Krzysztof Starnawski: „Są jeszcze przestrzenie, gdzie można poczuć się Kolumbem” [WYWIAD]
O tym, czy na mapie są jeszcze białe plamy, o wewnętrznej potrzebie poszukiwania i wyzwań oraz o życiu z pasji opowiada Krzysztof Starnawski - płetwonurek, speleolog, rekordzista, taternik, ratownik TOPR… W Polsce nikt poza nim nie zajmuje się eksploracją podwodnych jaskiń na takim poziomie.
Hanna Gadomska: Czy w dzisiejszym świecie wciąż jeszcze można być odkrywcą? Na mapie nie ma już żadnych białych plam, a ludzie prześcigają się jedynie w stylach – bez tlenu, zimą, na hulajnodze… Krzysztof Starnawski: Taką przestrzenią, gdzie jeszcze można poczuć się Kolumbem w XXI wieku, są jaskinie i kosmos. W kosmos nie polecę, bo to jest poza moim zasięgiem. Natomiast jaskinie są takim rejonem naszego globu, który nie został do końca zbadany, a już zalane jaskinie ze względu na trudność w ich eksploracji, to jest wielkie pole do popisu. W tym się właśnie wyspecjalizowałem. H.G. Czego dowiadujemy się dzięki eksploracji zalanych jaskiń? K.S. To jest niestety trudne pytanie (śmiech). Najchętniej odpowiedziałbym, że odkrywamy coś dla świata, jakąś wartość ponadczasową, ale chyba jednak tak nie jest. Większość tych eksploracji jest po prostu zaspokajaniem własnej potrzeby poznania czegoś nowego. To, że mogłem coś nazwać, być gdzieś pierwszy jest dla mnie odczuciem magicznym, pchającym mnie w te trudne projekty. Ale czy to coś wnosi dla ludzkości? Chyba nie za dużo. Co nie znaczy, że nic. Nie zapominajmy, że jaskinie - gdy nie było w nich wody - były kiedyś schronieniem dla zwierząt i ludzi, w związku z tym archeologia podwodna to jest taki element, który coś może dać nauce. I druga rzecz, jaką wnoszą te moje nurkowania to są umiejętności, które mogę wykorzystać potem w ratownictwie górskim. I faktycznie to mi się już parę razy przydało. H.G. Chcesz powiedzieć, że robisz to głównie dla własnej przyjemności? K.S. Dla mnie ona jest bezcenna. Być może gdybym 25 lat temu, kiedy wykonałem swoją pierwszą eksplorację tatrzańskiej jaskini, nie połknął bakcyla, nie poczuł tego czegoś, to zajmowałby się teraz czymś zupełnie innym. Teraz już nie jestem w stanie się od niego uwolnić. To tak jak pies spuszczony z łańcucha, który już nigdy nie wróci na łańcuch. Może jako ludzie mamy w genach taką potrzebę odkrywania świata? Zastanawiam się, czy ona w nas nie zanika, bo nie za bardzo mamy takie możliwości. Zauważyłem nawet wśród swoich znajomych, którzy zawsze mówili „po co robić takie trudne projekty, to nic nie wnosi”, dopóki nie spróbowali albo przypadkiem czegoś nie odkryli. I nagle widzę jak im się lampki zapalają w oczach, amok się pojawia w głowie i zaczynają przeć w kierunku, z którego wcześniej się naśmiewali lub pogardzali nim. Myślę, że większość z nas ma tę potrzebę. H.G. A czy nie jest jednak potrzebny jakiś rodzaj życiowej bezczelności, może nawet arogancji, by sięgać po nowe? K.S. Nazwałbym to raczej wewnętrzną potrzebą poszukiwania i wyzwań. Dlaczego zająłem się jaskiniami, a nie wspinaniem? Bo we wspinaczce zawsze widziałem, jak ta droga biegnie. Ona mogła być trudna, ale widziałem trasę, mogłem zobaczyć ją przez lornetkę albo z przeciwległego zbocza. W jaskini nigdy nie wiem, co będzie za zakrętem. Ta niewiadoma mnie napędza. I to nie jest tylko to, że nie widzę co jest dalej, ja nawet nie mogę się od nikogo dowiedzieć, bo nikogo tam przede mną nie był to. I to już turbo mnie napędza! Daniel Grodziński: Brak genu strachu - może to on definiuje takich odkrywców jak Ty? K.S. Strach jest takim elementem, który musi być obecny w tego typu działaniach. Absolutnie nie jest prawdą, że ja się nie boję. Większość ludzi, którzy się nie boją, zazwyczaj szybko ginie. Strach jest elementem, który mobilizuje do pracy, koncentracji, skupienia się, wymyślania sposobów radzenia sobie. Kiedy nie mamy strachu, rzucamy się jak z motyką na słońce i wtedy łatwo zginąć. Oczywiście nie możemy mieć tego strachu panicznego, który nas demobilizuje, paraliżuje. Takie osoby się do tego nie nadają, ale jest ich niedużo. Pamiętam jak 15 lat temu prowadziłem w Stańczykach skoki z mostu na linach. Przez dwa lata zrzucałem tych ludzi dół i naobserwowałem się tak niesamowitych emocji! Nauczyłem się wtedy rozpoznać ludzi, którzy mają strach paniczny i takich, którzy się boją, ale potrafią to przezwyciężyć. Wbrew pozorom to nie było takie łatwe, na początku bardzo często się myliłem. Ci na których stawiałem, nie byli w stanie skoczyć, a ci którzy wyglądali niepozornie, wręcz lękliwie, potrafili ten strach w sobie przełamać. D.G. A co dają Ci te eksploracje w codziennym życiu? K.S. Obecnie to jest jakiś sposób podróżowania. Te nurkowania, które robię są dla mnie bardzo trudne, one mnie w pewien sposób spalają emocjonalnie. Same w sobie eksploracje nie byłyby takie fajne, natomiast droga, zwiedzanie, poznawanie nowych ludzi i cała ta logistyka przygotowań są jakimś sposobem na życie. Spędzam w domu miesiąc, może półtora. Resztę jestem cały czas w podróży i wcale nie pragnę wracać. Mieszkam w prymitywnym kamperze, gdzie mam cały sprzęt nurkowy, gotowy, by w każdej chwili nurkować. Łapię się na tym, że jestem w drodze 3 miesiące i wracam tylko uzupełnić jakieś braki w sprzęcie. W moim przypadku nie działa myślenie, że wyprawy to jest coś, od trzeba odpocząć. U mnie jest na odwrót. H.G. Z kim wyjeżdżasz? Kto może dołączyć do ekipy Krzysztofa Starnawskiego? K.S. Lubię budować zespoły z byłych kursantów. Wiem czego ich nauczyłem, wiem jak sobie radzą z życiem i ze stresem. Niestety nie wszystkim jest tak łatwo wyrwać się na 3 miesiące na wyprawę. 20 lat temu pstryknąłeś palcem i było mnóstwo chętnych, nikt nie skupiał się na zarabianiu pieniędzy, każdy marzył, żeby gdzieś jechać. W związku z tym bardzo dużo pracuję z miejscowymi nurkami. Jak jadę w jakiś rejon to wrzucam informację na Facebooku i pytam czy są miejscowi nurkowie, którzy chcieliby dołączyć i to jest bardzo dobry system. Znają rejon, kulturę i obyczaje w danym regionie. H.G. A bariera językowa? K.S. Wbrew pozorom to korzyść. Nikt nie ma czasu na wymyślanie, dyskutowanie, tylko każdy zajmuje się wykonaniem pracy i danego projektu. Znacie to powiedzenie, że jak jest trzech Polaków to jest sześć zdań? Mnie się dobrze pracuje, jak się za dużo nie gada. Pamiętam miałem kiedyś zespół katalońsko-francusko-belgijsko-polski, z czego praktycznie nikt nie mówił po angielsku. Każdy z nich był za to bardzo dobrym nurkiem i wszyscy rozumieliśmy temat. Poza tym pod wodą w ogóle nie używa się języka, tylko gesty. H.G. Czy jest jakiś rodzaj niechęci wobec zagranicznych odkrywców? Jak na to patrzą miejscowi, gdy polski nurek dokonuje eksploracji w ich kraju? K.S. Poruszyłaś dość trudny temat. Jeszcze do niedawna myślałem, że takiego problemu nie ma, natomiast w ciągu ostatnich dwóch lat on się pojawił. Nawet żartowałem ze znajomymi, że najwyższy czas zrobić operację plastyczną, bo jestem w niektórych miejscach zbyt rozpoznawalny i nie do końca niestety mile widziany. Tak właśnie miałem we Francji, gdzie niektórzy z lokalnych nurków byli bardzo niezadowoleni, że tam eksploruję, bo oni mieli ambicje, ale nie mieli jeszcze umiejętności. Natomiast w krajach bałkańskich jestem niezwykle ciepło witany, wręcz z kwiatami. Mieszkańcu uważają, że pomagamy im odkrywać ich jaskinie. W Bośni czy Macedonii czuję się jak we własnym domu! D.G. Jest więcej współpracy niż zawiści? K.S. Na wyjazdach jest generalnie współpraca. Poza Francją, gdzie poczułem, że rzucane są mi kłody pod nogi. Ale to jest cena, którą trzeba zapłacić w momencie, gdy się trochę za wysoko wejdzie zwłaszcza w tak ambitnym środowisku. I dotyczy to nie tylko nurkowania, w himalaizmie jest podobnie. D.G. Właśnie, czy nurkowie mają swoje zimowe K2 - coś czego jeszcze nikt nie zdobył i trwa o to wyścig? K.S. Odpowiedź na to pytanie zawarłem na samym początku. My w jaskiniach nie wiemy, co jest za zakrętem, w związku z tym nie ma jaskini, którą chcielibyśmy zdobyć, bo my jej nawet nie widzimy, w przeciwieństwie do K2, które mamy na mapie. W nurkowaniu temat jest wyzwaniem – chodzi o głębsze i dłuższe nurkowanie, a nie konkretne miejsce. D.G. Czy jeśli ktoś już zdobył jakąś jaskinię to ona jest dla Ciebie spalona? K.S. Oczywiście nie. Zarówno w nurkowaniu jak i we wspinaniu istnieje pewien kodeks etyczny. Jeśli ktoś próbuje opatentować jakąś drogę, to nikt mu na nią nie wchodzi. Gdy zarzuci tę eksplorację, można kontynuować swoje działania. Dziś wraca się do jaskiń, które były kiedyś eksplorowane, bo poprawiła się technika nurkowania i poprawił się sprzęt, który daje znacznie większe możliwości. D.G. To bardzo drogi sport. Łatwo znaleźć sponsorów? K.S. Sport jest faktycznie drogi. Ja sponsorów nie mam i to jest świadome działanie, bo nie za bardzo chcę być związany jakimiś umowami. Głównie dlatego że przy tych trudnych projektach zdarza mi się kryzys, gdy nie czuję się komfortowo psychicznie, by nurkować głęboko i nie chciałbym w tym czasie nurkować, tylko dlatego że muszę. A sponsoring jednak zobowiązuje. Nie pasuje mi to, choć pojawiają mi się na drodze coraz trudniejsze projekty i potrzebuję coraz więcej funduszy. Póki co staram się jednak sam zarabiać na te projekty. Natomiast pozycja, którą wyrobiłem sobie przez te lata, sprawia, że dużo ludzi mi pomaga, m.in. firm produkujących sprzęt. Ale to jest bardziej układ przyjacielski, który pozwala mi komfortowo działać. D.G. Zamiast logotypów nosisz czasem kurtkę z napisem „ratownik TOPR”. Zajmujesz się tym jeszcze? K.S.Zajmuję się, choć coraz trudniej jest mi działać w akcjach w naszych Tatrach, dlatego że coraz więcej jestem na wyprawach nurkowych. W związku z tym, że jestem nurkiem jaskiniowym i speleologiem jeśli jest potrzeba, a ja jestem w pobliżu, to oczywiście się zgłaszam. H.G. Na koniec chciałabym prosić Cię o diagnozę, czy w eksploracjach nurkowych wciąż jest więcej pasji niż biznesu lub polityki? K.S. Dla mnie to jest pasja oczywiście. Nie czarujmy się ja z tego też oczywiście żyję. Im trudniejsze eksploracje robię, tym częściej jestem zapraszany na wykłady, mam więcej kursantów, więc jest jakieś przełożenie biznesowe, ale nie bezpośrednie i nie ono jest priorytetem. D.G. Żyjesz z pasji i tego ci dalej życzymy.
Meksyk - nurkowe eldorado. Przejrzysta woda, 50 systemów jaskiniowych i ponad 700 cenotów
"Mógłbym spędzić całe życie w nurkowym raju, jakim jest Meksyk, gdyby nie fakt, że potrzeba eksploracji i poszukiwania nowych wyzwań pcha mnie dalej i głębiej" - pisze Krzysztof Starnawski nurek ekstremalny, który na swoim koncie ma rekordy świata.
Zaplanuj urlop w Meksyku: Pierwsze moje wrażenie po zanurzeniu się to szok, jak bardzo przejrzysta może być woda. Nigdy wcześniej takiej nie widziałem. Ani na basenie, ani w stawach tatrzańskich, ani w jaskiniach we francuskim Masywie Centralnym, gdzie zaczynałem swoją przygodę z nurkowaniem jaskiniowym, woda nie była tak krystaliczna. Kompletny brak drobinek zawiesiny, które zwykle stają się punktem odniesienia, daje namiastkę tego, czego doświadczają kosmonauci w stanie nieważkości. I choć minęło już wiele lat od mojego pierwszego zanurzenia w jaskiniach Jukatanu, ta woda nadal wprawia mnie w zdumienie. Ale to był dopiero początek, gdyż natychmiast zaobserwowałem kolejne, niesamowite i tylko tu w Meksyku spotykane zjawisko: fantastyczną grę światła słonecznego wpadającego przez cenoty (czyli miejsca, gdzie zawalił się strop, tworząc wygodne wejście do jaskini) oraz mniejsze otwory w suficie. Warto wyłączyć osobistą latarkę, by ten spektakl oglądać w pełnej krasie. Promienie słońca rozchodzą się w różnych kierunkach i zmieniają w zależności od ciągnących po niebie chmur – prawdziwy teatr światła i cieni. Zjeździłem później prawie cały świat w poszukiwaniu niezbadanych jaskiń – Bałkany, Namibię, Włochy, Dominikanę, Florydę czy Kubę – ale tak spektakularnej gry światła jak w The Pit w Meksyku nigdzie nie spotkałem. Jaskinia ta stanowi główne wejście do systemu Dos Ojos, który stał się potem moim głównym celem w projekcie eksploracyjnym. NATURA NAJLEPSZĄ ARTYSTKĄ Z mego pierwszego zetknięcia z meksykańskim światem podwodnym zapamiętałem też niezwykłą i nieprawdopodobnie urozmaiconą szatę naciekową. Od potężnych kolumn, które wydają się podpierać sufit, poprzez delikatne twory przypominające nitki makaronu, po draperie wyglądające jak pofałdowane firany, a kończąc na basenach wyglądających jak pola ryżowe i agrawitacyjne struktury sprawiające wrażenie, jakby przeczyły prawom fizyki. Przewodnicy nurkowi niestrudzenie przypominają o zachowaniu czujności, by tych delikatnych nacieków nie połamać nieostrożnym ruchem płetwy czy rąk. Jako przewodnik i instruktor sam upominam swoich kursantów. Zabraniam im używać rękawiczek, by nikogo nie korciło, żeby dotykać tych form i w ten sposób spowodować ich uszkodzenie. Ochrona tego świata jest bardzo istotna, bo powstawał on przez tysiące lat – poprzez powolne rozpuszczanie pęknięć w skale. W odwrotnym procesie, czyli wytrącania, wytworzyły się nacieki. Warunkiem zajścia obu tych procesów jest sucha atmosfera – i tak było na Jukatanie ponad 10 tys. lat temu. Kiedy jaskinie były już w pełni ukształtowane, poziom wody podniósł się o kilkadziesiąt metrów i wszystkie te korytarze zostały zalane. I teraz możemy nurkować wśród stalaktytów i stalagmitów, czując się jak kondor szybujący w kanionie skalnym. Tymczasem kilkadziesiąt lat temu pionierzy eksploracji jaskiniowej nie mieli skrupułów, by poświęcać szatę naciekową dla swoich osiągnięć. W jednej z jaskiń znajduje się zacisk „King Pong”. Jego nazwa wzięła się z agresywnego uderzania butlą w nacieki, by wykuć w nich przejście na drugą stronę, do zupełnie nowej części jaskini. Taka czasem była cena eksploracji. Warto nadmienić, że te same osoby, które dokonały zniszczeń, na co dzień, przy zwykłych nurkowaniach dbają o ochronę tego środowiska. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wejścia do wielu jaskiń były także zanurzeniem się w przeszłość, w niezwykłą kulturę antyczną. Majowie traktowali cenoty jako siedziby bóstw, deponowali w nich rozmaite artefakty o znaczeniu kultowym. Na początku lat 60. XX w. większość artefaktów została zebrana i przekazana do Narodowego Muzeum Antropologicznego usytuowane go w parku Chapultepec w stolicy Meksyku. Nie da się obecnie oszacować, jak wiele pamiątek historycznych zrabowali szabrownicy, bo taki proceder zapewne miał miejsce. Szczególne zasługi dla badania znaczenia cenotów dla kultury Majów ma profesor Guillermo de Anda, nurek, speleolog i archeolog meksykański, od 2012 r. współpracujący z National Geographic. CZŁOWIEK WŚRÓD REKINÓW Ponieważ zawsze najbardziej intrygowało mnie środowisko zalanych jaskiń, dopiero podczas którejś z kolei wizyty w Meksyku postanowiłem poznać wspaniale ukształtowaną rafę koralową ciągnącą się wzdłuż wybrzeży Jukatanu. Ciepłe, przejrzyste wody Morza Karaibskiego zapewniają optymalne warunki życia dla ogromnych żółwi, wszelkiej maści ryb i koralowców. Amatorzy mocnych wrażeń mogą spróbować nurkowania w poszukiwaniu żarłacza tępogłowego. Choć taka przygoda wymaga mocnych nerwów, nie słyszałem, żeby te rekiny komuś zrobiły krzywdę, a chwila, kiedy trzymetrowy, potężnie uzębiony kolos przepływa na wyciągnięcie ręki, robi ogromne wrażenie. Natomiast na północnym wybrzeżu, od strony Zatoki Meksykańskiej, niesamowitym przeżyciem jest zanurkowanie z rekinami wielorybimi. To pamiętam wyjątkowo dobrze, zwłaszcza że jeden z rekinów niechcący mnie staranował – jak bezwładna laleczka przeturlałem się po jego grzbiecie, a na koniec dostałem jeszcze klapsa jego płetwą ogonową. Mimo dostępności wszelakich morskich atrakcji, to jaskinie najbardziej przyciągają amatorów nurkowania. Meksyk jest idealnym miejscem do rozpoczęcia przygody z tym podwodnym światem. Godzinę drogi samochodem od Playa del Carmen i Tulum (dwa najbardziej popularne miejsca, gdzie zatrzymują się nurkowie) jest ponad 50 systemów jaskiniowych, gdzie zlokalizowano ponad 700 cenotów, a łączna długość korytarzy przekracza kilka tysięcy kilometrów. Życia nie starczy, by to zwiedzić. By móc bezpiecznie zanurzyć się w jaskiniach, wystarczy mieć podstawowy stopień nurkowy w nurkowaniu rekreacyjnym. Oczywiście niezbędne jest wynajęcie przewodnika, który zadba o bezpieczeństwo. Baz nurkowych na półwyspie Jukatan jest ponad 200 i prawie wszystkie mają w swojej ofercie nurkowania kawernowe, czyli takie właśnie dla początkujących. Kawerna to część jaskini, do której dociera choć odrobina światła słonecznego i która jest na tyle przestrzenna, że nurek nigdzie nie musi się przeciskać. Ma komory powietrzne, gdzie można w razie czego się wynurzyć, i ciągnie się nie dalej niż 150 m od wejścia. Trasy turystyczne po kawernach są zaporęczowane i poprowadzone tak, by nurkowie mogli zobaczyć to, co jest w tym rejonie najpiękniejsze, a zarazem, by mieli zapewnione maksimum bezpieczeństwa. Wrażenie jest takie, jakby wpłynęło się naprawdę gdzieś daleko w głąb jaskini, a dopiero analiza mapy wykazuje, że cały czas jest się blisko otworu wejściowego. W wolnych chwilach między moimi wyprawami eksploracyjnymi też się takim przewodnictwem zajmuję. Robię to tym chętniej, że sam pamiętam moje pierwsze nurkowanie i emocje, które czułem, kiedy zobaczyłem piękno rozpościerające się kilka metrów pod powierzchnią Jukatanu gęsto zarośniętego lasem deszczowym. OD TURYSTYKI DO EKSPLORACJI Nurkowie, którzy choć raz zanurzyli się w meksykańskim podwodnym świecie, już nigdy o nim nie zapomną. Większość uzależnia się od niego jak od narkotyku. Mnie także to dotyczy. Od mego pierwszego nurkowania ciekawość, co znajduje się głębiej, za strefą kawern, ciągnie mnie jak magnes. Te tysiące kilometrów jaskiń stały się moją obsesją. Co roku poznaję je coraz dalej i głębiej. Mogę poczuć smak przebywania w świecie dostępnym już tylko dla nielicznych i karmić swoje zmysły kolejnymi magicznymi obrazami, jakie ukazują mi najodleglejsze fragmenty najdłuższych systemów jaskiniowych. Oczywiście potrzebuję do tego innego sprzętu – aparatu oddechowego o obiegu zamkniętym, tzw. rebreathera. Różni się on od obiegu otwartego tym, że wydychana przeze mnie mieszanka nie trafi a do wody, lecz z powrotem do urządzenia, gdzie podlega filtrowaniu (oczyszczaniu z dwutlenku węgla) i może być na nowo użyta. Dzięki rebreatherowi mogę przebywać w wodzie nawet kilkanaście godzin – na obiegu otwartym nie byłoby to możliwe. W Meksyku prócz systemu jaskiniowego Dos Ojos istnieje jeszcze system Sac Actún. Jego studnia wejściowa, zwana Blue Abyss, jest równie malownicza, choć nie tak potężna jak The Pit. Z mojej analizy kartografi cznej wynika, że brakuje mi już tylko kilku, najwyżej kilkunastu metrów do tego, by znaleźć połączenie pomiędzy obydwoma systemami. Jeśli uda mi się je odnaleźć, powstanie najdłuższy system zalanych jaskiń na świecie, długości ok. 350 km. To jak z Krakowa do Warszawy: cały czas w jaskini i cały czas pod wodą. Jednocześnie, jeśli odnajdę połączenie, Dos Ojos przestanie istnieć – stanie się częścią systemu Sac Actún. Dokonam małej rewolucji na mapie świata, tak jak zrobiłem to, gdy odnalazłem najgłębszą zalaną jaskinię na świecie – czeską Hranicką Propast. A jeśli tym razem się nie uda? Będę szukał dalej. Świat nadal skrywa przede mną fascynujące tajemnice.
404 metry pod wodą. Wyprawa Krzysztofa Starnawskiego [REPORTAŻ]
Najgłębsza podwodna jaskinia świata odkryta! Ekipa Krzysztofa Starnawskiego pracowała 20 lat, by można tam było posłać specjalnie skonstruowany robot.
Ta jaskinia przypomina wulkan. Rozwijała się we wnętrzu łagodnego wzgórza porośniętego dębami i bukami, a kiedy wieki temu zawaliła się jej górna część, otworzyła się na świat stromą czeluścią, która wygląda jak wulkaniczna kaldera. Wyprawa do wnętrza tej jaskini zaczyna się już na obrzeżu leśnego krateru, w miejscu, z którego za pomocą lin trzeba się dostać 70 m niżej, na jego dno. Tam zamiast płynnej lawy znajduje się jeziorko z mętną wodą pokrytą gnijącymi liśćmi, z którego wystają pnie zwalonych drzew. To jezioro nigdy nie zamarza, jest zasilane z wnętrza ziemi ciepłem z wielkiego systemu wód termalnych, który zapewnia mu temperaturę 15OC przez cały rok. We wtorkowy dzień w końcu września 2016 ta jaskinia okazała się najgłębszą podwodną jaskinią na Ziemi. Ma aż 404 m głębokości. Nazywa się Hranická Propast, czyli przepaść koło Hranic, i leży na północy Czech, zaledwie godzinę jazdy samochodem od polskiej granicy. Przez ostatnich 20 lat jaskinię tę eksplorował Krzysztof Starnawski, który kierował liczącą ponad 20 osób grupą czeskich i polskich speleologów i nurków jaskiniowych. – Pierwszy raz zanurkowałem tu kompletnie nielegalnie. Zjechałem z butlami na linie i poszedłem pod wodę bez żadnych zezwoleń od parku narodowego. Dopiero potem poznałem świetną ekipę Czechów, którzy opiekują się tym miejscem. Przeprosiłem ich grzecznie za wcześniejsze działania, wypiliśmy na zgodę dwie beczki piwa i zaczęliśmy pracować razem, ze wspaniałymi rezultatami – opowiada Krzysztof Starnawski, szeroko się uśmiechając. Krzysiek jest ekstremalnym nurkiem jaskiniowym, ma na swoim koncie wiele nurkowych rekordów. Zaczynał w Polsce. Jako grotołaz chciał dzięki nurkowaniu odkrywać nowe części jaskiń. – Ilekroć nowy korytarz kończył się syfonem, żałowałem, że nie mogę zobaczyć, co jest za nim, i pójść jeszcze dalej, popchnąć eksplorację – opowiada. W 1993 r. postanowił to zmienić i zapisał się na kurs nurkowania. Dzisiaj ma na koncie wiele tysięcy nurkowań – głębokich, jaskiniowych, wrakowych i podlodowych. Nurkował na biegunie północnym, na wrakach atolu Bikini na Pacyfiku, w kilku miejscach w Afryce i w setkach jaskiń Meksyku, Francji i Bałkanów. Jest instruktorem narciarstwa, żeglarstwa, wspinania, kilku federacji nurkowych oraz ratownikiem TOPR. – „Starnaś”, bo tak na niego mówią znajomi, jest chyba jedynym nurkiem na świecie, który potrafi ot tak, z miejsca, bez specjalnego przygotowania zanurkować na głębokości przekraczające 200 m – powiedział mi kiedyś o Krzyśku Marcin Gala, nurek jaskiniowy, który eksplorował najgłębsze jaskinie obu Ameryk w stanie Oaxaca w Meksyku. Zanurzenie w mleku Nurkowanie w jaskini Hranická Propast w Czechach wymaga wielkiego wysiłku. Najpierw zjeżdża się po tym śliskim, błotnistym, stromym zboczu. Potem wchodzi się do wody. Pierwszych kilka metrów zazwyczaj płynie się przy widoczności około 1–2 m, po czym wpływa się pod ogromny skalny okap. Gdy ten nawis nurkuje pod wodę, zaczyna się wpływać do wnętrza jaskini. W płytszych częściach jaskini (do głębokości 60 m) widoczność jeszcze spada. Czasami do jednego metra, czasami do pół metra. Raz, gdy nurkowałem z Krzysztofem, ciężko mi było zobaczyć nawet jego płetwy, gdy płynął tuż przede mną. Czułem, jakbym poruszał się w płynnej mgle, w rozrzedzonym mleku. Płynie się wtedy wzdłuż rozciągniętej cienkiej linki zwanej poręczówką – nie widząc gdzie, ale wciąż mając to uczucie, że płynie się do wnętrza jaskini. Ciśnienie napierające na błony bębenkowe przypomina o tym, że jest coraz głębiej i że z każdym metrem jest się coraz dalej od domu. Czasami przed nosem w silnym świetle latarek pojawia się nagle fragment skały – zamajaczy ściana. Potem znów tylko mleko. Kiedy przepływa się granicę głębokości 20 m, widoczność nagle się poprawia – tu już nie dociera deszczówka z powierzchni, jest tylko mineralna woda płynąca z głębi jaskini. – Jeszcze lepsza jest woda poniżej 150 m głębokości, tam zawsze jest krystalicznie czysta – mówi „Starnaś”. Tych widoków mu zazdroszczę. Jednak ta ciepła mineralna woda to coś więcej niż tylko czynnik wpływający na estetykę miejsca. – Większość jaskiń w wapieniu rozwija się od góry ku dołowi. Woda łączy się z dwutlenkiem węgla wyłapywanym z powietrza i spływając z powierzchni w głąb ziemi, rozpuszcza skałę. Hranická Propast jest rzadkością – formowała się prawdopodobnie w odwrotny sposób: gorąca woda nasycona CO2 atakowała skały od spodu, stopniowo je rozpuszczając i powodując zawalanie się partii jaskini – wyjaśnia Starnawski. Ta woda mineralna jest tak silnie nasycona CO2, że kiedy się w niej nurkuje, czuć, jak szczypią usta. Przed głębokimi zanurzeniami nurkowie nakładają sobie na twarz grubą warstwę kremu, a i tak często wychodzą z opuchniętymi wargami. Kiedy poprawia się widoczność, wreszcie można docenić urodę i wielkie rozmiary tej jaskini. Ściany stromo opadającej w dół sztolni oddalone są od siebie o jakieś 20 m. Skała jest szorstka. Nie ma żadnych stalaktytów, nacieków, obłości. Wszystko ostre jak brzytwa. I ciemne. To buduje atmosferę, która działa na nurka niczym dodatkowa presja. Sufit w pierwszej sztolni opada na głębokość 40 m, do miejsca zwanego Zubatica nazwanego na cześć wiszących skalnych zębów. Kiedy minąłem je i spojrzałem raz w górę, zobaczyłem nad sobą unoszące się chmury – woda w sztolni idącej w górę do tzw. Rotundy nie miesza się z tą poniżej i tworzy podwodną fatamorganę. 20 m poniżej tego miejsca zieje wielka czarna czeluść – tam zaczyna się prawdziwa przepaść. Obieg zamknięty Ta pionowa studnia ciągnęła nurków jak magnes i Czesi zaczęli nurkować w jej głąb już w latach 60. XX w. Zejście poniżej Zubaticy jest jednak niezwykle trudne. Większa głębokość wymaga nurkowania z użyciem innych mieszanin oddechowych niż powietrze. W powietrzu jest bowiem za dużo azotu (powoduje na dużych głębokościach zaburzenia świadomości) oraz tlenu (przy wyższych ciśnieniach potrafi być toksyczny), dlatego stosuje się trimix – gaz, w którym część tych pierwiastków zastępowana jest obojętnym helem. Każde nurkowanie z użyciem takich mieszanin wiąże się z wykorzystaniem wielu butli nurkowych i z długim przebywaniem pod wodą z uwagi na niezbędną dekompresję. Przezwyciężając to wszystko we wczesnych latach 90., nurkowie czescy dotarli w Hranickiej Propasti do głębokości 155 m. Starnawski swoje pierwsze wielkie nurkowanie odbył tam w 2000 r. – osiągając rekordowe 181 m. – Używałem tradycyjnego sprzętu nurkowego, tzw. układu otwartego. Potrzebowałem aż 20 butli z różnymi gazami do oddychania, niektóre miałem ze sobą, niektóre przypiąłem do liny opuszczonej w głąb jaskini, by z nich korzystać w czasie wynurzania – opowiada i dodaje, że to był moment, w którym zdecydował się na przejście na sprzęt nowej generacji, tzw. rebreathery CCR (Close Circuit Rebreathers). Te urządzenia o zamkniętym obiegu czynnika oddechowego pochłaniają CO2 wydychany przez nurka i do pętli oddechowej wstrzykują precyzyjnie wyznaczoną dawkę tlenu. Mając CCR, można wziąć pod wodę mniej sprzętu, iść głębiej i na dłużej. Jednak droga do poważnych nurkowań z użyciem rebreatherów była bardzo długa. – Najpierw była nauka nowego sposobu nurkowania na seryjnie produkowanym rebreatherze. By lepiej zrozumieć wszystkie aspekty działania takich urządzeń, kolejne zbudowałem już sam – opowiada Krzysztof. Spotkałem kiedyś Krzysztofa z tą jego konstrukcją podczas nurkowania na Bałtyku. Miał wokół siebie całą masę rurek, przewodów i kraników połączonych w wielkiej listwie na piersiach. Nikt poza nim nie potrafił tego obsługiwać. – Podczas składania rebreathera moim ulubionym sklepem nurkowym był supermarket budowlany! – żartował wtedy Krzysztof. Eksperymentował i nurkował z tym „rebem” na okrągło, aż poczuł się z nim pewnie i swobodnie. Z czasem nawiązał współpracę z dużymi producentami rebreatherów i zaczął ulepszać ich konstrukcje, dostosowując je do swoich potrzeb. Zaowocowało to stworzeniem podwójnej jednostki nadającej się do nurkowań do 300 m. Podczas przygotowań do kolejnej eksploracji Hranickiej Propasti Krzysztof na takim „rebie” zanurkował w Morzu Czerwonym na 283 m, bijąc przy okazji rekord świata. 20 lat powrotów Z przygotowanym podwójnym rebreatherem Krzysztof Starnawski wrócił do Hranickiej Propasti 12 lat po pierwszym rekordzie. Szybko zszedł głębiej i dotarł na dno wielkiej studni na głębokości 196 m. Podczas kolejnych nurkowań w 2012 r. w jednej ze ścian znalazł wąskie przejście. Zacisk częściowo zawalony był jednak starymi drzewami, a nawet fragmentami bramki z ogrodzenia jaskini. Krzysztof wcisnął się w ten korytarzyk i przeszedł na drugą stronę, gdzie zobaczył kolejną gigantyczną studnię! Zszedł w niej na 223 mi wydawało się, że nie ma ona dna! Każde takie nurkowanie to kolejna wyprawa. Do każdego z nich trzeba się przygotowywać przez wiele dni – szykując sprzęt, ładując w sprężarkowni odpowiednie gazy do butli nurkowych, montując światła, specjalne obudowy do kamer zamontowanych na kasku Krzysztofa wytrzymujące do 300 m głębokości, i wiele innych. Wszystko po wielokroć sprawdzone. O sukcesie lub porażce kolejnego etapu eksploracji mogą bowiem zadecydować takie drobiazgi, jak zły pasek od maski, zbyt luźno zwinięta linka na kołowrotku czy zwykły katar. Każde nurkowanie to także zaangażowanie tłumu ludzi. Krzysztof, jako kierownik starej daty, sam brał na siebie najtrudniejsze i najgłębsze nurkowania. Oprócz niego do wody wchodziło jeszcze kilku nurków zabezpieczających z klubu České Speleologické Společnosti Hranický Kras, który opiekuje się jaskinią i prowadzi badania naukowe flory. Na brzegu „krateru” czekała w razie czego przenośna komora dekompresyjna czeskiej policji, a grono wolontariuszy pomagało w transporcie w górę i w dół ciężkiego ekwipunku przy użyciu własnoręcznie zbudowanej kolejki linowej. W sumie przy każdym takim nurkowaniu zaangażowanych było ok. 20 osób. Czasami akcje trwały po kilka dni. Żeby zaoszczędzić czas na przejazdach, obozowaliśmy wtedy pod gołym niebem niedaleko jaskini, kąpiąc się w pobliskiej rzece. A Krzysztof, który ma naturę „skowronka”, gonił wszystkich do działania od bladego świtu, krzycząc: „Wstajemy, nie śpimy! Przecież jest już 5 rano!”. Często jednak pomiędzy kolejnymi wyprawami były miesiące przerwy – przede wszystkim na doskonalenie sprzętu. Przez tych 20 lat Starnawski wracał do Hranickiej Propasti ponad 50 razy. Ja przez cztery lata pojechałem tam kilkanaście razy. Osiągnięcie przez Krzysztofa głębokości 223 m było wielkim sukcesem, ale nie odpowiadało na najważniejsze pytanie, jakie stawia się w eksploracji: co jest dalej. Podczas kolejnych nurkowań Krzysztof opuścił więc stamtąd w dół prostą sondę – ciężarek na wykalibrowanej lince. Rezultat przerósł najśmielsze oczekiwania ekipy – pomiary wskazywały 373 i 384 m. – To zaledwie 8 m mniej niż najgłębsza w tym czasie zalana jaskinia – włoska Pozzo del Mero licząca 392 m. Pierwszy raz przeszło mi wtedy przez myśl: „A może to Hranicka jest najgłębsza”? – opowiada Starnawski. Okno na jaskinię Krzysiek ma naturę zawodnika. Kiedy może – ściga się. Perspektywa, że oto przed nim znajduje się być może najgłębsza jaskinia świata, wyzwoliła ogromne pokłady energii do wyścigu. Zorganizował kolejną rundę nurkowań w polsko-czeskiej ekipie i odkrył, że ten wąski zacisk... zawalił się! – Dobrze, że nie wtedy, kiedy byłem po drugiej stronie – mówi teraz. Jednak w 2015 r, kiedy to odkrył, był załamany – wydawało się, że jaskinia na zawsze zamknęła przed nim tajemnicę swojej głębi. Ten rejon nie jest specjalnie aktywny sejsmicznie, jednak wyglądało na to, że nie trzeba wstrząsów, by coś się urwało – jaskinia jest niestabilna. I wtedy zdarzyło się coś, czego nikt nie oczekiwał – wielka lawina głazów, która zamurowała zacisk, otworzyła okno w ścianie w innym miejscu! I to wielkie! Zazwyczaj nurkowanie na ponad 200 m zajmuje Starnawskiemu od 5 do 10 godz. – w zależności od głębokości i czasu na niej spędzonego różny jest czas niezbędnej dekompresji, podczas której pozbywa się z organizmu gazów rozpuszczonych w tkankach. W drodze na powierzchnię spotyka czeskich nurków z ekipy kierowanej przez Davida Čaniego, Miroslava Lukáša, Michala Gubę i Honzę Musila. Każdy z nich ma dodatkową butlę z gazem, w razie gdyby Krzyśka sprzęt nagle zawiódł. Na długich przystankach dekompresyjnych Krzysztof czyta książki – laminuje wcześniej kartki, żeby nie zniszczyła ich woda. Raz czytał biografię Oliviera Stone’a, innym razem wywiad z psychologiem Philipem Zimbardo, a ostatnio Wilbura Smitha, który pisze o jego ukochanej Afryce. W czasie dekompresji ma także czas na podzielenie się pierwszymi wieściami o efektach eksploracji. Podczas jednego z jego zejść zanurkowałem tak, by spotkać się z Krzyśkiem na przystanku na głębokości 9 m. Siedzieliśmy we wnętrzu dzwonu nurkowego, wielkiej odwróconej do góry dnem beczki, którą Czesi zamontowali na stałe u wylotu jaskini. Pokazał mi rysunki zrobione w wodoodpornym notatniku i tekst: Po tym zawale powstał taki korytarz, że przejedzie nim nawet ciężarówka! Chociaż obaj siedzieliśmy w suchym dzwonie nurkowym, to musieliśmy oddychać gazem z butli. Z mineralnej wody, jaka jest w jaskini, uwalniało się bowiem tak dużo dwutlenku węgla i siarkowodoru, że oddychanie nimi paliło w gardło i byłoby zabójcze. Krzysztof wykonał kolejne głębokie nurkowanie w Hranickiej Propasti – na 265 m. Pytałem go wtedy o HPNS (High Pressure Nervous Syndrome), syndrom wysokich ciśnień, na który cierpią prawie wszyscy nurkowie podczas schodzenia na ponad 200 m, objawiający się m.in. bardzo silnym drżeniem kończyn. – Wygląda na to, że robiąc więcej i więcej głębokich nurkowań, przyzwyczaiłem się do tych ciśnień. Moje objawy są zwykle łagodne i spokojnie nad nimi panuję – odpowiedział. Zresztą długie treningi nurkowe i zasada „bezpieczeństwo przede wszystkim” przyniosły dobry skutek – podczas lat eksploracji tej jaskini nikt z zespołu nigdy nie miał wypadku nurkowego. Jak po sznurku Jednak wisząc wtedy przy linie podczas wielogodzinnej dekompresji, Krzysztof postanowił zmienić taktykę i spróbować elektroniki. Z pomocą Bartłomieja Gryndy, konstruktora podwodnych urządzeń i pojazdów z firmy GralMarine, wysłał pod wodę jeszcze jeden próbnik na lince – tym razem cyfrowy. – Ale to było działanie połowiczne. Już nie mały krok, ale wciąż jeszcze nie wielki skok dla ludzkości – żartuje. I poprosił Gryndę o udoskonaloną wersję pojazdu podwodnego ROV (Remotely Operated Vehicle). Wyzwanie było ogromne i zajęło rok, zanim pojazd trafił do Hranickiej Propasti. Grynda steruje nim z powierzchni poprzez cienki światłowód w kewlarowym pancerzu. Na pokładzie pojazdu są cztery kamery, bateria mocnych świateł, kompas i atestowany głębokościomierz. Cel jest jeden – przejść przez kolejne sztolnie i korytarze, minąć ostatni znany punkt jaskini i skoczyć w nieznane. Pierwsza próba spaliła na panewce – wewnątrz nietypowej baterii, której używa pojazd, doszło do zwarcia. Takie rzeczy zdarzają się podczas ekspedycji i nikogo pierwsze kłopoty nie zniechęcają. Nurkowanie ROV-a podczas kolejnego wyjazdu było jak rozgrzewka przed maratonem – maszyna zeszła na dno pierwszej studni na głębokość prawie 180 m i bezpiecznie wróciła na powierzchnię. – Ta żółta łódź podwodna to ma szczęście! Nie musi wisieć wielu godzin na tej cholernej dekompresji – żartował Starnawski, kiedy robot wypłynął na powierzchnię w ciągu kilku minut. Wrześniowe nurkowanie robota było przygotowane perfekcyjnie. Pierwszy zszedł Krzysiek Starnawski i do głębokości 220 m rozpiął nową jaskrawą poręczówkę, której będzie trzymał się ROV, przechodząc aż za obszar zniszczony przez lawinę. Następnie razem z Michałem zanieśliśmy robota na głębokość 60 m. Kiedy już wszyscy włącznie z Krzysztofem byli na powierzchni, Bartek przesunął manetkę dżojstika kierującego maszyną w dół. Wszyscy członkowie wyprawy stłoczyli się za jego plecami na małej platformie zbudowanej na brzegu i obserwowali na żywo przekaz z głębin. Wielu z nas po raz pierwszy miało szansę zobaczyć m.in. część nazwaną New York (zmieściłby się w niej drapacz chmur) – 180 m! Ten robot zaraz pobije mój rekord z 2000 r. – rzucił Krzysiek i za chwilę dodał: – O cholera, już pobił! Próbujmy dalej! – i pomógł w nawigacji. – 265 m! – krzyknął. Jesteś ze swoim ROV-em już głębiej, niż ja byłem rok temu! Robot wpłynął do nigdy nieoglądanej części jaskini. Korytarz opadł w dół, zwęził się na chwilę i znowu poszerzył. Skała wyglądała na jaśniejszą. Kiedy robot minął miejsce najgłębszego sondowania (384 m), zaczęliśmy nieśmiało wiwatować. I wtedy ROV dotknął dna. Przez chwilę wyglądało na to, że jaskinia się skończyła, zamknęła. – Poszukaj na południe, południowy zachód. Większość korytarzy idzie tu w tym kierunku – poradził Krzysiek, sugerując, że skała mogła erodować najsilniej wzdłuż jakiejś struktury geologicznej, może uskoku. I rzeczywiście, korytarz po chwili zaczął się dalej rozwijać. – 391! 392... i... i... 393! Mamy rekord świata! – krzyknął Starnawski. Przez kolejnych kilka minut robot płynął przez przestrzenie tak ciasne, że od samego oglądania wideo można było dostać ataku klaustrofobii – wszystkie kamery, z każdej strony robota, pokazywały obraz skał tuż obok pojazdu. Jednak po chwili nawigowania robot wsunął się do nieco szerszego korytarza i wkrótce minął kamień milowy i cel naszej wyprawy – 400 m głębokości! Po kilku minutach zobaczyliśmy dno usłane plątaniną pni drzew, gałęzi i głazów. Robot zawisł w toni na głębokości 404 m. Za drzewami ziała dalej czarna pustka. Nieznana. Na razie! Tekst: Marcin Jamkowski
Wyjście poza schematy. Poznajcie prawdziwie ekstremalnego człowieka
Krzysztof Starnawski kieruje wzrok tam, gdzie nikt wcześniej nie nurkował. Efektem takiego spojrzenia jest odkrycie w 2016 roku najgłębszej zalanej jaskini świata – Hranickiej Propasti – i tytuł Człowieka Roku NG.
Ile jest osób na świecie, które zajmują się tym samym co ty? Nurków jaskiniowych, którzy starają się wytyczać nowe granice wyczynu, pewnie kilkunastu. Finowie są mocni, Amerykanie i Francuzi też. Wszyscy się znamy. Nawet jeśli nie osobiście, to i tak uważnie śledzimy swoje dokonania. Inspirujemy się wzajemnie do działań. Co w twojej ocenie czyni cię dobrym nurkiem jaskiniowym? Woda jest obcym środowiskiem dla człowieka, więc opanowanie psychiczne i sprawność fizyczna są niezbędne. Podczas eksploracji jaskiń każdy błąd lub awaria mogą zakończyć się śmiercią. Dodatkowo przydają się kreatywność, upór i wiedza pozwalające szybko wychodzić poza utarte schematy. Żeby nurkować tak głęboko, musiałem wielokrotnie sam konstruować wiele elementów sprzętu. Również dla dobrego poznania detali i zrozumienia ich działania. Kiedy składałem swój pierwszy aparat oddechowy o obiegu zamkniętym, tzw. rebreather, najczęściej zaopatrywałem się w sklepach zupełnie niezwiązanych z nurkowaniem, np. budowlanych. Kupowałem tam wszystkie części: łączniki, rurki, obejmy, filtry, kleje itp. Poza tym moja praca w TOPR oraz wiele lat uprawiania wspinaczki, narciarstwa, speleologii i paraglidingu pozwoliły szybciej i pełniej pojąć istotę nurkowań jaskiniowych. Rekordowe pomiary w Hranickiej Propasti zajęły ci aż 20 lat. Dlaczego trwało to tak długo? Hranická Propast stała się osią mojej działalności nurkowej od chwili, kiedy po raz pierwszy tam trafiłem. Podporządkowałem jej wiele elementów swojego życia. Ale równolegle, na zakładkę, realizowałem projekty w innych rejonach świata. W Meksyku, w Afryce, na Pacyfiku, na Bałkanach, we Francji, Włoszech, w Norwegii i Niemczech. Nie da się zacząć czegoś jednego dnia, skończyć drugiego, a trzeciego zająć się czymś nowym. Wiele zależy od pogody, ludzi, czynników losowych. Jeśli jestem w danym miejscu, a pogoda się zaczyna psuć, to bez zbędnego zastanawiania się zmieniam rejon, przekonstruowuję zespół i logistykę i już po paru dniach jestem w innej części świata. Dzięki temu wszystkie projekty nieustannie idą do przodu. Może nie za szybko, ale konsekwentnie. Teraz akurat jest taki czas w moim życiu, kiedy wiele z nich zbliża się do wyznaczonego przed laty celu. Oprócz Hranickiej Propasti w 2016 r. wyeksplorowaliśmy też jaskinię Viroit w Albanii do głębokości 278 m. Zajęło to cztery lata. Po siedmiu latach działań w moim ukochanym Meksyku jesteśmy z kolei o włos od odkrycia najdłuższego zalanego systemu jaskiń na świecie. To gdzie teraz będziesz nurkował? Meksyk na jesieni, tam do sukcesu brakuje już naprawdę niewiele. Bałkany: głównie Albania, Bośnia i Hercegowina, Macedonia. Okazuje się, że to rejony, gdzie do tej pory nikt za wiele nie dokonał. Powoli też kieruję swój wzrok ku Afryce i Azji. Zwłaszcza ku Chinom, kompletnie nurkom nieznanym. Czy zdarzało się, że pod wodą ocierałeś się o śmierć? 25 lat temu nurkowanie jaskiniowe było w Polsce w powijakach. Nie mieliśmy od kogo się uczyć. Nie było podręczników ani żadnej łatwo dostępnej wiedzy. Szukaliśmy wycinków z gazet, skserowanych zachodnich podręczników. Ale i tak uczyliśmy się głównie na własnych błędach. Tak, na pewno ocieraliśmy się wtedy o śmierć. Choć tak naprawdę nigdy nie jesteś w stanie ocenić, jak była blisko. Krzysztof Starnawski, Człowiek ekstremalny – speleolog, płetwonurek, taternik, ratownik GOPR. Rekordzista świata w nurkowaniu z obiegiem zamkniętym (283 m w 2011 r.). We wrześniu 2016 r. odkrył najgłębszą zalaną jaskinię świata, czeską Hranicką Propast, która ma co najmniej 404 m.
Oto program Festiwalu Podróżników National Geographic we Wrocławiu. Będzie się działo!
Festiwal Podróżników we Wrocławiu odbędzie się już w ten weekend! Publikujemy program, aby przekonać jeszcze niezdecydowanych. Prelekcje, warsztaty, pokazy filmów, a wstęp na każde z wydarzeń jest wolny. Nie może was tam zabraknąć!
III edycja Festiwalu Podróżników potrwa dwa dni podczas, których będziemy mogli spotkać podróżnicze gwiazdy! Sobota 23.09.2017 Spotkania z prelegentami 10:30 Marek Arcimowicz: Wyprawa na Tramen Tepui. Wenezuela 12:00 Jakub Porada: Porada na Europę 13:30 Maciej Kamiński i Michał Woroch: Wheelchair Trip 15:00 Michał Cessanis: Tanie podróżowanie. Wietnam 16:30 Mateusz Waligóra: Rowerami na krańce świata 18:00 Krzysztof Starnawski: Granice eksploracji zalanych jaskiń. Ludzki umysł czy technika? 19:30 Po co blogować? The Ollie i Pojechana O sztuce blogowania Warsztaty 11:00 – 17:00 Akademia GOPR 14:00 – 16:00 Warsztaty fotograficzne Iwona El Tanbouli Jabłońska – Portret z podróży 17:30 – 19:00 Taneczna Podróż do Brazylii Seanse filmowe 11:00 Trekking the Great Wall 12:30 Sól Ziemi 14:00 Mission Saturn 15:30 Legend of the Monkey God 17:00 Before the flood 19:00 A Caliofornia Heist 20:30 Pokaz specjalny – Wrocławska fontanna Niedziela 24.09.2017 Spotkania z prelegentami 11:00 Małgorzata Szumska: Twarze Tajfunu. W poszukiwaniu szczęścia na Filipinach 12:30 Joanna Lamparska: Miasta do góry nogami 14:00 Szymon Radzimierski: Dziennik Łowcy przygód. Extremalne Borneo 15:30 Andrzej Bargiel: O ostatniej wyprawie na K2 Warsztaty 11:00 – 17:00 Akademia GOPR 11:00 – 14:00 Trzy Pomarańcze: Twórcze warsztaty dla dzieci. Opowieści o Meksyku 15:00 – 17:00 Mateusz Waligóra: Jak wyruszyć w podróż rowerową na krańce świata Seanse filmowe 17:00 Human Wszystkie zainteresowane osoby, które chcą być z nami w tych dniach po więcej szczegółów zapraszamy na: program festiwalu.
„Mówili, że z krzywą przegrodą nosową do nurkowania się nie nadaję” - Krzysztof Starnawski, odkrywca najgłębszej podwodnej jaskini na świecie
O swojej drodze na szczyt, czyli na... dno opowiada Krzysztof Starnawski, Człowiek roku 11. edycji konkursu TRAVELERY, gość Festiwalu Podróżników National Geographic 2017 w Zielonej Górze.
Kiedy nie pracuje w TOPR, zwykle po prostu nie ma go w Polsce. W domu w podwarszawskim Piasecznie bywa dwa tygodnie w roku. Na ogół wpada tam tylko po drodze na lotnisko. – Zazwyczaj mój rok wygląda następująco: we wrześniu lub w październiku wyjeżdżam do Meksyku. Wracam w lutym, do mojej pracy w TOPR. Od maja do września organizuję swoje wyprawy – mówi Starnawski. – To są Bałkany, reszta Europy, Pacyfik, Afryka. Tak naprawdę cokolwiek mi wpadnie w oko. A na jesieni wracam do Meksyku, bo to moje główne źródło utrzymania. Mieszkam w Playa del Carmen na Jukatanie, gdzie szkolę nurków jaskiniowych. Z jednej strony przynosi mi to pieniądze na wyprawy, z drugiej tworzę sobie zaplecze ludzi, którzy potem mogą mi pomóc podczas realizacji kolejnych projektów. Jednym z nich była Hranická Propast, zalana wodą jaskinia na czeskich Morawach. Nurkował w niej ponad 20 lat, by jesienią zeszłego roku w końcu udowodnić, że jest najgłębszą znaną podwodną studnią na świecie. Trafił wtedy na usta całego nurkowego świata. Amerykańska edycja magazynu National Geographic nominowała go do tytułu Podróżnika Roku. Zobaczyć koniec jaskini W Tatrach spędził niemal całą młodość. Jeździł na nartach, wspinał się, latał na paralotni, bo wszystkie te rzeczy robili też jego rodzice. Został instruktorem każdej z tych dyscyplin. Potem zakosztował speleologii, ale i ona okazała się tylko środkiem do celu. – Dochodziłem do końca jaskini, a tam często była woda – mówi. – Nie dawało mi spokoju, co jest dalej. Wtedy pomyślałem, że skoro mało kto jest to w stanie sprawdzić, to muszę się nauczyć nurkowania w jaskiniach, żeby robić to samemu. O Hranickiej Propasti, znajdującej się o godzinę jazdy z Polski, dowiedział się przypadkiem w połowie lat 90. Chwytał się wtedy wszystkiego, co wiązało się z nurkowaniem w jaskiniach. – Kiedy pierwszy raz zobaczyłem ten potężny krasowy lej, wsiąkłem. Obok stała tabliczka z informacją, że może mieć 200 m głębokości. To była magia! Hranická Propast nie jest typową jaskinią. To położone 10 min od centrum miasta potężne, 70-metrowe pęknięcie w skale. Wypełnia je podziemna woda termalna wypływająca spod warstw wapienia – kwaśna, pełna węglanu wapnia i o stałej temperaturze około 16ºC. Na zdjęciach z pierwszych nurkowań widać pełną prowizorkę. Sprzęt załadowany do poloneza, butle pożyczone od spawaczy, którzy remontowali akurat piwnicę w domu Starnawskiego. I noc, bo to park narodowy, a on nie starał się o zezwolenie. Bał się odmowy. Z władzami parku dogadał się dopiero po dwóch latach nurkowań. W ramach przeprosin postawił Czechom dwie beczki piwa. Od tamtej pory to była już polsko-czeska współpraca. W 1999 r. zanurkował na 130 m, rok później na 181 m. Na więcej nie pozwalał ani sprzęt, ani umiejętności. – Zrozumiałem, że aby zejść głębiej, muszę dopracować trzy elementy. Po pierwsze, sprzęt. Otwarty obieg powietrza, na którym nurkowałem do tej pory, zupełnie się nie sprawdzał przy dużych głębokościach. Trzeba było przejść na obieg zamknięty, który pozwoliłby mi spędzić po wodą nawet 20 godz. – mówi. Tzw. rebreathery używane były dotychczas w lotach kosmicznych, ale powoli wchodziły też do nurkowania, choćby w wojsku. Wymagały jednak modyfikacji. – Pracowałem już wtedy w TOPR, bezpieczeństwo było dla mnie priorytetem. Potrzebowałem podwójnego obiegu zamkniętego, na wypadek, gdyby jeden nawalił. To tak, jakby chcieć do bagażnika małego fiata włożyć drugi silnik. Po pierwsze, musi się zmieścić, po drugie nawzajem uzupełniać z pierwszym. Metoda małych kroków Już podczas pierwszego nurkowania po 12 latach przerwy z dużą swobodą doszedł do dna jaskini. Dokonane pomiary wykazały istnienie tam wypływów ciepłej wody. Wtedy zapaliła się lampka, że może to wcale nie jest koniec jaskini? W czerwcu 2012 r. zszedł na dno jeszcze raz. Po to by pośród zalegających tam pni i gałęzi znaleźć przejście. – To był jeden z tych momentów, dla których człowiek męczy się przez całe życie. Wpływasz w coś, co jest zupełnie nowe, nieznane. Nie wyglądało może zbyt atrakcyjnie, po prostu kolejna ciemna otchłań, ale najważniejsze, że pogłębiliśmy jaskinię. Spuszczony na linie ciężarek wskazał głębokość nowej studni na 373 m. Do rekordu świata – włoskiej jaskini Pozzo del Mero – brakowało 19 m. – W 2013 r. dostaliśmy grant od Towarzystwa National Geographic na dalsze badania Hranickiej Propasti. Myśleliśmy, że pobicie tego rekordu zajmie nam miesiąc, góra dwa. A zrobiły się z tego prawie cztery lata. Ale technika małych kroków zawsze mi się sprawdzała i dzięki niej wciąż jestem na tym świecie – mówi. Wreszcie na jesieni 2016 r. udało się ściągnąć do Hranic robota przygotowanego przez inżyniera Bartka Gryndę, a raczej parę zautomatyzowanych kamer z napędem i pływakiem. Potem przyszedł 27 września. Starnawski wstał o świcie, jak to ma w zwyczaju, przed resztą ekipy. Zszedł na 200 m, gdzie założył ostatnie poręczówki dla robota. Parę godzin później oglądali już na ekranach komputerów obraz z głębokości 404 m. Rekord padł. Na dodatek po raz kolejny okazało się, że to jeszcze nie dno. Mimo to dla Starnawskiego był to koniec projektu. Cel, który sobie przed laty postawił, osiągnął, a dalsze pogłębianie i tak już najgłębszej jaskini nie jest dla niego wyzwaniem. Sam szykuje już nową wyprawę. Tym razem do Afryki w poszukiwaniu jeszcze głębszych jaskiń. – Nurkowanie ma dla mnie sens tylko wtedy, gdy wiąże się z eksploracją. Dla przyjemności wolę iść na rower, wspinać się lub biegać. Nurkując, koncentruję się tylko na odkrywaniu świata, wymazywaniu białych plam. – A boisz się jeszcze czegoś? – pytam. – W jaskiniach? Niczego. Spędzam tam tyle czasu, że to mój prawdziwy dom. Skupiam się tylko na wykonaniu zadania. Na koniec opowiada jeszcze anegdotę. Lubi ją powtarzać, gdy ktoś zapyta o źródło sukcesów. Kiedy zaczynał nurkować, uczyć mógł się tylko z amerykańskich książek i gazet. – A że słabo znałem wtedy angielski, to nie byłem w stanie zrozumieć, że czegoś się nie da zrobić. No więc to robiłem. Adam Robiński Krzysztof Starnawski wystąpi podczas Festiwalu Podróżników w Zielonej Górze. Bądźcie z nami 24 czerwca! WSTĘP WOLNY
Natura człowieka „Nic nie szkodzi, jeśli teraz nawet umrzemy z głodu, najważniejsze, że jesteśmy bezpieczni. To najlepsza chwila mojego życia” – wyznała jedna z bohaterek reportażu Życie po ISIS (str. 66), gdy udało jej się wraz z mężem i dziećmi uciec z zajętego przez siły Państwa Islamskiego Mosulu, gdzie przeżyli piekło. Te słowa przypomniały mi pewną historię z przeszłości. Byłam wtedy dzieckiem, to był piękny beztroski dzień, cieszyliśmy się słońcem w zaśnieżonym ogrodzie przed domem. I nagle zobaczyłam łzy w oczach mojej babci. Podbiegłam do niej i zapytałam, dlaczego płacze – babcia płakała rzadko. To, co wówczas powiedziała, mocno mną wstrząsnęło: – Przeżyłam dwie wojny światowe i kolejnej nie przeżyję, nie dam rady. To była jej reakcja na stan wojenny ogłoszony w niedzielę 13 grudnia 1981 r. Dla kobiety, która doświadczyła tego, co moja babcia, co wszyscy wówczas, był to jeden z najtragiczniejszych dni w życiu. Po latach odbudowywania wiary w przyszłość, w to że ludzkość wyciągnęła wnioski, jej świat po raz kolejny miał się zawalić. Szczęśliwie tak się nie stało. Moje dzieciństwo przesiąknięte było historiami dziadków. O strachu, głodzie, śmierci i rozpaczy. Wiedziałam, że wojna jest największym złem, że niszczy ludzi psychicznie, odbiera im dobytek, godność, nadzieję, życie. A jednak wiek XXI nie jest wolny od wojen, konfliktów i nienawiści. Można wręcz odnieść wrażenie, że ludzkość znów zmierza w tę stronę. Oby historia ISIS przyniosła opamiętanie. Ale przed naszym gatunkiem stoją kolejne trudne wyzwania – właśnie dokonuje się rewolucja w możliwościach manipulowania DNA. Naukowcy odkryli sposób, jak je modyfikować, aby osobniki potomne automatycznie dziedziczyły pożądane cechy rodziców. Dzięki temu będzie można wyeliminować ciężkie genetyczne choroby albo tak zmodyfikować geny np. komarów, by nie przenosiły wirusów malarii czy zika. Choć może się to okazać jednym z największych przełomów w medycynie, ta metoda budzi też uzasadnione obawy. Teraz to nasza wola być może będzie decydować o ewolucji gatunków. Mimo że cele modyfikacji DNA są szczytne, otwierają one również furtkę np. do tworzenia „dzieci z katalogu”. Któż nie chciałby mieć potomka geniusza o wyglądzie Brada Pitta i sile Arnolda Schwarzeneggera? A to już zabawa w Boga. Jej efekty mogą być trudne do wyobrażenia.
34 - Rewolucja DNA Władzę nad światem natury, dzięki metodzie szybkiego wprowadzania zaprojektowanych zmian w genomie do całej populacji gatunku, mamy na wyciągnięcie ręki. Rzecz w tym, że prócz niebywałego postępu w leczeniu chorób może też przynieść skutki, których nawet nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Tekst Michael Specter Zdjęcia Greg Girard 56 - Zmiany klimatu Na Ziemi jest już 7 mld ludzi i wszyscy chcą korzystać z dobrodziejstw cywilizacji. Dlatego potrzebujemy ogromnych ilości energii, a jej pozyskiwanie najbardziej zmienia nasz klimat. Wielu ludzi wątpi w realność tego problemu, ale to nie jest żaden naukowy spisek. Czy tego chce, czy nie, ludzkość czeka radykalne przeorganizowanie sposobu życia. 66 - Życie po Isis Państwo Islamskie, które opanowało znaczne obszary pogrążonego w powojennym chaosie Iraku, teraz cofa się pod naporem sił międzynarodowej koalicji. Pozostawia po sobie obrazy szalonej, brutalnej destrukcji, która – co najdziwniejsze – dotyka nie tylko przeciwników ISIS, ale także jego zwolenników. Tekst James Verni Zdjęcia Moises Saman 88 - Łąki dla krwawiących serc Dżelady – jedyne na świecie trawożerne małpy – mają się nieźle na sawannach regionu Menz-Guassa w Etiopii. Jak ten bogaty ekosystem przetrwał w drugim pod względem populacji kraju w Afryce, zaorującym wciąż nowe grunty? Dzięki niezwykłej wielowiekowej umowie społecznej. Tekst Craig Welch Zdjęcia Jeffrey Kerby i Trevor Beck Frost 112 - Modele Chaosu Jak wyglądałyby nasze miasta po kataklizmie, który unicestwiłby ludzkość? Jak natura brałaby je we władanie? Lori Nix i Kathleen Gerber próbują to pokazać w swoich zminiaturyzowanych dioramach będących połączeniem poglądowych makiet i dzieł sztuki. Tekst Jeremy Berlin Zdjęcia Lori Nix i Kathleen Gerber
Polak w plebiscycie na światowego Podróżnika Roku 2017 National Geographic
Krzysztof Starnawski został nominowany do prestiżowego tytułu Podróżnika Roku National Geographic (Adventurer of the Year 2017). Możecie wspomóc go w głosowaniu
Najpierw był rekord świata w nurkowaniu w obiegu zamkniętym. Ustanowił go pod koniec 2011 roku zejściem na głębokość 283 metrów w Morzu Czerwonym w Egipcie. Rok później rekord Polski w nurkowaniu jaskiniowym osiągnięty w czeskiej jaskini Hranicka Propast na głębokości 265 metrów. W lipcu 2016 pobił światowy rekord w nurkowaniu w obiegu zamkniętym (CCR), schodząc na 278 metrów w jaskini Viroit w Albanii. A dwa miesiące później wraz z kierowaną przez siebie ekipą odkrył, że Hranicka Propast jest najgłębszą zalaną jaskinią na świecie – ma co najmniej 404 metry głębokości. I właśnie to ostatnie odkrycie, będące rezultatem wieloletnich nurkowań i badań prowadzonych przez Krzysztofa Starnawskiego uznane zostało przez kwaterę główną National Geographic w Waszyngtonie za jedno z najbardziej interesujących i przełomowych wydarzeń eksploracyjnych roku. Tym samym Krzysztof Starnawski został nominowany do prestiżowego tytułu światowego Podróżnika Roku (Adventurer of the Year 2017). O wyborze zadecydują internauci, którzy każdego dnia mogą oddać swój głos na jednego z dziesięciu kandydatów. Od początku głosowania zacięta rywalizacja toczy się przede wszystkim pomiędzy naszym Krzysztofem Starnawskim a biegaczką Mira Rai z Nepalu. Zachęcam Czytelników NG do głosowania na Krzysztofa. Wystarczy tylko raz dziennie wejść na stronę www.votestarnawski.pl i kliknąć przy jego nazwisku. Do 16 grudnia br. mamy czas, by uczynić Polaka światowym Podróżnikiem Roku 2017. "VOTE" - każdego dnia! Tekst: Piotr Chmieliński
To NAJGŁĘBSZA podwodna jaskinia na świecie! Ekspedycja Krzysztofa Starnawskiego to potwierdziła
Polsko-czeska ekipa odkryła najgłębszą podwodną jaskinię na świecie i potwierdziła jej głębokość.
Jeszcze niedawno donosiliśmy o rekordowym zanurzeniu w albańskiej jaskini Viroit. Kolejna ekspedycja Krzysztofa Starnawskiego przyćmiła tamten wyczyn. Tym razem udało mu się wraz z ekipą badaczy sprowadzić zdalnie sterowanego robota ROV na dno czeskiej jaskini Hranicka Propast - osiągnięto głębokość 404 metrów. Tym samym z piedestału spada włoska jaskinia Pozzo de Merro, o głębokości 392 metrów, do tej pory uważana za najgłębszą. Wyprawa jest możliwa dzięki wsparciu z grantu National Geographic Society. Zobacz galerię z wyprawy Starnawskiego Pierwszy raz Starnawski badał jaskinię w 1999 roku. Pomiar w 2014 roku pokazał 200 metrów głębokości. Później nurkowie odnaleźli wąskie przejście prowadzące dalej w głąb. Wtedy sonda wypuszczona przez jego ekipę dotarła na 373 metr pod powierzchnie wody. Podczas ubiegłorocznej wyprawy do tego miejsca speleolog zszedł na ponad 200 metrów, oto film dokumentujący tę wyprawę. Urodzony w 1968 roku Krzysztof Starnawski to speleolog, płetwonurek, ratownik TOPR i instruktor. W lipcu zszedł na 278 metrów w jaskini Viroit w Albanii i tym samym ustanowił nowy rekord świata w nurkowaniu na obiegu zamkniętym (CCR). Wyprawa trwała 7 godzin, wymagała specjalistycznego sprzętu, między innymi dwóch rebreatherów i podwodnego skutera. Źródło: National Geographic News Obejrzyjcie kolejny odcinek naszego serialu "Warto spróbować"! Tym razem odkrywamy skarby w zatopionym kamieniołomie. View oEmbed on the source website
Starnawski wciąż szuka rekordu w czeskiej studni
Być może już w sierpniu uda się stwierdzić, że czeska studnia Hranicka Propast jest najgłębszą na świecie. Podczas najnowszych prób pomiaru polski nurek Krzysztof Starnawski napotkał nowe problemy.
Pogoń Starnawskiego za rekordem świata w Hranickiej Propasti trwa już kilka lat. Kiedy w październiku 2012 roku zszedł tam na głębokość 223 metrów, bijąc tym samym rekord Polski, jego sonda Starnaś 1 wskazała, że to wcale nie koniec studni. Pomiary dały wynik 373 m, ale dno wciąż pozostawało poza zasięgiem. W październiku 2014 roku udało mu się poprawić go o 11 metrów. Hranickiej Propasti wciąż brakowało jednak do rekordu. Najgłębszą studnią pozostawała włoska Pozzo del Merro o głębokości 392 m. (Czytaj też: W pogoni za rekordem świata) Nurkowania przeprowadzone w ostatnich dniach nie zmieniły tego stanu rzeczy. – Kiedy Krzysiek zszedł do zacisku, przez których przechodził ostatnim razem, na głębokości 210 metrów znalazł ślady małej lawiny. Zacisk przestał być zaciskiem – mówi Marcin Jamkowski, członek zespołu Starnawskiego. – Ale Matka Natura otworzyła przed nim kolejny, większy korytarz. Krzysiek pokonał go i spuścił w dół sondę. Według jej odczytów, dno znajdowało się na 370 metrach. To płycej, niż podczas poprzednich nurkowań, prawdopodobnie dlatego, że sonda osiadła na zboczu utworzonym przez lawinę. – Zdecydowaliśmy, że kolejny krok należy do elektroniki. W sierpniu lub wrześniu wracamy do Hranickiej Propasti ze specjalnie zbudowanym na tę okazję robotem. Z jego pomocą pobijemy rekord – dodaje Jamkowski. Ekspedycja "NG Hranicka Propast – Step beyond 400 m" została wsparta grantem Towarzystwa National Geographic z funduszu Global Exploration Fund dla Europy Północnej.
Czeska studnia bez dna. Polak w pogoni za rekordem!
Osiem metrów – tyle brakuje krasowej studni Hranicka Propast, by stać się najgłębszą zalaną jaskinią na świecie. Płetwonurek Krzysztof Starnawski dokonał w niedzielę najnowszego pomiaru jaskini
– To nurkowanie było zwieńczeniem ciężkich prac, którymi kieruję od paru miesięcy. Pomiary potwierdziły nasze przypuszczenia co do dna jaskini, a dobra przejrzystość wody pozwoliły lepiej rozeznać teren, w którym będziemy działać już na początku przyszłego roku – mówi „National Geographic Polska" Starnawski tuż po nurkowaniu, które przybliżyło czeską jaskinię do rekordu. Hranicka Propast ma teraz 384 metry głębokości. To o 11 metrów więcej, niż wskazywały na to dotychczasowe pomiary. I wciąż o osiem za mało, by otrąbić ją najgłębszą na świecie. Głęboko, głębiej, najgłębiej? Położona niedaleko czeskiego Ołomuńca krasowa studnia znana jest płetwonurkom od dawna. Prowadzone już od lat 60. ubiegłego wieku pomiary jej głębokości na długi czas utknęły jednak na niecałych 200 metrach. Potrzeba było Starnawskiego (w 1999 roku wyróżnionego zresztą podróżniczo-eksploracyjną nagrodą Kolosa za dokonanie najgłębszego polskiego nurkowania swobodnego, właśnie w Hranickiej), by pokonać znajdujący się tam wąski zacisk i odkryć, że jest on bramą do kolejnego, niezbadanego jeszcze szybu studni. Kiedy w październiku 2012 roku Starnawski zszedł na głębokość 223 metrów, bijąc tym samym rekord Polski, jego sonda Starnaś 1 wskazała, że to wcale nie koniec. Pomiary dały wynik 373 m, ale dno wciąż pozostawało poza zasięgiem. fot. Marcin Jamkowski Adventure Pictures 373 metry były drugim wynikiem na świecie. Najgłębszą studnią pozostawała włoska Pozzo del Merro o głębokości 392 m. Robiąc pomiary Hranickiej w 2012, Starnawski wiedział, że czeska studnia ma duże szanse przegonić włoską. 373 metry były wynikiem pierwszego, szybkiego pomiaru. Na kolejne badania zabrakło w 2012 roku czasu. Jednak prawdopodobieństwo, że w innych miejscach jest głębiej, było bardzo duże. Zawalony zacisk. Poszukiwania nowej drogi Polski nurek wrócił do Hranickiej Propasti w 2014 roku na czele ekspedycji "NG Hranicka Propast – Step beyond 400 m", wsparty grantem Towarzystwa National Geographic z funduszu Global Exploration Fund dla Europy Północnej. Cel pozostawał ten sam – odnaleźć dno czeskiej studni i podarować jej rekord. Nurkowania rozpoczęły się na jesieni. – Pierwszy etap miał na celu zastabilizowanie zacisku na głębokości 200 m, przygotowaniu punktów startowych dla opuszczenia sonaru na głębokości 60 m i kolejnego na 220 m oraz znalezienia alternatywnych przejść do najgłębszej części jaskini poniżej 200 m. Zadanie to wykonaliśmy tylko częściowo, gdyż dotychczasowe przejście na 200 m uległo zawaleniu. Trzeba było znaleźć alternatywny korytarz – relacjonuje Starnawski. – Udało nam się to miesiąc temu i przez ostatnie dni to właśnie przez ten nowy zacisk znajdujący się na 210 m głębokości poprowadziliśmy nowe oporęczowanie jaskini. Zamontowaliśmy też punkty kierunkowe dla sonaru skanującego, który będziemy opuszczać na początku przyszłego roku. Ostatnie próby miały miejsce w dniach 10-13 października. Podczas niedzielnej akcji udało się postawić linę kierunkową w nowym rejonie studni i zmierzyć głębokość jaskini w tym miejscu. To właśnie ten pomiar dał wynik o 11 metrów większy od dotychczasowych. Oznacza to, że dno studni nie jest płaskie i daje widoki na jeszcze większą głębokość. fot. Marcin Jamkowski Adventure Pictures Polsko-czeska współpraca Ekspedycja "NG Hranicka Propast – Step beyond 400 m" prowadzona jest z dużym, rzadko spotykanym w świecie nurkowania jaskiniowego rozmachem. – Krzysiek jest wspomagany przez międzynarodowy zespół, głównie czeski. Do jego jednego nurkowania potrzeba 20 osób – nurków, lekarza, zabezpieczenia ratowniczego, tragarzy, a nawet... osoby odpowiedzialnej za catering. Czesi mobilizują się w niesłychanym stopniu, potrafią dać wsparcie i wspaniałą atmosferę. Zespołem wspomagającym kieruje doskonały nurek David Cani, prywatnie przyjaciel Starnawskiego. Nie sposób tu wszystkich teraz wymienić, choć każdy zasługuje na wielki szacunek. To dzięki nim Krzysiek może skutecznie i bezpiecznie wykonywać swoje nurkowania. Last but not least pamiętajmy, że nurkowania Krzyśka to absolutnie światowa klasa. To są rzeczy, których nie widuje się codziennie – mówi Marcin Jamkowski, były redaktor naczelny "National Geographic Polska" i równocześnie członek ekspedycji Starnawskiego. Z Polakiem nurkują też jego rodacy: Irena Stangierska, Marek Klyta, Grzegorz Rutkowski, Sławomir Paćko, Tomasz Jeżewski, Maciej Wielowski i wspomniany Jamkowski. Stanowią oni zespół asekuracyjny i pomagają wykonać dokumentacje zdjęciową. fot. Marcin Jamkowski Adventure Pictures W ekspedycji Starnawskiego nie chodzi jednak tylko o rekord. Planuje zebrać próbki wody, które pozwolą zrozumieć, w jaki sposób uformowała się studnia oraz zbadać żyjące w głębinie termofile – jednokomórkowce potrafiące przetrwać w najtrudniejszym środowisku. – Ponadto krok po kroku robimy dokładne plany jaskiń i dokumentacje zdjęciową na każdym poziomie, jaki osiągamy – dodaje Starnawski. O dalszych postępach prac w Hranickiej Propasti będziemy informować na bieżąco. Aktualne informacje znajdują się także na stronie ekspedycji na Facebooku.
Rekordy są dla mnie odkrywaniem siebie, poznawaniem granic możliwości ludzkiej fizjologii i psychiki - mówi Krzysztof Starnawski, taternik, narciarz, żeglarz, zaliczany do ścisłej światowej czołówki nurków jaskiniowych.
Eksperyment na samym sobie Spotkaliśmy się w podtatrzańskim Małem Cichem – dziś, wbrew nazwie, głośnym i tłocznym. Góralska wioseczka przemieniona w wielki parking, gniot pod taśmociągiem porywającym co parę sekund kolejne czwórki narciarzy. Na szczycie też bardzo piknie, auto przy aucie, od południa landszafcik z odległymi Granatami, Krzyżnem i Wołoszynem, ale mało kto spojrzy, tylko kijami mocno i – heja! – w dół. Krzysztof Starnawski – popularnie zwany Starnasiem – zasiada na drewnianej ławie przed dyżurką Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Z pozoru odprężony, nieustannie wsłuchuje się w trzeszczący radiotelefon. Zimą ma mniej pracy instruktorskiej, a zatem więcej czasu poświęca ratownictwu. Od ostatniego naszego spotkania parę lat temu Starnaś prawie się nie zmienił. A już z pewnością zachował poczucie humoru. Nie chciałby jednak, jak mówi, występować publicznie jako zjawisko folklorystyczne, ponieważ to, co parę lat temu było wesołe, teraz, gdy dobija czterdziestki, może wydać się śmieszne. Dziś co innego stanowi istotę jego życia, niemniej legenda o rezydencji z basenem i pojeździe stanowiącym w pełni urządzony i wyposażony dom ekstremalisty pozostała i przytaczana jest irytująco konsekwentnie. Otóż zbudował dom w podwarszawskiej Bartoszówce, daleko od miasta, w ciszy i głuszy. Chałupa skromna, ale wystarczająca na potrzeby gospodarza, wyszła całkiem niedrogo. Basen, długi na dwa metry i szeroki na metr, służy jako podręczne laboratorium do eksperymentowania z techniką nurkową. Autko? Owszem, sypialne, mieści pełne wyposażenie ze sprzętem nurkowym, wspinaczkowym, rowerem i kajakiem górskim, i zawsze dociera tam, gdzie trzeba. Przed laty sporo wędrował. Motocyklem, starą jak świat „emzetką” zajechał na Nordkapp, rowerem objechał Skandynawię, Szkocję i Anglię, stamtąd do Francji i przez Alpy wrócił do kraju. W Skandynawii zauroczył go surowy klimat północy, cudowne połączenie wody, skał, zieleni. I ludzie: – Ciągle spotykałem się z życzliwością. Doceniali to, że podróżuję sam – opowiada. Czasem łączył z kimś swoja ścieżkę na kilka dni, ale nigdy nie rezygnował z niezależności: – Partner wymaga wzajemnego dostosowywania. A sam, chcę, to śpię, chcę, to napieram. Lubi nocować na łące, pod skalnym okapem czy w opuszczonym szałasie. Czy jest samotnikiem? Zaprzecza: – Robię coś solo, bo mi to z różnych powodów po prostu odpowiada, a potem schodzę na dół lub wychodzę do góry i mam potrzebę napić się piwa w dobrym towarzystwie. Ale wspólne picie piwa to nie to samo co wspólne nurkowanie: – Czasem trudno byłoby dźwigać dodatkowy ciężar odpowiedzialności za kogoś. Lubię nurkować sam, ponieważ czuję się wtedy bezpieczniej i mogę się maksymalnie skoncentrować na działaniu. Przekonuje, że urodził się co najmniej o 200 lat za późno, gdy wielcy odkrywcy dotarli już do najodleglejszych lądów, następcom pozostawiając jedynie zakamarki. Mając naturę eksploratora, Starnaś nadaje wielkie znaczenie chwilom, w których zostawia ślady stopy w dziewiczym terenie. A sens nurkowania w jaskiniach zawiera się w powiedzeniu,że jaskini jest tyle, ile jej odkryto. Po raz pierwszy zszedł do nich w roku 1990, po dwóch latach ambitnej wspinaczki skalnej i udanych próbach wspinaczki lodowej. Zastanawia się przez chwilę: – Normalnie to chyba jest odwrotnie, z jaskiń, gdzie jest za ciemno, za mokro, za trudno, wychodzi się na powierzchnię. Nie przestraszył się widocznie mrocznych i mokrych klimatów, wkrótce bowiem rozpoczął nurkowanie w zalanych przestrzeniach. A w Tatrach było wiele do zrobienia, gdyż droga na skalne salony prowadziła przez ciasne, zalane korytarze. Tylko nieliczni znajdowali w sobie dość mocy, by do nich dotrzeć. Wrocławscy speleolodzy – nurkowie, ze swym liderem, nieżyjącym już Wiktorem Bolkiem, eksplorowali w jaskini Wielkiej Śnieżnej tzw. Syfony Krakowskie, w Miętusiej Ciasne Kominy, Krzysztof zaś w Miętusiej Wielkie Kominy i jaskinię Kasprową Niżnią. Mozolnie, z wielkim ryzykiem, dokonywali dzieła odkrywania nowych przestrzeni. Mimo że od tamtej pory minęło kilkanaście lat, do dziś nikt nie poszedł dalej od nich. Krzysztof, starannie ważąc słowa, próbuje wytłumaczyć, dlaczego: – Potrzeba na to wielkiej determinacji. Do jaskiń tatrzańskich trudno się dostać, a wewnątrz panują okropne warunki: woda jest bardzo zimna, ręce drętwieją, telepie tobą całym, oddychasz zimnym powietrzem, które masz w ograniczonej ilości. W zmąconej wodzie poruszasz się po omacku, zahaczając sprzętem o skałę. Gdy coś nie dzieje się tak, jak planowałeś, ogarnia cię stres graniczący z paniką. Wtedy jedna błędna decyzja może doprowadzić do tragedii. W głębokiej na ponad 200 metrów czeskiej jaskini Hranicka Propast, gdzie odkryto komorę mogącą swobodnie pomieścić warszawski hotel Marriott, nie musiał się przeciskać między skałami. Już rok wcześniej zdobył nagrodę Kolosa za wyczyn roku, schodząc w niej na rekordową głębokość 130 metrów. Wspomina dramaturgię nurkowania na 181 metrów w rok później: – Wszystko układało się jak najgorzej, łącznie z pogodą i przeziębieniem. Z grupką oddanych kumpli wlekliśmy przez błoto, a następnie zwoziliśmy w dół na linie setki kilogramów sprzętu nurkowego i alpinistycznego. W depresyjnej szarudze sypialiśmy po 4 godziny na gołej ziemi. Śniadanie robiliśmy sobie o zmierzchu, gdy kończyliśmy robotę. Kończyła się forsa i zgoda na nurkowanie. W wodzie natomiast wszystko szło jak z płatka. Do 140 metrów osiągniętych dwa dni wcześniej nie miał większych obaw, głębiej zaczynała się wielka niewiadoma. Cztery lata wcześniej, właśnie w tejże Propasti, na 50 metrach dopadła go narkoza azotowa. Świat rozjechał mu się w konturach, myślał i działał w zwolnionym tempie. Od tamtej chwili wiele się nauczył, zaczął używać do nurkowania trymiksu, czyli mieszaniny tlenowo-helowo-azotowej, wchłonął całą dostępną wówczas wiedzę na temat dekompresji (stosowania przy wynurzaniu przystanków, podczas których następuje wypłukanie azotu z krwi) w tego typu nurkowaniach. Zagrożeń mogących zakłócić plan nurkowania było znacznie więcej. Eksperymentował na sobie i wiedział, że jeśli nie wykona w odpowiednim czasie którejkolwiek z wielu czynności, zostanie. Na 181 metrach panowało pięć razy większe ciśnienie niż w oponie samochodowej. Na wyświetlaczach czterech z pięciu komputerów obliczających parametry nurkowania widniał napis: ERROR. Nie wytrzymały głębokości. Co wówczas czuł? Odpowiada ze spokojem: – Bałem się bardzo przed nurkowaniem. W momencie wejścia do wody strach zastąpiła pełna koncentracja – kontrolowałem każdy ruch, każdą decyzję. Powrót na powierzchnię, zgodnie z planem dekompresji, trwał 4,5 godziny. Musiał cierpliwie czekać na podzielenie się z chłopakami radością. – Fleszy i kamer na brzegu nie było. Wracając, nie mieli nawet forsy na porządny obiad. Starnawski lubi się ścigać. Konkurencja wspaniale go mobilizuje. Ale ważniejsze od rekordów jest dla niego odkrywanie siebie, granic możliwości fizjologii, psychiki. Ale wbrew pozorom oszołomem nie jestem – śmieje się – wszystkie swoje projekty nurkowe konsultuję z lekarzami z Instytutu Medycyny Hiperbarycznej. Od rekordowego nurkowania w Hranickiej Propasti Krzysztof Starnawski nie próbował zanurzać się głębiej. Zajmował się szkoleniem, nurkował w jaskiniach i na bałtyckich wrakach. To one stały się jego kolejną wielką pasją. Na dnie Bałtyku leży mnóstwo jednostek, wśród nich: Goya, Steuben i Wilhelm Gustloff, na których doszło do wielkich tragedii z tysiącami ofiar. Goya jest dramatycznym rekordzistą. Statek storpedowany w ostatnich chwilach II wojny światowej poszedł na dno z siedmioma i pół tysiącem niemieckich uciekinierów z Prus Wschodnich. Opowiada o nim: – Wygląda, jakby zatonął przed rokiem, widać konstrukcje – sterówka z kołem sterowym, kompasami, na pokładzie działka przeciwlotnicze... I oni tam są! Ogromna ilość kości ludzkich w ładowniach. Bałtyk znakomicie konserwuje drewno, tkaniny, skórzane buty. Można mieć wrażenie, że statek zatonął nie 60 lat temu, a najwyżej rok. Krzysztof filmuje pod wodą, bo to jego zdaniem jedyny sposób wynoszenia na powierzchnię tajemnic bez naruszenia ciszy i spokoju spoczywających na dnie ofiar. Ideą, którą od kilku lat rozwija konsekwentnie, są długotrwałe nurkowania na średnich głębokościach. Pewnego dnia Leszek Czarnecki, równie doświadczony nurek, zaproponował Krzysztofowi wyprawę do Meksyku. Starnaś nie miał wątpliwości: – Nie wahałem się ani przez chwilę, wiedziałem, że razem możemy zdziałać naprawdę wiele. W efekcie ogromnego logistycznie i technicznie przedsięwzięcia, płynąc na zmiennej głębokości od 20 do 40 metrów, w sześć godzin pokonali 14 kilometrów między jaskiniami (cenotes) systemu Dos Ojos na Jukatanie. Pobili rekord świata w dystansie nurkowania. Krzysztof nie wynik ceni jednak najwyżej: – Eksperymentowaliśmy sami ze sobą, nie wiedząc wielu rzeczy. Chcieliśmy zbadać, czy jesteśmy w stanie wykonać tak długotrwałe i skomplikowane logistycznie nurkowanie. Teraz mamy za sobą pierwszy krok do długotrwałej eksploracji czy skomplikowanego działania ratowniczego. Bo Starnaś odchodzi już od bicia rekordów. Teraz usiłuje wnieść coś nowego i być może znaczącego do wiedzy o ratownictwie w zalanych jaskiniach. To również jest bardzo daleka, pasjonująca, a przy tym nadzwyczaj odkrywcza podróż.