” (Sigismundus — monogram króla). Było to nowe godło Albrechta, teraz już jako księcia pruskiego, i ukazywało wasalną zależność jego i jego rodu od Królestwa Polskiego. Po tym symbolicznym akcie książę złożył przysięgę wierności na księgę Ewangelii, a król pasował go na świeckiego rycerza. Z informacji spisanej przez jednego ze świadków tej ceremonii, biskupa warmińskiego i senatora Maurycego Ferbera, po przysiędze Albrechta towarzyszący księciu dostojnicy zakonni zerwali ze swych płaszczy przyszyte krzyże zakonne. Był to również gest symboliczny, oznaczający likwidację pruskiej gałęzi Zakonu. Kilka dni później Albrecht opuścił Kraków i udał się na Śląsk, do swego szwagra, księcia legnicko-brzeskiego Fryderyka, który reprezentował Albrechta w rokowaniach krakowskich. Tutaj zamówił u złotników norymberskich oznakę swej nowej książęcej godności. Był to złoty łańcuch, wysadzany drogimi kamieniami, z czarnym orłem, koroną na szyi orła i literą „S” na jego piersi. Kto namalował obraz „Hołd pruski”? Scenę „hołdu pruskiego” odmalował Jan Matejko w obrazie, ukończonym w październiku 1882 r. i podarowanym przez niego narodowi polskiemu. Zgodnie z zasadami XIX-wiecznego malarstwa historycznego i przyjętą przez Matejkę konwencją, przedstawił on w „Hołdzie pruskim” głównych „aktorów” tych wydarzeń, m.in.: księcia Albrechta, króla Zygmunta Starego, podkanclerzego i biskupa krakowskiego Piotra Tomickiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Jana Łaskiego, kanclerza wielkiego koronnego i bliskiego przyjaciela władcy polskiego Krzysztofa Szydłowieckiego Obraz można oglądać w krakowskich Sukiennicach. Źródło: National Geographic Polska
Pokonanie Krzyżaków nie przyniosło spokoju. Polska zapłaciła za zwycięstwo wysoką cenę
Polskie zwycięstwo nad zakonem przyszło po długiej i wyniszczającej walce. Niestety, sukces nie przyniósł oczekiwanego pokoju. Wręcz przeciwnie – stał się początkiem nowych sporów i nieporozumień.
Spis treści: Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Chrzest Litwy ratunkiem? Polska bez tego, czego chciała najbardziej Budżet Krzyżaków zniszczony Podpisanie aktu zjednoczenia 4-letni rozejm Prusy kontratakują Krzyżacy to najbardziej karni rycerze, jacy kiedykolwiek istnieli. Przewyższali pod tym względem nawet legie rzymskie, albowiem Rzymianie buntowali się niekiedy, podczas gdy rycerz zakonny wytrzymywał najcięższe próby” – opowiadał o nich po wiekach Adam Mickiewicz podczas wykładów we Francji. A w „Grażynie” pisał: „Przebrzydły Zakon podobny do smoku/Jeden łeb utniesz, drugi rośnie skoro/I ten ucięty rośnie w dziesięcioro”. Pięćset lat przed tymi słowami polskiego wieszcza państwo zakonne osiągało właśnie szczyt swej potęgi. Rozciągało się od Łeby przez Gdańsk i Królewiec po Kłajpedę. Kontrolowało ujścia Wisły, Niemna i Pregoły. Miało 120 zamków, z których bracia-rycerze nadzorowali terytorium powierzchni 58 tys. km kw. Formalnie podlegało papieżowi, jednak w czasie tzw. niewoli awiniońskiej (1309–1370) i wielkiej schizmy zachodniej (1378–1417), gdy za głowę Kościoła uważało się dwóch lub trzech dostojników, było to zwierzchnictwo iluzoryczne. Krzyżacy robili, co chcieli, a ich potęga i bogactwo przyciągały tłumy chętnych pragnących służyć zakonowi. Byli to głównie niemieccy rycerze zubożali z powodu kryzysu ekonomicznego, który dotknął zachodnią Europę po epidemiach dżumy i klęskach nieurodzaju. Kierowały nimi nie tyle motywy religijne, ile chęć znalezienia bezpiecznej przystani i zdobycia majątku. Ich czysto świeckie dążenia nadawały polityce zakonu jeszcze bardziej agresywny charakter. Po podboju Prus (1283) i odebraniu Polsce Pomorza Gdańskiego (1308) naturalnym celem ekspansji stała się Litwa. Krzyżacy mieli konkretny plan ataku Krzyżacy atakowali wschodniego sąsiada metodycznie, dokonując co roku łupieżczych najazdów. Chodziło o wyniszczenie terenów przygranicznych, by po ucieczce sterroryzowanej ludności łatwiej je zajmować. Litwini bronili się dzielnie, ale mimo śmiertelnego zagrożenia z zewnątrz wykrwawiali się również w bratobójczej walce o władzę pomiędzy Jagiełłą a jego wujem Kiejstutem i jego synem Witoldem. Krzyżacy umiejętnie podsycali te konflikty wspierając raz jedną, raz drugą stronę, a gdy obie osłabły, w 1398 r. zajęli Żmudź (zachodnią Litwę). Uzyskali w ten sposób łącznik między swymi posiadłościami w Prusach i Inflantach, stając się nadbałtycką potęgą. Chociaż była to jawna agresja, papież, cesarz i większość europejskich władców uznawali ją za uzasadnioną. Krzyżacy nie przedstawiali bowiem swych działań jako podbojów, lecz misję chrystianizacyjną. Argumentowali, że ziem odebranych poganom nie zagarniają dla siebie, lecz przekształcają w tzw. patrimonium sancti Petri – ojcowiznę świętego Piotra, czyli własność papieża. W teorii działali zatem bezinteresownie. Jagiełło – atakowany przez Krzyżaków, Witolda i na domiar złego przez Księstwo Moskiewskie – nie widział innego wyjścia jak nawiązanie rokowań z Polakami. Ci, którzy bezskutecznie domagali się od papieża i cesarza uznania krzyżackiej aneksji Pomorza Gdańskiego za bezprawną, zagrali va banque. Zaoferowali Jagielle rękę królowej Jadwigi i koronę Królestwa Polskiego w zamian za przyłączenie do niego Litwy. Jagiełło musiał jednak przyjąć chrzest. 14 kwietnia 1385 r., po wynegocjowaniu porozumienia, Jagiełło ogłosił w Krewie, że przyjmuje te warunki. Zimą następnego roku przybył do Krakowa i jak zapisał Jan Długosz: „We czwartek dnia czternastego lutego, w uroczystość św. Walentego, naprzód Jagiełło wielki książę litewski, a potem bracia jego książęta litewscy, wyuczeni już należycie zasad i prawideł wiary katolickiej, porzuciwszy błędy pogańskie, uczynili wyznanie prawej wiary i w kościele krakowskim przyjęli chrzest z rąk Bodzanty arcybiskupa gnieźnieńskiego i towarzyszącego obrzędowi Jana biskupa krakowskiego, z wielką wszystkich radością”. Jagiełło przyjął nowe chrześcijańskie imię Władysław. Zjednoczenie Polski z ochrzczoną Litwą było dla Krzyżaków potężnym ciosem. Tracili pretekst do podbojów. Zaczęli więc zaprzeczać faktom. Rozpoczęli zmasowaną akcję propagandową, wmawiając Zachodowi, że chrzest Jagiełły i Litwy był pozorny. Chrzest Litwy ratunkiem? Dyplomacja polska też nie próżnowała i doprowadziła do wydania w 1403 r. przez Kurię Rzymską aktu potwierdzającego prawomocność chrztu Litwy. Krzyżacy nie zamierzali jednak oddać zaanektowanej Żmudzi i wszelkimi sposobami dążyli do rozbicia unii polsko-litewskiej. Sojusznika znaleźli w Witoldzie, który po koronacji Jagiełły na króla obu zjednoczonych państw został z niczym. Rozżalony buntował się, a zakon skwapliwie udzielał mu pomocy. Przeciw rebeliantom wysyłano polskie wojska, ale przedłużający się konflikt mógł wykopać przepaść nie do zasypania. A na tym skorzystać mogli jedynie Krzyżacy. Zwaśnieni kuzynowie zdawali sobie sprawę z niebezpieczeństwa i po kilku latach walk podjęli rozmowy. W 1392 r. zawarli kompromis – Jagiełło pozostawał królem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Witold jako jego namiestnik i Wielki Książę obejmował władzę nad Litwą. Krzyżacy nakłaniali Witolda do walki o pełną niezależność, ale zniechęciło go m.in. wyzyskiwanie przez zakon Żmudzi. Gdy w 1409 r. wybuchło tam kolejne antykrzyżackie powstanie, Wielki Książę pospieszył mu z pomocą. A Polska, wywiązując się ze zobowiązań sojuszniczych, zapowiedziała, że poprze Litwinów. Wielki mistrz zakonu Ulrich von Jungingen wykorzystał to jako pretekst do wypowiedzenia jej wojny (6 sierpnia). Już tydzień później uderzył na Kujawy, Krajnę i ziemię dobrzyńską, zajął m.in. Bydgoszcz. Do października Polakom udało się odbić to miasto, ale zabrakło czasu na połączenie wojsk Korony i Litwy. Jagiełło zgodził się więc na rozejm i przekazanie sprawy przynależności Żmudzi do rozpatrzenia przez arbitra, którym został król czeski Wacław Luksemburski. Wyrok nietrudno było przewidzieć – monarcha sympatyzujący z Krzyżakami orzekł, że zagarnięta część Litwy ma należeć do zakonu. Wojna stała się nieuchronna. Polscy stratedzy uznali, że działania zbrojne należy przenieść do Prus i 15 lipca 1410 pod Grunwaldem, w jednej z największych bitew średniowiecza, zadali Krzyżakom cios, po którym zakon już nie był zdolny do dalszej ekspansji. Polska bez tego, czego chciała najbardziej Malborka, stolicy państwa krzyżackiego, nie udało się zdobyć. Tymczasem Krzyżacy pod wodzą nowego wielkiego mistrza Heinricha von Plauena rozpoczęli wielką ofensywę dyplomatyczną – przedstawiając Grunwald jako zwycięstwo pogan nad chrześcijanami. Zmobilizowali wszystkich sojuszników, by zdobyć jak najlepszą pozycję podczas negocjowania traktatu pokojowego. Od południa do Małopolski wkroczyły wojska króla węgierskiego i niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego, od zachodu armia zorganizowana przez niemiecką gałąź zakonu, z północy ciągnęły posiłki wystawione przez gałąź inflancką. Jagiełło zdołał wygrać bitwę pod Koronowem, ale wobec groźby wojny na dwa, a nawet trzy fronty zgodził się na rozejm. 1 lutego 1411 r. podpisano w Toruniu układ pokojowy. Polska nie uzyskała tego, na czym jej najbardziej zależało – Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej. Tyle że Krzyżacy oddali Litwie Żmudź. Żadna ze stron nie była więc usatysfakcjonowana i obie przystąpiły do walki dyplomatycznej o sporne terytoria. Jej apogeum nastąpiło podczas soboru w Konstancji (1414–1418). Szefem polskiej delegacji został rektor Akademii Krakowskiej, znakomity prawnik Paweł Włodkowic. W 1415 r. przedstawił traktat „O władzy cesarza i papieża nad niewiernymi”. Opierając się na doktrynie prawa naturalnego przekonywał, że chrystianizacja ma polegać na nawracaniu pogan, a nie na odbieraniu im przemocą ziemi i zamienianiu w niewolników. Podważał w ten sposób prawa papieża i cesarza do dysponowania zdobytymi przez Krzyżaków ziemiami jako patrimonium sancti Petri. „Nawracać należy słowem, nie mieczem” – pisał, ku wściekłości Krzyżaków. Krzyżacy zatrudnili całą armię prawników i pamflecistów do polemizowania z Polakami. Ci bardziej wyrafinowani przekonywali, że nawracanie pogan to obowiązek chrześcijanina, a jeśli niewierni stawiają zbrojny opór, trzeba użyć siły. Niedozwolone jest natomiast korzystanie z pomocy pogan w walce z chrześcijanami, co zrobili Polacy, stając pod Grunwaldem ramię w ramię z tysiącami jeszcze nieochrzczonych żołnierzy litewskich. Największy rozgłos zdobył jednak paszkwil niemieckiego dominikanina Johannesa Falkenberga „Satyra przeciw herezjom i innym niegodziwościom Polaków i ich króla Jagiełły”. Nazwał w nim Polaków heretykami, którzy oddali koronę bałwochwalcy i jako odstępcy od prawdziwej wiary powinni wraz ze swym królem zostać skazani na śmierć. Na oszczerstwa zareagowali polscy biskupi, oskarżając o herezję Falkenberga. Wybuchł skandal, którym zajęła się soborowa komisja. Po burzliwych dyskusjach orzeczono, że heretycka jest jedynie konkluzja paszkwilu, nawołująca do unicestwienia Polaków, zaś „król Polski jest godnym członkiem Kościoła”. Falkenberga aresztowano. Epilog afery nastąpił w 1421 r., gdy w Rzymie w obecności Pawła Włodkowica Falkenberg odwołał swoje tezy. Potem papież go ułaskawił. Sobór potwierdził postanowienia traktatu toruńskiego z 1411 r., co było kolejnym ciosem zadanym Krzyżakom. Odtąd nie mogli już oskarżać Jagiełły o pozorne przyjęcie chrześcijaństwa i musieli zaakceptować utratę Żmudzi. Budżet Krzyżaków zniszczony Rycerze zakonni stanowili elitarne, hermetyczne bractwo. Nie było ich wielu. Przed Grunwaldem około 700, po nim – 400. Ale dzięki znacznie liczniejszej grupie tzw. służebników składających śluby na okres służby, świeckich półbraci i najemników trzymali żelazną ręką całą ludność zajętych terytoriów. Tubylców – Prusów, Jaćwingów, Galindów, Sambów – traktowali jak niewolników. Mieszczan, miejscowych świeckich rycerzy i napływających osadników – jak poddanych mających wykonywać polecenia i płacić podatki. Klęska w 1410 r. i ciągłe walki z Polską kończone krótkotrwałymi traktatami pokojowymi (melneński z 1422, brzeski z 1435 r.) rujnowały budżet krzyżackiego państwa, wyniszczały i powodowały masową ucieczkę chłopów z zagrożonych terenów. Ze spisu przeprowadzonego w 1438 r. wynika, że na ziemi chełmińskiej nie obsiano 50 proc. areału, w południowej części Pomorza Gdańskiego nawet 80 proc. By napełnić pustoszejący skarbiec, władze zakonne podnosiły podatki, co wywoływało niezadowolenie mieszczan i świeckiego rycerstwa. Obie grupy miały przedstawicieli w tzw. Stanach Pruskich – namiastce parlamentu, ale Krzyżacy nie liczyli się z ich opinią. Ponieważ żądania finansowe władz stawały się coraz bardziej uciążliwe, rady miast zaczęły się ze sobą porozumiewać. Ich śladem podążyło rycerstwo i w lutym 1440 r. w Elblągu zawarto porozumienie o utworzeniu związku miast i ziem. 14 marca w Kwidzynie oficjalnie ogłoszono powstanie Związku Pruskiego. Najważniejszy punkt aktu założycielskiego głosił, że wszyscy członkowie udzielą pomocy temu, kto dochodzi sprawiedliwości u władz zakonu. Powstała więc opozycja, która zainicjowała proces uniezależniania się świeckich mieszkańców Prus od Krzyżaków. Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen zaraz zareagował. Postanowił rozbić związek. Podsycał konflikty interesów między konkurującymi ze sobą miastami. Równocześnie jego dyplomaci przekonywali, że powołanie Związku Pruskiego jest sprzeczne z prawem kościelnym obowiązującym w państwie zakonnym i papież powinien go zdelegalizować. Wtedy związek próbował pozyskać przychylność cesarza. Gdy się nie udało, rozpoczął przygotowania do zbrojnego powstania. Zdawał sobie sprawę, że sam nie pokona zakonu. Musiał znaleźć sojuszników. Uniwersalna zasada „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem” sprawiała, że wybór był oczywisty: Polska. Dla polskich interesów optymalnym rozwiązaniem wydawało się poczekanie, aż obie strony konfliktu wzajemnie się wykrwawią. Takie stanowisko prezentowała szlachta małopolska skupiona wokół kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Ale młody król Kazimierz Jagiellończyk faworyzował Wielkopolan, którzy uważali, że należy poprzeć Związek Pruski. Nic dziwnego. Wielkopolanie prowadzili interesy handlowe ze zbuntowanymi miastami, a ze względu na bliskie sąsiedztwo najbardziej ucierpieli od najazdów krzyżackich. Jednocześnie Związek Pruski, na czele ze szlachcicem niemieckiego pochodzenia Johannesem von Baysen (Janem Bażyńskim), złożył władcy niezwykle atrakcyjną ofertę. W zamian za przywileje nadające im szeroką autonomię „całe Prusy poddadzą się królowi jako prawowitemu dziedzicowi ziem oderwanych przez Krzyżaków od Korony”. Trudno było nie przyjąć tak kuszącej propozycji. Podpisanie aktu zjednoczenia Zapewniwszy sobie poparcie Polski, 4 lutego 1454 r. Związek Pruski wypowiedział zakonowi posłuszeństwo, o czym poinformował wielkiego mistrza oficjalnym pismem. Dwa dni później powstańcy jednocześnie zaatakowali krzyżackie zamki w całym kraju. Większość stawiała symboliczny opór, obroniły się jedynie Malbork i Sztum. W triumfalnej atmosferze 4 marca podpisano akt zjednoczenia Prus z Koroną. Mieszkańcy obu państw zostali zrównani w prawach, zniesiono cła i opłaty graniczne, Gdańsk i Toruń zachowały prawo bicia własnego pieniądza. Krzyżacy otrząsnęli się jednak po pierwszych porażkach i podjęli walkę. Rozpoczęła się przewlekła wojna, która miała trwać 13 lat. Zakon odbił kilka miast, m.in. Królewiec, Tczew i Gniew; werbował w całej Rzeszy żołnierzy zaciężnych, słał protesty do papieża. Póki bronił się stołeczny Malbork, wynik wojny trudno było przewidzieć. Kolejne próby zdobycia zamku kończyły się fiaskiem. Broniły go silne oddziały najemnych wojsk czeskich i niemieckich. Po 2 latach bezowocnych wysiłków Polacy sięgnęli po oręż skuteczniejszy od armat. Podjęto negocjacje z obrońcami i za olbrzymią sumę 190 tys. florenów (ok. 680 kg złota) przekonano ich do oddania zamku. 18 czerwca 1457 r. Kazimierz Jagiellończyk triumfalnie wjechał do krzyżackiej stolicy. Wielki mistrz nie złożył jednak broni. Przeniósł stolicę do Królewca i wojna trwała. Krzyżacy stopniowo opanowywali wschodnie Prusy, Polacy umacniali się w zachodnich. Papież starał się nie dopuścić do krzyżackiej klęski, ale sukcesy husytów w Czechach, którzy w razie wsparcia przez Polskę mogli zagrozić pozycji Kościoła w środkowej Europie, skłoniły go do bardziej obiektywnej postawy. Rzym nacisnął na zakon i we wrześniu 1466 r. rozpoczęły się w Toruniu negocjacje. Ich efektem był podpisany 19 października tzw. traktat toruński. Powtórzono w nim większość postanowień układu sprzed 13 lat o poddaniu całych Prus pod zwierzchnictwo Polski. Jednak w rzeczywistości dokonano ich podziału. Prusy zachodnie z Gdańskiem, Malborkiem, Elblągiem, ziemią chełmińską i Warmią faktycznie przyłączono do Polski jako tzw. Prusy Królewskie. Natomiast Prusami wschodnimi – z Królewcem, Kłajpedą, Ostródą i Pasłękiem – nadal miał rządzić zakon, tyle że pod nadzorem Rzeczpospolitej. Terytorium powierzchni 32 tys. km kw. stało się Prusami Krzyżackimi. By wielki mistrz wyszedł z rokowań z twarzą, nadano mu tytuł Księcia w Prusach – ale nie Księcia Prus, co miało podkreślać, że nie włada całym krajem. Choć nałożono na niego obowiązki wasala, w traktacie nie nazwano go lennikiem. Każdy nowo wybrany zwierzchnik zakonu musiał od tego momentu składać polskiemu królowi przysięgę wierności i w razie wojny udzielać mu pomocy. Król nie miał jednak żadnego wpływu na wybór wielkiego mistrza. 4-letni rozejm Postanowień toruńskich nie uznała niemiecka i inflancka gałąź zakonu, a pruska przy każdej okazji próbowała się od nich uwolnić. Była już jednak tak słaba, że nie mogła nawet opłacić żołnierzy zwerbowanych na wojnę trzynastoletnią. Do końca XV w. wielcy mistrzowie (z wyjątkiem Martina Truchsessa, który odmówił złożenia przysięgi wierności, za co został skarcony skuteczną interwencją wojsk polskich) wywiązywali się z toruńskich zobowiązań. Potem zakon zmienił politykę. Na wielkich mistrzów zaczął powoływać przedstawicieli wpływowych rodów niemieckich, najpierw saskich Wettinów, potem Hohenzollernów. Książęta z dziada pradziada byli zbyt dumni, by kłaniać się polskim monarchom. Odmawiali składania przysiąg wierności, a najbardziej wojowniczy z nich Albrecht Hohenzollern urządzał łupieżcze najazdy na pograniczne rejony Prus Królewskich i Litwy. W 1519 r. sejm odpowiedział uchwałą o wypowiedzeniu mu wojny. Po dwóch latach zmagań pokorne dotąd miasta Prus Krzyżackich zaczęły protestować przeciw kosztom kolejnego konfliktu. W skarbcu Rzeczypospolitej też nie było nadmiaru złota, więc obie strony zgodziły się na 4-letni rozejm. Gdyby wydarzenia toczyły się zwykłym rytmem, wykorzystano by ten czas na przygotowania do nowej wojny. Ale właśnie wtedy na scenę wkroczył Marcin Luter. Jego krytyka Kościoła nigdzie nie mogła znaleźć wdzięczniejszych słuchaczy niż w Prusach walczących o uwolnienie się spod kurateli propapieskich Krzyżaków. Albrecht Hohenzollern wiedział, że tej batalii z poddanymi już nie wygra. W 1523 r. spotkał się w Wittemberdze z Lutrem, wkrótce do Prus Krzyżackich zaczęli zjeżdżać propagatorzy reformacji, a w Królewcu ruszyła protestancka drukarnia. Gdy biskupi dwóch prowincji – Sambii i Pomezanii ogłosili, że przechodzą na nową wiarę, wielki mistrz miał już do wyboru tylko dwie możliwości. Rozwiązać zakon i albo zostać dziedzicznym władcą świeckiego księstwa, albo lennikiem Polski. Pierwsza oznaczała z góry skazaną na porażkę wojnę z Rzeczypospolitą, druga dawała szanse na zachowanie autonomii Prus Krzyżackich w dotychczasowych granicach. Wybór był oczywisty. W marcu 1525 r. wysłannicy Hohenzollerna przybyli do Krakowa. Tam Polacy rozważali dwie możliwości: wojnę aż do definitywnego usunięcia zakonu z Prus i wcielenia ich do Korony albo oddanie Prus Krzyżackich Albrechtowi jako lenne księstwo. Król Zygmunt I Stary opowiedział się za pokojem. Przyjął ofertę. 8 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie ostatni wielki mistrz Albrecht Hohenzollern ukląkł przed siedzącym na tronie Jagiellonem i publicznie złożył mu hołd lenny. Król wręczył wasalowi proporzec nowego Księstwa Pruskiego z czarnym orłem na białym tle i literą S (inicjał łacińskiej wersji imienia monarchy – Sigismundus). Potem Albrecht – już jako świecki książę – złożył przysięgę lenną, a towarzyszący mu dostojnicy zakonni zdjęli ze swych płaszczy czarne krzyże. Po 300 latach wojen państwo krzyżackie, reprezentowane przez swego władcę, padło na kolana przed polskim królem. Zygmunt Stary i jego poddani mieli powody do radości. Niestety Hohenzollern też. Prusy kontratakują Składając hołd, Albrecht przeżył chwilę upokorzenia, ale uratował swoje państwo przed wchłonięciem przez Rzeczpospolitą. Dzięki temu mógł przekształcić teokratyczne Prusy Krzyżackie w świeckie Prusy Książęce. Nasze zwycięstwo miało więc wymiar bardziej symboliczny niż realny. Zadając ostatni cios słaniającemu się na nogach przeciwnikowi Polska powaliła zmurszałe, niezbyt już groźne państwo zakonne. Krzyżacy zniknęli, ale pozostali sprowadzeni przez nich osadnicy i szlachta obdarowana majątkami ziemskimi. Przetrwała też specyficzna mentalność zakonu – z jego poczuciem misji cywilizacyjnej, ale także brutalnością i militaryzmem. Po sekularyzacji Prus na tej spuściźnie wyrastało nowoczesne, niebezpieczne dla sąsiadów państwo. Wraz z nim kształtowało się nowe społeczeństwo określane wspólnym mianem Prusaków. Pod wpływem dominujących elit niemieckich ulegało germanizacji; ludy tubylcze, w tym około 100 tys. Prusów straciły poczucie swej tożsamości. Już w XVII w. Polska zorientuje się, że jej nowy lennik i sojusznik to żmija, którą wyhodowała na własnej piersi. Źródło: archiwum National Geographic Polska
To była kluczowa twierdza Krzyżaków. Dzięki georadarowi poznaliśmy jej sekrety
Zamek w Dzierzgoniu był niegdyś filarem Zakonu Krzyżackiego. Tutaj znajdowały się główne zapasy uzbrojenia, odzieży i żywności dla całego państwa. Najnowsze badania georadarowe wykryły nieznane konstrukcje, które stanowiły część tej niezwykle istotnej krzyżackiej twierdzy.
Spis treści: Zamek w Dzierzgoniu. Nowe badania Nieznane budynki i studnia – zamek w Dzierzgoniu zdradza swoje tajemnice Kluczowa rola dzierzgońskiej twierdzy Z Krzyżakami kojarzymy najczęściej potężny zamek w Malborku. Pasjonatom tego okresu nieobce są też twierdze zakonu zachowane w Grudziądzu, Gniewie czy w Kwidzynie. Tymczasem mało kto słyszał o zamku krzyżackim w Dzierzgoniu w województwie pomorskim. Zamek w Dzierzgoniu. Nowe badania Dziś po zamku pozostało niewiele. Jest to wzgórze z fragmentami murów odsłoniętymi w czasie wykopalisk przeprowadzonych w ostatnich dekadach. Obok nich znajduje się plac zabaw i XX-wieczna wieża ciśnień. Badaniami archeologicznymi nie objęto jednak całego zasięgu twierdzy. Nie jest więc jasne, jak zamek wyglądał, tym bardziej, że na jego temat zachowało się niewiele źródeł pisanych. Aby ostatecznie poznać rozplanowanie zamku i rozwikłać jego tajemnice, do działania przystąpił prof. Fabian Welc z Instytutu Archeologii UKSW w Warszawie, specjalista w zakresie badań georadarowych. – Wyniki przeprowadzonych profilowań geofizycznych okazały się zaskakujące i rzuciły zupełnie nowe światło na warownię dzierzgońską – przekazał National Geographic Polska prof. Welc. Jego zdaniem krzyżacki zamek w Dzierzgoniu pełnił funkcję jednego z najważniejszych ośrodków gospodarczych, logistycznych i politycznych średniowiecznej Europy. Twierdza była drugim, po zamku w Malborku, najważniejszym centrum logistycznym państwa zakonnego. W XIII wieku jego istnienie pozwoliło wojowniczym zakonnikom prowadzić kampanie wojenne zakończone całkowitym podporządkowaniem ziem Prusów. Jak wylicza naukowiec, w magazynach zamku dzierzgońskiego przechowywano tysiące ton zboża, broni i prochu. Zgodnie z przekazami historycznymi na należących do warowni folwarkach hodowano ponad 1200 koni, a w gospodarczych częściach przedzamcza działały stajnie, kuźnie, browary i spichrze. Większość śladów po tym ogromnym założeniu kryje się jednak dzisiaj pod ziemią. Nieznane budynki i studnia – zamek w Dzierzgoniu zdradza swoje tajemnice Archeolodzy coraz częściej przed przystąpieniem do wykopalisk korzystają z narzędzi, które umożliwiają im zajrzenie pod ziemię bez wbicia łopaty. Oprócz LiDAR-u, zdjęć lotniczych i satelitarnych, korzystają też z metod geofizycznych. Tak też było i w tym przypadku. Prof. Fabian Welc przebadał niemal całą dostępną powierzchnię dawnego zamku z pomocą georadaru (GPR). I dzięki temu dowiedzieliśmy się sporo na temat twierdzy. Udało się namierzyć kilka zupełnie nieznanych do tej pory monumentalnych budynków. Jeden z nich znajdował się w południowej części przedzamcza. Jej wymiary są imponujące: 40 na ok. 15 m. Budowla zorientowana jest pod kątem 90 stopni względem skrzydła północnego zamku. Prawdopodobnie była odseparowana od niego murem. – Otrzymane obrazy GPR o wyjątkowo dobrej rozdzielczości pozwalają także na wyróżnienie ścian działowych, dzielących budynek na poszczególne segmenty. Wygląda na to, że mamy dotyczenia z podpiwniczonym magazynem lub innym budynkiem gospodarczym, np. stajnią. Nie jest też wykluczone, że od południa do tego budynku przylegała wieża – mówi prof. Welc. Drugą budowlę, o wymiarach ok. 12 na 20 m, ekspert namierzył obok XX-wiecznej wieży ciśnień w szczytowej, południowej części wzgórza zamkowego. – Bazując na przekazach historycznych, możemy łączyć nowoodkrytą budowlę z magazynem określanym w źródłach historycznych jako bogaty skład szat i płótna lub zbrojownią. Potwierdzić te przypuszczania mogą jedynie przyszłe badania wykopaliskowe – uważa prof. Welc. Z kolei skanowanie wykonane na dziedzińcu zamku wysokiego, między reliktami obydwu skrzydeł, ujawniło anomalię o charakterystycznym koncentrycznym zarysie. Zdaniem badacza jest to najpewniej opisywania również w źródłach główna studnia zamkowa. Kluczowa rola dzierzgońskiej twierdzy Krzyżacy wznieśli pierwszy zamek w Starym Dzierzgoniu już w pierwszej połowie XIII wieku. Ta twierdza została zniszczona przez Prusów, kolejna była już znacznie potężniejsza. W latach 1247–1249 zamek odbudowano w nowej lokalizacji, na wzgórzu, u którego stóp rozwinęła się osada dająca początek dzisiejszemu Dzierzgoniowi. To tutaj, w 1249 roku, podpisano Ugodę Dzierzgońską, kończącą siedmioletnie powstanie pruskie. Wydarzenie to, odbywające się w obecności legata papieskiego (przyszłego papieża Urbana IV), nadało zamkowi szczególne znaczenie polityczne i religijne, czyniąc go jednym z filarów Zakonu na ziemiach pruskich. W XIV wieku zamek w Dzierzgoniu osiągnął szczyt swojej potęgi. Stał się siedzibą Wielkiego Szatniego, jednego z pięciu najwyższych urzędów państwa krzyżackiego. Wielki Szatni odpowiadał za zarządzanie zapasami zakonników. Kres tej ważnej twierdzy przyniósł rok 1454. Wówczas zbuntowani mieszczanie podpalili zamek, a to, co pozostało, spalili sami Krzyżacy, by uniemożliwić jego wykorzystanie przez przeciwnika. Dlatego do dziś po tej twierdzy pozostało niewiele, a jej pozostałości nie prezentują się tak ciekawie, jak innych najpiękniejszych zamków w Polsce. – Zdając sobie sprawę z dawnego znaczenia zamku w Dzierzgoniu, ironią historii jest to, iż obecnie pozostaje jedną z najmniej zbadanych i znanych twierdz Zakonu. Jednak dzięki naszym badaniom przywracamy go ponownie na mapę dziedzictwa architektonicznego naszego kraju – kończy prof. Welc. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Co robili Krzyżacy w Ziemi Świętej, zanim trafili nad Wisłę? Na początku pracowali w szpitalu
Krzyżacy w Ziemi Świętej mieli opiekować się rannymi, ale sięgnęli po miecze. Do potęgi doprowadził ich wielki mistrz Hermann von Salza, gdy otrzymali od cesarza liczne nadania w Jerozolimie. Dopiero później trafili do Polski, gdzie dali się poznać jako niechlubni rycerze i budowniczy wielkich zamków.
W tym artykule: Jak powstał Zakon Krzyżacki Jak Krzyżacy w Ziemi Świętej stali się rycerzami Rozwój zakonu w Akce Jerozolima i jej dziedzictwo Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie narodził się w Ziemi Świętej, po zdobyciu miasta Jerozolima przez krzyżowców podczas I krucjaty. Działo się to w 1099 roku. Jak powstał Zakon Krzyżacki Wśród zdobywców Jerozolimy znajdowali się rycerze z wielu krain mówiący rozmaitymi europejskimi językami. Podobnie było z chrześcijańskimi pielgrzymami. Dlatego prawdopodobnie już od 1118 lub 1128 roku działał w południowej części Jerozolimy niemiecki szpital pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. W 1143 roku papież zadekretował jego „specjalizację”. Nakazał, by w instytucji tej Niemcy zajmowali się pielgrzymami niemieckojęzycznymi. Szpital znajdował się w dobrym miejscu. Przy drodze do siedziby templariuszy na Wzgórzu Świątynnym. Nie był jednak instytucją samodzielną, podlegał zakonowi joannitów. Kiedy w 1187 roku wojska sułtana Saladyna obróciły w perzynę krzyżowców i muzułmanie odbili Jerozolimę, hospicjum owo przestało istnieć. Idea jednak nie upadła i wróciła wraz z III krucjatą (1189–1192). Jak Krzyżacy w Ziemi Świętej stali się rycerzami Do Ziemi Świętej przybyło podczas III krucjaty rycerstwo dowodzone przez cesarza Fryderyka I Barbarossę oraz władców Anglii i Francji. Pełno było też niemieckich książąt i arystokratów. Podczas oblężenia Akki pojawił się więc pomysł, by powstał niemiecki zakon do opieki nad rannymi. Tak jak funkcjonowali już templariusze (wśród których przeważali Francuzi) i joannici (gdzie dominowali rycerze z półwyspów Iberyjskiego i Apenińskiego). „Zarówno oblegający, jak i oblężeni cierpieli z powodu głodu i upału. Warunki higieniczne panujące na zewnątrz miasta musiały być katastrofalne, co wywoływało liczne choroby. Trzeba dodać do tego rany będące wynikiem wciąż wybuchających nowych walk. Wojsko potrzebowało kogoś, kto przejąłby opiekę nad chorymi i rannymi” – pisał o tych wydarzeniach mediewista Klaus Militzer w książce „Historia zakonu krzyżackiego”. Kogoś innego niż joannici czy templariusze. Te zakony były coraz bardziej zaaferowane własnymi interesami. „Zimą 1189 roku lub na początku 1190 roku przypłynęli tu kogami mieszkańcy Lubeki oraz Bremy i ofiarowali żagiel, który rozpięli nad chorymi i rannymi, aby zapewnić im choć trochę cienia” – taki początek przyjęty w tradycji Zakonu Krzyżackiego odnotowuje Militzer. Pierwszym opiekunem Krzyżaków był Fryderyk, książę szwabski. Po kilku latach zakon zmilitaryzowano, ostatecznie zbliżając go do templariuszy i joannitów. W Ziemi Świętej potrzebowano nie tylko wody święconej, ale i mieczy, a perspektywa łupów i sławy przyciągała wielu awanturników. Zwłaszcza, że rycerze III krucjaty odnieśli pewne sukcesy, lecz Jerozolimy nie odbili. Otrzymali tylko od muzułmanów gwarancje dostępu do miejsc świętych dla chrześcijańskich pielgrzymów. Rozwój zakonu w Akce „Zakon był zatem dzieckiem trzeciej krucjaty i swą tożsamość kształtował na bazie idei oraz wpływów, jakimi nasiąknął podczas tego »dzieciństwa«. Najbardziej dominującą i trwałą z owych idei była determinacja, by odzyskać Jerozolimę. Ten nadrzędny imperatyw stał się główną cechą polityki zakonu i ma to swoje odzwierciedlenie w źródle De Primordiis Ordinis Theutonici Narratio, które przedstawia szczegóły dotyczące założenia pierwszego szpitala. Ta krótka kronika została napisana około 1244 roku przez brata zakonnego. Dokument informuje nas, że: Otrzymali nazwę Szpitala Świętej Marii Domu Niemieckiego w Jerozolimie z nadzieją i wiarą, że z chwilą przywrócenia tej ziemi chrześcijanom główny dom tegoż zakonu można będzie założyć w Jerozolimie” – pisze prof. Nicholas Morton w książce „Krzyżacy w Ziemi Świętej, 1190–1291”. W tym czasie Zakon Krzyżacki miał swoje posiadłości w zdobytej Akce i wokół miasta. Zaraz po powołaniu Krzyżacy strzegli m.in. wieży św. Mikołaja i pobliskich murów. W Akce przybywali notable zakonni. Skarbiec trzymano w twierdzy Montfort (Starkenberg) odległej o niecałe 30 km. Ruiny tego zamku można oglądać do dzisiaj. Więcej pamiątek po krzyżowcach zostało w Akce. Jerozolima i jej dziedzictwo W 1229 roku cesarz Fryderyk II Hohenstauff odzyskał Jerozolimę dla chrześcijan – i to nie poprzez walkę, a drogą negocjacji. Krzyżacy pod wodzą wielkiego mistrza Hermanna von Salzy byli wiernymi zausznikami władcy. Cesarz nie tylko wspierał ich w ambitnych planach nad Wisłą, na wschodzie Europy. Rycerze zakonni otrzymali też od Fryderyka II w odzyskanej Jerozolimie m.in. dawny szpital imienia Maryi Panny, objęli też kościół św. Tomasza. Świątynia nie przetrwała do dzisiaj. Funkcjonuje tu inna świątynia pod wezwaniem tego świętego. Współcześni archeolodzy odkryli za to pozostałości dawnego szpitala, zachowały się ruiny wspomnianego kościoła ku czci Maryi. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... O pozycji Krzyżaków za panowania Fryderyka II niech świadczy też fakt, że w zachodniej Jerozolimie otrzymali pałac (Curia Regis) nieopodal wieży Dawida oraz zajęli strategiczną cytadelę. Zniszczona została podczas muzułmańskiego ataku w 1239 roku. Całe miasto padło w 1244 roku. „Podczas pobytu Krzyżaków w mieście w latach 1229–1244 wzmocnił się ich związek z miastem i jego biblijnym dziedzictwem. Krzyżacy powiązali się z dynastią króla Dawida oraz innymi postaciami biblijnymi, które były aktywne na terenie Izraela. Rozpatrywali swoją walkę w kategoriach zwycięskiej bitwy Dawida z Goliatem. Militarne zmagania Krzyżaków i ich duchowa misja w Jerozolimie pozostawiły w średniowiecznych źródłach zakonnych różnorodne odniesienia i przekazy dotyczące miasta. O Jerozolimie Krzyżacy myśleli i mówili jeszcze przez długi czas po jej upadku w 1244 roku, a nawet po likwidacji Królestwa Jerozolimskiego w 1291 roku” – czytamy w artykule „Jerozolima w tradycjach zakonu krzyżackiego – symbolizm i oryginalność” autorstwa izraelskiego archeologa Shlomo Lotana. Rzadko kto zwiedza jednak Jerozolimę myśląc, że jej uliczkami chadzali ci sami rycerze zakonni, którzy na trwałe wpisali się w historię Polski. Źródła: Shlomo Lotan, „Jerusalem in the Traditions of the Teutonic Military Order – symbolism and uniqueness”, w: Zapiski historyczne, TNT Toruń 4/2010, Klaus Militzer, „Historia zakonu krzyżackiego”, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007, Nicholas Morton, „Krzyżacy w Ziemi Świętej, 1190–1291”, Wydawnictwo Astra, Kraków 2018 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Władysław Opolczyk zapisał się w historii jako zdrajca. Z Krzyżakami planował rozbiór Polski
Władysław Opolczyk zapisał się historiografii jako wróg Władysława Jagiełły i zdrajca Królestwa Polskiego. O ile nie sposób nie zgodzić się, że książę opolski podjął wiele kontrowersyjnych decyzji politycznych, to ocenianie jego rządów w jednoznacznie negatywnym kontekście należy uznać za co najmniej spore niedomówienie.
W tym artykule: Kiedy urodził się Władysław Opolczyk? Początki kariery politycznej Władysława Opolczyka Władysław Opolczyk jako palatyn węgierski Władysław Opolczyk jako namiestnik na Rusi Władysław Opolczyk jako namiestnik Królestwa Polskiego Konflikt Władysława Opolczyka z Władysławem Jagiełłą Władysław Opolczyk jako fundator klasztoru w Częstochowie Śmierć Władysława Opolczyka Za jego sprawą Krzyżacy zyskali strategiczne ziemie i stali się jeszcze większym zagrożeniem dla Królestwa Polskiego. Wdał się w konflikt z Władysławem Jagiełłą i był pomysłodawcą rozbioru Polski. Nic dziwnego, że nie tylko Jan Długosz, ale także wielu współczesnych historyków poddało Władysława Opolczyka negatywnej ocenie. To prawda, syn Bolka II opolskiego podjął wiele zgubnych dla siebie decyzji, ale nie można zapomnieć, że na podległych sobie ziemiach odznaczył się jako sprawny zarządca. Kiedy urodził się Władysław Opolczyk? Niewiele wiadomo na temat wczesnych lat życia najstarszego syna Bolka II opolskiego i Elżbiety świdnickiej. Historycy nie mają pewności co do daty jego urodzenia. Przyszły książę opolski, głogówecki, pszczyński i karniowski, palatyn węgierski, namiestnik Rusi i namiestnik Królestwa Polskiego najprawdopodobniej przyszedł na świat między 1326 a 1336 rokiem. Miało to miejsce w czasie, kiedy Władysław Łokietek toczył boje z Janem Luksemburskim o zwierzchność nad Śląskiem. Bolko II opolski był jedynym władcą, który początkowo opierał się Luksemburgowi i odmówił mu złożenia hołdu lennego. W końcu jednak uległ czeskiemu monarsze i 5 kwietnia 1327 roku stał się jego lennikiem. Początki kariery politycznej Władysława Opolczyka W latach 60. XIV wieku Opolczyk zbliżył się do Ludwika Węgierskiego. Wyjechał na tamtejszy dwór, by pełnić misję dyplomatyczną. Szybko zdobył uznanie władcy i stał się istotną figurą w prowadzonej przez niego polityce zagranicznej. W 1364 roku wziął udział w węgierskim orszaku w zjeździe władców w Krakowie. Jeszcze ważniejsze zadanie król powierzył mu w następnym roku. Władysław Opolczyk udał się na praski dwór, by negocjować warunki zaślubin Karola IV z Elżbietą Stefanówną. Za powodzenie misji Ludwik nagrodził go tytułem żupana bratysławskiego. Władysław Opolczyk jako palatyn węgierski W 1366 roku król nieoczekiwanie mianował go palatynem i w ten sposób uczynił Władysława drugą najważniejszą osobą świecką w państwie węgierskim. Pełniąc tę funkcję, stanął na czele sądów, a podejmowane przez niego decyzje mógł podważyć wyłącznie władca. Tytuł palatyna zwykle otrzymywali doświadczeni urzędnicy, którzy przysłużyli się państwu. Większość możnych węgierskich nie pogodziło się z decyzją króla, ale Ludwik był nieprzejednany w tej kwestii. Jako węgierski palatyn, Władysław Opolczyk spisał się znakomicie. W ciągu pięciu lat zwołał 34 congregatio generalis, na których załatwiano sprawy sądowe. Nie zaniedbywał też polityki zagranicznej. Początkowo skupiał się na węgierskich interesach na Bałkanach. W tamtym czasie Królestwo Węgierskie przypuściło ekspansję na ziemie bułgarskie, ale dość szybko głównym celem stało się zdobycie wpływów w Czechach i Polsce. Starania o węgierską sukcesję na polskim tronie Gdy w 1370 roku do Węgier dotarła informacja, że Kazimierz Wielki dożywa swych dni, Ludwik polecił Władysławowi zabezpieczyć węgierską sukcesję na polskim tronie. Opolczyk doprowadził do obalenia testamentu polskiego króla w punktach dotyczących Kaźka Słupskiego i nieślubnych synów monarchy. Żeby zmusić Luksemburgów do zaniechania planów politycznego podporządkowania Polski i Węgier, najechał Morawy. Węgierski monarcha zasiadł na polskim tronie, choć de facto faktyczną władzę nad Wisłą przez długi czas sprawowała jego matka, Elżbieta Łokietkówna. Władysław Opolczyk jako namiestnik na Rusi W 1372 roku Władysław podjął się misji mediacyjnej, mającej rozstrzygnąć spór między Ludwikiem Węgierskim a Karolem IV. Książę opolski sprzyjał Luksemburgom, za co król odwołał go z urzędu palatyna. W październiku został przeniesiony na Ruś, jako zarządca tych ziem. Było to znacznie mniej prestiżowe stanowisko, które nie zapewniało mu dochodów, jakie osiągał jako węgierski palatyn. Mógł jednak zachować większość dóbr, które zdobył w trakcie pełnienia urzędu. Przydzielając Opolczykowi stanowisko namiestnika na Rusi, król ograniczył jego wpływy polityczne, ale tylko nieznacznie. Władysław otrzymał ogromne uprawnienia, na mocy których mógł sprawować władzę absolutną na podległych mu ziemiach. Rządy Opolczyka na Rusi Jako namiestnik ziemi halickiej, Opolczyk wykazał się dużym zaangażowaniem i zdolnościami. Jego rządy przyczyniły się do znacznego rozwoju gospodarczego powierzonych mu terytoriów. W czasie panowania Władysława, Lwów zyskał na znaczeniu, stając się ważniejszym ośrodkiem niż pobliski Halicz. Najprawdopodobniej za jego namową doszło w 1374 roku do wydania przywileju w Koszycach, który miał zapewnić córkom Ludwika następstwo po ojcu. Rok później Władysław nadał przywilej lokacyjny Jarosławiowi, a w 1376 roku – Lubaczowowi. Mówiąc o rządach Opolczyka na Rusi, nie można nie wspomnieć o udziale w wojnie z Litwą w 1377 roku, zainicjowanej przez Ludwika Węgierskiego. Władysław udał się do Krakowa, skąd wyruszyły połączone armie Polski i Węgier. Wyprawa zakończyła się powodzeniem, dzięki czemu książę opolski mógł powiększyć swój stan posiadania o większą część księstwa bełskiego i księstwo chełmskie. Władysław Opolczyk jako namiestnik Królestwa Polskiego Pod koniec 1376 roku relacje polsko-węgierskie uległy znacznemu pogorszeniu. 7 grudnia krakowskie mieszczaństwo wdało się w spór z dworzanami Elżbiety Łokietkówny. Przedmiotem kłótni był wóz z sianem. Węgrzy chcieli przywłaszczyć sobie transport, który miał trafić do krakowskiego marszałka. Na miejscu pojawił się Jan Kmita. Wojewoda krakowski przyjął rolę mediatora, ale zginął raniony strzałą wypuszczoną przez jednego z Węgrów. W mieście wybuchły rozruchy, a Elżbieta musiała opuścić Kraków. Wówczas rządy objął jej syn, ale nie na długo. Pod koniec 1377 lub na początku 1378 roku Ludwik Węgierski przekazał Opolczykowi tytuł namiestnika Królestwa Polskiego. Ta decyzja nie spotkała się jednak z poparciem szlachty wielkopolskiej, która 28 marca 1378 roku, podczas zjazdu w Gnieźnie, odmówiła poddaństwa nowemu wielkorządcy. Tę decyzję uargumentowali postanowieniami zawartymi w przywileju koszyckim, według których namiestnikiem nie mógł zostać cudzoziemiec ani Polak wywodzący się z książęcego rodu. Ludwik Węgierski nie miał innego wyjścia, jak tylko odebrać Opolczykowi tytuł namiestnika. Jako rekompensatę przekazał mu ziemię dobrzyńską i część Kujaw z Bydgoszczą, Inowrocławiem i Gniewkowem. Konflikt Władysława Opolczyka z Władysławem Jagiełłą Ziemie te leżały przy granicy z terenami zajmowanymi przez zakon krzyżacki. Niebawem książę opolski nawiązał bliskie kontakty z rycerzami zakonnymi. Pozwolił im na ściganie przestępców na swoich terenach. W 1391 roku za 50 tys. florenów zastawił im zamek w Złotoryi, a niebawem – całą ziemię dobrzyńską. Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzy.. Krzyżacy zyskali w ten sposób tereny o znaczeniu strategicznym, które mogły stać się ważnym dla zakonu przyczółkiem. To w połączeniu z faktem, że książę opolski odmówił złożenia hołdu lennego Władysławowi Jagielle, doprowadziło do zaognienia stosunków z zasiadającym na polskim tronie Litwinem. Początek konfliktu Latem 1391 roku oddziały króla ruszyły na ziemie Opolczyka. Książę przebywał wówczas na węgierskim dworze, a jego ludzie nie byli w stanie mierzyć się ze świetnie przygotowanymi do walki i długotrwałego oblężenia wojskami polskimi. Władysław Jagiełło bez większego trudu zdobył księstwo wieluńskie i obsadził tam Jana z Płonkowa na stanowisku starosty. Opolczyk utracił nie tylko ziemię wieluńską, ale także dobrzyńską. Plan rozbioru Polski W tej sytuacji książę opolski postanowił jeszcze bardziej zbliżyć się do Krzyżaków. W 1392 roku zwrócił się do Konrada von Wallenrode, z propozycją rozbioru Polski pomiędzy zakon, Czechy i Węgry. Wielki mistrz odmówił, powołując się na zawarty z Królestwem Polskim pokój wieczysty. Kolejne wojny Opolczyka z Jagiełłą W styczniu 1393 roku doszło do kolejnego starcia między książęcymi i królewskimi oddziałami. W następstwie oblężenia przez wojska Jagiełły Opolczyk utracił zamek w Ostrzeszowie. W lipcu zwaśnione strony podpisały rozejm, ale pokój nie trwał długo. W lutym 1394 roku Opolczyk podjął nieudaną próbę odbicia zamku Pławniowice. W lipcu 1396 roku doszło do ostatniego starcia. Po trwającym kilka dni oblężeniu królewskie wojska zdobyły Opole. Władysław Opolczyk jako fundator klasztoru w Częstochowie Książę opolski podjął szereg niewłaściwych decyzji, ale nie można oceniać jego panowania wyłącznie przez pryzmat błędów. Należy pamiętać, że podległe mu terytoria rozwijały się nie tylko gospodarczo, ale także kulturowo i religijnie. W 1382 roku Władysław Opolczyk ufundował klasztor paulinów w Częstochowie. Budynek stanął na wzgórzu, które sześć lat później nazwano Jasną Górą. Książę nadał zakonnikom dziesięcinę zbożową i celną oraz dwie wsie. Fundacja klasztoru była formą zadośćuczynienia za spór z biskupem płockim Dobiesławem Sówką. Żeby uczynić z klasztoru religijne centrum księstwa, w 1384 roku Opolczyk sprowadził z Rusi słynny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Mieszkańcy Śląska już w XVII wieku zaczęli odbywać pielgrzymki do klasztoru na Jasnej Górze i cudownego obrazu, choć należy wspomnieć, że zdaniem części historyków regularne pielgrzymowanie rozpoczęło się dwa stulecia wcześniej. Śmierć Władysława Opolczyka Przegrane wojny z Władysławem Jagiełłą pogrzebały imperialne plany Opolczyka. Książę opolski zmarł w maju 1401 roku, na swoim zamku. Spoczął pod kaplicą św. Anny w kościele Świętej Trójcy w Opolu. Następcy księcia opolskiego Opolczyk nie doczekał się męskiego potomka. Z dwóch małżeństw księcia, z Elżbietą wołoską i Eufemią mazowiecką, zrodziło się pięć córek. Pierwsza nie jest znana z imienia. Druga, Elżbieta, wyszła za margrabiego morawskiego Jodoka. Trzecia, Katarzyna, została żoną księcia żagańskiego Henryka VIII Wróbla, Jadwiga – księcia kierniowskiego Wigunta Aleksandra. Najmłodsza córka Opolczyka, Eufemia, nie dożyła dorosłości. Wobec braku następcy, księstwo opolskie przejęli Bolko IV i Bernard niemodliński. Nie dostali jedynie Głogówka, który w ramach wdowiej oprawy otrzymała księżna Eufemia. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bitwa pod Grunwaldem. Naga prawda o nagich mieczach
Grunwaldzkie zwycięstwo przez całe dziesięciolecia wykorzystywane było propagandowo. Jako wzorzec reakcji polskiego ludu na niemiecką butę. Do tego Polacy naprawdę uwierzyli, że to największa bitwa w dziejach średniowiecza. Niestety, ten stereotyp pokutuje do dziś. Największy militarny triumf polskiego średniowiecza najlepiej skonfrontować z porażką pod Chojnicami w 1454 r. Dzieci i wnuki bohaterów grunwaldzkich wzięły tam cięgi od Krzyżaków. Zginął m.in. syn Zawiszy Czarnego – Jan z Garbowa. Wielkie zwycięstwo i zapomniana porażka mają ścisły związek. Bez grunwaldzkiej wiktorii bowiem nie byłoby chojnickiej klapy.
W tym artykule: Bitwa pod Grunwaldem – „nadmuchane zwycięstwo"? Naga prawda o nagich mieczach Armia króla Władysława Jagiełły złamała potęgę krzyżacką i rozsławiła polskich rycerzy, chociaż nie zakończyła kłopotów z Zakonem. Idącym 44 lata później pod Chojnice polskim rycerzom wydawało się, że pokonają Krzyżaków samą sławą ojców. I co? Król uciekał w takim popłochu, że zostawił w rękach zwycięzców całą kancelarię, pieczęci królewskie, a nawet stracił sygnet. Zabitych były setki. A wszystko przez wiarę w mit o niezwyciężonym polskim orężu. Tych mitów związanych z Grunwaldem jest więcej. Bitwa pod Grunwaldem – „nadmuchane zwycięstwo"? Do dziś – w świadomości Polaków – bitwa uważana jest za najważniejsze starcie w historii Polski, ba, Europy i świata. Portale informujące o przebiegu batalii z charakterystyczną emfazą nie są odosobnione. Jeden z autorów tekstu o „największym starciu średniowiecznej Europy” pisze wręcz, że zwycięstwo to „wywołało największe kontrowersje w historii średniowiecza”. Tymczasem prawda jest inna. Owszem, informacje o bitwie dotarły na dwory Europy, ale starcie na rubieżach nie było dla Paryża czy Londynu istotne. Konkretnych militarnych efektów tej słynnej bitwy nie było. Polska odzyskała jedynie ziemię dobrzyńską. Ten historyczny region od połowy XIV wieku przechodził w rąk do rąk. Stało się jednak coś ważniejszego: po zaledwie 7-godzinnym boju prysła legenda niezwyciężonego Zakonu. Krzyżacy pod wodzą wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena przegrali. I w zasadzie od Grunwaldu obserwujemy ich powolne schodzenie ze sceny. Właśnie w tym aspekcie bitwa pod Grunwaldem jest taka ważna. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? Chociaż nie zachował się żaden jej portret namalowany za życia, to wiemy, że była wysoka, miała blond włosy, wysokie czoło i smukły nos. Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jadwiga-andegawenska-rekonstrukcja-twarzy-jak-wygladala-mlodziutka-krolowa-polski-i-skad-to-wiemy-fot-maria-poprzecka-polskie-malarstwo-salonowe-1991-17c2c35.jpg" width="938" height="471" alt="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" title="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" /> Również przebieg starcia obrósł w ciągu lat wieloma mitami. Za większość z nich odpowiada Jan Długosz, a potem Henryk Sienkiewicz. Kolejne stworzył Aleksander Ford i utrwalił w kultowym dziś filmie. Jakie na przykład? Wiadomo, że świadome opóźnianie rozpoczęcia bitwy miało konkretny cel. Jagiełło bowiem – gdy Krzyżacy stali już w polu – nie dysponował jeszcze całością wojsk. Niektóre oddziały przedzierały się przez okoliczne lasy przez całą noc i zmordowane dotarły do Jagiełły dopiero rano. Podobnie wygląda sprawa z wilczymi dołami. Mimo wieloletnich wykopalisk archeolodzy nigdy nie potwierdzili ich obecności. Pod Grunwaldem również nie walczyli chłopi, malowniczo pokazani w filmie. Naga prawda o nagich mieczach Bitwa rozpoczęła się około południa. Mimo początkowej przewagi Krzyżacy nie potrafili jej wykorzystać. Inna sprawa, że sprzymierzonych było po prostu więcej. Dywagacje historyków o wyrównanych siłach należy włożyć między bajki. Państwo Jagiełły było potężniejsze i Krzyżacy przekonali się o tym na bitewnym polu. Nie powinna nas też dziwić „czarna legenda” Jagiełły kolportowana przez Krzyżaków. Monarcha zachował się bowiem podczas starcia niehonorowo. Gdy wielki mistrz rozpoczął rozpaczliwą szarżę ostatnich 16 chorągwi, doszło do pojedynku króla z rycerzem Dypoldem von Kokeritz. Ten gość Zakonu spostrzegł z oddali oddział króla i zaatakował. Władca wprawdzie stanął do boju, ale gdy Krzyżak po pierwszej szarży zawracał, został zwalony z konia przez Zbigniewa Oleśnickiego, a potem dobity. Oleśnicki, który po latach został kardynałem, musiał starać się o dyspensę. Czy z tego powodu – nie wiemy. Po zwycięstwie w ruch ruszyła propaganda. Krzyżacy pomstowali na polskie przymierze z poganami, nasi – tłumaczyli powody wojny. „Gdzie są ich miecze, konie pancerne, ludzie w stal zakuci i uzbrojeni? Gdzie floreny i skarby niezliczone, którym zaufali? Zawiodło wszystko!” – napisał słynny Jan Hus i to najlepszy komentarz do grunwaldzkiej wiktorii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Od zawsze był szykowany na przejęcie władzy. Święty Kazimierz jednak nie zasiadł na tronie
Święty Kazimierz najpierw miał rządzić Węgrami. Potem szykowano go na króla Polski. Skończył jako patron Litwy.
W tym artykule: Młodość św. Kazimierza Święty Kazimierz – wykształcenie Sytuacja w Europie Plany dotyczące Czech i Węgier Nieudana wyprawa Kazimierza na Węgry Kandydat na króla Polski Pierwsza wizyta na Litwie Śmierć św. Kazimierza Starania o kanonizację Dziedzictwo świętego Kazimierza Kiedy 8 września 1514 r. wojska polsko-litewskie rozbiły pod Orszą armię moskiewską, mówiono o cudzie. Nie tylko dlatego, że zwyciężono liczniejsze siły wroga, lecz również ze względu na wstawiennictwo królewicza Kazimierza Jagiellończyka – zmarłego trzydzieści lat wcześniej. Według relacji części rycerstwa, w krytycznym momencie bitwy książę objawił się na niebie, zagrzewając Polaków i Litwinów do walki. Podobna sytuacja miała wydarzyć się cztery lata później podczas bitwy pod Połockiem. Rycerze dowodzeni przez Olbrachta Gasztołda, Jerzego Radziwiłła i Jana Boratyńskiego opowiadali przejęci, że Kazimierz objawił im się na koniu. Wskazał dogodne brody, dzięki którym udało im się przeprawić przez Dźwinę. Tym sposobem Polacy i Litwini odparli atak wojsk moskiewskich. Król Zygmunt Stary nie potrzebował więcej dowodów na nadprzyrodzone wstawiennictwo przedwcześnie zmarłego brata. Jeszcze tego samego roku wysłał do Rzymu poselstwo, by prosić o rozpoczęcie procesu kanonizacyjnego. Młodość św. Kazimierza Królewicz Kazimierz urodził się 3 października 1458 r. w Krakowie jako drugi syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Starszy od niego był Władysław, młodsi: Jan Olbracht, Aleksander, Zygmunt i Fryderyk. Pierwsze lata spędził u boku matki, która oczarowała go opowieściami o św. Jadwidze Śląskiej i Władysławie Warneńczyku (do końca życia będzie żywił dla nich podziw). Para królewska była głęboko religijna: codziennie uczestniczyła we mszy, fundowała też kościoły i jeździła z dziećmi na pielgrzymki na Jasną Górę. Królewicz od małego wzrastał więc w atmosferze szczególnej troski o rozwój duchowy. W porównaniu z większością braci i sióstr, którzy znani byli z temperamentnych charakterów, miał jednak wyjątkowo spokojną i ugodową naturę. Jan Długosz pisał o nim, że „był młodzieńcem szlachetnym, rzadkich zdolności i godnego pamięci rozumu”. Święty Kazimierz – wykształcenie Wiedział, co mówi, bo był nauczycielem chłopca. W 1467 r. król powołał dla synów specjalną pałacową szkołę, a ich pedagogiem uczynił właśnie Jana Długosza. Szkoła zajmowała osobną część zamku wawelskiego. Oprócz dzieci króla pobierali tam nauki synowie najważniejszych dostojników państwowych. Edukacja ta, jak opisywał ją ponad sto lat później Piotr Skarga, przebiegała w warunkach surowych: „skromnie jadali i ubierali się, musieli przyzwyczaić się do niewygód. Zwolennikiem surowego wychowania był Kazimierz IV Jagiellończyk, z którego woli synowie pozostawali pod bezwzględnym posłuszeństwem swego preceptora”. Królewicz Kazimierz był kształcony zgodnie z klasycznym programem siedmiu sztuk wyzwolonych. Efekty tej edukacji znalazły wyraz choćby w mowach wygłaszanych przez przyszłego świętego po łacinie na powitanie królewskich gości (m.in. weneckiego posła Ambrogio Contariniego w 1474 r.). Nie ominęły go też lekcje fechtunku i ćwiczenia fizyczne pod okiem ochmistrza Stanisława Szydłowieckiego. Cały program obowiązującego wówczas nauczania znamy dzięki powstałemu na dworze Jagiellonów traktatowi pedagogicznemu „O wychowaniu królewicza”. Sytuacja w Europie Wszystko układało się dobrze, ale młody Jagiellon stał się przedmiotem rozgrywek politycznych ojca, który wysłał go na Węgry. Doszło wówczas do zdarzeń, które brutalnie przerwały dorastanie królewicza i odcisnęły na nim ogromne piętno. A są i tacy, którzy twierdzą, że to właśnie węgierska wyprawa ukształtowała przyszłego świętego. Rok 1471 był dla polskiego króla bardzo istotny. Zaledwie pięć lat wcześniej zakończyła się wojna z Krzyżakami, w efekcie której odzyskaliśmy dostęp do morza i panowanie nad całym biegiem Wisły. Roztropny władca nie spoczywał jednak na laurach, zwłaszcza że w drugiej połowie XV w. zmienił się układ sił w Europie Środkowej i Wschodniej. Na nowe potęgi w regionie wyrastały Austria, Turcja i Państwo Moskiewskie. Czechy, Polska i Węgry musiały układać się z sąsiadami, m.in. z Habsburgami. Plany dotyczące Czech i Węgier W 1471 r. Kazimierz Jagiellończyk postanowił wykorzystać sytuację polityczną i podjąć starania o obsadzenie swoimi synami tronów czeskiego i węgierskiego. To zapewniłoby Jagiellonom ogromne zaplecze militarne i w efekcie lepszą pozycję strategiczną. Pretensje do koron południowych sąsiadów opierały się na tym, że Elżbieta Rakuszanka, żona polskiego władcy, była córką Albrechta II Habsburga (1397–1439) – króla Niemiec, Czech i Węgier, oraz siostrą Władysława zwanego Pogrobowcem (1440–1457) – króla Czech i Węgier. Kiedy więc pod koniec marca 1471 r. zmarł czeski król Jerzy z Podiebradów, Kazimierz Jagiellończyk wykorzystał przychylną sobie szlachtę czeską i posadził na tronie praskim swojego najstarszego syna – Władysława. Pół roku później podobna okazja nadarzyła się na Węgrzech. Panujący tam Maciej Korwin co prawda nie umarł, ale wszedł w ostry konflikt z częścią magnatów, którzy zawiązali spisek mający odsunąć go od władzy. Węgierscy opozycjoniści zwrócili się do polskiego króla, ofiarując koronę jego synowi. Warunek był jeden: pomoc w obaleniu niepopularnego władcy. Polski król nie wahał się ani chwili. Jesienią 1471 r. wysłał na Węgry młodego Kazimierza. Nieudana wyprawa Kazimierza na Węgry Książę ruszył z Krakowa 2 października, dzień przed 13. urodzinami. Towarzyszył mu doświadczony wódz Piotr Dunin i 12-tysięczna armia złożona z polskiego rycerstwa i najemników. Pierwsze problemy pojawiły się zaraz po dotarciu do Budy, gdy okazało się, że węgierscy magnaci zbyt optymistycznie oszacowali swoje siły. Maciej Korwin wcale nie zamierzał oddać korony. Obwarował sąsiedni Peszt i szykował się do otwartej bitwy. A że siły miał liczniejsze, czuł się pewny swego. Polacy zdawali sobie z tego sprawę, więc nie zdecydowali się na atak. Zamiast tego wycofali się z wojskiem do Nitry i czekali na wsparcie miejscowych magnatów. To jednak nie nadciągało. W grudniu sytuacja była już fatalna. Część wojsk najemnych wszczęła bunt i opuściła obóz, a byli i tacy, którzy przeszli na stronę wroga. Inni, wobec następujących opóźnień w wypłacie żołdu, chcieli na własną rękę powetować sobie straty i atakowali miejscową ludność. Kazimierz musiał być świadkiem licznych okrucieństw, gwałtów i grabieży, jakich dopuszczali się jego żołnierze. Dla trzynastoletniego, wrażliwego, pobożnego i wykształconego chłopca był to szok. Na tym jednak się nie skończyło. Gdy pod koniec grudnia książę zarządził odwrót, bo groziło mu okrążenie, jego armię wykrwawiały szarpane ataki popleczników Macieja Korwina. Pierwsza w życiu zbrojna wyprawa królewicza omal nie zakończyła się tragedią. Wrócił do kraju w marcu 1472 r. pełen złości i rozczarowania. Nie zatrzymał się w Krakowie. Przez kolejne 3 lata przebywał z Janem Długoszem na zamku w Dobczycach, dokąd przenieśli się też jego bracia. Do grona jego pedagogów dołączył humanista Kallimach, który pomagał mu pokonać wojenną traumę. Kandydat na króla Polski Podczas nauki w Dobczycach Kazimierz stał się jeszcze bardziej religijny. Nie tylko chętnie się modlił, ale ochoczo spełniał praktyki pokutne: rozdawał jałmużnę, pościł, sypiał na podłodze, nosił ostrą włosiennicę pod ubraniem. Nocami zrywał się i wymykał z pałacu, by leżeć krzyżem u drzwi kościołów. W takiej pozycji często widywali go strażnicy miejscy. XIX-wieczny historyk Jakub Caro sugerował, że niefortunna wyprawa na Węgry całkowicie zniechęciła Kazimierza do życia świeckiego. To jednak przesada. Z racji tego, że najstarszy syn Kazimierza Jagiellończyka rządził w Czechach, naturalnym kandydatem do objęcia tronu polskiego był właśnie Kazimierz junior. Królewicz nigdy nie wzbraniał się od polityki. Posłusznie wykonywał zadanie, jakie stawiał przed nim ojciec. W 1475 r., gdy skończył się okres kształcenia młodego Jagiellona, król zaczął stopniowo wprowadzać go w tajniki władzy. Zabierał na narady i sejmy. Kazimierz towarzyszył ojcu również w wędrówkach po kraju, podczas których monarcha nadzorował działanie lokalnej administracji, rozstrzygał spory i spotykał się z poddanymi. Odwiedził Poznań, Mazowsze i odzyskane po pokoju toruńskim Prusy Królewskie. Pierwsza wizyta na Litwie W 1478 r. po raz pierwszy zawitał na Litwę, gdzie spędził Boże Narodzenie. Nastroje w Wielkim Księstwie nie były wówczas najlepsze. Litwini domagali się od polskiego króla ustanowienia osobnego księcia dla ich państwa – wskazując przy tym na królewicza Kazimierza. Jednak władca odmówił. O powadze sytuacji świadczył fakt wykrycia w 1481 r. spisku na życie monarchy i jego synów. Wtedy król zdecydował się odesłać Kazimierza i przebywającego z nim Jana Olbrachta do Polski. Sam postanowił rozwiązać problemy, które przez lata nawarstwiły się na Litwie. W tym czasie uczynił Kazimierza swoim namiestnikiem w Koronie, z tytułem Secundogentis Regis Poloniae. Królewicz rezydował w Radomiu. Z obowiązków wywiązywał się bardzo dobrze. Usprawnił pracę sądu królewskiego, zawalonego dotychczas zaległościami. Wspierał handel wiślany. Poprawił bezpieczeństwo na drogach, ukrócając rozboje, czym zaskarbił sobie przychylność kupców. Śmierć św. Kazimierza W tym też czasie pojawił się pomysł ożenienia królewicza z córką cesarza Fryderyka III Habsburga – Kunegundą. Kazimierz jednak odmówił, ponoć tłumacząc się... chęcią zachowania czystości. Niedługo później, w 1483 r., wyjechał do Wilna, gdzie na prośbę ojca objął obowiązki podkomorzego. Niestety, w tym czasie nasiliły się problemy księcia z płucami, które dawały o sobie znać od kilku miesięcy. Choroba szybko się pogłębiała. Pod koniec roku, gdy zmierzał z ojcem na zjazd szlachty do Lublina, młody Jagiellon był już w tak złym stanie, że nie dał rady dotrzeć na miejsce. Podczas gdy król z całą świtą pojechał dalej, królewicz zatrzymał się na odpoczynek w Grodnie. Nie doszedł do siebie. W lutym napisano do króla, że jego syn umiera. Kazimierz Jagiellończyk przybył do Grodna 1 marca 1484 r. Trzy dni później młody królewicz zmarł. Dziś wiemy, że zabiła go gruźlica. Ciało 26-letniego następcy tronu spoczęło w kaplicy w katedrze wileńskiej. Starania o kanonizację Śmierć młodego i popularnego księcia wywołała poruszenie w Koronie. Pojawiły się sławiące królewicza wypowiedzi i epitafia. A kiedy zaczęto myśleć o kanonizacji Kazimierza, poważną rolę odegrał aspekt polityczny. Chrześcijańska od stu lat Litwa nie miała jeszcze świętego patrona rodzimego pochodzenia. Zmarły młodo królewicz doskonale się do tej roli nadawał. Jako pierwszy starania o wyniesienie Kazimierza na ołtarze podjął jego brat – Zygmunt I Stary. Impulsem do działania były wspomniane na wstępie opowieści rycerstwa z czasów wojny z Moskwą. Co ciekawe, sprawa kanonizacji mogła być załatwiona wyjątkowo szybko. Przychylny całej sprawie papież Leon X wysłał do Polski legata. Ten, widząc rozpowszechniający się kult świętego i poznając jego życie, napisał na cześć Kazimierza hymn. Spisał też jego żywot oraz przygotował teksty liturgiczne. Już w 1521 r. papież wydał bullę kanonizacyjną i kazał przekazać ją biskupowi płockiemu Erazmowi Ciołkowi. Niestety, przypadek sprawił, że cały proces został wstrzymany i to na ponad 80 lat. Pod koniec 1521 r. Leon X zmarł, a niecały rok później z życiem pożegnał się też biskup. Bulla wraz z wszystkimi dokumentami zamiast dotrzeć do Polski – najzwyczajniej zaginęła! Cały proces postanowił uruchomić od nowa dopiero Zygmunt III Waza. Widział w nim szansę na podkreślenie swoich związków z Jagiellonami, a tym samym wzmocnienie pozycji na polskim tronie (był synem Katarzyny Jagiellonki, bratanicy świątobliwego królewicza). Nową bullę wydał papież Klemens VIII jesienią 1602 r. Z tej okazji otwarto grób królewicza, a jego ciało, zdaniem świadków, znajdowało się w stanie nienaruszonym – co miało stanowić dodatkowy argument świadczący o świętości zmarłego. Oficjalne uroczystości kanonizacyjne odbyły się w 1604 r. w katedrze wileńskiej. Biskup Benedykt Woyna poświęcił z tej okazji kamień węgielny pod pierwszy kościół ku czci św. Kazimierza, przy kolegium jezuitów. W 1636 r. uroczyście przeniesiono relikwie świętego do kaplicy ufundowanej przez Wazów. Dziedzictwo świętego Kazimierza Już niebawem po kanonizacji Kazimierza zarejestrowano ponad 400 wotów złożonych mu w podzięce za doznane łaski. Wiele z nich było świadectwami cudownych uzdrowień. Sługa prałata wileńskiego po przybyciu do grobu świętego miał zostać uwolniony od epilepsji. Szewc Piotr w trakcie modlitwy w tym miejscu odzyskał wzrok. Podczas przeprawy przez Niemen kilka osób zostało uratowanych od zatonięcia, gdy na wezbranej rzece zwrócili się o ratunek do św. Kazimierza. Modlitwy o wstawiennictwo wyjątkowo chętnie kierowali do królewicza także wodzowie. Wśród nich Jan Karol Chodkiewicz. Jak twierdził, przed zwycięską bitwą pod Kircholmem, gdzie pokonał przeważające siły szwedzkie, modlił się właśnie do Jagiellończyka. Groby królów Polski. Gdzie spoczywają polscy władcy? Kiedy myślimy o grobach polskich królów, pierwsze skojarzenie to zapewne okazałe sarkofagi w katedrze na Wawelu. Królewskie pochówki znajdują się jednak również w innych polskich miastach... Święty Kazimierz do dziś pozostaje patronem Polski, Litwy i Radomia. Lecz nie tylko. Patronuje też sycylijskiemu Palermo i Kawalerom Maltańskim. Wszędzie tam uchodzi za orędownika służby publicznej, sprawiedliwej władzy i społecznego ładu. I to na jego cześć organizowane są na Litwie i w Polsce Kaziuki – odpustowy kolorowy jarmark, przypadający na 4 marca. Dużo weselszy niż życie św. Kazimierza.
Kazimierz Wielki od młodych lat był obiektem kampanii oszczerstw. Krzyżacy oskarżali go o tchórzostwo
Kazimierz Wielki już od najmłodszych lat musiał toczyć bitwy. Krzyżacy robili wszystko, aby ukazać go jako tchórza i niepohamowanego lubieżnika. Podobnie traktowali potem Władysława Jagiełłę.
W tym artykule: Proces z Krzyżakami Bitwa pod Płowcami Czy Kazimierz uciekł przed Krzyżakami? Kazimierz zdobywa Kościan Kontakty z pogańską Litwą Zarzut gwałtu Krzyżacy dbali o swój wizerunek Wyroki korzystne dla Polski Czy Kazimierz Wielki był analfabetą? Traktat pokojowy z Krzyżakami Król Polski Kazimierz Wielki pozostawił po sobie wśród Polaków opinię silnego monarchy, który „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Ceniono go przede wszystkim za zwiększenie obronności kraju i traktaty pokojowe z dotychczasowymi wrogami Królestwa Polskiego. A także za założenie Akademii Krakowskiej. Pierwsze lata panowania monarchy upłynęły jednak pod znakiem konfliktu zbrojnego z zakonem krzyżackim. W jego oczach król Kazimierz uchodził za kobieciarza, bezbożnika i tchórza. W krytycznym momencie zbiegł z pola bitwy pod Płowcami, a także układał się przeciw Krzyżakom z władcą pogańskiej Litwy Giedyminem. Na ile plotki rozsiewane przez zakon były prawdziwe? Czy znalazły oddźwięk na arenie międzynarodowej? Proces z Krzyżakami Zajęcie Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków w latach 1308–1309 rozpoczęło ich wieloletni spór z księciem Władysławem I Łokietkiem. Ten jednak dopiero w trakcie starań o koronację na króla Polski rozpoczął aktywne działania na rzecz odzyskania utraconego terytorium. W 1319 r. oskarżył Krzyżaków przed trybunałem papieskim o bezprawne zagarnięcie Pomorza. Proces polsko-krzyżacki w Inowrocławiu, w którym sędziami byli arcybiskup gnieźnieński Janisław, biskup poznański Domarat i opat mogileński Mikołaj, ruszył w 1320 r., czyli roku koronacji Łokietka na króla. W procesie zeznawało 25 świadków. Wśród nich znaleźli się m.in. książęta kujawscy Leszek i Przemysł oraz książę płocki Wacław. W lutym 1321 r. wyrok sądu papieskiego w Inowrocławiu nakazał zakonowi zwrócenie Pomorza Gdańskiego Polsce, zapłacenie 30 tysięcy grzywien srebra jako rekompensatę za pobierane dochody i pokrycie kosztów procesu. Mimo nakazu Krzyżacy pozostali jednak nieugięci i oskarżali sędziów o stronniczość. Bitwa pod Płowcami Wkrótce zakon sprzymierzył się z królem Czech Janem Luksemburskim, który rościł sobie pretensje do polskiego tronu. W 1327 r. wybuchła wojna polsko-krzyżacka, w czasie której Krzyżacy poszerzyli swoje terytorium jeszcze o ziemię dobrzyńską. Następnie ruszyli zbrojnie na Kujawy. Próby odzyskania przez Łokietka ziemi dobrzyńskiej nie przyniosły większych rezultatów. Zakon zdobywał coraz więcej polskich grodów, m.in. w Wyszogrodzie, Radziejowie i Nakle nad Notecią. Do decydującego starcia między Zakonem Krzyżackim a wojskami Łokietka doszło na polach wsi Płowce 27 września 1331 r. Gdzie są dwa miecze grunwaldzkie? Archeolodzy od lat szukają słynnych artefaktów z bitwy pod Grunwaldem Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... Bitwa została okupiona wielkimi stratami zarówno po stronie wojsk polskich, jak i krzyżackich. Każda ze stron starała się przedstawić siebie w roli zwycięzców. W lipcu 1332 r. całe Kujawy znalazły się jednak pod kontrolą krzyżacką. Ostatecznie to Królestwo Polskie było w sporze stroną przegraną. Czy Kazimierz uciekł przed Krzyżakami? W czasie walk pod Płowcami syn Łokietka królewicz Kazimierz nagle zniknął z pola bitwy. Według kroniki Jana Długosza król Władysław zdecydował się wycofać następcę tronu na widok oddziałów krzyżackiej straży przedniej komtura Henryka Reussa von Plauena. „Synowi jednak Kazimierzowi każe ustąpić już prawie z szeregu do silniej obwarowanego zamku, powierzając straż nad nim i opiekę rycerzowi Grzegorzowi Nekada z rodu Toporczyków” – dowiadujemy się z pisanych w latach 1455–1480 „Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego”. Po bitwie krzyżaccy propagandyści twierdzili jednak, że królewicz Kazimierz uciekł w popłochu z pola bitwy ze strachu przed potęgą zakonu. Zdaniem części badaczy Krzyżacy chcieli zdyskredytować Łokietka i jego potomka, lecz nie ma co do tego pewności. –W narracji krzyżackiej podkreślano rzeczywiście ucieczkę Kazimierza. W polskiej o tym się nie mówiło, podnosząc tylko odniesienie wielkiej wiktorii, z której nie wyszedłby żywy żaden z wrogów, gdyby część naszych nie uciekła jednak z pola bitwy (co było nieudolną próbą połączenia propagandy z nieubłaganymi faktami, którym nie dało się zaprzeczać) – tłumaczy prof. Tomasz Jurek z Instytutu Historii PAN. Historyk zaznacza, że relacja z bitwy złożona przez wielkiego mistrza krzyżackiego dla prokuratora zakonu w kurii papieskiej w Awinionie daleka była od propagandy. – Jest to relacja rzeczowa (są tam np. krytyczne uwagi o działaniach dowódców krzyżackich). Mistrz pisze wprost, że musi pokazać całą prawdę, bo król przechwala się z koziej wełny (czyli z czegoś, co w ogóle nie istnieje) – dodaje badacz. Wielki mistrz Dietrich von Altenburg donosił w raporcie, że po dokonaniu przez zakon krzyżacki rzezi na polskich rycerzach „syn królewski pierwszy rozpoczął ucieczkę i jednym ciągłym marszem podążył aż do Krakowa, a przybył tam w czasie od piątku do najbliższej niedzieli”. Trudno dziś rozstrzygnąć, czy była to krzyżacka propaganda, czy rzetelna relacja z pola bitwy, ale opowieść o uciekającym z pola bitwy królewiczu zachowała się również w późniejszych relacjach. W pisanej w połowie XIV w. „Kronice oliwskiej” pozostającej pod wpływem narracji krzyżackiej zamieszczono informację, że po śmierci licznych rycerzy Łokietka „utrudzony król uszedł ze swoim wojskiem, a syn jego z nim, i w tej ucieczce zostali zabici liczni tak jeźdźcy, jak też piesi, i osiągnęli panowie zakonni, jakkolwiek z wielkimi stratami swego wojska, zwycięstwo i triumf”. Z kolei kilkadziesiąt lat po bitwie kronikarz zakonny Wigand z Marburga pisał, że w czasie bitwy „Kazimierz, młodszy król, uciekł do Krakowa, opowiadając, że Polacy zostali pokonani”. Kazimierz zdobywa Kościan W sierpniu 1332 r. trwająca od pięciu lat wojna polsko-krzyżacka zakończyła się rocznym rozejmem, który następnie przedłużano przez kilka kolejnych lat. Po zawarciu rozejmu Łokietek wyruszył do Wielkopolski. Tam spacyfikował wojska przedstawicieli Piastów głogowskich, którzy w konflikcie opowiedzieli się po stronie Krzyżaków. Król spalił ponad pięćdziesiąt osad i gródków, a także oblegał gród Kościan, lecz oblężeni odpowiedzieli twardą obroną. „Rocznik małopolski” informował wówczas: „Widząc to, syn królewski, przesławny Kazimierz, uderzył na gród z Węgrami i ze swoimi ludźmi, a wziąwszy go siłą, zabił w nim około 100 ludzi, wśród których było 50 opancerzonych, jedni Ślązacy, inni Czesi, jeszcze inni Niemcy, i wielu mężów szlachetnie urodzonych, z których żadnemu nie pozwolił Kazimierz pozostać przy życiu”. Działania podjęte wówczas przez królewicza pozwoliły mu podreperować podważoną przez zakon reputację, udowodnił bowiem swoje męstwo i waleczność. Kontakty z pogańską Litwą Kiedy po śmierci Łokietka Kazimierz III został królem Polski, rozsiewane przez Krzyżaków pomówienia cały czas dawały mu się we znaki. Zakonowi zależało na pokazaniu polskiego władcy przed papieżem w jak najgorszym świetle. A powodów nie brakowało. Krzyżacy zwracali między innymi uwagę na bliskie relacje łączące Królestwo Polskie z Wielkim Księstwem Litewskim. Uwieńczyło je między innymi małżeństwo królewicza Kazimierza z księżniczką litewską Anną. Chociaż Polacy utrzymywali, że chcą swoją polityką doprowadzić do chrystianizacji Litwy, wielki książę Giedymin niespecjalnie kwapił się do zmiany wyznania. Sama królowa Anna i jej zachowanie miały zresztą budzić na królewskim dworze niemałe kontrowersje. „Nawet w czasie podróży wozem, jechały za nią bębny, harfy i skrzypce i różnego rodzaju instrumenty, grając do taktu” – grzmiał XV-wieczny kronikarz Jan Długosz. Dziejopis uważał, że nadmierna skłonność królowej do zabaw stała w sprzeczności z zasadami, jakimi powinna kierować się chrześcijańska władczyni. Zarzut gwałtu Krzyżacy wykorzystywali też słabość króla Kazimierza do pięknych kobiet, aby zdyskredytować go na arenie międzynarodowej. 17 kwietnia 1330 r. węgierski możny Felicjan Zach wtargnął na dwór królewski i dokonał nieudanego zamachu na życie króla Węgier Karola Roberta. Ostatecznie ranił go jedynie w rękę, a jego żonę Elżbietę Łokietkównę pozbawił czterech palców. Został bowiem złapany przez królewskich rycerzy i zabity na miejscu, a w odwecie jego ród niemal w całości wymordowano. Chociaż zamach miał najprawdopodobniej związek z osobistą zemstą Zacha za odsunięcie go od królewskiego dworu, kilkanaście lat później zaczęto łączyć próbę zabicia węgierskiej rodziny królewskiej z osobą polskiego króla Kazimierza. Otóż jeszcze jako następca tronu przyszły monarcha miał podczas pobytu na węgierskim dworze zgwałcić córkę Zacha Klarę, czego efektem miał być właśnie wspomniany zamach na rodzinę królewską. Historyk Jan Dąbrowski uważa, że powiązanie Kazimierza III ze sprawą było efektem rozsiewanych przez zakon krzyżacki plotek. Do jego tezy przychylił się m.in. biograf króla Kazimierza III Jerzy Wyrozumski. Faktem jest natomiast, że władca pozostawił po sobie co najmniej trzech nieślubnych synów. Zawarte przez niego w 1356 r. małżeństwo z czeską mieszczką Krystyną Rokiczaną było jednocześnie bigamią i mezaliansem. Złośliwe plotki na temat Kazimierza III Wielkiego krążyły zresztą po Europie przez cały okres jego panowania. Ich ślady możemy odnaleźć w rozmaitych zagranicznych przekazach kronikarskich. Krzyżacy dbali o swój wizerunek Krzyżacy dbali zarazem o to, aby utrzymać przed papieżem swój nienaganny wizerunek obrońców wiary i krzewicieli chrześcijaństwa. 1 września 1335 r. dominikanie z klasztorów znajdujących się pod władzą zakonu, powołując się – zapewne za ich plecami – także na dominikanów z całego Królestwa Polskiego, napisali pismo do papieża Benedykta XII. Ukazywali w nim Krzyżaków jako „prawdziwych mocarzy wiary”. Czyli ludzi, którzy „miłują i czynią pokój, troszczą się o miłosierną gościnność, dają szczodre jałmużny i zabiegają najpobożniej o to wszystko, co należy do kultu bożego i chwały pańskiego domu, pomnażają i zakładają z dnia na dzień nowe kościoły, a osoby duchowne i zakonne otaczają szczodrobliwymi dobrodziejstwami”. „Pragnąc palmy męczeństwa, rzetelnie bronili oni siłą swego oręża ziem chrześcijan, a w szczególności Polski, przed najazdami niewiernych. A gdyby nie gorliwość rozlicznych starań wspomnianych braci, dawno by Królestwo całej Polski w sposób żałosny zginęło” – chwalili Krzyżaków zakonnicy z Elbląga, Gdańska, Chełmna, Torunia i Brześcia Kujawskiego. Laurka dla zakonu miała zapewne związek z planowanym kolejnym rozstrzygnięciem w sprawie polsko-krzyżackiego konfliktu. Wyroki korzystne dla Polski W listopadzie 1335 r. sąd arbitrażowy w Wyszehradzie uznał, że Kujawy i ziemia dobrzyńska mają zostać zwrócone Polsce. Pomorze Gdańskie pozostać miało w rękach Krzyżaków w charakterze „wieczystej jałmużny”, którą król Kazimierz przekazał dla zbawienia dusz swoich przodków. Obydwie strony miały sobie darować doznane krzywdy i odpuścić winy. Jednak nie były zadowolone z wyroku i w niedługim czasie zaczęły dążyć do jego zmiany. Na początku 1338 r. Kazimierz wystąpił z pismem do Stolicy Apostolskiej, aby wdrożyła sprawę sądową przeciw zakonowi. Po zbadaniu tej kwestii przez dwóch kardynałów biskup włoskiego Porto Jan stwierdził przed konsystorzem papieskim, że tak chwaleni niegdyś Krzyżacy są winni zaboru ziem polskich, zabójstwa wielu chrześcijan, a nawet spalenia stu kościołów. Na odpowiedź papieża Benedykta XII nie trzeba było długo czekać. W bulli z 4 maja 1338 r. stwierdzał z bólem, że „osoby duchowne, a co więcej, związane regułą zakonną, które winny stać murem w obronie domu pańskiego, nie lękają się dopuszczać w stosunku do kościołów i osób duchownych – dla których stanowić powinny puklerz obronny – podpaleń, rabunków, grabieży, a – co jeszcze bardziej niegodziwe – także zabójstw”. Czy Kazimierz Wielki był analfabetą? W lutym 1339 r. w Warszawie ruszył kolejny proces, w którym sędziami byli dwaj Francuzi, lecz został on zbojkotowany przez zakon. Przesłuchano aż 126 osób, wśród których znajdowali się książęta, możnowładcy, duchowieństwo, rycerze i mieszczanie. 15 września 1339 r. sąd wydał wyrok, który nakazywał Krzyżakom zwrócenie Polsce Pomorza Gdańskiego, Kujaw oraz ziem dobrzyńskiej i michałowskiej. A także zapłacenie odszkodowania w wysokości 194,5 tys. grzywien i pokrycie kosztów procesu w wysokości 1,6 tys. grzywien. Te warunki też okazały się dla zakonu nie do spełnienia. Papież nie zatwierdził zresztą orzeczenia z powodu uchybień formalnych. Kolejny raz nie udało się więc zakończyć polsko-krzyżackiego konfliktu. Sam proces postawił pod znakiem zapytania wykształcenie polskiego króla. W dokumentach procesowych Kazimierz Wielki został bowiem określony jako illiterati, czyli osoba, która nie umiała czytać ani pisać. Traktat pokojowy z Krzyżakami Napięte stosunki polsko-krzyżackie załagodził dopiero traktat pokojowy zawarty 8 lipca 1343 r. w Kaliszu. Na jego mocy Kazimierz odzyskał od zakonu Kujawy i ziemię dobrzyńską w zamian za zrzeczenie się praw do ziemi chełmińskiej, michałowskiej i Pomorza Gdańskiego. Kazimierz zobowiązywał się też do zaprzestania używania tytułu „pana i dziedzica Pomorza” oraz amnestii i zwolnienia jeńców. Obiecywał zarazem, że nie będzie już więcej wspomagał pogan, co tak bardzo drażniło zakon. Krzyżacy mieli z kolei udzielić amnestii polskim stronnikom, którzy zamieszkiwali ich ziemie, a także podobnie jak Polacy uwolnić jeńców. Polscy piraci siali postrach na morzach. Korsarze znad Wisły łupili statki i służyli królom Polski Niektórzy wrócili w rodzinne strony i zrobili kariery w wojsku, po innych ślad zaginął. Polscy piraci byli niegdyś postrachem mórz. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polscy-piraci-siali-postrach-na-morzach-korsarze-znad-wisly-lupili-statki-i-sluzyli-krolom-polski-fot-public-domain-913df5f.jpg" width="938" height="686" alt="Polscy piraci siali postrach na morzach. Korsarze znad Wisły łupili statki i służyli królom Polski (fot. public domain)" title="Polscy piraci siali postrach na morzach. Korsarze znad Wisły łupili statki i służyli królom Polski (fot. public domain)" /> 23 lipca 1343 r. w Wierzblinie na Kujawach król Kazimierz III i wielki mistrz krzyżacki Ludolf König von Wattzau ostatecznie zatwierdzili warunki pokoju. Chociaż nie wszystkie ustalenia zostały dotrzymane (m.in. Kazimierz nadal tytułował się panem i dziedzicem Pomorza), pokój ten okazał się wyjątkowo trwały. Kolejna wojna polsko-krzyżacka wybuchła dopiero w 1409 r. za panowania Władysława II Jagiełły. Ten władca, podobnie jak niegdyś król Kazimierz odczuł na własnej skórze siłę krzyżackich plotek i pomówień. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Koniec wielkiego mistrza. Polski wojownik powalił legendarnego Krzyżaka
Ulryka von Jungingena powalił pod Grunwaldem nie anonimowy pieszy wojownik z włócznią, ale polski rycerz Mszczuj. Tak można wywnioskować z kroniki Jana Długosza i legendy otaczającej kościół w Kijach.
W tym artykule: Trop prowadził do Smoleńska Niedomówienia Długosza Mszczuj idealnym kandydatem na podejrzanego? Udokumentowana przewaga Polski Poszlaka, która może świadczyć, że to Mszczuj Jak 15 lipca 1410 r. zginął w bitwie pod Grunwaldem krzyżacki wielki mistrz Ulryk von Jungingen? Wielu Polaków z pewnością odpowiedziałoby tak, jak „uczy” ich słynny obraz Jana Matejki (1878) oraz popularny film Aleksandra Forda (1960). To znaczy, że wódz Krzyżaków został zakłuty przez „naszych” piechurów. No, może niekoniecznie włócznią św. Maurycego – którą mistrz Matejko czysto symbolicznie umieścił w rękach wojownika atakującego von Jungingena – ale jakąś inną bronią. Ale nie tak było naprawdę. „To jest wizja wielkiego malarza i znakomitego reżysera. Natomiast rzeczywistość wyglądała inaczej. Bitwa pod Grunwaldem to przede wszystkim walka konnych” – mówi mediewista prof. Henryk Samsonowicz. Jego zdaniem prezentowanie w dziełach pieszych wojowników wiązało się z chęcią uwzględnienia na polu bitwy Litwinów, pokazywanych jednak w sposób uproszczony – jako takich, którzy nie dosiadają koni, nie są typowymi rycerzami. W rzeczywistości były to jednak wojska, które całkowicie przypominały zachodnie rycerstwo i tak też walczyły. Trop prowadził do Smoleńska Zatem nie pieszy wojownik zadał śmiertelny cios wielkiemu mistrzowi, lecz jakiś konny rycerz. O kogo dokładnie może chodzić? „Podejrzanego” wskazał nieoczekiwanie w roku 2011 ambasador Rosji przy NATO Dmitrij Rogozin. W książce „Baron Żołtok”, opisującej korzenie swej rodziny, polityk stwierdza, że to jego praszczur Stefan Mitkiewicz z pułków smoleńskich zabił von Jungingena! Ponieważ Rogozin nie przedstawił na to cienia dowodu, nikt z naukowców nie potraktował jego fantazji poważnie. „Równie dobrze ja mógłbym siebie wskazać jako potomka zabójcy wielkiego mistrza” – mówi nam prof. Sławomir Jóźwiak z Instytutu Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu, badacz dziejów państwa zakonnego. Skoro zwodzi nas malarstwo, film i beletrystyka, to trzeba wrócić do tego, od czego w zasadzie powinniśmy zacząć. Czyli do źródła. W przypadku bitwy pod Grunwaldem są nim zapiski kronikarskie Jana Długosza, powstałe kilkadziesiąt lat po bitwie, gdy pamięć i tradycja o batalii były jeszcze w miarę świeże. To pierwsze takie odkrycie w Polsce. Pod Jarosławiem odnaleziono grób scytyjskiego wojownika W Sobiecinie pod Jarosławiem w województwie podkarpackim archeolodzy odnaleźli grób scytyjskiego wojownika. Pochodzi sprzed 2500 lat. Jego odkrywcy podkreślają, że to wyjątkowe znalezisko n... Niedomówienia Długosza „Kiedy Mszczuj ze Skrzynna doniósł królowi, że wielki mistrz pruski poległ i na dowód jego śmierci pokazał złoty pektorał ze świętymi relikwiami, który sługa wspomnianego Mszczuja imieniem Jurga zdarł z zabitego, król Władysław westchnął głęboko i zapłakawszy dziwił się tak całkowitej odmianie losu lub raczej zmianie pychy ludzkiej. »Moi rycerze! – powiada. – Oto jak szpetną rzeczą jest pycha wobec Boga. Ten bowiem, który wczoraj przeznaczał pod swe panowanie wiele krain i królestw, który był przekonany, że nie znajdzie nikogo, kto by dorównał jego potędze, leży tu pozbawiony wszelkiej pomocy ze strony swoich, w najbardziej żałosny sposób zamordowany«” – przekazał dziejopis. Następnie dodał, że 16 lipca Władysław Jagiełło „natychmiast o świcie rozkazał odszukać wśród trupów zwłoki mistrza pruskiego Ulryka” z myślą, „by je pogrzebano z należytą czcią”. Dzięki rycerzowi, który dobrze znał von Jungingena, „zdobył zwłoki mistrza pruskiego Ulryka mające dwie rany: jedną na czole i drugą na piersi”. Potem król nakazał zwłoki (wraz z innymi, należącymi do możnych Zakonu) „owinąć w czyste chusty i na wozie okrytym purpurą odesłał je do Malborka, by je pochowano”. Kronika Długosza nie mówi wprost, kto zabił wielkiego mistrza, podobnie żaden list czy epitafium z epoki. To bardzo dziwne. – Wszyscy zainteresowani tematem wiedzą, że po bitwie na Kosowym Polu (1389) Miloš Obilić zabił sułtana Murada. Natomiast w Polsce o tym, kto zabił wielkiego mistrza w największym zwycięstwie nad Krzyżakami, nie wiemy nic. Ówcześni milczeli na ten temat, co jest zastanawiające. Czy z przyczyn dyplomatycznych nie chcieli chwalić się w Europie zwycięstwem nad zakonem rycerskim? Niewykluczone – mówi historyk Dariusz Piwowarczyk. Z cytowanego powyżej fragmentu dzieła Długosza można jednak wyciągnąć ciekawe podejrzenia. Dariusz Piwowarczyk zwraca uwagę na Mszczuja ze Skrzynna (Mściwoja ze Skrzyńska) – człowieka, który doniósł o śmierci von Jungingena królowi i chwalił się zdobycznym pektorałem. Nader często przy „oczyszczaniu” pola bitwy z wartościowych przedmiotów, łup z pokonanych przypadał właśnie tym rycerzom, którzy własnoręcznie ich pokonali (oczywiście sami rycerze nie plamili się obdzieraniem zwłok, wysyłali do tego swoje sługi). – Nie ma całkowitej pewności, że wielki mistrz poległ właśnie z ręki Mszczuja. Za taką opcją przemawia to, że zwłoki Ulryka odnalazł jego sługa, szukający rycerzy pokonanych przez swojego pana, oraz losy rynsztunku Ulryka, zwyczajowo przypadającego zwycięzcy. Gdyby kto inny zagarnął łup Mszczuja i chwalił się jego posiadaniem, na pewno zostałby wezwany przez niego na rycerski sąd honorowy – argumentuje Piwowarczyk w „Poczcie rycerzy polskich XIV i XV wieku”, choć jednocześnie zastrzega, że były też inne sposoby dzielenia bitewnych zdobyczy, np. gromadzenie ich i podział. Mszczuj idealnym kandydatem na podejrzanego? Niemniej Mszczuj herbu Łabędź wydaje się o wiele poważniejszym „podejrzanym” niż niezidentyfikowany pieszy czy przodek rosyjskiego ambasadora beletrysty. Tym bardziej że wspomniany przez Długosza rycerz cieszył się wielką renomą na dworze i wsławił się w walce. Na przykład w 1412 r. znalazł się w składzie 14-osobowej ekipy polskich wojowników biorących udział w „drużynowym” turnieju rycerskim w Budzie. Rycerz był właścicielem zamku barwałdzkiego niedaleko Wadowic (dziś już nieistniejącego) oraz rządził w Inowłodzu, który otrzymał w dzierżawę od Władysława Jagiełły. A więc Mszczuj? – Nic nie stoi na przeszkodzie, by przyjąć taką hipotezę. Ma pewne ślady prawdopodobieństwa – mówi prof. Henryk Samsonowicz. Jednak prof. Sławomir Jóźwiak zastrzega, że wszystko, co się tworzy na temat śmierci wielkiego mistrza, to jedynie luźne dywagacje na podstawie Długosza. Dla naukowców potrzebujących jednoznacznych dowodów to za mało. – Prof. Andrzej Nadolski jako pierwszy zasugerował, że to Mszczuj mógł zabić wielkiego mistrza. Jednak to tylko hipoteza, ponieważ nikt nie jest w stanie jej udowodnić. Być może nie był to Mszczuj, ale nikt nigdy nie zaproponował lepszego kandydata – dodaje Dariusz Piwowarczyk. Mszczuj pozostaje więc wciąż w cieniu. Także podczas corocznej rekonstrukcji bitwy grunwaldzkiej trudno mu z niego wyjść, bo Polacy przywiązani są do Matejkowskiej i Sienkiewiczowskiej (czy Fordowskiej) wersji wydarzeń, która go pomija. Reżyser rekonstrukcji bitwy Krzysztof Górecki wyjaśnia, że chciałby nadać rekonstrukcji jeszcze większy walor edukacyjny (np. już kiedyś próbował wytłumaczyć podczas niej symbolikę obrazu Matejki). Jednak by dokładnie omówić takie zawiłe kwestie jak hipotezy dotyczące śmierci wielkiego mistrza, potrzebna byłaby animacja, którą organizatorzy pokazywaliby na ekranach w odpowiednim momencie walki. To z kolei byłoby możliwe dopiero przy wsparciu finansowym jakiegoś sponsora. Niemniej w trakcie inscenizacji, zanim wielki mistrz ginie, walczy na kopie z rycerzem, który na kropierzu ma naszyty herb Łabędź (a więc taki, jakim pieczętował się Mszczuj). Ranny Jungingen spada z konia i decydujący cios otrzymuje, już walcząc pieszo. Z ręki Mszczuja bądź nie, wielki mistrz krzyżacki legł na polu bitwy – według relacji Długosza – z raną na czole i piersi. Na tej podstawie można wnioskować, jak wyglądała jego ostatnia walka. Udokumentowana przewaga Polski „Zachowane relacje o bitwie przekonują, że już w pierwszym starciu polskie chorągwie uzyskały przewagę nad krzyżackim odwodem. Rezerwy wielkiego mistrza, tak jak zastępujące im drogę polskie chorągwie, nie były zupełnie świeże i wypoczęte, gdyż wzięły udział we wcześniejszych fazach bitwy. Najlepsi i najbardziej doświadczeni polscy rycerze, ustawieni na czele szyku jako przedchorągiewni, pokonali większość swoich odpowiedników we wrogiej armii. Dostojnicy i znaczniejsi bracia zakonni, ugodzeni kopiami, runęli z koni, byli tratowani i dobijani. Wśród nich był zapewne i Ulryk. Celny cios kopią w pierś wyrzucił go z siodła, a ostry grot dodatkowo przebił zbroję i poważnie go zranił” – taką wizję przedstawił w książce Dariusz Piwowarczyk. Jego zdaniem los wielkiego mistrza, nawet jeśli Ulryk miał siłę jeszcze walczyć, wydawał się przesądzony. Albo dobiłby go (uderzeniem w głowę) ten sam rycerz, który go powalił, albo „cios łaski” zadałby mu inny rycerz lub pocztowy takowego. Pewności do dziś nie ma. Być może w upamiętnieniu, kto powalił wielkiego mistrza, przeszkodził fakt, że marzący o odwecie na Krzyżakach Polacy i Litwini nie znali pod Grunwaldem litości? Może doszło do jakichś wstydliwych epizodów – egzekucji lub samosądów? Nie da się tego wykluczyć, ale to czyste spekulacje. Poszlaka, która może świadczyć, że to Mszczuj A skoro o spekulacjach mowa, to jest jeszcze jedna poszlaka sugerująca, że zabójcą wielkiego mistrza mógł być Mszczuj. Mianowicie Jan Długosz w „Banderia Prutenorum” wspomniał, pisząc o wielkim mistrzu, że „jego szatę zwierzchnią, w której został zabity posiada kościół parafialny w Kijach jako ornat”. Świątynia ta – według miejscowej tradycji – została ufundowana przez ród Łabędziów i chrzczony był w niej właśnie Mszczuj. – Niewykluczone, że król ofiarował ornat świątyni związanej z rodem rycerza, który oddał zasługi w pokonaniu wielkiego mistrza. W końcu i wówczas, tak jak dzisiaj, wiązano nagrody z zasługami – mówi Dariusz Piwowarczyk. Ale jednocześnie zastrzega: – Wojsko polskie zajęło całe mnóstwo miast i zamków w państwie krzyżackim. Łupy zwieziono do kraju. W całości należały do króla, który dopiero później dzielił je według własnego uznania. Rzecz ciekawa, że o rozdzielaniu nagród po bitwie pod Grunwaldem nie wiemy właściwie nic, podobnie jak o zabójcy wielkiego mistrza. Sprawę ornatu mogłoby nieco wyjaśnić przebadanie go przez naukowców. Nie jest to jednak możliwe. – Niestety, ornatu nie ma już w kościele w Kijach – wyjaśnia miejscowy przewodnik Jacek Dopieralski. – Przepadł podczas zawieruch dziejowych. – Prawdopodobnie zginął podczas II wojny północnej, kiedy kościół w Kijach został ograbiony przez wojska szwedzkie, które działały w pobliżu, pod Kliszowem – dodaje przewodnik Michał Jurecki, autor książki „Ponidzie. W świętokrzyskim stepie”. Ornatu więc nie ma, Mszczuj jest dzisiaj postacią zapomnianą, a zagadka śmierci krzyżackiego wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena zapewne nigdy nie zostanie rozwiązana w sposób, który rozwiałby wszelkie wątpliwości. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Zaskakujący sposób Polaków na przejęcie Malborka. Użycie broni nie było konieczne
Podczas wojny trzynastoletniej Polacy zajęli krzyżacką stolicę dzięki łapówkom. Gdyby nie zachłanność pewnego Czecha, do Malborka jeździlibyśmy jak w podróż zagraniczną.
W tym artykule: Decyzja Krzyżaków, której nie dało się cofnąć Umowa Polski i Czech Zatopiony skarb Oldrzicha Czerwonki A zatem łapówka, by przejąć Malbork? Rozegrana we wrześniu 1454 r. bitwa pod Chojnicami – w czasie wojny trzynastoletniej – obnażyła wszystkie niedoskonałości polskiego sposobu prowadzenia wojny siłami pospolitego ruszenia szlacheckiego. Potomkowie zwycięzców spod Grunwaldu okazali się zadziwiająco nieporadni w walce z krzyżackimi zaciężnymi i ponieśli sromotną klęskę. Tyle że Krzyżakom, choć bitwę wygrali, zabrakło pieniędzy na opłacenie wojska. Zaistniało niebezpieczeństwo, że pozbawieni żołdu wojacy zwrócą się przeciwko swym mocodawcom. Wtedy przestraszony wielki mistrz wystawił brzemienny w skutki dokument. Nadał zaciężnym prawo dysponowania zamkami i miastami, które powierzono ich obronie. Mogli je sprzedać, zastawić lub też oddać, komu chcieli. Decyzja Krzyżaków, której nie dało się cofnąć Krzyżacy szybko tego pożałowali. Zaciężni zwrócili się do Kazimierza Jagiellończyka z propozycją, że w zamian za spłatę żołdu wydadzą mu twierdze, o których do tej pory polscy monarchowie mogli jedynie pomarzyć. Chociaż z początku groźba sprzedaży zamków była tylko jednym z elementów nacisku na wielkiego mistrza, by ten zaspokoił pretensje żołnierzy, to jednak z czasem ów finansowy wariant zaczęto traktować całkiem poważnie. Rokowania z Polakami krzyżaccy zaciężni podjęli już latem 1455 r., ale ponieważ ich żądania były zbyt wygórowane, rozmowy zerwano. Później przyszła zima i okazało się, że zakon nadal nie jest w stanie spłacić swoich zobowiązań. Nastroje wśród zaciężnych stawały się coraz gorsze, wyraźnie zaczął się rozłam w ich szeregach. Ci z Niemiec chcieli dać zakonowi czas na zgromadzenie pieniędzy na wypłatę żołdu, ale Czesi byli coraz bardziej nieprzejednani i zdesperowani. Odbiło się to na sytuacji wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena. Niczym zakładnik siedział na zamku w Malborku, a przestrzeń jego wolności skurczyła się praktycznie do sypialni, bo dookoła panoszyli się czescy żołdacy. Pewnego razu wdarli się zresztą nawet i tam i szukali pieniędzy w łóżku. Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu Zamek w Malborku to jedna z najwspanialszych twierdz średniowiecznej Europy. Rezydencja wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego onieśmiela swoją wielkością i nic dziwnego. Mówimy tu przecież... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/b34511ff06693ddb08cecafe3bc8671900818dec-d94d62a.jpg" width="938" height="626" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Umowa Polski i Czech Czesi jawnie zaczęli dogadywać się z Polakami. Gdy przyszła wiosna 1456 r., byli na dobrej drodze do porozumienia z wysłannikami króla polskiego. W miarę zbliżania się lata rosła pewność, że umowa zaciężnych z Polską zostanie zawarta. Przywódca Czechów Oldrzich Czerwonka z Ledecza stanowczo oświadczył Krzyżakom, że jeśli natychmiast nie przywiozą pieniędzy, to w ogóle nie będzie z nimi pertraktować, chociażby nawet „anioł z nieba przybył” („Akta Stanów Pruskich”). Porozumienie zawarto ostatecznie 16 sierpnia 1456 r. w Toruniu. Na tej podstawie zaciężni mieli otrzymać 436 tys. guldenów węgierskich, z czego jedną czwartą – w towarze. Resztę należności Polacy mieli zapłacić w ratach, pierwszą w wysokości 25 tys. guldenów do 7 września. Całą sumę zobowiązali się przekazać do 1 stycznia 1457 r. Zatopiony skarb Oldrzicha Czerwonki Porozumienie zawarte zostało w dużej mierze dzięki wspomnianemu przywódcy zaciężnych czeskich Oldrzichowi Czerwonce. W pewnym momencie przyczynił się nawet do odrzucenia korzystniejszej oferty krzyżackiej – jego postawa wywołała spory w trakcie rokowań. Mówiono, że niejednokrotnie torpedował osiągnięcie porozumienia z Krzyżakami i że – z nieznanych powodów – dążył do zawarcia układu z Polską. Podejrzewano, że z przedstawicielami króla łączyły go jakieś tajne układy. Niedawno w archiwach odkryto dokumenty potwierdzające te spekulacje. Anonimowy autor opowiada w kronice „Geschichte von wegen eines Bundes” o złocie, dwóch łodziach i wypadku na środku Nogatu. Złoto to 25 tys. guldenów węgierskich. Polacy wypłacili je 4 września 1456 r. w Toruniu grupie zaciężnych czeskich z niejakim Hinką z Ledecza na czele. Czesi przybyli z Malborka na dwóch łodziach i na tych samych łodziach wracali do Malborka, ale nie wszyscy dotarli do celu. Niedaleko malborskiego zamku, na środku rzeki, jedno z czółen zderzyło się z przęsłem zniszczonego mostu i poszło na dno. Płynął nim Hinko z Ledecza wraz z sześcioosobową załogą. Wszyscy utonęli, a wraz z nimi 25 tys. guldenów węgierskich. Hinko z Ledecza był kuzynem Czerwonki i w lipcu 1456 r. brał udział w rokowaniach dotyczących sprzedaży Polakom zamków krzyżackich. Tuż po tej dacie zniknął bezpowrotnie z kart historii. Kronikarz napisał, że zaginione pieniądze były pierwszą ratą sumy, za którą zaciężni sprzedali zamki krzyżackie królowi Polski. I choć wysokość zadatku się zgadza, to z innych dokumentów wynika, że Polacy pierwszej raty nie przekazali ani 5 września, kiedy do Gdańska przybyło po pieniądze dwóch czeskich wysłanników, ani też 11 września, kiedy w mieście gościł Pietrzyk, tłumacz Czerwonki. Powstaje pytanie: za co w takim razie Hinko z Ledecza 4 września 1456 r. w Toruniu otrzymał 25 tys. guldenów, jeśli nie był to zadatek? W Archiwum Państwowym w Gdańsku zachował się list z 4 września (nie wiadomo którego roku). Nadawcą jest Oldrzich Czerwonka, a jego adresatami „dobrzy przyjaciele, łaskawi Panowie burmistrz i rajcy miasta Gdańska”. Czerwonka pytał, czy znalazłby się w Gdańsku ktoś, kto potrafi wyszukiwać zatopione w wodzie rzeczy, bo „łódź płynąca do Malborka pod mostem się wywróciła i jej ładunek zatonął”. Jeśliby ktoś taki się znalazł, to prosił o przysłanie go do Malborka, gdzie za dobrą zapłatę wydobyłby ładunek z wody. Obiecywał, że odwdzięczy się Gdańskowi za pomoc. A zatem łapówka, by przejąć Malbork? Z korespondencji jasno wynika, że pod Malborkiem zatonęła łódź z ładunkiem, który był na tyle cenny, że opłacało się sprowadzać ówczesnego specjalistę nurka aż z Gdańska. Nieznany jest rok napisania listu, ale – pamiętając o informacji z kroniki – można założyć, że był to rok 1456, natomiast list dotyczył powracającego z Torunia czółna z Hinką z Ledecza na pokładzie. Dlaczego właśnie Czerwonka tak gorliwie zabiegał o wydobycie zatopionego w Nogacie ładunku? Być może dlatego, że pieniądze nie należały do wszystkich czeskich zaciężnych, lecz były wyłącznie jego własnością. W trakcie rokowań zaciężnych z Polakami pojawiła się propozycja osobnych wynagrodzeń dla ich dowódców – Bernarda Szumborskiego i Oldrzicha Czerwonki. Pierwszy z nich miał otrzymać 19 tys., drugi zaś 7,5 tys. guldenów węgierskich. Podczas dalszych ustaleń ta propozycja oficjalnie już się nie pojawiła, nie oznacza to jednak, że pomysł upadł. Bernard Szumborski był lojalny wobec zakonu, więc pieniędzy od króla Polski czy też od Związku Pruskiego na pewno nie wziął, ale Czerwonka mógł to z całą pewnością zrobić. I od króla polskiego, i od Stanów Pruskich otrzymywał jakieś wynagrodzenie. Na przykład w czerwcu 1457 r. Stany Pruskie przekazały mu najpierw 400, a później 1600 florenów. Są również dowody, że Oldrzich Czerwonka dostawał jakieś pieniądze od króla Polski, chociaż transakcji tych nie rejestrowano. Czy zatopione 25 tys. guldenów węgierskich było łapówką za pomyślne dla Polski załatwienie spraw w Malborku? Tłumaczyłoby to osobiste zaangażowanie Oldrzicha w rokowania z zakonem krzyżackim i królem Polski. Czech konsekwentnie odrzucał propozycje zakonu dotyczące spłaty części żołdu. Z drugiej strony choć Krzyżacy wielokrotnie składali zaciężnym różne oferty wypłaty żołdu – to w końcu albo przekładali termin, albo nie wywiązywali się z obietnic. W lipcu 1456 r. twierdzili na przykład, że mistrz krajowy inflancki i komtur elbląski są w trakcie pozyskiwania pieniędzy i że już niebawem na zamku w Przezmarku komtur von Plauen wypłaci im zadatek. Kiedy jednak przedstawiciele zaciężnych tam przybyli, zamiast gotówki otrzymali kolejną propozycję negocjacji. Nic dziwnego, że w pewnym momencie Czerwonka oświadczył Krzyżakom, że jeśli nie dowiozą pieniędzy, a układ z Polską uda się zawrzeć, to zaciężni będą się go trzymać, choćby „zakon dawał potem górę pieniędzy”. A co ze skarbem? Dwa lata po zatonięciu w Nogacie czółna z cennym ładunkiem jacyś chłopi z Żuław odnaleźli zwłoki Hinki z Ledecza, wraz z nimi zaś – złote guldeny. Trafiły one ostatecznie do rąk Oldrzicha Czerwonki i innego dowódcy wojsk zaciężnych – Andrzeja Gewalta. Zamek w Malborku należał już wtedy do króla Polski, natomiast Czerwonka, jako starosta malborski i wierny poddany króla Polski, walczył przeciwko Krzyżakom.
Spisek z Warneńczykiem. Czy Krzyżacy wyhodowali sobowtóra polskiego króla?
Poddani Władysława Warneńczyka długo nie mogli uwierzyć w informację o śmierci króla w bitwie. Pojawiło się wielu pseudo-Władysławów. Możliwe, że tę atmosferę niepewności chciał wykorzystać Zakon Krzyżacki.
W tym artykule: Władysław Warneńczyk – w pogoni za duchem Jagiellona Dziwne nowiny z Portugalii i Hiszpanii Problem sześciu palców W ostatnich latach głośno było o Władysławie Warneńczyku z powodu hipotezy portugalskiego badacza Manuela Rosy, jakoby polski król przeżył klęskę pod Warną w 1444 roku. W ramach pokuty miał przemierzać świat pod zmienionym imieniem, a ostatecznie osiadł na Maderze jako Henrique Alemao. Jego syn zaś – to sedno sprawy, dzięki czemu stała się tak głośna – przeszedł do historii jako Krzysztof Kolumb, odkrywca Ameryki. Wielu historyków skrytykowało tę hipotezę jako pozbawioną podstaw. Faktem jednak jest, że po bitwie pod Warną poddani długo nie potrafili uwierzyć w śmierć władcy. Pytanie, czy za podgrzewającymi emocje nad Wisłą pogłoskami nie stali też wrogowie państwa polsko-litewskiego? Władysław Warneńczyk – w pogoni za duchem Jagiellona Kronikarz Jan Długosz wspominał: „Kiedy w Węgrzech i Polsce w miesiącu grudniu gruchnęła wieść o zgonie króla Władysława, długo jej nie dowierzano i w sercach wątpliwe utrzymywały się nadzieje [...] Wielu poważnych ludzi upewniało w listach, że się udał to do Konstantynopola, to do Wenecji, do Wołoch, Siedmiogrodu, na koniec do Albanii i Rascji; a im pożądańsze były te wieści, tym łatwiej zyskiwały wiarę. Ilekroć przyszła do Krakowa wiadomość o królu Władysławie, że żyje, miasto całe napełniało się radością, bito we dzwony i oświecano wszystkie domy mieszkańców. Gdy znano dzielność i niezłomną króla odwagę, nikt nie chciał przypuścić, aby miał zginąć w boju”. W 1445 roku polskie możnowładztwo wysłało na Bałkany delegację, szukającą śladów Jagiellona. Sojusznicy z Burgundii, których flota operowała w pobliżu, donosili, że król żyje i jest na Węgrzech. Lecz była to tylko jedna z wielu plotek. Każda z nich powodowała jednak zamęt w państwie polsko-litewskim i opóźniała koronację następcy Władysława – jego młodszego brata Kazimierza Jagiellończyka. Sprawa nie kończyła się na plotkach. Pojawił się także szereg pseudo-Władysławów. W 1448 roku trafił się taki szaleniec w czeskich Stadicach. Z kolei w 1452 roku na Śląsku niejaki Jan z Wilczyny utrzymywał, że jest ocalonym monarchą. Po zdemaskowaniu trafił za kratki. Jeszcze w roku 1459 roku za cudem ocalonego Władysława podawał się były dworzanin króla Mikołaj Rychlik. Mężczyzna prawdopodobnie cierpiał na zaburzenia psychiczne po bitwie warneńskiej. Nie koniec na tym: kolejni kandydaci objawili się w Nadrenii oraz w Krakowie, gdzie jak Władysław Warneńczyk wyglądał pewien mnich. Dziwne nowiny z Portugalii i Hiszpanii Szczególnie interesujący jest przypadek listu, który w 1452 roku otrzymał wielki mistrz krzyżacki Ludwig von Erlichshausen od dominikanina Mikołaja Florisa. „Pragnę Wam objawić cudowną nowinę, że król Władysław przebywa obecnie na wyspach królestwa Portugalii, i że ja sam towarzyszyłem mu w jego samotni”, informował mnich. Po czym do tej sensacji dodaje wielce znaczący fragment: „Jedynym celem tego listu jest zlikwidowanie wzajemnej nienawiści i uporu istniejących między Waszym Zakonem i Polakami i nadzieja, że uda się je przezwyciężyć, zdając się na Ducha Świętego”. Ciekawe, że list trafił właśnie do rycerzy zakonnych w momencie, gdy stosunki polsko-krzyżackie znów się pogarszały, a niebawem wybuchnąć miała wojna trzynastoletnia. „Proszę, aby ten list został wysłany do królowej matki, ponieważ matka i syn są mocno do siebie przywiązani również miłością wynikającą z samej natury. Wyślijcie również ten list do Czechów i Węgrów”, pisał Floris do Krzyżaków. Wyglądało to jak próba osłabienia władzy Kazimierza Jagiellończyka, wzniecenia chaosu w Polsce i wśród jej sojuszników. A skorzystać na tym mógł Zakon. Kod Wita Stwosza. Jakie zagadki kryje Ołtarz Mariacki? Krakowski Ołtarz Mariacki to jeden z największych skarbów sztuki na ziemiach polskich. Okazuje się, że nie tylko to późnogotyckie arcydzieło kryje niejedną tajemnicę. Niewiele wiadomo o s... Kiedy wojna trzynastoletnia dobiegała końca i Krzyżacy bliscy byli klęski, w 1466 roku pojawiło się kolejne doniesienie z zagranicy o Warneńczyku. Tym razem w pustelni koło hiszpańskiego Santiago de Compostela miał go spotkać bogaty pielgrzym z Czech – Lew z Rozmitalu. Kronikarz jego wyprawy zapisał: „Mojemu panu powiedziano, że był to z pewnością król [Polski], który został pokonany w bitwie z poganami, i że on poświęcił się życiu w wiecznej samotności, ponieważ nie dotrzymał wiary”. Następnie zrelacjonował, jak towarzyszący Czechom polski podróżny stwierdził, że jeśli to prawdziwy król, to powinien mieć po sześć palców u każdej stopy. Pielgrzymom udało się ubłagać pustelnika, by odsłonił stopy i faktycznie okazało się, że cierpi na polidaktylię. Kiedy jednak polski podróżny padł do stóp eremity, ten „płacząc, wycofał się do swojej chaty”. Problem sześciu palców Znamienne, że Krzyżacy w XV wieku mieli kilka swoich placówek w Hiszpanii. Byliby więc w stanie przeprowadzić taką mistyfikację. Inna sprawa, że Czesi wyglądali na nieprzekonanych „Mówi się, że jest nim król Polski, […] ale ja nie mogę tego potwierdzić”, stwierdził o pustelniku kronikarz podróży Lwa z Rozmitalu. Nie zgadzał się wiek rzekomego Władysława – pustelnik wyglądał na dużo starszego i wydawało się, że miał pofarbowane włosy. Co do sześciu palców, nie dysponujemy przekazami, by Warneńczyk miał polidaktylię. Raczej dotknięty był nią kto inny – książę śląski Henryk Pobożny, pokonany i zabity przez Tatarów pod Legnicą w 1241 roku. W bitwie, w której sojusznikami polskiego rycerstwa byli Krzyżacy! Nie ma bezpośrednich dowodów, że Zakon „wyhodował” sobowtóra Władysława Warneńczyka, przy pomocy którego chciał zaprowadzić chaos w państwie polsko-litewskim. Wiadomo jednak, że Krzyżacy nie cofali się przed szerzeniem czarnej propagandy i fake newsów dla własnych celów. Skoro robili z Władysława Jagiełły kryptopoganina, dlaczego mieliby się cofnąć przed szerzeniem nieprawdziwych informacji o jego synu? Cel uświęcał środki. Źródła: Jan Długosz, „Dziejów polskich ksiąg dwanaście”, t. 5, Kraków 1870, Krystyna Łukasiewicz, „Władysław Warneńczyk. Krzyżacy i Kawaler Świętej Katarzyny”, Alegoria, Warszawa 2010 Manuel Rosa, „Kolumb. Historia nieznana”, Rebis, Poznań 2012 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Krucjata? Nie, dziękuję! Piastowie niechętnie ruszali na „świętą wojnę"
Książęta piastowscy niechętnie wyruszali na wyprawy krzyżowe do Palestyny, a krucjaty przeciw miejscowym poganom prowadzili nieudolnie. W końcu sprowadzili do brudnej roboty Krzyżaków.
W tym artykule: Krucjaty przeciwko Prusom Polscy krzyżowcy Danina zamiast nawrócenia Saladyniści z bagien Na ratunek przychodzą Krzyżacy Ostatni polski krzyżowiec Tereny, przez które przedzierały się oddziały księcia princepsa Bolesława Kędzierzawego i jego brata Henryka, były niczym z upiornej baśni. Mroczny bór wyrastał wprost z bagien rozciągających się na wielkich przestrzeniach. Tylko miejscowi wieśniacy znali trasy, po których można było bezpiecznie przejść. Dwóch takich ludzi, schwytanych przez Polaków, prowadziło ich wśród kniei. Setki zakutych w kolczugi rycerzy posuwały się gęsiego za przewodnikami, wiodąc konie za uzdy. Maszerowali na położone za borami ziemie pogańskich Prusów w ramach ogłoszonej przez papieża krucjaty. Krucjaty przeciwko Prusom „Stój!” – wrzasnął nagle ktoś z czoła pochodu. Nastąpiło zamieszanie, krzyki wzmagały się. Armia przystanęła, zbrojni spoglądali na siebie pytająco. Książę princeps usłyszał po chwili porażającą wieść: wykorzystując nieuwagę zmęczonych Polaków, przewodnicy zniknęli w gęstwinie. Wtem rozległ się złowrogi świst – niewidoczny przeciwnik zasypał Polaków gradem strzał. Zasadzka! Wśród jęków ranionych ludzi i rżenia koni zaatakowani usiłowali zasłaniać się tarczami. Rozciągnięta na długim dystansie kolumna nie mogła jednak sformować szyku obronnego, a Prusowie ukryci za konarami i w koronach drzew ostrzeliwali ją ze wszystkich stron. Część Polaków podjęła rozpaczliwe kontrnatarcie przez trzęsawisko. Niezdarnie człapiąc w bagnie w stronę wrogów, stawali się jeszcze łatwiejszym celem. Małe grupki, którym udało się przedostać na twarde podłoże, były natychmiast atakowane przez hordy Prusów. Kłując włóczniami, bijąc cepami i maczugami, poganie dokańczali swe krwawe dzieło. Książę Bolesław uciekał w popłochu z niewielkim oddziałem Polaków. Nie wiedział, co się stało z jego bratem Henrykiem, krzyżowcem wsławionym wcześniej walkami w Palestynie. Henryk nie ukrywał, że jego marzeniem jest… śmierć za wiarę. Zagadka Lamberta. Tajemniczy patron Piastów Pierwszym patronem państwa Piastów nie był wcale św. Wojciech, lecz św. Lambert. Przybył z dawnego Leodium – dzisiejszego belgijskiego Liège – za sprawą polskiego księcia i saskiej ksi... Polscy krzyżowcy 27 listopada 1095 r. papież Urban II rzucił na synodzie w Clermont hasło „świętej wojny”, wzywając chrześcijan do odbicia grobu Chrystusa z rąk muzułmanów. Nie wiadomo, czy apel ten w ogóle dotarł do Polski, kraju na peryferiach łacińskiego chrześcijaństwa. Mieszkańcy ziem polskich zetknęli się jednak niebawem z pierwszym efektem krucjaty. Maszerując w stronę Konstantynopola, krzyżowcy dokonywali regularnych masakr Żydów, uznanych za wrogów Boga. Żydzi zaczęli masowo uciekać, część z nich trafiła do Polski. Nad Wisłą toczyła się właśnie zażarta walka o władzę między księciem Władysławem Hermanem i jego dwoma synami, Zbigniewem i Bolesławem, nazywanym Krzywoustym. Skupieni na wzajemnym wyrywaniu sobie grodów, Piastowie nie zawracali sobie głowy mityczną dla nich Palestyną. Swoją rolę odgrywało też słabe jeszcze zakorzenienie chrześcijaństwa w Polsce. Dopiero w pokoleniu synów Krzywoustego pojawili się pierwsi polscy krzyżowcy. Papiestwo organizowało wówczas szeroko zakrojoną II krucjatę (1147–1149). Piastowie, jak zwykle, byli ze sobą skłóceni i prowadzili wojnę domową. W jej efekcie legalny książę princeps, najstarszy syn Krzywoustego Władysław, musiał uchodzić z kraju, pozostawiając go w rękach młodszych: Bolesława Kędzierzawego, Mieszka Starego i Henryka Sandomierskiego. I tak dopiero w 1147 r. po raz pierwszy książę z dynastii Piastów wyruszył na krucjatę do Ziemi Świętej. Historycy nie są zgodni co do tego, kim był ów tajemniczy Piast wzmiankowany w bizantyjskiej kronice Kinnamosa jako „król Lechitów”. Według wielu badaczy chodziło o Władysława, po ucieczce z kraju zwanego Wygnańcem. Najstarszemu synowi Krzywoustego udzielił gościny król niemiecki Konrad III, przekazując mu zamek Altenburg i obiecując pomoc w odzyskaniu władzy. Władca Niemiec wyruszył wkrótce na wyprawę krzyżową, jest więc bardzo prawdopodobne, że dołączył do niego właśnie Wygnaniec. Danina zamiast nawrócenia Zamiast wielomiesięcznej wyprawy krzyżowej do Palestyny książęta i rycerze ze środkowej Europy woleli jednak znacznie krótsze kampanie przeciw sąsiednim poganom. Sascy możnowładcy zwrócili się w tej sprawie do Rzymu, uzyskując wydanie bulli papieskiej zrównującej krucjaty do Lewantu z ekspansją na ziemie pogańskich Połabian. Uczestnicy tych wypraw mieli odtąd składać śluby krzyżowe, nosić specjalne znaki i uzyskiwać odpusty, tak jak ci, którzy wyruszali do Ziemi Świętej. Bulla Divini dispensatione bardzo ułatwiała zostawanie krzyżowcami również Polakom, którzy mieli za miedzą nie tylko ziemie Połabian, ale też Prusów i Jaćwingów. W sierpniu 1147 r. w wyprawie na połabskich Wieletów wziął udział ze swym wojskiem rządzący Wielkopolską Mieszko Stary. Oddziały niemieckie i polskie niszczyły głównie wsie i gródki, uprowadzając w niewolę albo mordując ludność. Sprawujący władzę na Mazowszu Bolesław Kędzierzawy wyruszył tymczasem na Prusów. Zapowiadał, że czeka ich „chrzest albo śmierć”, groźby tej jednak nie zrealizował. Zgodził się przerwać wyprawę w zamian za przyrzeczenie trybutu. Okazał się w ten sposób mało wiarygodnym krzyżowcem, łamiąc żelazną zasadę duchowego przewodnika krucjat opata Bernarda z Clairvaux. Według niej chrześcijanie nie mogli brać trybutu od pogan „do czasu kiedy, z Bożą pomocą, albo ich praktyki religijne, albo ich nacja zostaną zniszczone”. W niecałą dekadę później Henryk Sandomierski udał się ze swymi rycerzami do Ziemi Świętej. Służył królowi Jerozolimy Baldwinowi III toczącemu wciąż wojny z sąsiednimi państwami islamskimi. Według XV-wiecznego kronikarza Jana Długosza sandomierski książę dzielnie walczył i chciał zginąć za wiarę. „Marzył o zdobyciu palmy męczeńskiej. Ale los nie dał mu wtedy tego osiągnąć. Spędziwszy tam cały rok, kiedy padła część jego żołnierzy, częściowo w tych walkach, częściowo wskutek niedogodnego klimatu, wrócił zdrowy do kraju” – pisał dziejopis. Rycerze wyruszający na krucjaty mieli świetną okazję do przejmowania nowinek militarnych od swoich towarzyszy z innych krajów. Nie jest wykluczone, że to właśnie Henryk i jego podwładni przeszczepili do Polski nowy sposób walki, upowszechniający się na Zachodzie już od wielu dekad. Chodzi o konną szarżę z długą kopią trzymaną pod pachą, kojarzoną dziś powszechnie z rycerstwem. W połowie XII w. walczono u nas jeszcze powszechnie krótkimi włóczniami, ciskając nimi albo uderzając zza głowy. Szarża z kopiami była bardzo skuteczna w otwartym polu, ale nowy przeciwnik, z którym miał się zmierzyć Henryk, unikał tego typu bitew. W 1166 r. książę Sandomierza wyruszył u boku brata Bolesława na jego kolejną wyprawę krzyżową przeciw Prusom. Zachowując roztropność, poganie nie wystąpili do otwartego boju ze znacznie lepiej uzbrojonym i opancerzonym przeciwnikiem. Wciągnęli polskie oddziały w zasadzkę w borze, wśród bagien i moczarów, i dokonali prawdziwej masakry. Bolesław zdołał uciec z grupą rycerzy, dzielny krzyżowiec Henryk padł jednak w boju. Na pruskich grzęzawiskach dostąpił upragnionego męczeństwa za wiarę, którego szukał wcześniej bezskutecznie w pustyniach Palestyny. Zaskakujące odkrycie. Czy miecz koronacyjny królów Polski stworzyli templariusze? Miecz Szczerbiec, przechowywany w Skarbcu Koronnym w Zamku Królewskim na Wawelu, to jeden z najcenniejszych polskich zabytków. Używany był podczas koronacji naszych królów. Na pewno działo s... Saladyniści z bagien Śmierć Henryka zapragnął pomścić wiele lat później jego najmłodszy brat książę princeps Kazimierz Sprawiedliwy. Nadworny kronikarz księcia Wincenty Kadłubek nazywał Prusów i Jaćwingów „saladynistami”, choć nie mieli oni bladego pojęcia o istnieniu bohatera islamu sułtana Saladyna. Gdy w Ziemi Świętej toczył się dramatyczny bój pomiędzy armiami Ryszarda Lwie Serce i Saladyna, który przejdzie do rycerskiej legendy, nad Wisłą polski princeps szykował zastępczą krucjatę przeciw saladynistom z moczarów. Celem wyprawy, którą zorganizowano w 1192 r., było jaćwieskie plemię Polekszan. Piastowska armia przedzierała się najpierw przez trzy dni przez gęstą puszczę osłaniającą siedziska pogan. Wyszedłszy na otwartą przestrzeń, urządzono wielką mszę i komunię, po czym przystąpiono do niszczenia kraju. „Świątynie, grody, wsie, wysokie budowle mieszkalne, gumna ze zbożem spowijają pożogą. Albowiem tamci nie znają zupełnie użytku warowni i takie mają mury miast jak dzikie zwierzęta” – relacjonował Kadłubek. Chcąc powstrzymać szał zniszczenia, wódz Polekszan zwrócił się do Sprawiedliwego z ofertą płacenia stałej daniny. Jako rękojmię przekazał Polakom paru młodych zakładników, obiecując, że przyśle jeszcze kolejnych. Sprawiedliwy przyjął propozycję i nakazał przygotowania do powrotu. Propozycja Polekszan była jednak podstępem. Poganie odcięli najeźdźcom odwrót, zwalając wielkie drzewa na drogę prowadzącą przez knieje. Wydaje się, że szykowali zasadzkę w borze, gdzie najbardziej lubili walczyć. Polacy zorientowali się w porę i nie dali się wciągnąć w matnię. Zaczęli na nowo bezlitośnie pustoszyć kraj. Zakładników zapewne pozabijali, na co zresztą Polekszanie byli przygotowani. Według Kadłubka woleli „utracić synów, niż żeby mieli być pozbawieni wolności ojców”. Przeciągającej się rzezi i zniszczenia napadnięci jednak nie wytrzymali. Starszyzna Polekszan zwróciła się znowu do Sprawiedliwego, padając mu do stóp, błagając o litość i zgodę na przyjęcie trybutu. Princeps, zmęczony już chyba przedłużającą się wyprawą, ponownie się zgodził. Armia wyruszyła, tym razem bez przeszkód, w drogę powrotną. Prowadziła ze sobą nową grupę pogańskich zakładników. Wątpliwe, by Polekszanie długo dotrzymywali zobowiązania. Na ziemiach polskich pogłębiało się bowiem rozbicie dzielnicowe, a piastowscy książęta byli coraz bardziej skoncentrowani na walkach wewnętrznych. Skuteczna krucjata wymagałaby odpowiednich sił i środków oraz planu tworzenia warowni na podbitych terenach, by utrzymać tam swą władzę. Na przełomie XII i XIII w. było to dla słabnących polskich księstw zadanie ponad siły. Na ratunek przychodzą Krzyżacy Tymczasem następowały kolejne wyprawy do Ziemi Świętej. W 1217 r. pojawił się na niej, u boku króla Węgier, jeden z piastowskich książąt. Prawdopodobnie owym dux Polonie z madziarskiej kroniki był Władysław Odonic, który wcześniej musiał uchodzić z Wielkopolski po przegranej walce ze swoim stryjem. Odonic znalazł schronienie na węgierskim dworze, więc chyba niezręcznie byłoby mu odmówić towarzystwa Andrzejowi II, gdy ten postanowił ruszyć na Saracenów. Większość Piastów znajdowała się jednak w bardziej komfortowej sytuacji i mimo papieskich apeli stroniła od udziału w zamorskich ekspedycjach. Ówczesny książę princeps Leszek Biały, syn Sprawiedliwego, obwieścił papieżowi w liście, że nie może udać się do Ziemi Świętej, gdyż nie służy mu... wino, podstawowy napój w tym regionie, a piwa tam nie podają. Lecz niechęć do dalekich wypraw była tym bardziej zrozumiała, że na granicy pruskiej coraz bardziej wrzało. Poganie przeszli do kontrofensywy i zaczęli dokonywać niszczycielskich rajdów na ziemie polskie. Najwięcej kłopotów z Prusami miał władający Mazowszem książę Konrad. Regularne najazdy obracały prowincję w perzynę, Piast wzywał więc na pomoc swych krewnych z innych dzielnic. Latem 1222 r. na pomoc przybyli mu brat i bratanek – princeps Leszek Biały i śląski książę Henryk Brodaty. Krucjata nie przyniosła jednak rezultatów. Prusowie podjęli błyskawicznie najazd odwetowy, atakując Płock. Niezbyt imponująca okazała się też piastowska wyprawa w następnym roku: nie posunęła się poza ziemię chełmińską. Mimo tych miernych efektów Konrad Mazowiecki zaczął używać nowej pieczęci, na której przedstawiał się jako krzyżowiec – na koniu i z krzyżem w ręku. Na ziemiach polskich pojawili się tymczasem pierwsi Krzyżacy, wojownicy niemieckiego zakonu rycerskiego, wsławionego bitnością podczas krucjaty w Egipcie. W 1219 r. Henryk Brodaty nadał Krzyżakom wieś Łasucice, dorzucając niewielką cegiełkę do ich rosnącego w całej Europie majątku. Prawdopodobnie to właśnie śląski książę, najlepiej zorientowany w sprawach szerokiego świata, doradził Konradowi Mazowieckiemu sprowadzenie rycerzy w białych płaszczach na pogranicze pruskie. Władca Mazowsza musiał czuć dużą ulgę, gdy Krzyżacy przybyli wspomagać go w przymusowym nawracaniu pogan. Po nadaniu im ziemi chełmińskiej i nieszawskiej w 1226 r. przestał nawet używać swojej pieczęci krzyżowca. Zamiast nieudolnych Piastów prowadzeniem krucjat do Prus miała odtąd zajmować się potężna organizacja rycerzy-zakonników, dla których święta wojna była jedynym zajęciem i celem w życiu. Palatyn Sieciech chciał obalić dynastię Piastów. Historia Polski mogła potoczyć się inaczej Palatyn Sieciech mógł być politykiem, który wysadzi z siodła dynastię Piastów. Miał wystarczająco dużo ambicji i charyzmy. Jednak trafił na kogoś zdolniejszego niż on – na Bolesława... Ostatni polski krzyżowiec Piastowscy książęta nadal uczestniczyli w nawracaniu Prusów i Jaćwingów siłą, teraz już jednak w ramach krucjat krzyżackich. Uczestnicząc w najeździe w 1245 r., książę Kazimierz, syn Konrada, przekonał się na własne oczy, jak wygląda profesjonalnie zorganizowana krucjata. Krzyżacy sprowadzili zastępy bitnych rycerzy-gości z Zachodu. W odróżnieniu od gnuśnych polskich rycerzy, którzy w czasie chłodów woleli siedzieć w domu, najazd rozpoczęli zimą. Po zamarzniętych bagnach i moczarach łatwiej się było przemieszczać. Atak skierowano na posiadłości sojusznika Prusów księcia gdańskiego Świętopełka. „Wtargnęli do ziemi pomorskiej i przechodząc przez nią przemocą i gwałtem, niszczyli ją przez 9 dni i nocy, tak iż nie było zakątka, którego by nie nawiedzili grabieżą i ogniem” – donosił kronikarz Piotr z Duisburga. Wojska pomorsko-pruskie, które usiłowały stawić czoła agresorom, zostały doszczętnie rozbite w efekcie szarży krzyżowców. Wraz ze zdobyciem przez muzułmanów Akki w 1291 r. epoka krucjat do Ziemi Świętej uległa zakończeniu. Wyprawy w Europie wschodniej trwały tymczasem w najlepsze: Krzyżacy opanowali właśnie całe Prusy i atakowali już następnych pogan – Litwinów i Żmudzinów. Szczególnie chętnie brali udział w tych wyprawach Piastowie śląscy. W 1322 r. Bernard Świdnicki i Bolko II Ziębicki uczestniczyli w ataku na okręg Waykiny na Żmudzi. Krzyżowcy „dokonali takiej rzezi wśród tamtejszego ludu, że nie pozostał nawet jeden obszczymurek [czyli mały chłopiec – przyp. red.]” – pisał Piotr z Duisburga. Ostatnim Piastem, który ruszył na krucjatę, był Ludwik I Brzeski, uczestnik wyprawy przeciw Litwie w 1372 r. Szesnaście lat później, gdy Ludwik umierał, nie było już powodów do krucjat. Zawarłszy unię z Polską, Litwa – jako ostatni kraj w Europie – oficjalnie nawracała się na chrześcijaństwo.
Władysław Łokietek był wielkim władcą niskiego wzrostu. Przeżył dzięki pająkowi
Władysław Łokietek był co prawda niskiego wzrostu, ale dzięki uporowi i zaangażowaniu zjednoczył Polskę po blisko 200 latach. Był władcą charyzmatycznym. Życie uratował mu... pająk.
W tym artykule: Skąd wziął się przydomek Władysława Łokietka? Najważniejsze dokonania Władysława Łokietka Władysław Łokietek i wojna z Krzyżakami Ciekawostki na temat Władysława Łokietka i jego panowania Gdzie jest pochowany Władysław Łokietek? Władysław Łokietek urodził się w 1260 roku jako pierwszy syn Kazimierza I, księcia kujawskiego z dynastii Piastów. Matką była księżniczką opolska, Eufrozyna. Początkowo nic nie wskazywało, że kiedyś książę ten sięgnie po koronę i częściowo zjednoczy kraj. W 1296 roku stał się głównym kandydatem do władania stopniowo jednoczonymi przez siebie polskimi ziemiami. Nie było to jednak proste. W 1300 roku musiał zbiec z kraju, również ze względu na interwencję czeskiego króla Wacława II. W 1304 roku powrócił do Polski dzięki Węgrom i małopolskim możnowładcom. Od tego momentu krok po kroku podporządkowywał sobie kolejne ziemie: Kujawy, ziemie sieradzką i łęczycką oraz Pomorze Gdańskie. Przez całe panowanie Łokietek ciągle zmagał się zarówno z buntami wewnętrznymi i wojskami zewnętrznymi: Krzyżakami, Brandenburgią i Czechami. Skąd wziął się przydomek Władysława Łokietka? Władca ten był niskiego wzrostu. Stąd wziął się jego przydomek „Łokietek”. Odnosi się on do średniowiecznej miary długości zwanej „łokciem”. W ten sposób władcę określano już za jego życia. W zagranicznych źródłach stosowano formę bez zdrobnienia – „Łokieć”. O takim źródle przydomka świadczy m.in. zapisek historyka Jana Długosza (1415–1480), w którym stwierdził, że „księcia brzeskiego Władysława z powodu zbyt małego wzrostu nazywano łokciowym, po polsku Loktek.” Historycy skłaniają się raczej do takiego źródłosłowu przydomka, chociaż pojawiają się inne koncepcje. Sugerowano, że miała być to oznaka lekceważenia księcia z uwagi na jego rzekomo marne osiągnięcia. Monarchie na świecie. W jakich krajach nadal rządzi król? Monarchie na świecie mają się lepiej niż myślimy. Szczególnie, gdy spojrzymy na Europę, gdzie aż w dwunastu krajach na czele stoi koronowana głowa. Tak jak w Wielkiej Brytanii, w której r... Najważniejsze dokonania Władysława Łokietka Dzieje Władysława Łokietka są skomplikowane i pełne zwrotów akcji. Początkowo nic nie zapowiadało tego, że panowanie tego władcy podłoży podwaliny pod silnie i zjednoczone państwo. Najważniejsze dokonania Władysława Łokietka to: zjednoczenie części ziem polskich po okresie rozdrobnienia dzielnicowego w XII–XIII wieku. Stało się to po ponad 180 latach. Wszystkie poprzednie próby podejmowane przez innych książąt piastowskich były nieudane. Powstałe w ten sposób Królestwo Polskie utorowało drogę do rozwinięcia tożsamości narodowej jego mieszkańców; władca postawił na silną rolę dyplomacji w relacjach międzynarodowych. W takie działania było zaangażowanych parunastu duchownych wykształconych na uniwersytetach; zawarł trwałe sojusze z Węgrami i Litwą. Przypieczętowaniem sojuszu z Węgrami był ślub Elżbiety Łokietkówny (córki Łokietka) z królem Węgier, Karolem Robertem. Z kolei w 1325 roku król polski zawarł przymierze z wielkim księciem litewskim. Było potwierdzone małżeństwem syna Łokietka – Kazimierza z córką wielkiego księcia litewskiego Giedymina i jego żony Jewny. Władysław Łokietek i wojna z Krzyżakami Panowanie Łokietka upłynęło w cieniu konfliktów z Krzyżakami, którzy poczynali sobie coraz śmielej. Na przykład w 1304 roku polski władca podporządkował sobie Pomorze Gdańskie. Jednak w latach 1308–1309 odbili je Krzyżacy. Do regularnych walk z zakonem doszło ponownie od 1330 roku. W bitwie pod Płowcami odniósł częściowe zwycięstwo. Jednak nie był w stanie go wykorzystać. W 1332 roku Krzyżacy przejęli Kujawy i ziemię dobrzyńską. Łokietek nie odzyskał Pomorza. Ciekawostki na temat Władysława Łokietka i jego panowania Łokietek był koronowany na króla Polski w katedrze krakowskiej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława dopiero w 1294 roku w wieku 64 lat; w latach 1311–12 Łokietek zmagał się z buntem niemieckich możnych pod kierunkiem wójta Alberta w Krakowie, który ostatecznie udało się stłumić; Łokietek sprzymierzył się przeciwko zaborczym Krzyżakom z pogańskim władcą, Giedyminem. Stawiało to w złym świetle odradzające się Królestwo Polskie wobec Stolicy Apostolskiej i innych państw chrześcijańskich; Krzyżacy w czasie wojny z Łokietkiem w 1330 roku zdobyli Nakło. Nie tylko zabili obrońców i kilkudziesięciu mieszczan, ale też splądrowali kościoły; w bitwie pod Płowcami stoczonej z Krzyżakami po stronie polskiej zginęło nawet ponad 4 tysiące rycerzy; dzięki aktywnej polityce Łokietka, jego syn – Kazimierz III Wielki – mógł zbudować silne państwo; w Małopolsce znajduje się Jaskinia Łokietka nazywana też Grotą Łokietka. Swoją nazwę zawdzięcza legendzie na temat tego władcy. Miał się w niej schronić na parę tygodni po ucieczce z Krakowa przed wojskami czeskiego króla Wacława II. Życie uratował mu pająk, który po wejściu władcy do pieczary szybko utkał pajęczynę. W ten sposób wprowadził w błąd pościg i ocalił życie Łokietka. Gdzie jest pochowany Władysław Łokietek? Władca zmarł we wtorek 2 marca 1333 roku w Krakowie w wieku 73 lat. Władysława Łokietka pochowano w Królewskiej Katedrze na Wawelu. Do dzisiaj zachował się jego nagrobek wykonany z wapienia pińczowskiego, pozyskanego w Małopolsce. Składa się z prostopadłościennej tumby nakrytej kamiennym, strzelistym baldachimem. To rekonstrukcja z przełomu XIX i XX wieku. Na tumbie spoczywa wyrzeźbione w kamieniu odwzorowanie ciała króla. Głowa władcy, na której jest korona, spoczywa na poduszce. Uwagę zwracają długie kędzierzawe włosy i sumiaste wąsy. Nie jest pewne, czy twarz nie została przerobiona w XVII wieku. Łokietek ma na sobie luźny płaszcz. W prawej dłoni władca dzierży trzonek, zapewne berła, które uległo zniszczeniu. Przy sobie ma również rodzaj tasaka i miecz. Część elementów nagrobka było na przestrzeni ostatnich stuleci przekuwana, więc nie oddaje rzeczywistego stanu z początku XIV wieku, kiedy doszło do pogrzebu. Tak też jest w przypadku broni. Nagrobek wykonali wysoce wykwalifikowani rzemieślnicy. Wzorowali się na podobnych pracach z terenu zachodnich Niemiec. Źrodła: Barański M., Ciara S., Kunicki-Goldfinger M., Poczet królów i książąt polskich Jana Matejki, Warszawa 1998 Dzieje.pl Grabowski J., Władysław Łokietek – odnowiciel Królestwa Polskiego, Warszawa 2020 Sienkiewicz W., Mały słownik historii Polski, Warszawa 1991 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Malborku powstał nowy zamek. Również krzyżacki
W Malborku znajduje się największy zamek na świecie. Był siedzibą zakonu krzyżackiego. Do dziś robi na zwiedzających olbrzymie wrażenie. Tymczasem właśnie oddano w tym mieście do użytku nowy zamek. Także krzyżacki.
W tym artykule: Zamek w Malborku. Od pomysłu do wykonania Nowy zamek. Jak go stworzono? Zamek w Malborku – perła wśród polskich zabytków Oczywiście, nikt nie pokusił się o wzniesienie pełnowymiarowej twierdzy. Tym razem krzyżacki zamek wykonano w skali 1:30. Odsłonięto go uroczyście w środę przy ul. Piłsudskiego w Malborku. Zamek w Malborku. Od pomysłu do wykonania Miniatura jest wzorowana na krzyżackiej warowni z roku 1938. To ważna cezura, bo w wyniku działań wojennych w 1945 roku zamek został poważnie zniszczony. Zastanawiano się nawet, czy go nie zburzyć – tak dotkliwa była jego destrukcja. Nowa budowla powstała przy ul. Józefa Piłsudskiego w Malborku i jest ogólnodostępna. Jej twórcą jest Piotr Jakub Banasik, mieszkaniec Malborka i absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W swoim dorobku ma szereg wcześniejszych realizacji. Są to między innymi płaskorzeźby na elewacji warszawskiego kina Praha, gdzie spod jego ręki wyszły wizerunki Zbyszka Cybulskiego czy Władysława Hańczy. Jego dzieła trafiły na specjalne zamówienie także do Watykanu czy rodziny królewskiej w Danii. Banasik wykonał również autorską wersję herbu Malborka, którą można zobaczyć na skwerze przy ul. Ciepłej. Nowy zamek. Jak go stworzono? Co ciekawe, liczne surowce wykorzystywane do budowy miniatury pochodzą z tego samego, miejsca co materiały wykorzystane na budowę prawdziwego zamku. Wykonanie miniatury było złożonym przedsięwzięciem przy którym wykorzystano mapy geodezyjne. Artysta pracował nad swoim dziełem w przydomowym garażu, następnie połączył wszystkie elementy już w docelowej lokalizacji. Miniatura składa się z betonu, cegły, kamienia, stali i drewna. Do odtworzenia kamiennych ścieżek na tarasach Zamku Wysokiego artysta wykorzystał kamienie pozyskane z nabrzeży Bałtyku. Z kolei mozaiki elewacyjne wykonał naklejając szkiełka na papier, a następnie wtopił je w warstwę betonową. Szczególną uwagę zwraca błyszcząca miniatura figura Madonny, która została również zniszczona w czasie działań wojennych i odtworzona w czasie odbudowy twierdzy. Znajduje się na kościele Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim. Miniatura wcale nie jest taka mała. Jak przekazał National Geographic Polska koordynator jej budowy Zbigniew Charmułowicz, powierzchnia zamku wynosi 66 m. kw (11 na 6 m), a najwyższa wieża mierzy aż 3 metry! Ławę fundamentową wylano w 2020 roku, wówczas artysta rozpoczął prace przygotowawcze. Inicjatorami powstania miniatury byli lokalni przedsiębiorcy. Oni też sfinansowali inwestycję – w sumie 36 podmiotów złożyło się na nowy zamek. Nad prawidłową realizacją tego zadania czuwał Urząd Miasta Malborka oraz Rada Gospodarcza w Malborku. Zamek w Malborku – perła wśród polskich zabytków Znajdujący się w Malborku zamek krzyżacki to prawdziwa perła wśród gotyckich twierdz. Zajmowała w czasach świetności ponad 20 hektarów powierzchni. Jej budowa rozpoczęła się w drugiej połowie XIII wieku, by w kolejnym wieku stać się siedzibą wielkich mistrzów Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie – w skrócie: zakonu krzyżackiego. Warto jednak podkreślić, że malborski zamek dłużej znajdował się w rękach polskich królów, niż wojowniczych braci zakonnych, bo od 1457 do 1772 roku. Mało kto zdaje sobie z tego sprawę. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... W styczniu 1945 roku Niemcy bronili się przed Sowietami na linii rzeki Nogat. Malbork stanowił jeden z bastionów. Oblężenie trwało 7 tygodni. Wówczas zamek był nieustannie bombardowany i ostrzeliwany. Połowa substancji zabytkowej została zniszczona. Zamek znajduje się od 1997 roku na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO i jest obiektem muzealnym, którym cieszy się sporym zainteresowaniem zwiedzających zarówno w polski i zagranicy. W murach twierdzy znajdują się wspaniałe kolekcje zabytków, m.in. bursztynowe szkatuły sprzed kilkuset lat czy kabinet króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wrażenie robi też zbrojownia z XIV-wiecznym mieczem i dekorowana końska zbroja z niemieckiej Norymbergii, która pochodzi z XVI wieku. Źródło: Muzeum Miasta Malbork Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi
Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzyżacy traktowali ją poważnie, starając się godzić przyziemność żołnierza z duchowością mnicha?
W tym artykule: Kto mógł zostać Krzyżakiem? Ślub ubóstwa Ślub czystości Rozrywki i pokuta Ślub posłuszeństwa Praktyki religijne Zajęcia i posiłki Krzyżackie wzorce Kult Maryi i św. Elżbiety Nieudana próba wykreowania własnej świętej Zakon jako azyl dla przestępców Upadek moralny zakonu krzyżackiego Żaden zakon nie może działać bez reguły, czyli zaakceptowanego przez papieża lub uprawniony organ kościelny zbioru przepisów regulujących całość życia jego członków. Zakon krzyżacki w pierwszych latach istnienia w działalności szpitalnej kierował się regułą joannitów. W działalności wojskowej – templariuszy. Szybko zaczął je jednak uzupełniać o własne tzw. Prawa i Zwyczaje, które skrupulatnie spisywano. W 1244 r. na polecenie papieża Innocentego IV wszystkie te dokumenty zredagowano i skodyfikowano. Przybrały postać Statutów Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Wraz z zatwierdzeniem reguły Innocenty IV wydał Krzyżakom pozwolenie na wprowadzanie do niej zmian bez konieczności każdorazowego zabiegania o ich uznanie przez Stolicę Apostolską. Zakon z tego przywileju chętnie korzystał. Kto mógł zostać Krzyżakiem? Jedna z pierwszych zmian dotyczyła zasad rekrutacji. Do działających w Ziemi Świętej zakonów rycerskich mogły wstępować wyłącznie osoby z rodów arystokratycznych i szlacheckich. Krzyżacy poszerzyli to grono, przyznając wielkiemu mistrzowi prawo przyjmowania synów zamożnych mieszczan. Rewanżowali się w ten sposób założycielom zalążka zakonu, jakim był ufundowany przez pielgrzymów z Bremy i Lubeki szpital pod murami Akki. Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce Skarb templariuszy jest bohaterem wielu legend. Jak zakonnikom udało się zgromadzić tak ogromny majątek? I co się stało z legendarnym skarbem? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skarb-templariuszy-nigdy-nie-zostal-odnaleziony-niektorzy-wierza-ze-zakonnicy-ukryli-go-w-polsce-fa589da.jpeg" width="938" height="465" alt="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" title="Skarb templariuszy nigdy nie został odnaleziony. Niektórzy wierzą, że zakonnicy ukryli go w Polsce" /> Potomkowie patrycjuszy, którym w życiu niczego nie brakowało, raczej nie zgłaszali się do zakonu dla zysku czy kariery. Niektórymi zapewne kierowała żądza przygód, ale najważniejsze były motywy religijne. Wszyscy kandydaci, niezależnie od pochodzenia, musieli odbyć trwający pół roku nowicjat. W tym okresie sprawdzano, czy sprostają surowym wymogom reguły. Jeśli wytrwali, a nie należeli do stanu rycerskiego, zostawali uroczyście pasowani na rycerzy. Nowicjat kończył się złożeniem trzech ślubów zakonnych. Ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Ślub ubóstwa Pierwszy zakazywał posiadania własności prywatnej. Wszelkie zarobione, zdobyte w walce lub odziedziczone bogactwa bracia-rycerze musieli przekazywać zakonowi. On zapewniał im utrzymanie i uzbrojenie. Nie mogli mieć żadnych zamykanych szaf ani skrzyń, by niczego nie ukrywali przed innymi członkami wspólnoty. Spali na prostych łóżkach we wspólnych izbach – dormitoriach. Nakaz ubóstwa traktowano poważnie. Za drobne naruszenia, na przykład nieuzasadnione żądanie lepszego stroju czy spożycie bardziej wystawnego posiłku poza konwentem, karano. Typowe kary to chłostą po niedzielnym nabożeństwie i kilkudniowy post o chlebie i wodzie. Za cięższe, takie jak paserstwo, kradzież, ukrywanie kosztowności groził rok więzienia w zamkowej wieży. Najskuteczniejszym środkiem odstraszającym od potajemnego gromadzenia majątku był przepis zakazujący pochówku w poświęconej ziemi zakonnika, u którego po śmierci znaleziono większą ilość pieniędzy lub złota. Nie odmawiano też modlitw za jego duszę. Dla człowieka wierzącego było to równoznaczne ze skazaniem na wieczne potępienie. Krzyżacy w obozie koncentracyjnym. Nieoczywista historia słynnego zakonu Naziści zlikwidowali zakon krzyżacki. Następnie skonfiskowali jego mienie. Kapłanów poddali prześladowaniom. A jednocześnie hitlerowcy nawiązywali do historii Zakonu, a w Malborku szkolili ... Ślub czystości Równie pryncypialnie traktowano ślub czystości. Członkowie zakonu nie mogli się żenić ani uprawiać seksu. Karano ich nawet za rozmowy z kobietami podczas podróży służbowych. Krzyżak przyłapany na takim występku przez określony czas nie mógł zasiadać do posiłków ze współbraćmi. Jadał samotnie, na nienakrytym stole. Jeśli udowodniono mu stosunek seksualny z kobietą, odbierano mu płaszcz i traktowano jak pachołka. Trzy razy w tygodniu musiał pościć o chlebie i wodzie, w pozostałe dni nie miał prawa do zajmowania miejsca przy jakimkolwiek stole. Upokarzano go, każąc jeść na podłodze. Za najcięższą zbrodnię, zagrożoną takimi samymi sankcjami jak dezercja czy ucieczka z pola bitwy, uznawano homoseksualizm. Statuty przewidywały tylko dwa możliwe wyroki, których nie mógł złagodzić nawet wielki mistrz. Krzyżaka-geja czekało albo dożywotnie więzienie, albo wydalenie z zakonu. Przy czym druga kara wcale nie uchodziła za łagodniejszą. Po złożeniu wieczystych ślubów zakonnych nie było już bowiem powrotu do życia świeckiego. Skazanego przenoszono do zakonu o surowszej regule. Tam nie traktowano go jak rycerza, lecz mnicha zobowiązanego do ekstremalnej ascezy. Od braci-rycerzy także wymagano umartwień. Jednak ich głównym zadaniem była walka, więc wyrzeczenia nie mogły prowadzić do wycieńczenia organizmu. Reguła mówiła wprost, by nie pościć ponad potrzebę. Dlatego trzy razy w tygodniu serwowano mięso, a w dni postne, których w roku było aż 120 – ryby i inne kaloryczne potrawy. Krzyżacy dość swobodnie interpretowali też nakaz ograniczenia troski o ciało, w tym mycia się i prania odzieży. W odróżnieniu od mnichów z zakonów kontemplacyjnych nie byli ani głodni, ani brudni. Rozrywki i pokuta Wyrzec musieli się natomiast niemal wszystkich rozrywek. Nie mogli oglądać występów wędrownych cyrkowców i aktorów, słuchać muzyki poza kościołem, oddawać się grom hazardowym. A także uczestniczyć w turniejach i polowaniach, bez czego średniowieczni rycerze nie wyobrażali sobie życia. Na życzenie templariuszy ostatni zakaz szybko więc złagodzono, dopuszczając jako element ćwiczeń wojskowych polowania na lwy. Krzyżacy skopiowali ten wyjątek od reguły. Gdy osiedli w Prusach, przepis stał się absurdalny. Zmienili go więc zastępując lwy wilkami, niedźwiedziami i ptactwem. Odtąd mogli polować do woli. Pozwolono im także na grę w szachy i inne zabawy logiczne. Musieli je jednak natychmiast przerywać na żądanie przełożonego lub wezwanie do modlitwy. Odmowę traktowano jak naruszenie trzeciego ślubu: posłuszeństwa. Ślub posłuszeństwa Według św. Bernarda z Clairvaux, który opracował główne założenia reguły templariuszy, brat-rycerz nie powinien samodzielnie myśleć, lecz „we wszystkim polegać na Bogu”. W przekładzie na język praktyki oznaczało to, że w sprawach doczesnych ma być bezwarunkowo posłuszny zwierzchnikom, w duchowych – kapłanom zakonnym. Przestrzeganie dyscypliny sprawdzano raz w tygodniu, gdy każdy musiał wyznać popełnione grzechy przed kapitułą lub całą wspólnotą. Jeśli się samooskarżył, otrzymywał niższy wymiar kary i pokuty. Jeśli o jego przewinieniach poinformowali współbracia – sankcje były surowsze. Do najczęściej stosowanych środków pokutnych należało biczowanie, które co piątek winowajca mógł wykonywać osobiście albo zwrócić się o pomoc do współbrata. Chłosty nie stosowano podczas wypraw wojennych. Praktyki religijne Okazji do grzeszenia nie nadarzało się zbyt wiele. Rozkład dnia był bowiem ściśle uregulowany, a jego przestrzeganie cały czas nadzorowane. Rycerzy zakonnych budzono przed świtem na trwającą około godziny wspólną modlitwę – matutinum. Po niej celebrowano mszę, w której udział był obowiązkowy. Następnie co trzy godziny wzywano na modlitwy: przedpołudniową tercję, południową sekstę i popołudniową nonę. Polskim zamkiem zachwyca się świat. „Dwukrotnie większy od Pałacu Buckingham” Brytyjskie media ponownie rozpisują się o Polsce. Tym razem dziennikarze z Wyspy zachwalają największy na świecie gotycki zespół zamkowy, który znajduje się na terenie naszego kraju. Wieczorem, tuż po zachodzie słońca, odprawiano nieszpory. A bezpośrednio przed snem kompletę, podczas której każdy dokonywał rachunku sumienia. Odpowiednikiem współczesnego capstrzyku była Antyfona do Matki Bożej. Po jej odśpiewaniu wszyscy prócz wartowników udawali się na spoczynek. Krzyżacy bardzo poważnie traktowali sakramenty, zwłaszcza komunię. Uważali, że są godni jej przyjmowania tylko siedem razy w roku: w Wielki Czwartek, na Wielkanoc, w święta Zesłania Ducha Św., Wniebowzięcia, Ofiarowania Pańskiego, Bożego Narodzenia i w dniu Wszystkich Świętych. Ważnym elementem ich duchowości była troska o dusze zmarłych. Każdy członek wspólnoty miał obowiązek odmówienia codziennie 30 razy modlitwy „Ojcze nasz” – 15 razy za zmarłych współbraci, 10 za dobroczyńców zakonu i 5 za służebnych. W okresie między śmiercią i pochówkiem zmarłego współbrata każdego dnia odprawiano mszę za jego duszę i sto razy odmawiano „Ojcze nasz”. Zajęcia i posiłki Wypełnienie obowiązków religijnych zajmowało około 7–8 godzin dziennie. Pozostały czas, zgodnie z zaleceniami Bernarda z Clairvaux, bracia-rycerze mieli przeznaczyć na konserwację uzbrojenia. Nie powinni tego zlecać giermkom. Broń uważano „za narzędzie powierzone im przez Boga”, a troskę o nią za jeden z obowiązków wynikających ze ślubu ubóstwa. Codzienny harmonogram dopełniały trzy posiłki. W dni postne dwa, a w okresie ścisłego postu (środa popielcowa, piątki i soboty w Wielki Post, wigilie najważniejszych świąt) – jeden. Reguła nakazywała spożywanie ich w milczeniu, ale w taki sposób, by „pokarm przyjmowały nie tylko usta, lecz także uszy”. Dlatego podczas konsumpcji bracia-rycerze słuchali tekstów odczytywanych na głos przez kapłana lub lektora. Nie była to przypadkowa lektura. Król trędowaty, a jednocześnie największy władca średniowiecza. Zapomniany Baldwin IV Armię Saladyna gromił nie słynny Ryszard Lwie Serce, lecz zapomniany Król Baldwin IV. Był jednym z największych władców średniowiecza. Jego najgorszym wrogiem okazała się jednak choroba. Teksty dobierano w taki sposób, by utwierdzały w braciach-rycerzach poczucie wypełniania wyjątkowej misji, pobudzały ich zapał i zagrzewały do walki o triumf chrześcijaństwa. Podczas posiłków cyklicznie odczytywano regułę, przypominając słuchaczom o ich obowiązkach. Ponieważ większość nie znała łaciny, już na początku XIII w. przetłumaczono ją na niemiecki. Krzyżackie wzorce Najważniejszym dla chrześcijan tekstem było Pismo Święte. Władze zakonne zdawały sobie jednak sprawę, że ich gorliwi w wierze, lecz niewykształceni podwładni niewiele zrozumieją z oryginalnych tekstów biblijnych. Dlatego wybrane do lektury księgi nie tyle przekładano na niemiecki, lecz opracowywano w taki sposób, by kształtowały pożądane postawy, a ich przesłanie łatwiej zapadało w pamięć. Nadawano im więc formę wierszowaną, często rymowaną i uzupełniano komentarzami odnoszącymi się do współczesności. Szczególnie propagowano postacie mogące służyć za wzorzec dla żołnierzy. Jak Judyta, która uwiodła wodza armii babilońskiej Holofernesa, a gdy zasnął w jej objęciach. Odcięła mu głowę, ratując swój lud przed najeźdźcami. Morał potrafił wyciągnąć nawet najmniej rozgarnięty słuchacz. W dążeniu do wyższych celów można stosować podstęp i dopuszczać się okrucieństw. Biblijną Księgę Hioba uzupełniono z kolei o wierszowany opis działalności Dietricha von Altenburg, komtura Ragnety. Dokonał on zwycięskiego najazdu na Litwę (1320), a potem, jak Hiob, został zalany falą nieszczęść. W bitwie pod Płowcami (1331) poniósł klęskę. Rozcięto mu policzek od ucha do ust, ranny trafił do polskiej niewoli. Krzyżacy zdołali go odbić, lecz wrócił upokorzony, z potworną blizną na twarzy. Nie poddał się jednak losowi i cztery lata później został nagrodzony wyborem na urząd wielkiego mistrza. Z tej historii wynikało, że nigdy nie należy się poddawać, a po każdej porażce można się podnieść i wspiąć na sam szczyt. Najbardziej lansowanymi bohaterami byli jednak przywódcy żydowskiego powstania przeciw Seleucydom, czyli panującym w Judei potomkom jednego z wodzów Aleksandra Macedońskiego. Wzniecił je ród Machabeuszy, gdy helleńscy władcy ustawili w Świątyni Jerozolimskiej ołtarz Zeusa i kazali składać ofiary swemu bogu. Matatiasz Machabeusz i jego pięciu synów sprzeciwili się bluźnierstwu. Walczyli przez kilkanaście lat, gdy jeden ginął, przywództwo obejmował brat. Ich niezłomna postawa została nagrodzona. Zwyciężyli, zasiedli na tronie niepodległej Judei. Po rytualnym oczyszczeniu świątyni ustanowili nowe żydowskie święto – Chanuka. W Izraelu odnaleziono zabytki, które nawiązują do historii święta Chanuka. Artefakty mają 2200 lat Archeolodzy w Izraelu odnaleźli 16 fragmentów ceramicznych dachówek z okresu greckiego. Naukowcy twierdzą, że artefakty bezpośrednio nawiązują do historii Chanuki. W okresie krucjat za odpowiednik Seleucydów uznano muzułmanów, Machabeuszy – zakony rycerskie. Takiego porównania jako pierwszy użył papież Honoriusz III, a Krzyżacy skwapliwie wpisali je do prologu swoich Statutów. Po przeniesieniu działalności do Prus nadal się na nie powoływali. Przedstawiali żydowskich powstańców jako wzór do naśladowania przez bojowników za wiarę. Kult Maryi i św. Elżbiety O tym, że Krzyżacy się uważali za rycerzy Maryi, świadczyła już nazwa zakonu, który na swą patronkę wybrał matkę Jezusa. Zakon uroczyście obchodził wszystkie związane z nią święta, a do kalendarza liturgicznego dodał własne. Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie celebrowane 6 lutego. Odczytywana podczas posiłków księga „Vatterbuch” z opowieściami o życiu męczenników, pustelników i świętych kończyła się opisem Sądu Ostatecznego. Zdaniem autora – anonimowego członka zakonu – wśród zbawionych znaleźli się Krzyżacy przedstawieni Bogu jako „rycerze Maryi”. Mimo że byli rycerzami, nie mogli, jak ich świeccy odpowiednicy, mieć „dam serca”. Być może dlatego na patronów zakonu wybierali niemal wyłącznie kobiety. Ale takie, którym mogli służyć i obdarzać uczuciami bez naruszania ślubu czystości. Obok Matki Bożej wielką czcią otaczali św. Elżbietę Węgierską (1207−1231), córkę króla Andrzeja II. Gdy jej mąż, landgraf Turyngii, zginął podczas krucjaty, przeniosła się ze wspaniałego zamku do Marburga, gdzie ufundowała szpital i poświęciła się pomocy chorym. Kiedy wyczerpana zmarła, mając zaledwie 24 lata, jej szwagier Krzyżak rozpoczął starania o kanonizację. Udało się już cztery lata później. Krzyżacy uznali Marburg za swoją duchową stolicę i krzewili kult św. Elżbiety jako ucieleśnienia ideałów, jakie także im przyświecały. Zaczynali bowiem jako bractwo szpitalne pomagające bezinteresownie chorym i potrzebującym. Nieudana próba wykreowania własnej świętej W XIV w. podjęli starania o wykreowanie kolejnej świętej, tym razem ich własnej. Dorota Schwartze urodziła się w wiosce Groß-Montau (obecnie Mątowy Wielkie) pod Malborkiem. Chciała zostać zakonnicą, doznawała mistycznych wizji, lecz rodzina zmusiła ją do poślubienia starszego o 20 lat kupca z Gdańska. Urodziła dziewięcioro dzieci, z których ośmioro zmarło w czasie epidemii dżumy. Po tej tragedii przeniosła się w 1391 r. do Kwidzyna, by wieść życie pustelnicy. Księża w Gdańsku nie traktowali jej wizji poważnie. Natomiast dziekan krzyżackiej kapituły w tym mieście Johann von Marienwerder (Jan z Kwidzyna) dostrzegł w Dorocie prawdziwą mistyczkę i otoczył opieką duchową. Pozwolił by codziennie przyjmowała komunię, spisywał jej objawienia. Zgodził się na jej prośbę o zamurowanie w domku, którego do końca życia nie opuści. Przez jedno okienko podawano jej pożywienie, przez drugie komunię. Gdy po trzech latach zmarła, protektor napisał hagiograficzne dzieło „Żywot Doroty z Marienwerder”. Zakon wystąpił do papieża o jej kanonizację. Według popularnej wśród Krzyżaków opowieści, po klęsce pod Grunwaldem wielki mistrz Heinrich von Plauen modlił się do niej prosząc, by uchroniła Malbork przed zajęciem przez Polaków. Dorota ukazała mu się we śnie i powiedziała, że spełni prośbę, pod warunkiem, że mistrz zgodzi się, by przez 600 lat nikt nie poznał miejsca jego pochówku. Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśn... „Żywot Doroty” stał się jedną z ulubionych lektur w krzyżackich refektarzach. Rozpoczęty w 1404 r. proces kanonizacyjny przerwano po bitwie grunwaldzkiej. Dokończył go dopiero w 1976 r. papież Paweł VI. W 2007 r. w katedrze kwidzyńskiej odkryto kryptę ze szczątkami trzech mężczyzn. Badania DNA i inne analizy wykazały, że jednym z nich był Heinrich von Plauen. Zakon jako azyl dla przestępców Jeszcze na przełomie XIII i XIV w. związany z Krakowem autor „Rocznika dominikańskiego” (Rocznika Krasińskich) wypowiadał się o Krzyżakach z uznaniem, doceniając ich szczerą pobożność i ofiarność. Minęło niewiele lat i zaczęły się mnożyć relacje o popełnianych przez nich okrucieństwach, gwałtach, obłudzie i chciwości. Zakon bronił się, przekonując papieży i cesarzy, że są to oszczerstwa rozpowszechniane przez jego wrogów. Stosował tę taktykę także podczas procesu z Polakami po klęsce grunwaldzkiej. Wtedy było już jednak oczywiste, że po szlachetnych ideałach moralnych, które mu niegdyś przyświecały i formalnie wciąż obowiązywały, pozostało już bardzo niewiele. Co je zniszczyło? W 1244 r. zakon poniósł straszliwe straty w bitwie z wojskami mameluków pod Hirbiją. Według kronikarzy z 400 rycerzy ocalało jedynie trzech. Dwa lata wcześniej kilkuset Krzyżaków zginęło w bitwie z armią księcia nowogrodzkiego Aleksandra Newskiego na jeziorze Pejpus. Coraz więcej ofiar pochłaniała walka z Prusami, którzy w 1242 r. wzniecili potężne powstanie. W efekcie krzyżackie szeregi zostały tak przerzedzone, że w 1250 r. wielki mistrz Poppo von Osterna zwrócił się do papieża o złagodzenie reguły. Innocenty IV odmówił, jego następca Aleksander IV był bardziej wyrozumiały i w latach 1255– 58 zaakceptował radykalne zmiany. Najpoważniejsze skutki miało zniesienie półrocznego nowicjatu oraz zgoda na przyjmowanie do zakonu sprawców przestępstw, którym krzyżaccy kapłani udzielą rozgrzeszenia. Brak okresu próbnego sprawiał, że płaszcze krzyżackie otrzymywali mężczyźni, którzy nie byli w stanie sprostać surowym wymogom reguły. Potrzebowano ich jednak do walki, więc nie usuwano z zakonu. Jeszcze większe zagrożenie dla etosu rycerskiego sprokurowały gwarancje bezpieczeństwa dla uciekających przed sprawiedliwością przestępców. Trudno przypuszczać, by takimi kandydatami kierowała wiara, a nie chęć uniknięcia kary. W efekcie w zakonie znalazło się wielu zwyczajnych, choć dobrze urodzonych, bandytów. Wielcy mistrzowie zostali postawieni przed dylematem. Oprzeć się na nielicznych idealistach i stracić własne państwo czy przyjmować byle kogo, ale obronić posiadłości w Prusach? Wybierali drugą możliwość. Starali się zmieniać nowe nabytki w karnych żołnierzy, poddając ich surowej dyscyplinie, grożąc karami w życiu doczesnym i wiecznym. Jednak przywrócić dawnych standardów nie zdołali. Już w połowie XIV w. kronikarz Piotr z Dusburga pisał, że bracia „zamiast milczeć przy posiłkach rozprawiają o ziemskich próżnościach”, a zamiast tekstów o „Chrystusie, jego Matce i świętych” każą sobie czytać opowieści o „czynach świeckich władców i rycerzy”. Upadek moralny zakonu krzyżackiego W miarę upływu czasu działo się tylko gorzej; życie duchowe braci-rycerzy zanikało, ich obyczaje ulegały zeświecczeniu. Kapłani, którzy nigdy nie decydowali o kluczowych dla zakonu sprawach, tracili również wpływ na kształtowanie mentalności i charakterów szeregowych członków. Według pierwotnych założeń, na każdych 12 rycerzy miało przypadać 6 kapelanów. Pod koniec wieku XIV w wielu komturiach te proporcje drastycznie się rozeszły, nawet do poziomu 50 do 2. TOP 10 - najpiękniejsze zamki w Polsce. Które koniecznie trzeba zobaczyć? Czy wiesz, że na terenie Polski znajduje się aż 419 zamków? Przeważnie zostały z nich same ruiny, jednak kilka z nich zachowało się w niemal nieskazitelnym stanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dd793acf31ab0d7bab00edebb9f95bf7614facd6-33b38e8.jpg" width="938" height="626" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Pracy dydaktyczno-duszpasterskiej nie sprzyjało również to, że większość Krzyżaków była analfabetami. Uczyć się czytania i pisania mogli jedynie za zgodą przełożonych. Występowali o nią nieliczni. Nic ich zresztą do tego nie zachęcało. W odróżnieniu od zakonów mniszych, w zakonie krzyżackim w ogóle nie praktykowano lektury indywidualnej, która pogłębiałaby duchowość i zachęcała do refleksji. Już w 1339 r. w procesie polsko-krzyżackim o przynależność Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej prowadzonym przez wysłanników papieża Benedyka XII padło stwierdzenie, że „młodzi bracia są gorsi od starszych”. Nie były to jedynie figury retoryczne i najlepiej o tym wiedzieli sami Krzyżacy. W utajnionych przed osobami postronnymi wewnętrznych dokumentach zakonu można znaleźć zapisy o tym, do czego byli zdolni niektórzy z jego członków. W Brandenburgu brat-rycerz von Nossow pobił przed ołtarzem księdza i podeptał hostię. Na zamku w Świeciu dwaj skłóceni zakonnicy kilkakrotnie wdali się w bójkę. Jeden z adwersarzy zamknął przed drugim bramę i obrzucił go z góry kłodami drewna. Po odbyciu kary o świcie poszli grzecznie na modły, a wracając z nich rzucili się na siebie z nożami i poważnie poranili. W Radzyniu brat-rycerz Kellenbach opuścił samowolnie zamek, zabawił się w karczmie i zaatakował kolegę. Ten uciekł do kościoła, gdzie akurat odbywało się wieczorne nabożeństwo. Klnącego i wymachującego sztyletem napastnika obezwładniło trzech księży. Wezwany komtur chciał go przesłuchać. Jednak Kellenbach był zbyt pijany, by dało się z nim nawiązać kontakt. Przykłady można mnożyć. Nowe generacje Krzyżaków wymigiwały się od obowiązków religijnych, nie słuchały kazań, ukrywały łupy, by przeznaczyć je na zakazane rozrywki, alkohol lub hazard. Wciąż byli dobrymi i bitnymi żołnierzami, ale ich moralność bardziej niż religia kształtowała wojna. Gdy na nią wyruszali pod białym, symbolizującym czystość, płaszczem całkowicie znikał zakonny habit i pozostawała jedynie zbroja. A zza niej wynurzało się okrucieństwo, mściwość i brutalność. Zakon założony przez uduchowionych altruistów stawał się bezduszny.
Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem
Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśnie jego Jagiełło wybrał na dowodzącego polsko-litewską armią.
W tym artykule: Kim był Zyndram z Maszkowic? Skąd pochodził Zyndram z Maszkowic? Dlaczego Zyndram dowodził wojskiem pod Grunwaldem? W imię Boga i króla Utrata zaufania i koniec kampanii wojskowej 1410 rok to pamiętna data w historii naszego kraju. Doszło wówczas do jednej z najsłynniejszych bitew. Na polach pod miejscowością Grunwald starły się połączone siły Korony i Litwy z wielką armią zakonu krzyżackiego. Była to nie tylko największa bitwa w Polsce, ale jedna z największych w historii średniowiecznej Europy. Kim był Zyndram z Maszkowic? Po stronie polskiej walczyło 50 chorągwi z królestwa, Mazowsza, Płocka, Bełzu, Podola, Mołdawii oraz najemnicy czescy oraz 40 chorągwi litewskich. W sumie ok. 29 tys. żołnierzy. Wśród nich był rycerz Zyndram z Maszkowic. Według kronikarza Jana Długosza 6 dni przed bitwą został mianowany przez króla Władysława „dowodzącym wyprawą wojenną”, czyli officium principis militae. Życzeniem króla było, aby małopolski Niemiec rozstawiał przed bitwą pod Grunwaldem chorągwie skrzydła polskiego. Kim jednak był Zyndram z Maszkowic? O rycerzu wiadomo niewiele. Nie wiemy, kiedy się urodził, natomiast znana jest data jego śmierci. Zmarł na pewno przed 5 czerwca 1414 roku. Długosz w jednym ze swych tekstów podał trop, który wskazuje genealogię Zyndrama. Kronikarz podawał, że posiadał w herbie „Słońce". Skąd pochodził Zyndram z Maszkowic? Pochodził z mieszczańskiej rodziny. Jego imię wskazywało pochodzenie zachodnioeuropejskie, a zwłaszcza niemieckie. Imiona Sintrammus, Sinthram, Sindram znane były w Niemczech, choć nie były popularne w średniowieczu. Ród Zyndrama jest w Polsce przełomu XIV i XV wieku mało znany. Historycy w przeszłości uznali, że rycerz jest jego jedynym przedstawicielem w Koronie. Najstarsze wzmianki źródłowe o Zyndramie z Maszkowic pochodzą z 1388 roku. Jego imię pojawia się w aktach sądu leńskiego bieckiego. Historycy zwracają uwagę na fakt, iż w akcie z datą 2 czerwca pewien sołtys imieniem Piotr powierza Zyndramowi prowadzenie swojej sprawy. Co ciekawe, z dokumentu, który został wydany przez króla Władysława Jagiełłę w roku 1426, czyli już po śmierci Zyndrama, wynika, że rycerz z Maszkowic posiadał z nadania królewskiego w wsie Jaśliska, Zyndranowa, Lubatowa, Jasionka i Królików. Dokument nie podaje niestety daty nadania ziem. Wiadomo również, że był właścicielem wsi Maszkowice, którą się tytułował. Dlaczego Zyndram dowodził wojskiem pod Grunwaldem? Z dawnych tekstów wiadomo, że Zyndram od 1404 roku był miecznikiem krakowskim. Jednak najlepszym źródłem o dziejach Zyndrama są kroniki Jana Długosza. To właśnie w tych tekstach opisana została cała kampania grunwaldzka. Polski kronikarz poniekąd wyjaśnia, dlaczego to właśnie rycerz z Maszkowic stał się jedną z ważniejszych postaci bitwy z 1410 roku i otrzymał zaufanie Władysława Jagiełły. Gdzie są dwa miecze grunwaldzkie? Archeolodzy od lat szukają słynnych artefaktów z bitwy pod Grunwaldem Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... – Miał Zyndram jeszcze jeden warunek na wodza pod Grunwaldem, nieodzowny w walce z tak wytrawnym i biegłym w sztuce wojennej żołnierzem, jakim byli Krzyżacy. Oto przejrzał ich na wskroś, nie był mu tajny ich sposób walki, ich słabe strony, które poznał w swych dawniejszych z nimi walkach. Mamy wyraźne ślady, że Zyndram już przed wielką wojną brał udział w bojach przeciw Zakonowi – pisał w Przeglądzie Historycznym Władysław Semkowicz, polski historyk i badacz dziejów polskiego średniowiecza. Król Polski znał rycerza już znacznie wcześniej i był świadomy jego doświadczenia wojennego. Już 1390 roku, podczas obrony Litwy przed Krzyżakami Zyndram miał otrzymać dowództwo zamku w Kamieńcu Litewskim, zdobytym przez wojska Jagiełły. Władca miał być wówczas pod wrażeniem wyjątkowych zdolności strategicznych rycerza. W imię Boga i króla Właśnie dlatego to Zyndramowi powierzono urząd, który Długosz nazywa „officium principis militiae”. – Mianowanie nastąpiło w chwili wkroczenia wojsk w kraj nieprzyjacielski, a zatem z wejściem wyprawy wojennej w nową fazę strategiczną, nie dopiero w obliczu bitwy. „Officium” to rozciągało się tylko na część połączonej armii polsko-litewskiej, mianowicie na wojsko królewskie i książęce (mazowieckie) – napisał Semkowicz. – Wojsko litewskie poddane było rozkazom Witolda, który, miał równorzędne z Zyndramem stanowisko, tak, że cała armia miała faktycznie dwóch „principes militiae” w osobach Zyndrama i Witolda – twierdził Semkowicz. Chociaż to Król Władysław Jagiełło był głównodowodzącym wojsk, rada wojenna postanowiła, aby nie brał udziału w walce. Śmierć władcy oznaczała poważne problemy dla Rzeczypospolitej w kontekście dalszej kampanii przeciwko Krzyżakom. Jan Długosz pisał, że „ceniono jego życie za dziesięć tysięcy innych rycerzy”. Jagiełło pozostał zatem poza obozem wojsk. Chroniła go gwardia i straż, która składała się z aż 60 rycerzy. Co więcej, król przygotowany był na najgorszy scenariusz. W okolicy jego obozu ukryto konie, które miały umożliwić mu szybką ucieczkę z pola bitwy. Przygotowania do bitwy spadły na barki Zyndrama. To właśnie on brał udział w układaniu szyku wojennego, ustawiał wojska królewskie w hufce i chorągwie. W dniu bitwy w imieniu króla i całej Rzeczypospolitej dowodził wielką chorągwią królewską. – Chorągiew ta była pniem armii i w skład jej wchodziło doborowe rycerstwo z całej Polski. Ona to właśnie odegrała w bitwie grunwaldzkiej rozstrzygającą rolę – pisał Semkowicz. W czasie bitwy Zyndram prowadził do boju chorągiew ziemi krakowskiej. Utrata zaufania i koniec kampanii wojskowej Historyk Stefan Kuczyński uważał, że Zyndram z Maszkowic we wczesnym okresie bitwy przestał być zaufanym człowiekiem Jagiełły. Nie wiadomo, dlaczego. Utrata zaufania władcy spowodowała jednak, że przekazał dowództwo nad polską armią Jakubowi z Kobylan. Podobno nawet król zdecydował, że po wyprawie grunwaldzkiej Zyndram nie otrzyma żadnej nagrody z rąk władcy. Po bitwie grunwaldzkiej Zyndram z Maszkowic wrócił w rodzinne strony i nie angażował się już w życie publiczne. Zapiski sądowe wskazują, że przed wyprawą rycerz sprzedał swoją wieś Lubatową biskupowi Maciejowi z Przemyśla, zastrzegając sobie jej wykup do trzech lat. Historycy sądzą, że prawdopodobnie liczył na bogaty łup wojenny. Wyprawa natomiast pochłonęła jego majątek, a dużego zysku nie przyniosła. Dlaczego? Okazuje się, że Zyndram swojej wsi nie odzyskał. Próbował wyegzekwować własność drogą sądową, ale decyzja zapadła na korzyść biskupa. Zyndram zmarł w 1414 roku. Źródło: Przegląd Historyczny. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu
Zamek w Malborku to jedna z najwspanialszych twierdz średniowiecznej Europy. Rezydencja wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego onieśmiela swoją wielkością i nic dziwnego. Mówimy tu przecież o największym zachowanym w całości zamku na świecie. Na zwiedzanie tego obiektu trzeba zarezerwować przynajmniej kilka godzin, ale zapewniamy, że nikt z odwiedzających nie opuści go z poczuciem zmarnowanego czasu. Co do zaoferowania ma zamek w Malborku? Opis tras zwiedzania i historię tego miejsca zamieszczamy poniżej.
W tym artykule: Zamek w Malborku: zwiedzanie Zamek w Malborku: bilety Zamek w Malborku: dojazd Zamek w Malborku: historia obiektu Pod względem wielkości, znacząco przewyższa zamek Książ. Podobnie jak zamek w Czersku i zamek w Liwie, reprezentuje styl gotycki, ale jest od nich wyraźnie bardziej reprezentacyjny. Zamek w Malborku, bo o tym obiekcie mowa, to wspaniałe miejsce, jedno z tych, które po prostu trzeba odwiedzić. Jest to jeden z największych zamków na świecie. Zamek w Malborku: zwiedzanie Zespół zamkowy w Malborku jest podzielony na trzy części: Zamek Wysoki (z dziedzińcem otoczonym wspaniałymi krużgankami, kościołem NMP, kaplicą grobową św. Anny, dwiema wieżami i gdaniskiem), Zamek Średni (z Refektarzem Letnim i Zimowym, Pałacem Wielkich Mistrzów, Wielką Komturią, Wielkim Refektarzem, kaplicą św. Bartłomieja, Infirmerią i wieżą Kurza Noga), Zamek Niski (z zabudowaniami gospodarczymi, kaplicą św. Wawrzyńca i Karwanem). Cały obiekt zajmuje powierzchnię ok. 21 ha! Trzeba przyznać, że ogrom zamku robi niesamowite wrażenie. Przygotowując się do zwiedzania, warto więc wybrać wygodne buty, nie tylko dlatego, że trzeba będzie pokonać spory dystans. Znaczna część zespołu jest wyłożona brukiem, więc cienka podeszwa nie ułatwi spaceru. Dla zwiedzających przygotowano dwie trasy: zieloną i historyczną. Trasa zielona prowadzi gości przez wiele atrakcyjnych miejsc, ale nie obejmuje zamkowych wnętrz (te są dostępne dla osób poruszających się wzdłuż trasy historycznej). TOP 10 - Najpiękniejsze Polskie zamki. Co warto zobaczyć? Czy wiesz, że na terenie Polski znajduje się aż 419 zamków? Przeważnie zostały z nich same ruiny, jednak kilka z nich zachowało się w niemal nieskazitelnym stanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/450ab4e264687fae9dbf7097251384aa993650d7-21f81ab.jpeg" width="938" height="674" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Wycieczka rozpoczyna się przy Wale Von Plauena, skąd rozpościera się zapierająca dech w piersiach panorama wschodniej części zespołu. Następnie, szlak prowadzi przez Bramę Snycerską, za którą można podziwiać wszystkie obiekty przylegające do Zamku Małego. Przejazd bramny wprowadza zwiedzających na dziedziniec Zamku Średniego, gdzie można zapoznać się ze wspaniałą architekturą tamtejszych obiektów. Kolejny przejazd wprowadza do międzybramia Zamku Wysokiego. Mijając najstarszy portal w całym zespole, zwiedzający wchodzą na dziedziniec. W tym miejscu rozpoczyna się spacer krużgankiem prowadzący do kaplicy św. Anny i na cmentarz konwentu malborskiego. Zwiedzanie kończy odcinek trasy prowadzący przez fosy i międzymurza Zamku Wysokiego. Zwiedzający, którzy zdecydują się na wycieczkę trasą historyczną, mogą zobaczyć wszystkie atrakcje trasy zielonej i dodatkowo zwiedzić najbardziej reprezentacyjne wnętrza zamku, w tym: pierwsze piętro pałacu wielkich mistrzów, Wielki Refektarz, kościół Najświętszej Marii Panny, wieżę sanitarno-obronną Gdanisko. Warto podkreślić, że zwiedzanie obu tras jest możliwe wyłącznie z audioprzewodnikiem lub w towarzystwie przewodnika. Trasa zielona jest dostępna w poniedziałki, od 9:00 do 20:00, i od wtorku do niedzieli, w godzinach 17:15–20:00. Trasę historyczną można zwiedzać od wtorku do niedzieli, w godzinach 9:00–20:00. Na zwiedzanie zamku trzeba zarezerwować sobie 1,5–3,5 godz. Czas zwiedzania zależy od wybranej trasy i wariantu wycieczki (z przewodnikiem lub audioprzewodnikiem). Zamek w Malborku: bilety Bilety można kupić w kasie biletowej, biletomacie lub w systemie online (na oficjalnej stronie Muzeum Zamkowego w Malborku). Zachęcamy do skorzystania z ostatniej z wymienionych opcji. Obiekt cieszy się dużym zainteresowaniem, a godzinny limit zwiedzających to 500 osób. Mając to na względzie, bilety warto rezerwować z odpowiednim wyprzedzeniem. Ile trzeba zapłacić za możliwość zwiedzenia zamku w Malborku? Bilet normalny na wycieczkę trasą zieloną kosztuje 30 zł, a ulgowy – 20 zł. Bilet rodzinny (dwoje dorosłych i dwoje dzieci) kosztuje 90 zł. Posiadacze karty mieszkańca i karty wolontariusza zapłacą 20 zł. Można też zakupić bilet rodzinny w ramach Karty Dużej Rodziny, normalny za 20 zł i ulgowy za 15 zł. W cenę wszystkich biletów wliczona jest opłata za przewodnika lub za korzystanie z audioprzewodnika. Warto wspomnieć, że w poniedziałki można zwiedzać obiekt bez opłat za bilet. Goście ponoszą tylko opłatę za przewodnika lub audioprzewodnik (15 zł). Zamki i pałace na Mazowszu. 5 weekendowych wycieczek w okolice Warszawy Chcesz choć na chwilę uciec od miejskiego zgiełku? Zbliżający się weekend to idealna okazja, by wyruszyć w wycieczkę w okolice Warszawy i odkryć nieznane zabytki. Oto zamki i pałace na Ma... Zwiedzanie zamku trasą historyczną jest droższe. Bilet normalny na taką wycieczkę kosztuje 70 zł, ulgowy – 50 zł, a rodzinny – 220 zł. W ramach Karty Dużej Rodziny bilet normalny to wydatek rzędu 50 zł. Za bilet ulgowy zapłacimy 30 zł. Także w tym przypadku honorowana jest karta mieszkańca. Jej posiadacze zapłacą za zwiedzanie 20 zł. Zamek w Malborku: dojazd Malbork leży u zbiegu dróg nr. 22 i 55. Dojazd samochodem jest zatem bezproblemowy. Podróż z Katowic zajmie ok. 5 godz., z Warszawy – ok. 4 godz. Z Gdańska do Malborka dojedziemy w ok. 50 min. Z dotarciem na miejsce nie będą mieli problemu także niezmotoryzowani. W mieście jest dworzec kolejowy, zatrzymują się tam także autobusy PKS. Z wielu miast (m.in. z Gdańska, Gdyni, Warszawy Krakowa i Rzeszowa) można dojechać bez żadnych przesiadek. Zamek w Malborku wznosi się w wyjątkowo malowniczej okolicy (prawie tak malowniczej, jak zamek w Stobnicy) nad brzegiem Nogatu. Przy zespole mieści się duży parking, więc nikt nie powinien mieć problemu ze znalezieniem miejsca, w którym będzie można zostawić samochód. Zamek w Malborku: historia obiektu Podobnie jak zamek Czocha, twierdza w Malborku została wybudowana w XIII wieku. A właściwie wtedy rozpoczęła się jej budowa, która trwała aż do połowy XV wieku. Początkowo, obiekt był konwentualną siedzibą komtura. Jego znaczenie wzrosło, gdy w 1309 roku Siegfried von Feuchtwangen zadecydował o przeniesieniu stolicy zakonu krzyżackiego do Malborka. Wówczas okazało się, że zamek nijak spełnia wymogi narzucone mu w ramach nowej funkcji. W trakcie trwającej niemal 40 lat przebudowy, zamek konwentualny został przekształcony w umocnioną twierdzę (Zamek Wysoki), którą otaczały fosy i pierścienie murów obronnych. Rozbudowane podzamcze stało się Zamkiem Średnim. W XIV i XV wieku powstała trzecia część warowni – Zamek Niski. Cały zespół otoczono fosami i murami obronnymi. Dostępu do warowni broniły też liczne wieże. Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją? Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy. W czerwcu 1457 r. miasto zostało zajęte przez wojska polskie, a zamkiem zaczął zarządzać starosta królewski. Wówczas zmieniło się przeznaczenie poszczególnych części zespołu, a sam obiekt zaczął być zaniedbywany. Wynikało to z braku środków na utrzymanie tak dużej warowni. W maju 1644 roku doszło do przypadkowego podpalenia zadaszenia Zamku Wysokiego. Ogień strawił też krużganki otaczające dziedziniec. Wkrótce potem odbudowano je, ale już w nieco innej formie. We wrześniu 1772 r. miasto znalazło się pod kontrolą wojsk pruskich. Wówczas rozpoczęły się prace budowlane, których celem było przystosowanie zamku do potrzeb nowego zarządcy. Fryderyk Wilhelm III zalecił przebudowę warowni na magazyny wojskowe. Gdy z Malborka wycofały się wojska napoleońskie, rozpoczęto opracowywanie planu odbudowy twierdzy. W 1816 roku utworzono Zarząd Odbudowy Zamku w Malborku. Prace rozpoczęły się rok później. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.