Bakteria starsza niż Kolumb. Boliwijska mumia zmienia historię
Dotarcie Europejczyków do Ameryki uznawano dotąd za początek licznych epidemii, które zdziesiątkowały lokalne populacje. Jednak analiza kopalnego szczepu bakterii ze szczątków boliwijskiego mężczyzny sugeruje, że niektóre groźne mikroorganizmy krążyły w Nowym Świecie już wcześniej.
Konkwista obu Ameryk, do której doszło po 1492 roku, była dramatem społeczności Nowego Świata. Europejczycy krwawo rozprawiali się z napotkanymi ludami i podporządkowywali je sobie. Najeźdźcy nie tylko przywieźli ze sobą nieznane zwierzęta, w tym konie, ale również choroby, które niegdyś nie występowały w Nowym Świecie. No właśnie, czy ta ostatnia informacja jest właściwa? Nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Nature Communications” ukazują to zagadnienie w nowym świetle. Mumia „opowiada” historię choroby Historia tego odkrycia zaczyna się wysoko w boliwijskich górach. Panuje tam suchy i bardzo mroźny klimat. Takie warunki idealnie konserwują ludzkie szczątki. Właśnie tam odnaleziono czaszkę młodego mężczyzny. Spoczywała ona prawdopodobnie w chullpa, czyli tradycyjnej wieży pogrzebowej. Datowanie radiowęglowe wskazało na lata 1283–1383 naszej ery. Jest to okres na długo przed wyprawami Krzysztofa Kolumba. Zespół prowadzony przez Franka Maixnera z Eurac Research dokonał analizy tej mumii pod kątem poszukiwania chorób. Badacze postanowili sprawdzić wszystkie mikroorganizmy zachowane w materiale biologicznym. W ten sposób natrafili na ślady Streptococcus pyogenes. Jest to bakteria odpowiedzialna za wywoływanie szkarlatyny oraz infekcje gardła. To pierwszy raz w historii, gdy udało się zrekonstruować tak stary genom tego patogenu. Odkrycie to natychmiast stało się sensacją w świecie archeologii i medycyny. Rekonstruowanie DNA mikroorganizmów Odczytanie genomu dawnej bakterii było wielkim wyzwaniem. DNA po setkach lat rozpada się na bardzo drobne fragmenty. Naukowcy zastosowali nowoczesną metodę zwaną składaniem de-novo. Pozwala ona odtworzyć geny bez użycia współczesnych wzorców jako szablonów. Metoda ta otwiera zupełnie nową erę w badaniach nad starożytnymi chorobami. Mit o Kolumbie obalony Przez dziesięciolecia dominowało przekonanie, że szkarlatynę przywieźli do Ameryki konkwistadorzy. Nowe badanie całkowicie obala ten historyczny mit. Bakteria występowała w Boliwii już kilka stuleci przed kontaktem z Europą. Oznacza to, że patogen krążył wśród populacji rdzennych mieszkańców niezależnie. Wyniki te zmieniają naszą wiedzę o tym, jak choroby przemieszczały się po świecie. A historia medycyny w obu Amerykach okazuje się znacznie bardziej skomplikowana. Uzbrojony patogen sprzed wieków – Doskonały stan zachowania DNA pozwolił nam na zrekonstruowanie niemal kompletnego genomu, co dostarczyło mnóstwa informacji i wykazało na przykład, że bakteria była już wówczas zdolna do wywoływania chorób. Kopalny szczep posiadał wiele – choć nie wszystkie – geny chorobotwórcze występujące we współczesnych szczepach Streptococcus pyogenes – zauważa biochemik Guido Valverde. Pod względem genetycznym najbardziej przypominał współczesne odmiany infekujące gardło. Choć nie miał wszystkich cech dzisiejszych szczepów, był już groźnym przeciwnikiem. Pięć tysięcy lat ewolucji Szkarlatyna towarzyszy ludzkości od bardzo dawna. Analizy wskazują, że jej główne linie ewolucyjne rozdzieliły się około 5000 lat temu. Zbiegło się to w czasie z przechodzeniem ludzi na osiadły tryb życia. Większe skupiska ludzkie ułatwiły rozprzestrzenianie się mikrobów drogą kropelkową. Ślady tej samej bakterii znaleziono w Europie w szczątkach sprzed 4000 lat. Dziś, gdy liczba zachorowań na świecie znów rośnie, wiedza o dawnych dziejach patogenu może być ważna przy jego zwalczaniu. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego w Ameryce nie mówi się po arabsku? Jeden z powodów zaskoczył historyków
Islamscy zdobywcy byli nie tylko świetnymi żołnierzami, ale i zręcznymi żeglarzami. Dysponowali mapami i instrumentami nawigacyjnymi umożliwiającymi dalekie podróże. Jednak to nie oni skolonizowali Nowy Świat.
W tym artykule: Od kosmitów do muzułmanów Przez morze mgieł i ciemności Więcej pytań niż odpowiedzi Arabski na Karaibach Dwa tysiące łodzi na Atlantyku Kto w końcu odkrył Brazylię? Fałszywka z Kalifornii Z Koranem na Malaje Ocean oceanowi nierówny Mieli to, czego nam brakowało Muzułmanie odkryli Amerykę trzy wieki przed Kolumbem – oznajmił w listopadzie 2014 r. prezydent Turcji Recep Erdoğan. Kilka miesięcy później, podczas wizyty na Kubie, dodał, że płynąc wzdłuż wybrzeża wyspy Kolumb dostrzegł na jednym ze wzgórz meczet. Czy te zdumiewające wypowiedzi były jedynie propagandowym chwytem polityka zabiegającego o popularność w świecie islamu? Teoria o prekolumbijskich przeprawach muzułmanów przez Atlantyk wydaje się absurdalna. Ale nie jest nowa i nie wymyślił jej prezydent Turcji. Sensacja wybuchła już w 1929 r., gdy niemiecki biblista Gustav Deissman odkrył w pałacu Topkapi w Stambule mapę wykonaną przez rodaka Erdoğana – admirała Piri Reisa. Zaznaczono na niej wybrzeża Ameryki z Labradorem i Florydą, Kubę, Haiti, Jamajkę, Grenlandię. Była datowana na rok 1528, nasuwało się więc pytanie, skąd turecki oficer, który nigdy nie wypłynął na Atlantyk, wiedział, co znajduje się po jego drugiej stronie? Od kosmitów do muzułmanów Co prawda sam Piri Reis napisał, że sporządził swoje dzieło na podstawie 20 innych map (w tym tej, którą posługiwał się Kolumb), jednak nie przeszkadzało to tropicielom sensacji. Angielski dziennik „Illustrated London News” pisał w lutym 1932 r.: „Kolumb w swej trzeciej podróży dotarł jedynie w okolice ujścia Orinoko, zatem odwzorowanie linii brzegowej Ameryki Południowej na mapie Piri Reisa musiało zostać skopiowane z innego źródła”. Jeszcze większe emocje wzbudzał wyrysowany na dole mapy olbrzymi ląd. Gdy archeolog amator Arlington Mallery obwieścił, że to Antarktyda, można już było spekulować do woli. Bo jeśli Reis przyznawał się do kopiowania, to kto i kiedy sporządził oryginał? Kolumb tak daleko na południe na pewno nie dotarł. Amerykański historyk nauki prof. Charles Hapgood zasugerował, że zrobili to przedstawiciele nieznanej cywilizacji; brytyjski dowódca okrętów podwodnych i historyk amator Gavin Menzies – że Chińczycy; szwajcarski tropiciel śladów pozaziemskich cywilizacji Erich von Däniken – że kosmici. Wszystkie te teorie naukowcy uznali za niepoważne, gdyż wystarczy dobrze przyjrzeć się mapie, by zauważyć, że Reis nie miał pojęcia o kształcie linii brzegowej Ameryki Południowej, a rzekoma Antarktyda jest ostro skręcającym na wschód przedłużeniem Ameryki. Admirał puścił po prostu wodze fantazji i umieścił w swoim dziele domniemaną Terra Australis, o której pisali już starożytni Grecy, słusznie podejrzewając, że ogromne masy lądu na półkuli północnej są równoważone przez jakiś kontynent na południu. Inną drogą poszedł muzułmański historyk dr Youssef Mroueh związany z działającą w USA Fundacją As-Sunnah of America. Zasiadł nad średniowiecznymi tekstami arabskich podróżników i uczonych, zinterpretował je na nowo i sformułował teorię o islamskich odkrywcach Ameryki. To na wynikach jego dociekań oparł się Recep Erdoğan. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o odkrywcy Nowego Świata Odkrywca Ameryki skrywa nadal wiele zagadek. Naukowcy spierają się o różne wydarzenia związane z jego życiem. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o jednym z najsłynniejszych żeglarzy świata. ... Przez morze mgieł i ciemności „Żeglarz Khashkhash ibn Aswad wypłynął z Delby w roku 889, pokonał Morze Mgieł i Ciemności, zza którego przywiózł bajeczne skarby” – zapisał w traktacie „Łąki złota i kopalnie drogich kamieni” arabski podróżnik, geograf i historyk Al-Masudi. To jeden z największych erudytów średniowiecza, który objechał niemal cały znany w X w. świat: od Hiszpanii po Madagaskar, Cejlon i Indie. W swej 30-tomowej „Historii czasu” wspomniał nawet o ziemiach Słowian, wymieniając z nazwy Wolin i Kraków. Jego świadectwa nie można zatem ignorować. Wymieniona przez niego Delba została po rekonkwiście Hiszpanii przemianowana na Palos, czyli port, z którego pół tysiąca lat później w historyczny rejs wyruszył Krzysztof Kolumb. Morzem Mgieł i Ciemności Arabowie nazywali Ocean Atlantycki. Youssef Mroueh wyciągnął z tekstu Al-Masudiego wniosek, że arabski żeglarz dotarł do wybrzeży Ameryki. I przesunął datę odkrycia Nowego Świata nie na trzy, lecz na pięć wieków przed Kolumbem. Fundacja As-Sunnah próbowała nawet w 1996 r. zorganizować obchody „Millenium obecności muzułmanów w Ameryce”. Wywody Mroueha to jednak tylko spekulacje, ponieważ – na co zwraca uwagę Frederik W. Dame, autor książki „The Muslim Discovery of America” – nie wiadomo, dokąd tak naprawdę dotarł Khashkhash ibn Aswad. Zdaniem większości badaczy nie była to Ameryka, lecz Czarna Afryka. Więcej pytań niż odpowiedzi O kolejnym intrygującym wydarzeniu donosi XI-wieczny historyk Umar Al-Gutiyya. Według niego w lutym 999 r. z Kadyksu wypłynął na Morze Mgieł i Ciemności żeglarz Ibn Farrukh. Po postoju na wyspie Gando (prawdopodobnie Gran Canaria), gdzie spotkał się z królem Guanarigą, kontynuował rejs na zachód. Tam natrafił na nieznane wyspy, którym nadał nazwy Capraria i Pluitania. W maju powrócił do Hiszpanii. I znów otwarte pozostaje pytanie, dokąd rzeczywiście dopłynął Ibn Farrukh. Capraria to niewielka wysepka między Włochami a Sardynią, świetnie znana już starożytnym Rzymianom. Z całą więc pewnością to nie ją miał na myśli arabski historyk, który prawdopodobnie pomylił nazwy. Jego notatka jest jednak zbyt lakoniczna, by ustalić, jakie wyspy mogły wchodzić w grę. Zwłaszcza że ich nazwy nie pojawiają się już w żadnych innych źródłach. Arabski na Karaibach Od XII do połowy XV w. najdokładniejszą mapą znanego wówczas świata była tzw. Tabula Rogeriana (Księga Rogera) – dzieło arabskiego kartografa i podróżnika Al-Idrisiego. Wykonał ją na zlecenie króla Sycylii Rogera II, u którego się schronił przed prześladowaniami w ojczystej północnej Afryce. Al-Idrisi pracował nad mapą i obszernymi komentarzami do niej przez szesnaście lat (1138–1154). Opierał się na własnych obserwacjach (przemierzył cały obszar dawnego Cesarstwa Rzymskiego – od Bliskiego Wschodu po Hiszpanię, od Anglii po Bałkany) oraz relacjach kupców, marynarzy i podróżników. Przytoczył między innymi opowieść o grupie śmiałków, którzy wypłynęli z Lizbony. Po jedenastu dniach żeglugi trafili na straszliwą burzę; przerażeni zmienili kierunek na południowo-zachodni i po kolejnych dwunastu dniach dotarli do nieznanej wyspy. Zostali uwięzieni przez jej mieszkańców, ale czwartego dnia niespodziewanie pojawił się człowiek mówiący po arabsku. Za jego pośrednictwem przekazali lokalnemu władcy informację o pokojowym charakterze swej podróży. Uspokojony król nie tylko kazał ich uwolnić, ale zorganizował podróż łodziami w głąb wyspy. Tam również napotykali osoby znające ich język. Jeśli – jak sugerują niektórzy historycy muzułmańscy – była to któraś z wysp Morza Karaibskiego, kto nauczył tubylców arabskiego? Możliwości są dwie. Inni przybysze z opanowanego przez muzułmanów Półwyspu Iberyjskiego albo też z islamskiej zachodniej Afryki. Nawet jeśli wierzyć w opowieść żeglarzy, nie ma pewności, że faktycznie dotarli na wyspy, które znamy dziś jako Karaiby. Bardziej prawdopodobna jest hipoteza, że dopłynęli do położonych niedaleko afrykańskich wybrzeży Wysp Zielonego Przylądka. Dwa tysiące łodzi na Atlantyku Z drugiej strony o tym, że muzułmanie mogli jednak dotrzeć do Ameryki, świadczy pewna historia związana z królestwem Mali. W archiwach kairskiego uniwersytetu Al-Azhar zachowała się datowana na 1324 r. relacja ze spotkań uczonych z pielgrzymującym do Mekki sułtanem Mansu Musą – islamskim władcą Mali, lubiącym popisywać się bogactwem. W Kairze Mansu Musa opowiedział o kulisach objęcia przez siebie władzy. Jego starszy brat, sułtan Abu Bakri I, zorganizował dwie wyprawy na ocean, by sprawdzić, jak daleko sięgają granice malijskiego imperium. Z drugiej z nich, w 1311 r., nie powrócił i na opuszczonym tronie mógł zasiąść Mansu Musa. Znacznie ciekawsza była jednak historia pierwszej ekspedycji. Miało na nią wypłynąć dwa tysiące łodzi żaglowych. Uczestnicy zaopatrzeni w duży zapas słodkiej wody, żywności oraz złota popłynęli w nieznane i słuch o nich zaginął. Gdy już wszyscy pogodzili się z myślą, że śmiałków pochłonęło morze, niespodziewanie powróciła jedna łódź. Jej dowódca opowiedział, że wyprawa dotarła do ujścia olbrzymiej rzeki. Większość łodzi wpłynęła na nią, on pozostał na wybrzeżu. Po długim i bezowocnym oczekiwaniu na wieści od towarzyszy zdecydował się na powrót. Kto w końcu odkrył Brazylię? Zdaniem nie tylko arabskich historyków jest możliwe, że niesiona przez morskie prądy malijska ekspedycja dotarła do dzisiejszej Brazylii. Wiadomo przecież, że uznany za jej odkrywcę Portugalczyk Pedro Alvaro Cabral też znalazł się u wybrzeży Ameryki Południowej przypadkowo. Płynął szlakiem Vasco da Gamy wokół Afryki do Indii i zniosło go daleko na zachód. Opierając się m.in. na relacji sułtana Mali, amerykański historyk i lingwista Leo Wiener w wydanej w 1922 r. książce „Africa and the Discovery of America” (Afryka i odkrycie Ameryki) stwierdził, że muzułmanie z Afryki utrzymywali kontakty handlowe z amerykańskimi Indianami. Ćwierć wieku później wsparł go biolog i antropolog z uniwersytetu w Johannesburgu prof. Mervyn David Jeffreys, przekonując, że na długo przed Kolumbem w Afryce uprawiano odmiany kukurydzy pochodzące z Ameryki Środkowej. Fałszywka z Kalifornii Znacznie bardziej ryzykowną hipotezę przedstawił zoolog z Uniwersytetu Harvarda i archeolog amator dr Barry Fell. Jego zdaniem rzeką, o której opowiadał sułtan Mali, była Missisipi, a muzułmanie pozostawili na terenach dzisiejszego Meksyku i Stanów Zjednoczonych sporo śladów. Na przykład wyryte na skałach arabskie inskrypcje „Yasus ben Maria” (Jezus syn Marii), które Fell odkrywał w kalifornijskim Inyo County, czy arabskie słowa, które odnajdywał w językach Indian. Jego wywody lingwistyczne okazały się jednak mocno naciągane, a inskrypcje znacznie późniejsze lub wręcz sfałszowane. Pomimo to dr Youssef Mroueh z Instytutu Al-Sunnah podtrzymuje i rozwija pomysły Barry’ego Fella. Jego zdaniem nawet nazwy indiańskich plemion (Cherokee, Hopi, Apache, Cree itp.) mają arabski źródłosłów. Tworzenie teorii na podstawie podobieństw fonetycznych to jednak działalność naukowa na poziomie Wincentego Kadłubka. Niewiele więcej wynika z benedyktyńskiej pracy Mroueha, który zadał sobie trud policzenia nazw miejscowości, rzek, jezior itp. związanych z islamem. W sumie znalazł ich w USA i Kanadzie aż 565, m.in. Mekkę (w stanie Indiana), Medinę (Nowy Jork, Idaho, Ohio, Tennessee, Teksas) i Mahometa (Illinois). Jego zdaniem miejsca te nazwano tak jeszcze przed przybyciem europejskich osadników. Żaden amerykański historyk tego jednak nie potwierdza. W obu Amerykach nie odkryto także śladów jakiegokolwiek prekolumbijskiego meczetu. Budowla na Kubie, o której mówił Erdoğan, nie istniała. Kolumb – wbrew twierdzeniom tureckiego prezydenta – nie napisał w dzienniku pokładowym, że „widział na szczycie góry meczet”, lecz „wzniesienie przypominające meczet”. To zasadnicza różnica! Z Koranem na Malaje Odrzucenie najbardziej ekscentrycznych teorii nie oznacza, że fałszywe są wszystkie. Ale jeśli Arabom udało się pokonać Atlantyk na długo przed Kolumbem, dlaczego to chrześcijanie, a nie oni skolonizowali Nowy Świat? Arabowie byli przecież ludem bardzo ekspansywnym. Już w ćwierć wieku po śmierci Mahometa (632 r.), który ich zjednoczył, opanowali Persję, Syrię, Egipt i Cypr; do końca VII wieku zajęli tereny dzisiejszego Afganistanu i Uzbekistanu, w 709 r. zakończyli podbój północnej Afryki, docierając do Maroka, w 714 r. byli w Hiszpanii, systematycznie zajmowali kolejne wyspy Morza Śródziemnego. Po operacjach militarnych przystępowali do islamizacji i arabizacji zdobytych terenów. Robili to tak skutecznie, że chrześcijanom udało się odbić i rechrystianizować jedynie Hiszpanię, Kretę, Rodos, Sardynię, Sycylię, Korsykę, Baleary oraz częściowo Cypr. Nienasyceni zdobywcy zatrzymali się dopiero na wybrzeżu Atlantyku. Czy dlatego, że Morze Mgieł i Ciemności okazało się dla nich barierą nie do przebycia? Żeglować wszak potrafili. Jeszcze za życia Mahometa jego prześladowani zwolennicy szukali schronienia w Afryce, przepływając Morze Czerwone. Ci pierwsi osadnicy zapoczątkowali kolonizację całego wschodniego wybrzeża Czarnego Lądu. Mogadiszu, Mombasa, Dar es-Salam to portowe miasta założone przez muzułmanów. Regularnie zawijały do nich statki arabskich kupców, wyspy Zanzibar i Pemba stały się klasycznymi koloniami. Pustynnych Arabów w tajniki żeglugi wprowadzali dużo lepiej obeznani z morzem Persowie. To oni przetarli szlaki do Indii i dalej: do Azji Południowo-Wschodniej. O przebiegu tej ekspansji niewiele wiadomo, gdyż nie zachowały się żadne dokumenty. Jedynie legendy i „Mikuyat Raja Pasai” – mocno zmitologizowana kronika pierwszego na Malajach islamskiego królestwa Samudera-Pasai – opowiadają o niestrudzonych misjonarzach, którzy nieśli w tropiki naukę Mahometa. Rzeczywistość była bardziej prozaiczna. Prawdopodobnie jako pierwsi ruszyli na Daleki Wschód zislamizowani perscy kupcy z okolic Bombaju w Indiach. Podobnie jak później Europejczycy zakładali na swych odkrywczo-biznesowych szlakach faktorie, w których dokonywali transakcji, uzupełniali zapasy żywności i bezpiecznie odpoczywali. Dopiero za nimi podążyli sufi – mistycy gotowi na największe poświęcenia dla sprawy islamu. Nauki sufich trafiały na podatny grunt, gdyż tradycyjne religie plemienne ustępowały już wówczas miejsca hinduizmowi przybywającemu z coraz liczniejszymi osadnikami z Indii. Ludy z dzisiejszej Indonezji, Malezji, Indochin miały jednak ogromne problemy z ogarnięciem olbrzymiego panteonu hinduskich bóstw, a przede wszystkim z akceptacją systemu kastowego. Islam z jedynym Bogiem był prostszy, bardziej przekonujący i – co najważniejsze – egalitarny. Przyjmowali go władcy lokalnych państewek, tworząc niezliczone sułtanaty, i ich poddani. Nie nawracano ich siłą. Przykład szedł z góry i z dołu, od sufich, którzy tubylców leczyli, uczyli rolnictwa, rozstrzygali spory. W efekcie hinduizm ostał się tylko na indonezyjskiej wyspie Bali. Ocean oceanowi nierówny Do momentu rozpoczęcia przez Europejczyków zamorskiej ekspansji islam rozprzestrzenił się na ogromnym obszarze Azji Południowo-Wschodniej, od Malediwów po Borneo, Moluki (Wyspy Korzenne) i południowe Filipiny. Docieranie w tak odlegle rejony wymagało sporych umiejętności żeglarskich. Średniowieczni muzułmanie nabywali je nie tylko w praktyce. Już w IX w. w Bagdadzie utworzono obserwatorium astronomiczne i zasobną bibliotekę Bajt al-Hikma (Dom Mądrości). W następnym stuleciu w Kairze powstał Dom Nauki (Dar al-Ilam). W tych placówkach gromadzono i studiowano dzieła starożytnych Greków, Persów i Hindusów. Arabscy geografowie jako pierwsi zaczęli mierzyć długość geograficzną, co bardzo ułatwiało żeglugę. W XIII w. Al-Farghani oszacował długość Morza Śródziemnego na 42 stopnie, a Abdul Hassan Ali obwód kuli ziemskiej na 47 tys. km. Obaj niewiele się pomylili. Dzięki osiągnięciom uczonych muzułmańscy żeglarze dysponowali najdokładniejszymi wówczas mapami i podstawowymi urządzeniami nawigacyjnymi, m.in. busolą wodną. Wypływali więc bez obaw na dobrze im znany Ocean Indyjski i przez cieśninę Malakka na Morze Południowochińskie. Przeprawa przez Atlantyk stanowiła jednak wyzwanie zupełnie innej kategorii. Od wschodnich wybrzeży Afryki po Chiny i Filipiny dało się płynąć, nie tracąc z oczu brzegu lub oddalając się od niego na krótko, a szlak prowadził od portu do portu, gdzie zaopatrywano się w świeżą żywność i wodę. Wyruszając na Morze Mgieł i Ciemności, trzeba się było przygotować do wielodniowej żeglugi bez zawijania na ląd. Na pokładzie musiał się więc zmieścić nie tylko ekwipunek dla załogi (Kolumb na swój pierwszy rejs zabrał zapas żywności na ponad rok i wody na 6 miesięcy), ale także wszystko, co niezbędne do naprawy uszkodzonego statku – deski, smoła, liny, pakuły uszczelniające itp. Wymagało to znacznie większych okrętów niż łodzie pływające po Oceanie Indyjskim. Europejczycy od XV w. dysponowali spełniającymi te warunki 2- lub 3-masztowymi karawelami; Arabowie takich okrętów nie posiadali. Koszt budowy i wyposażenia karaweli przekraczał możliwości indywidualnego żeglarza. W Europie od XIII w. kupcy hanzeatyccy tworzyli stowarzyszenia, których członkowie dzielili się kosztami i potencjalnymi zyskami. Właściciele statków oferowali im udział w przedsięwzięciu, rozkładając jego koszt najpierw na kilka, a z czasem nawet na kilkadziesiąt części: to ważne, bo większa liczba inwestorów umożliwiała budowę dużych okrętów i zmniejszała ryzyko bankructwa w razie zatonięcia okrętu. Finansowanie wypraw handlowych stało się jeszcze łatwiejsze dzięki rozwojowi banków i systemu kredytowego. W krajach islamskich takich rozwiązań nie znano. Dlatego nawet jeśli któremuś z muzułmańskich żeglarzy udało się przepłynąć Atlantyk, jego śladem nie podążyli ani kupcy, ani osadnicy. Odkryto wrak statku z czasów Kolumba? Amerykański poszukiwacz przekonuje, że namierzył „Santa Marię” Podwodni archeolodzy odnaleźli wrak, który – jak przekonują – należał do floty Krzysztofa Kolumba. Innego zdania są eksperci współpracujący z UNESCO. Mieli to, czego nam brakowało Muzułmanie nie odczuwali zresztą takiej potrzeby. Europejczycy też nie szukali Ameryki, lecz drogi morskiej do Indii, by bez pośrednictwa Arabów i Turków sprowadzać gwarantujące ogromne zyski przyprawy. Ze względu na układ wiatrów i prądów morskich zadanie wymagało nieprzeciętnej odwagi i determinacji. Sztuką nie było bowiem wypłynięcie na zachód czy południe, ale powrót stamtąd. Na wysokości afrykańskiego przylądka Bojador, nazywanego przez żeglarzy Przylądkiem Strachu, natrafiano na tak silny prąd przeciwny, że do końca XIV w. nawet najodważniejsi profilaktycznie zawracali do Hiszpanii lub Portugalii. W 1346 r. Jaume Ferrer odważył się popłynąć dalej i nigdy więcej o nim nie usłyszano. Dopiero sto lat później Gil Eanes odkrył, że jeśli po minięciu Przylądka Strachu skieruje się żaglowiec na pełne morze, po kilku dniach zachodnie wiatry przygnają go z powrotem do Lizbony. Bartolomeo Diaz w 1487 r. odważył się na podobne ryzyko już po drugiej stronie równika. Wychodząc z założenia, że układ wiatrów jest tam symetryczny do tego z półkuli północnej, odbił daleko od lądu i dzięki temu opłynął Przylądek Dobrej Nadziei. Portugalczycy zazdrośnie strzegli wiedzy zdobywanej dzięki szaleńczej odwadze swoich żeglarzy. W 1504 r. król Manuel I pod groźbą surowych kar zabronił upubliczniania szczegółowych informacji o tym, co odkryto na południe od równika. Rywalizujący z nimi Hiszpanie byli równie tajemniczy. Jednym i drugim nie chodziło o prestiż, lecz o biznes. Europie brakowało nie tylko przypraw, lecz także złota. Na naszym kontynencie praktycznie nie było już jego złóż, na domiar złego wyczerpywały się także pokłady srebra. A rozwijająca się gospodarka potrzebowała coraz więcej kruszców, które były jedynym pełnowartościowym pieniądzem. Motywacji do podejmowania ryzyka Europejczykom zatem nie brakowało. Wzmacniały ją dodatkowo okoliczności, w jakich znaleźli się hiszpańscy hidalgowie, którym po zdobyciu w styczniu 1492 r. Granady – ostatniej twierdzy islamu na Półwyspie Iberyjskim – zagroziło bezrobocie. Skierowanie ich energii na podbój i chrystianizację nowych lądów rozwiązywało problem. Muzułmanie mieli w tym czasie niemal wszystko, czego brakowało mieszkańcom naszego kontynentu. Przyprawy sprowadzali w dowolnych ilościach z Indii i Moluków; kontrolowali złoża złota w Nubii (islamski Egipt), Środkowej Afryce (arabscy władcy Maghrebu i Mali) oraz w rejonie Kaukazu (Persowie, Turcy); panowali też nad Jedwabnym Szlakiem, którym importowali towary z Chin. Nie musieli więc szukać żadnych nowych dróg, a ponieważ islam w tym czasie zaczął już kostnieć, gasła też ich żądza poznawania świata. Ameryka, nawet jeśli o niej słyszeli, nie była im do niczego potrzebna. Skolonizowali ją więc Europejczycy, którzy m.in. dzięki jej bogactwom na kilka wieków zdominowali nie tylko Nowy, ale cały świat.
Templariusze odkryli Nowy Świat przed Kolumbem? Ta kwestia podzieliła historyków
Zakon rycerski, zniszczony przez Filipa Pięknego, przetrwał i odrodził się w Portugalii. To stamtąd templariusze wyruszali w zamorskie podboje. Czy odkryli cuda Nowego Świata przed Kolumbem?
W tym artykule: Templariusze w Portugalii Zakon Chrystusa Karawele templariuszy płyną na zachód Ślady obecności templariuszy w Ameryce Druga flota templariuszy Brazylia odkryta przez Zakon Chrystusa Latem 1415 roku z portu w Lizbonie wypłynęła flota złożona z około 200 okrętów. Szykowała się do potyczki z niewiernymi i korsarzami nękającymi południowe wybrzeża Portugalii. Wyprawa portugalskiej armady przeszła do historii, bo wraz z nią rozpoczęła się epoka odkryć geograficznych. Portugalczycy, jeden z najmniejszych narodów ówczesnej Europy, odegrali w niej decydującą rolę. Tamtego roku zdobyli afrykańską Ceutę, miasto handlowe nad Cieśniną Gibraltarską – i już się nie zatrzymali. W ciągu następnych stu lat ich karawele opłynęły wybrzeże Afryki, dotarły do Indii i do Japonii, a na zachodzie do Brazylii. Nowy Świat stanął przed Europą otworem, a jego odkrycie zapoczątkowało nowy etap w dziejach ludzkości. Nie bez powodu brytyjski historyk Arnold Toynbee dzielił nowożytną historię na dwa etapy. Czyli okres przed wyprawą Portugalczyka Vasco da Gamy do Indii (1497–1499) i okres, który nastąpił po niej. Templariusze w Portugalii Pod koniec XIV w. Portugalia liczyła milion mieszkańców i była spustoszona przez epidemię dżumy. A jednak w ciągu następnych 400 lat morskiej ekspansji wyekspediowała za morza milion ludzi: żeglarzy, misjonarzy, żołnierzy i kolonizatorów. Do ojczyzny wróciło zaledwie 10 proc. z nich. Jak to możliwe, że maleńkie państwo dokonało czegoś, co można porównać chyba tylko z podbojem kosmosu? Dlaczego akurat wciśnięty w zachodni skrawek Półwyspu Iberyjskiego kraj, którego granice nie zmieniły się w ciągu 700 lat, zdobył się na niezwykle kosztowny projekt przecierania morskich szlaków na obu półkulach? Czy Krzyżacy wykorzystywali religię jako parawan? Ich okrucieństwo zdecydowanie tego dowodzi Na godło wybrali krzyż, nazywali siebie rycerzami Maryi, a kojarzą się z okrucieństwem, butą i żądzą władzy. Czy religia była dla nich tylko parawanem? Czy jednak wbrew stereotypom Krzy.. Portugalscy historycy nie mają wątpliwości: ogromny udział w odkryciach geograficznych miał Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona – czyli templariusze. W 1307 r. z rozkazu króla Francji Filipa Pięknego aresztowano pod zarzutem herezji większość rycerzy, skonfiskowano ich majątek, a potem po sfingowanym procesie spalono. Jednak właśnie w Portugalii zakon przetrwał w niemal nietkniętej formie. Templariusze byli tam zresztą obecni od XII stulecia. Cieszyli się ogromnym zaufaniem portugalskich władców. Zapracowali na nie w czasie rekonkwisty, walcząc na pierwszej linii frontu o wyparcie muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego. Dlatego gdy na placu w Paryżu palono na stosie wielkiego mistrza templariuszy, portugalski król Dionizy miał już plan, jak ratować zakon. Po pierwsze, nie dopuścił do wywiezienia z kraju majątku templariuszy, czego domagał się papież. Po drugie zarządził lokalny proces rycerzy w Salamance, który oczyścił ich z zarzutów. Do Rzymu wysłano z Lizbony dwóch emisariuszy, którzy mieli w imieniu króla wynegocjować jakąś formę przetrwania templariuszy. W 1317 r. nowy papież Jan XXII zgodził się na utworzenie w ich miejsce czysto portugalskiego Zakonu Chrystusa. – Zmieniła się właściwie tylko nazywa, a reszta została po staremu – mówi historyk José Hermano Saraiva. – Te same osoby, te same miejsca, które należały przedtem do Zakonu Świątyni, teraz przeszły na własność Zakonu Chrystusa – podsumowuje decyzję króla Dionizego. Zakon Chrystusa Zakon Chrystusa (po portugalsku Ordem do Cristo) zachował majątek i hierarchię templariuszy. Nie zmieniła się także jego symbolika. Rycerze mogli, jak dawniej, nosić białe płaszcze z krzyżami. Z tą różnicą, że w czerwony krzyż wpisano mniejszy, biały, na znak niewinności nowego zakonu. Już w nowym wcieleniu templariusze zainspirowali morską ekspansję Portugalii. „Byli templariusze”, jak nazywają ich często portugalscy historycy, przekonali tamtejszych władców, że dalekomorskie ekspedycje mogą łączyć motywację religijną – nawracanie napotkanych ludów na chrześcijaństwo, z czysto merkantylną – poszukiwaniem szlachetnych kruszców, barwników i niezwykle drogich w Europie przypraw. Rycerze mieli stały dostęp do królewskich uszu. Patronem dalekomorskich wypraw został infant Henryk, znany w historii jako Henryk Żeglarz, mistrz Zakonu Chrystusa i brat króla Jana I. To Henryk zainicjował większość pionierskich ekspedycji i patronował portugalskiej szkole nawigacji. Dzięki jego uporowi Portugalczycy przekroczyli przylądek Bojador na zachodnim wybrzeżu Afryki, który od wieków przerażał żeglarzy. „Infant Henryk umożliwił wykorzystanie doświadczeń templariuszy: żeglarzy, bankierów i rycerzy w nowym morskim przedsięwzięciu” – mówił w jednym z wywiadów José Hermano Saraiva. Większość żeglarzy w służbie Henryka, na czele z tymi najbardziej znanymi: Gilem Eanesem, Bartolomeu Diasem czy Vasco da Gamą, była tak jak on związana z Zakonem Chrystusa. Nic dziwnego, że na statkach portugalskich karawel powiewały żagle z czerwonym krzyżem. Rycerze Ordem do Cristo, poza majątkiem i symboliką, przejęli od swoich poprzedników jeszcze coś. Wiedzę, którą templariusze zdobyli, krążąc między Europą i Jerozolimą. A nie jest wykluczone, że rycerze Świątyni zapuszczali się jeszcze dalej, aż na zachodnie krańce Atlantyku. Mieli żyć skromnie, lecz zgromadzili ogromne bogactwa. Zakon templariuszy spotkał tragiczny koniec W średniowiecznej Europie powstał zakon rycerski, który na stałe zapisał się w historii. Żadna inna organizacja chrześcijańska do dziś nie wywołuje tylu kontrowersji i żadnej nie towarz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zakon-templariuszy-historia-ciekawostki-i-tajemnice-katolickiego-zakonu-rycerskiego-fot-c-balossini-de-agostini-picture-library-via-getty-images-358ecbb.jpg" width="938" height="626" alt="Zakon templariuszy – historia, ciekawostki i tajemnice katolickiego zakonu rycerskiego (fot. C. Balossini / De Agostini Picture Library via Getty Images)" title="Zakon templariuszy – historia, ciekawostki i tajemnice katolickiego zakonu rycerskiego (fot. C. Balossini / De Agostini Picture Library via Getty Images)" /> Karawele templariuszy płyną na zachód W ciągu dwustu lat istnienia templariuszom udało się stworzyć doskonale działające biuro – używając współczesnego języka – pielgrzymkowe. Mieli ochraniać chrześcijan udających się do Ziemi Świętej, ale potrafili znacznie więcej. Stworzyli dobrze funkcjonujący system bankowy. Pielgrzymi wyruszający w podróż oddawali im w depozyt swoje środki i otrzymywali w zamian weksel, który mogli zrealizować w Ziemi Świętej w lokalnej walucie. Przez ten czas, a podróże trwały wtedy miesiącami, templariusze obracali tymi pieniędzmi. Nic dziwnego, że zadłużeni byli u nich nawet monarchowie. Ale rycerze Świątyni znali się nie tylko na wojnie i finansach. Dysponowali również własną flotą. Ich prywatna sieć transportowa służyła najpierw głównie pielgrzymom. Jednak kiedy Jerozolima trafiła w ręce wyznawców islamu, rycerze używali jej nadal, tyle że do przewożenia towarów. Stali się więc potężnym armatorem konkurującym nawet z Republiką Wenecką. Z samej Marsylii zabierali około 4 tys. pielgrzymów rocznie. Mieli prawie wyłączny, prywatny niemal, dostęp do wielu europejskich portów. Ale najważniejsze było dla nich La Rochelle na zachodnim wybrzeżu Francji. Francuski historyk Michel Lamy uważa, że stamtąd właśnie na długo przed Kolumbem templariusze mogli popłynąć do Ameryki. Swoje żeglarskie doświadczenia i kolekcję map zdążyli najprawdopodobniej przekazać Portugalczykom jeszcze przed likwidacją zakonu. Na tajemniczych mapach, które próbowała zdobyć konkurencja, mógł być zaznaczony ląd na zachód od Portugalii. Bo to, że Kolumb nie był w Ameryce pierwszy, potwierdzili już archeolodzy. Do Ameryki pływali wikingowie, ostatnio mówi się też o Baskach, ale nie tylko. W swojej książce „Templariusze” Michel Lamy przytacza hipotezę innego Francuza Louisa Charpentiera. Według niego do Ameryki Środkowej przed hiszpańskim konkwistadorem Cortézem przypłynęli właśnie templariusze. A później przeprawiali się być może jeszcze dalej na południe. Choć brakuje na to twardych dowodów, według Charpentiera jest dość przesłanek przemawiających za prawdziwością takiej hipotezy. Ślady obecności templariuszy w Ameryce „Aztekowie mieli przecież na początku przyjmować Hiszpanów przyjaźnie i tłumaczyć im, że czekali na brodatych białych ludzi, którzy przypłyną ze wschodu” – argumentuje Charpentier. – „Poza tym w Meksyku hiszpańscy konkwistadorzy znajdywali sporo symboli – wyrytych m.in. na wazach – przypominających krzyż. I może nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, bo to symbol rozpowszechniony również poza chrześcijaństwem, gdyby nie fakt, że przypominał on krzyż templariuszy”. Istnieje również kronika spisana w Meksyku przez Francisco San Anton Munon Chimpalhina, ochrzczonego tubylca, pochodzącego z książęcego rodu Chalco. Zdaje się ona potwierdzać podejrzenia Charpentiera. Chimpalhin pisze w niej o swoim ludzie, który miał przybyć do Meksyku zza wielkiej wody. W dodatku mieli to być rzekomo wojownicy przysłani przez Boga. Nazywano ich również w języku nahuatl „Teopantlaca”, czyli ludźmi świątyni. Według Muñoza Camargo, który zbadał dokładnie kronikę, nie ma wątpliwości, że chodziło o Zakon Świątyni. Jeśli wierzyć jej zapisom, templariusze mieli przybyć do Meksyku... pod koniec XIII w. No i jeszcze jedno. Zanim Kolumb wyruszył na wyprawę, miał szukać dawnych map w hiszpańskim Zakonie Calatrava. W nim po kasacie zakonu templariuszy znalazło schronienie wielu jego rycerzy. Druga flota templariuszy U progu wielkich odkryć geograficznych templariusze nie istnieli już od ponad stu lat. Czas zacierał pamięć o nich i ich rzekomych winach, a uwagę władców Europy zaprzątały zupełnie inne problemy. W 1453 r. Turcy zdobyli Konstantynopol, a papież zaczął nawoływać do walki z niewiernymi i umacniania wiary chrześcijańskiej. Zakon Chrystusa miał na tym polu wiele spektakularnych sukcesów. Podczas gdy władztwo chrześcijańskie na Wschodzie systematycznie się kurczyło, na Zachodzie zakonnicy zakładali kolejne zamorskie diecezje. Pierwszą była Madera. Kolejni papieże bez mrugnięcia okiem powierzali więc portugalskiemu zgromadzeniu zadanie organizowania Kościoła na nowo odkrytych ziemiach. Według portugalskiego historyka Pedro Silvy zaufanie, jakim obdarzono Zakon Chrystusa, jest znaczące. „Papieże doskonale zdawali sobie sprawę, że mają do czynienia nie z mało doświadczonym portugalskim zakonem, ale z nowym wcieleniem templariuszy” – uważa Silva. Powiększająca się z roku na rok portugalska flota i wyprawy sporo kosztowały. Część środków pochodziła właśnie ze szkatuł niezwykle bogatego Zakonu Chrystusa. Od XII w. poczynając, templariusze otrzymywali za walkę z Maurami gigantyczne nadania ziemskie. Henryk Żeglarz szukał też środków na wyprawy w monopolu na połów tuńczyka na wodach wybrzeży Algarve. I w haraczach od statków, które pływały pod obcą banderą na południe od Bojador. W Lizbonie z inspiracji byłych templariuszy powstawały stocznie. W Leiria – plantacja sosen nadmorskich. Stamtąd czerpano budulec na statki portugalskiej floty. Budowano je też w Constancia, niedaleko Tomaru, siedziby Zakonu Chrystusa, kiedyś najważniejszego obok Cypru ośrodka templariuszy w Europie. Dzięki pomocy dawnych templariuszy, którzy przejęli wiele nowinek technicznych od Arabów, Portugalczycy udoskonalili też instrumenty nawigacyjne i mapy. Zazdrościli im tego wytrawni żeglarze z innych państw. „Portugalczycy mieli większe doświadczenie i większą wiedzę o morzu niż my” – pisał hiszpański kronikarz obecny w trakcie negocjacji traktatu z Tordesillas (1494 r.), który dzielił nowo odkryty świat między Portugalię i Hiszpanię. Brazylia odkryta przez Zakon Chrystusa To właśnie w Tordesillas wiedza przekazana Portugalczykom przez templariuszy okazała się szczególnie cenna. Na mocy traktatu Portugalia otrzymała Brazylię i to na sześć lat przed jej oficjalnym odkryciem! Na mapach używanych w Tordesillas jej nie było, jednakże król Portugalii Manuel oczywiście wiedział wcześniej o jej istnieniu. Skąd? Według Pedro Silvy za odkryciem Brazylii stał Zakon Chrystusa – następca templariuszy. Podobnie sądzi wielu innych historyków. Na przykład według Jorge Couto, portugalski negocjator z Tordesillas Duarte Pacheco Pereira, rycerz Zakonu Chrystusa, był w Brazylii już w roku 1498. Mógł o tym świadczyć również przebieg oficjalnej wyprawy, która „odkryła” albo raczej potwierdziła istnienie Brazylii dopiero w 1500 r. Ekspedycja wyglądała według Silvy tak, jakby została poprowadzona już istniejącym szlakiem. Historycy są zgodni, że Brazylia była najbardziej opłacalnym odkryciem Portugalczyków. Bo kiedy rosnąca na Oceanie Indyjskim europejska konkurencja sprawiła, że pływanie do Indii przestało się koronie portugalskiej opłacać, Portugalczycy zajęli się Brazylią. To stąd – z Minas Gerias, Bahii i Mato Grosso – pod koniec XVII stulecia zaczęła płynąć do Portugalii prawdziwa rzeka złota. Jej wartość przerosła wyobrażenia o słynnym skarbie templariuszy, które rozpalały umysł wroga zakonu, Filipa Pięknego. Jeśli skarb ten kiedykolwiek istniał, być może to Portugalia wykorzystała go do sfinansowania morskiej ekspansji. Dzięki zyskom, które przyniósł ląd odkryty przez Pedro Alvaresa Cabrala, inwestycja zwróciła się wielokrotnie. Pobożnym templariuszom również – Brazylia jest wszak dzisiaj największym krajem katolickim świata.
To nie konkwistadorzy zarażali? Choroby pokrewne syfilisowi były obecne w Ameryce na długo przed Kolumbem
Naukowcy znaleźli najstarsze znane DNA bakterii spokrewnionych z patogenem wywołującym kiłę. Pochodzą ze szkieletów sprzed dwóch tysiącleci, które odkryto w Brazylii.
W tym artykule: Syfilis w XVI-wiecznej Europie Kroniki i kości Skąd się biorą krętkowice? Choroba przed Kolumbem Skąd w Europie wzięła się kiła – groźna choroba weneryczna? Jej potężna epidemia przetoczyła się przez Stary Kontynent pod koniec XV wieku. Wybuch miał nastąpić na początku 1495 roku, kiedy wojska króla Francji Karola VIII wkroczyły do Neapolu. Żołnierzy zaczęła wówczas dręczyć choroba, którą – na podstawie historycznych opisów - współcześni naukowcy zidentyfikowali jako syfilis. Syfilis w XVI-wiecznej Europie Karol VIII nie wojował we Włoszech długo. Jego kampania zakończyła się szybkim powrotem do Francji już w lipcu 1495 roku. Wojska królewskie – składające się w dużej części z najemników – zostały rozwiązane, a żołnierze wrócili do domów. Razem z nimi zaś powędrował krętek blady. A konkretnie jego podgatunek Treponema pallidum pallidum, wywołujący kiłę. W 1500 roku groźna i nieuleczalna wówczas choroba była już rozpowszechniona w całej Europie. Jako nowe schorzenie, budziła zainteresowanie ówczesnych medyków i kronikarzy. A ponieważ największym wydarzeniem tamtego okresu było odkrycie Ameryk, szybko zaczęto łączyć ze sobą oba fakty. Jak można przeczytać w jednym z artykułów naukowych zajmujących się pochodzeniem syfilis, już na początku XVI w. w kronikach zaczęły pojawiać teorie łączące kiłę z marynarzami Krzysztofa Kolumba. Szesnastowieczni Europejczycy podejrzewali, że plaga została przywleczona do ich domu z Nowego Świata przez konkwistadorów. Kroniki i kości Czy to prawda? Naukowcy spierali się o to bardzo długo. Co ciekawe, istniała również teoria odwrotna – że syfilis i choroby pokrewne pojawiły się w Ameryce Południowej wraz z Krzysztofem Kolumbem. W przypadku obu tych hipotez „winni” rozpowszechnienia się krętków mieli być pierwsi żeglarze, którzy już w XV w. potrafili przepłynąć Atlantyk. Zweryfikowanie tych teorii wymagało rozwoju genetyki, upowszechnienia się analiz DNA oraz wykorzystania ich w archeologii. Dzięki temu naukowcy mogą zdobić znacznie pewniejsze dowody niż wnioski wynikające z analizy dzieł dawnych medyków i kronikarzy. I pewniejsze niż badania zmian w kościach albo uzębieniu mogących być skutkiem danego schorzenia (w 2015 r. pojawiła się praca sugerująca – właśnie na podstawie badań uzębienia – że syfilis był obecny w Środkowej Europie już w czasach przedkolumbijskich). Skąd się biorą krętkowice? Dopiero jednak znalezienie „historycznego” DNA określonego patogenu dobitnie dowodziłoby, że wywoływana przez niego choroba atakowała ludzi w danym okresie i na danym terytorium. Z tym jednak długo był problem. Dżuma w Europie zabiła co najmniej 100 mln ludzi. Tylko w jeden sposób można było powstrzymać epidemię Wielkie epidemie wielokrotnie nękały naszą cywilizację. Jedną z najstraszniejszych była dżuma w Europie. W XIV wieku zabiła co trzeciego mieszkańca Starego Kontynentu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gdzie-zaczela-sie-czarna-smierc-naukowcy-odkryli-miejsca-pochodzenia-szczepu-dzumy-jest-tam-do-dzis1-50cdf20.jpeg" width="908" height="700" alt="Gdzie zaczęła się Czarna Śmierć? Naukowcy odkryli miejsca pochodzenia szczepu dżumy. Jest tam do dziś" title="Gdzie zaczęła się Czarna Śmierć? Naukowcy odkryli miejsca pochodzenia szczepu dżumy. Jest tam do dziś" /> – Według naszej wiedzy nie ma żadnych genomicznych dowodów na treponematozę wykrytych ani w obu Amerykach, ani w Starym Świecie, które można by wiarygodnie datować na okres poprzedzający pierwsze kontakty transatlantyckie – piszą autorzy najnowszej pracy na ten temat opublikowanej w „Nature”. Trepomenatozy – inaczej zwane krętkowicami endemicznymi – to przewlekłe choroby wywoływane przez krętki z rodzaju Trepomena. Tego samego, do którego należy krętek blady. O ile jednak kila przenosi się drogą płciową, to krętkowicami endemicznymi można zarazić się bezpośrednio, np. przez dotyk. Do tej grupy chorób należą bejel, pinta albo frambezja. Wszystkie wywołują bakterie będące podgatunkami krętka bladego. Ich objawy to m.in. owrzodzenie jamy ustnej i zmiany skórne. Choroba przed Kolumbem I właśnie z nimi musiał zmagać się ludzie, którzy żyli 2000 lat temu na terenach dzisiejszej Brazylii. Na stanowisku archeologicznym Jabuticabeira II naukowcy z Uniwersytetu w Bazylei i Uniwersytetu w Zurychu znaleźli szkielety 200 osób pochodzące z okresu 1200 r. p.n.e – 400 n.e. Połowę z nich przebadano na obecność DNA patogenów. W czterech próbkach znaleziono niespodziankę – materiał genetyczny bakterii T. pallidum endemicum, wywołującej bejel. Bejel występuje również dzisiaj. Ogniska tej choroby mogą pojawiać się w gorącym i suchym klimacie np. Afryki lub wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Bejel jest uleczalny, terapia wymaga podania antybiotyków. Jednak – jak zauważają badacze – dwa tysiąclecia temu w Ameryce Południowej ludzie musieli po prostu z tym schorzeniem żyć. I chociaż objawy, jakich doświadczali, musiały być przykre, to jednak widoczne zmiany skórne nie powodowały ostracyzmu. – Osoby z pozytywnym wynikiem na obecność DNA bakterii Trepomena nie były chowane oddzielnie od innych, co sugeruje, że były traktowane jednakowo – piszą badacze. Ich praca dowodzi, że bakterie wywołujące krętkowice endemiczne były obecne w Ameryce Południowej na długo przed Kolumbem. Nie mówią jednak nic o samym syfilis – śladów Treponema pallidum pallidum nie znaleziono. Mimo to coraz więcej wskazuje, że różnego rodzaju krętki atakowały i Europejczyków i mieszkańców Nowego Świata na długo przed tym, jak Krzysztof Kolumb wyruszył w swoją przełomową podróż. Źródło: Nature, Wiley Online Library, Medycyna Tropikalna Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Krzysztof Kolumb – ciekawostki o odkrywcy Nowego Świata
Odkrywca Ameryki skrywa nadal wiele zagadek. Naukowcy spierają się o różne wydarzenia związane z jego życiem. Krzysztof Kolumb – ciekawostki o jednym z najsłynniejszych żeglarzy świata. Tutaj zebraliśmy to, co powinniście o nim wiedzieć i informacje, które mogą zaskoczyć.
W tym artykule: Skąd pochodził Krzysztof Kolumb? Kiedy Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę? W jakim celu Krzysztof Kolumb rozpoczął swoją wyprawę? Przebieg pierwszej wyprawy Kolumba w 1492 roku Dziedzictwo Kolumba Krzysztof Kolumb – ciekawostki Kolumb jest postacią znaną każdemu. Kojarzony jest jako wielki i odważny żeglarz, który odkrył Amerykę. Kim był i jak doszło do tego kluczowego momentu w dziejach Europy? Krzysztof Kolumb – ciekawostki na jego temat, poznajcie je. Skąd pochodził Krzysztof Kolumb? Krzysztof Kolumb pochodził z Genui we Włoszech. Nie jest znana dokładna data jego urodzin. Przyszedł na świat między 26 sierpnia a 31 października 1451 r. Zmarł 20 maja 1506 r. w Valladolid w Hiszpanii. Trwa dyskusja, czy aby na pewno pochodził z Włoch. Badacze mają rozbieżne opinie. Wskazuje się też Katalonię lub Galicję w Hiszpanii, a nawet Korsykę lub Portugalię. Z kolei w 2010 roku Manuel da Silva Rosa ogłosił, że słynny żeglarz był potomkiem króla Władysława III z dynastii Jagiellonów, który przetrwał bitwę pod Warną w 1444 roku. Kropkę nad i w kwestii pochodzenia Kolumba mają postawić trwające analizy DNA krewnych żeglarza. Co ciekawe, nie jest to końca jasne, gdzie znajdują się szczątki żeglarza. Przyznaje się do ich posiadania hiszpańska Sewilla, ale także Republika Dominikany. Kiedy Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę? Kolumb kierował kilkoma wyprawami morskimi. Transatlantyckie podróże odbył w latach 1492-93, 1493-96, 1498-1500 i 1502-04. Uznaje się, że w 1492 roku odkrył Amerykę, chociaż początkowo wylądował na Karaibach: Bahamach, Kubie, Santo Domingo i Jamajce. Dopiero podczas dwóch ostatnich rejsów Kolumb dobił do wybrzeży wschodniej Ameryki Środkowej i północnej części Ameryki Południowej. Nie trafił do Ameryki Północnej. W pierwszej wyprawie wzięły udział trzy statki: „Santa María”, „Niña” i „Pinta” pod flagą Kastylii. Jednostki nie były duże. Miały od 15 do 36 metrów długości. Było na nich około 90 osób. Pokutuje przekonanie, że Kolumb „odkrył Amerykę”. Nie jest to do końca prawda. Wiadomo, że już wikingowie w okresie średniowiecza dobijali swoimi łodziami do wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej. Wśród nich był na przykład Leif Eriksson. Obie Ameryki były zamieszkane na długo przed przybyciem Kolumba. Istniały tam potężne królestwa, niektóre z wielkimi miastami, których liczba mieszkańców nie ustępowała miastom europejskim. Europejczycy przyczynili się do ich zniszczenia. W jakim celu Krzysztof Kolumb rozpoczął swoją wyprawę? Wyprawa Kolumba związana była z handlem. W XV i XVI wieku Europejczycy poszukiwali nowych szlaków morskich na Daleki Wschód. Kolumb poszukiwał dróg do Indii, Chin, Japonii i Wysp Korzennych. Do końca XV w. statki opływały Afrykę, aby dotrzeć do tych krain. Żeglarz zdawał sobie sprawę z tego, że świat jest kulisty. Stwierdził, że jeśli będzie płynął na zachód z Hiszpanii, to w końcu dotrze do Azji. Pomylił się jednak w kalkulacjach i nie zdawał sobie sprawy z tego, że pomiędzy znajduje się nieznanych Europejczykom kontynent. Liczył, że przywiezie z Indii do Europy jedwab i przyprawy. Pierwsza wyprawa Kolumba była kosztowna. Złożyło się na nią konsorcjum składające się głównie z genueńskich i florenckich bankierów w Sewilli. Wsparła ją też królowa Kastylii i Leónu w latach 1474–1504, Izabela I Katolicka. Mitem jest to, że w tym celu zastawiła swoje klejnoty. Przebieg pierwszej wyprawy Kolumba w 1492 roku 3 sierpnia 1492 roku statki: „Santa María”, „Niña” i „Pinta” wyruszyły z portu Palos w hiszpańskiej Andaluzji. Po postoju na Wyspach Kanaryjskich marynarze dostrzegli ląd dopiero 12 października. Zapewne pierwszym miejscem zejścia na ląd była wyspa Guanahani – w archipelagu Bahamów. Pewności jednak nie ma. Trwają co do tego spory. Następne Kolumb obrał nowy kurs na południowy zachód. 28 października odkrył Kubę, a 6 grudnia Haiti (Hispaniolę). Wyprawa była pełna niebezpieczeństw. W Boże Narodzenie 1492 r. Santa Maria roztrzaskała się o skały i utonęła. Kolumb przeniósł się na statek Nina i pozostawił 39 członków załogi Santa Marii na wyspie Hispaniola. Chciał, aby założyli oni nową osadę. Bez nich Kolumb wrócił do Hiszpanii w marcu 1493 roku. Wcześniej, w lutym załoga zmagała się ze sztormem, w jego konsekwencji wylądował na Azorach, gdzie Portugalczycy chwilowo uwięzili go wraz z marynarzami. W końcu dotarł portu w Palos. Stamtąd w triumfalnym pochodzie udał się na dwór królewski do Barcelony. Otrzymał liczne nagrody i tytuł admirała. Dziedzictwo Kolumba Najkrócej rzecz ujmująć: jest niejednoznaczne. Wraz z odkryciem Nowego Świata Europejczycy rozpoczęli na przełomie XV i XVI wieku liczne wyprawy. W ich wyniku wymordowano liczne lokalne ludy. Rozpoczęła się rabunkowa gospodarka i przymusowa chrystianizacja. Wówczas zniszczono też wiele cennych zabytków. Mimo że Kolumb dokonał ważnego odkrycia, to jego życie nie było usłane różami. Liczne zarzuty kierowane pod jego kierunkiem kumulowały się latami. Niezadowoleni byli m.in. europejscy koloniści. Skarżyli się na kiepskie warunki życia. Nowy Świat nie był krainą mlekiem i miodem płynącą, dlatego szlachta hiszpańska, która powróciła z niczym z odkrytych przez Kolumba terenów, publicznie go oskarżała. Na Hispanioli, gdzie admirał miał swoją siedzibę, uknuto spisek przeciwko odkrywcy Ameryki. Wtrącono go nawet do więzienia. Po dwóch miesiącach odesłano do kraju i pozbawiono praw i tytułów. Kolumb zmarł w zapomnieniu w 1506 roku. Krzysztof Kolumb – ciekawostki W 1476 roku Krzysztof Kolumb przeżył katastrofę statku u wybrzeży przylądka Saint Vincent w południowo-zachodniej części Portugalii. Ląd w czasie wyprawy w 1492 roku dostrzegł jako pierwszy żeglarz Rodrigo Bernajo. Sam Kolumb przypisał sobie tę zasługę. Wszystkie napotkane ludy Kolumb określał mianem „Indian”, ponieważ był pewien, że dotarł do Indii. Gdy Kolumb umierał w 1506 roku, nadal był przekonany, że odkrył nową drogę do wschodnich Indii. Źródła: Britannica Manuel Rosa/strona prywatna PAP Nauka w Polsce PWN Royal Museum Greenwich The Irish Times Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kolumb przypisał sobie sukces wyprawy do Nowego Świata. Pominięto dwóch ważnych członków załogi
Legendarna wyprawa Kolumba nie dopłynęłaby do Nowego Świata, gdyby nie bracia Martín i Vicente Pinzón, hiszpańscy żeglarze z Palos de la Frontera. Ale to Portugalczyk był mistrzem PR-u i zapisał się na kartach historii, a o Hiszpanach zapomniano.
W tym artykule: Zawiedzione nadzieje Święto szarlatana Przygotowania do wyprawy Łąka z wodorostów Kłotnia o prawidłową nawigację Ziemia na horyzoncie Kierunek Hiszpania Kolumb faworyzowany przez królową Izabelę 15 marca 1493 r. wreszcie ustała sztormowa pogoda i Martín Alonso Pinzón, kapitan karaweli La Pinta, pomyślał, że los się do niego uśmiechnął. Był już blisko domu. Minęło 8 miesięcy, odkąd w poszukiwaniu zachodniej drogi do Indii wypłynął z rodzinnego Palos w Hiszpanii. W tej niebezpiecznej podróży przez nieznane wody Atlantyku, do której namówił go szalony obcokrajowiec Kolumb (pokazując włoskie mapy i przekonując królewskim glejtem), Pinzónowi towarzyszył na statku La Niña młodszy brat Vicente. W październiku 1492 r. żeglarzom udało się dopłynąć do nieznanych wcześniej Europejczykom wysp. Kolumb, dowódca wyprawy, ogłosił te ziemie własnością ich królewskich mości – Izabeli Katolickiej i Ferdynanda. Żeglarze spędzili po drugiej stronie oceanu Boże Narodzenie, ale już w styczniu Kolumb zdecydował, że do dalszej eksploracji będzie potrzebował więcej ludzi i statków, dlatego zarządził powrót. Po kilku dniach żeglugi w kierunku Hiszpanii groźny sztorm rozdzielił powracające z Nowego Świata okręty. Kiedy więc pod koniec lutego 1493 r. Martín Pinzón dopływał do galisyjskiego portu Bayona, był przekonany, że tylko jemu udało się pokonać ocean. Zawiedzione nadzieje Zaraz posłał do hiszpańskich monarchów list, w którym zawiadamiał ich o odkryciu nowych ziem na zachodzie. Czuł, że ma do tego prawo. To z jego karaweli po raz pierwszy dostrzeżono stały ląd (wyspę Guanahani, dziś zaliczaną do Archipelagu Bahamów). To jemu udało się uspokoić buntownicze nastroje załogi z żaglowca Kolumba, kiedy wydawało się, że wyprawa zawróci do Hiszpanii. Wreszcie to jego żeglarskie umiejętności kilkakrotnie uchroniły całą ekspedycję przed morską katastrofą. Kapitan Pinzón zostałby więc prawdopodobnie bohaterem narodowym, a w większości hiszpańskich miast stałyby dziś pomniki ku jego czci, gdyby nie to, że kiedy 15 marca dotarł do Palos, w porcie bujała się już zakotwiczona La Niña, karawela jego brata. A to oznaczało, że na jej pokładzie przypłynął też Krzysztof Kolumb. W grudniu jego żaglowiec Santa Maria zatonął bowiem w okolicach dzisiejszego Haiti. Kolumb musiał wracać na statku Vicente Pinzóna. I jak się okazało – wbrew przypuszczeniom Martína – przeżył i mógł teraz osobiście opowiedzieć królowej i królowi o sukcesie wyprawy. Przez kilka lat cierpliwie przekonywał ich, że istnieje zachodnia droga do Indii, dzięki której Kastylia będzie mogła skutecznie rywalizować z Portugalią. Monarchowie zgodzili się w końcu sfinansować wyprawę. Docierając do Nowego Świata, Kolumb dopiął więc swego i miał nadzieję, że namówi parę królewską na kolejne ekspedycje. Martín Pinzón, mimo swych zasług, musiał usunąć się w cień. Wprawdzie otrzymał od monarchów odpowiedź na list wysłany z Bayony, ale – jak można się było domyślać – władcy woleli o wyprawie rozmawiać z Kolumbem, a Pinzónowi odmówili nawet audiencji. Kim był Krzysztof Kolumb? Badacze na tropie prawdziwej tożsamości odkrywcy Ameryki Do historii przeszedł jako Krzysztof Kolumb. Odkrywca Ameryki wcale tak się jednak nie nazywał. Nie pochodził też z Genui, lecz z greckiej wyspy Chios. Ukrywał swoją tożsamość, bo bał si... Święto szarlatana Martín Pinzón zmarł wkrótce po powrocie do Hiszpanii, a o roli, jaką odegrał w odkryciu Ameryki, dość szybko zapomniano. Niesłusznie – przekonuje Gary Knight w wydanej w USA książce „Forgotten Brothers”. – Najwyższy czas, żeby moi rodacy dowiedzieli się, kto rzeczywiście odkrył Amerykę. Uważam, że nie powinniśmy obchodzić Dnia Kolumba, a jeśli już to Dzień szarlatana – mówi Gary Knight. – Kolumb zgarnął wszystkie zaszczyty, mimo że dowody na decydujący udział Pinzónów w sukcesie wyprawy są oczywiste. O jakich dowodach mówi? Kolumb jako jedyny uczestnik wyprawy z 1492 r. prowadził przecież dziennik podróży i (jak przyznaje nawet Knight) dzięki temu to jego wersja zdarzeń przetrwała do dziś. Według Knighta pozostają jednak inne źródła. Amerykanin zwraca uwagę, że odmienna wizja wyprawy Kolumba rysuje się np. w zeznaniach, które składano na kastylijskim dworze już po śmierci admirała. – Około 30 lat po wyprawie odbyło się wysłuchanie potomków Pinzónów, którzy za zasługi przodków domagali się tytułu szlacheckiego – tłumaczy Knight. Na świadków powołano m.in. uczestników I wyprawy Kolumba. Wszyscy zgodnie stwierdzili, że odkrycie Nowego Świata nie byłoby możliwe bez braci Pinzón. Legenda Kolumba ma jednak mocne podstawy. Wielu historyków nie widzi powodu, aby wyróżniać dwóch mało znanych hiszpańskich żeglarzy kosztem wielkiego odkrywcy. Prof. Samuel Eliot Morison, autor książki „Admiral of the Ocean Sea” (zdobyła nagrodę Pulitzera w 1943 roku), uważał, że bracia Pinzón byli zwykłymi żeglarzami, którzy wypełniali po prostu rozkazy prawdziwego i jedynego lidera wyprawy – Kolumba. Z kolei Siegfried Fischer-Fabian w książce „Krzysztof Kolumb. Bohater czy łotr” pisze, że dla Pinzónów wyprawa do Indii stanowiła tylko zyskowną przygodę, a dla Kolumba prawdziwą życiową misję. Również portugalski badacz Manuel Rosa, znany w Polsce z książki „Kolumb. Historia nieznana”, przypomina, że to Kolumb był mózgiem ekspedycji, podczas gdy Pinzónów skuszono perspektywą zysków. – Priorytetem braci Pinzón był biznes, który prowadzili, a dwa statki oddane do dyspozycji Kolumba stanowiły po prostu spłatę długów wobec Korony – mówi Rosa. – To Kolumb zdecydował, którędy i dokąd popłyną. Bracia nie mieli w tej sprawie wiele do powiedzenia. Przygotowania do wyprawy Jak doszło do spotkania żeglarzy z podróżnikiem planującym wyprawę przez Atlantyk? Przecież wcześniej nie zapędzali się dalej niż na Wyspy Kanaryjskie. Gdy w 1492 r. upadła Grenada i zakończyła się kilkusetletnia rekonkwista, Izabela i Ferdynand mogli wreszcie zająć się polityką zagraniczną. Zdecydowali więc, że poprą projekt Kolumba. Koszty planowanej przez niego wyprawy, na którą wcześniej nie zgodził się król Portugalii, były jednak wysokie. Monarchowie sfinansowali więc połowę, część zapłacił Kolumb, a resztę musieli wyłożyć zadłużeni wobec Korony mieszkańcy Palos i okolic. Specjalny królewski glejt, uprawniający Kolumba do zorganizowania ekspedycji, został odczytany z ambony kościoła św. Jerzego w Palos. Mieszkańcy miasta nie zareagowali jednak entuzjastycznie. Jako obcokrajowiec Kolumb nie cieszył się w Hiszpanii zaufaniem. Szybko rozniosła się informacja, że jest wprawdzie doskonałym nawigatorem, ale nigdy wcześniej nie dowodził statkiem. W dodatku zmienił nazwę jednego z przekazanych mu żaglowców, którym miał dowodzić, co uznano za zły znak. Właśnie wtedy do gry weszli szanowani w Palos bracia Pinzón – kupcy, żeglarze i właściciele okrętów. Gdyby nie popularność, którą cieszyli się wśród marynarzy, nie udałoby się pewnie skompletować załogi. Oddali też do dyspozycji Kolumba dwa własne statki, za co obiecał im udział w zyskach. I tak oto dotąd nieznani szerzej hiszpańscy żeglarze dali się namówić na wyprawę, która okazała się nie tylko największą przygodą ich życia, ale przeszła do historii odkryć geograficznych. Łąka z wodorostów Żaglowce wypłynęły z Palos 3 sierpnia, kierując się w stronę Wysp Kanaryjskich. Podróż nie wzbudzała na początku większych emocji. Marynarze świetnie znali te tereny. Właściwa wyprawa zaczęła się dopiero kilka tygodni później, kiedy żaglowce opuściły już archipelag, kierując się na zachód Atlantyku. Pogoda sprzyjała śmiałkom, ale już wkrótce dał o sobie znać strach przed nieznanym. Knight podkreśla, że zagrożenie buntem coraz bardziej zniecierpliwionej załogi pojawiło się przede wszystkim na żaglowcu nielubianego Kolumba. – Marynarze ufali braciom Pinzón, pływali przecież z nimi od lat – mówi Knight. – Tymczasem Kolumb, choć niewątpliwie wizjoner i zdolny polityk, nie był doświadczonym kapitanem i zadzierał nosa. Nawet jednak bracia Pinzón przestali sobie radzić ze zmiennymi nastrojami załogi, kiedy żaglowce wpłynęły na Morze Sargassowe, przypominające niekończącą się łąkę złożoną z wodorostów. Od tego momentu przerażeni marynarze nie przestawali dopytywać o to, kiedy ujrzą obiecaną Japonię i Chiny. Kolumb próbował zwodzić załogę. Jak? Według Jesúsa Vareli Marcosa z Uniwersytetu Valladolid odkrywca prowadził dwa dzienniki okrętowe. Jeden powstawał na jego własny użytek, a drugi, w którym zaniżał przebyty dystans – dla załogi. Czas jednak mijał i nawigacyjne sztuczki przestały działać. Marynarzy trawił coraz większy niepokój. Cierpliwość stracił również M. Pinzón, który zaczął namawiać Kolumba na zmianę kursu, argumentując, że jeśli mają jeszcze cokolwiek odkryć, muszą płynąć na południowy zachód. Kolumb nie chciał się jednak zgodzić. Miał swoje racje. Opierał się na bogatym doświadczeniu, które zdobył w Portugalii. Miał tam kontakt z najlepszymi kartografami królestwa, a – jak podaje kronikarz Bartolomé de las Casas (dominikanin i obrońca Indian) – portugalski król pozwolił mu nawet oglądać mapy wyrysowane przez Bartolomeu Diasa, odkrywcę Przylądka Dobrej Nadziei. Czy Kolumb, tak dobrze poinformowany nawigator, mógł się więc mylić? Historyk Jesús Varela Marcos i Gary Knight twierdzą, że tak, i podkreślają, że Pinzón również znał się na nawigacji. W czasie licznych podróży odwiedził m.in. Rzym, gdzie w bibliotece papieża Innocentego VII miał okazję studiować dokumenty, w których była mowa o ziemiach znajdujących się na zachód od Półwyspu Iberyjskiego. Kłotnia o prawidłową nawigację Spór o kurs zauważyła załoga. Napięcie rosło. 6 października losy wyprawy zawisły na włosku. Zdesperowana załoga podniosła bunt, a według Knighta i Marcosa Kolumb przestał panować nad ekspedycją. Inicjatywę przejął M. Pinzón. W obliczu otwartego buntu załogi (opisuje go szczegółowo, na podstawie zeznań kuzyna Martína Pinzóna z 1515 r., kronikarz Gonzalo Fernández de Oviedo) bracia Pinzón stawiają Kolumbowi ultimatum. Dają mu 3 dni na dotarcie do stałego lądu, a jeśli się nie uda, wszystkie statki zawrócą do Hiszpanii. Przyparty do muru Kolumb zgadza się na wszystko, nawet na zmianę kierunku żeglugi. Ziemia na horyzoncie Historycy nie są zgodni, kiedy opisują ostatnie godziny przed upływem ultimatum. Według las Casasa Kolumb zebrał załogę na pokładzie Santa Marii i za wypatrzenie lądu obiecał – prócz gwarantowanych przez królową 10 tys. marawedi (dawna moneta hiszpańska ze złota lub srebra) – kosztowny jedwabny płaszcz. Jednak – jak podaje hiszpański kronikarz – to sam Kolumb miał ostatecznie zauważyć na horyzoncie łunę zwiastującą stały ląd. Według innych historyków po tym, jak na sugestię Pinzóna żaglowce zmieniły kurs na południowy zachód, to Rodrigo de Triana, marynarz z La Pinty, pierwszy dostrzegł nad ranem 12 października brzeg jakiegoś lądu. M. Pinzón rozkazał strzelać z armat na znak, że wreszcie dopłynęli do „Indii”. „Niestety Triana nie dostał obiecanej nagrody, za którą mógłby się przecież utrzymać do końca życia – zwraca uwagę Knight. – Sukces Triany i Pinzóna przywłaszczył sobie po powrocie Kolumb, co najlepiej świadczy o tym, jakim był człowiekiem”. Nic dziwnego, że stosunki między Pinzónem i Kolumbem nie układały się najlepiej. Według tego pierwszego obcokrajowiec nie miał pojęcia o żeglowaniu, czego dowodem było notoryczne podpływanie zbyt blisko brzegu. Ostrzegał nawet brata, aby nie zbliżał się do żaglowca Kolumba, bo zachowanie admirała grozi katastrofą. W końcu Pinzón miał dość i 21 listopada La Pinta znika z pola widzenia pozostałych żaglowców. M. Pinzón bez pytania o zgodę żegluje do brzegu Babeque (dzisiejsza wyspa Great Inagua), o której opowiadali tubylcy. Przy okazji odkrywa dzisiejszą Jamajkę. Nie ma go przy pozostałych dwóch statkach nawet w Wigilię Bożego Narodzenia, nie może więc zapobiec zatonięciu żaglowca Kolumba. Na szczęście – jak podkreśla Knight – dzięki ostrzeżeniom Pinzóna La Niña dowodzona przez Vicente wychodzi z całej opresji bez szwanku: „Gdyby nie jego przezorność, większość żeglarzy nie miałaby czym wrócić do Hiszpanii. Kolejny raz bracia Pinzón uratowali wyprawę przed katastrofą”. Kiedy 6 stycznia Kolumb decyduje się podnieść kotwicę i wziąć kurs na zachód, na horyzoncie pojawia się niespodziewanie La Pinta. Pinzón tłumaczy później swoją kilkutygodniową nieobecność tym, że się zgubił. Kolumb udaje, że mu wierzy, i dwaj rywale zawieszają broń. Jak pisze Varela Marcos, Kolumbowi zależy zapewne na tym, by zachować zniknięcie La Pinty w tajemnicy i nie narazić się na zarzut, że Hiszpan odkrył więcej od niego. Poza tym Kolumb zdaje sobie zapewne sprawę, że bez braci, ich doświadczenia i żaglowców nie wróci do Hiszpanii i nie opowie królowej Izabeli o wyprawie. Nie czuje się jednak dobrze w nowej sytuacji. Hiszpańska załoga żaglowca La Niña, na którym płynie, wyraźnie go lekceważy. Z notatek w jego dzienniku wynika wręcz, że musi osobiście zająć się aprowizacją i przygotowaniem zapasów wody na powrót, co zdaniem kronikarzy nie było zajęciem godnym admirała. Gonzalo Fernandez de Oviedo, hiszpański historyk, sugeruje nawet, że niechęć do Kolumba była tak duża, iż bracia Pinzón rozważali jego uwięzienie. Nie ma na to jednak dowodów, a obecność kilku królewskich przedstawicieli wciąż gwarantowała Kolumbowi nietykalność. To on podejmuje w końcu decyzję o powrocie. Kierunek Hiszpania Pogoda nie zapowiadała się już na tak spokojną jak w drodze do Nowego Świata. Przełom stycznia i lutego bywa na Atlantyku niezwykle burzliwy. W 1493 r. wiały podobno wiatry niespotykane od 50 lat. – W tej sytuacji sama wiedza nawigacyjna Kolumba nie na wiele się mogła przydać. Ze sztormami, na które trafiła wyprawa, mogli sobie poradzić tylko znakomici żeglarze, właśnie tacy jak bracia Pinzón – przekonuje Knight. – Admirał był w czasie powrotu tak przerażony, że siedział cały czas w swojej kajucie. Obawiał się najgorszego, dlatego przygotował zawczasu raport z podróży, który umieścił w dwóch zalakowanych beczkach. Z powodu katastrofalnej pogody żaglowce znów się rozdzieliły. Kiedy pod koniec lutego 1493 r. Kolumb i Vicente znajdowali się jeszcze gdzieś w pobliżu azorskiej wyspy Santa Maria, Martín Pinzón dobijał już do portu w Bayonie. Miał więc tydzień przewagi nad bratem. W Hiszpanii nie czekały jednak na niego fanfary. Varela Marcos w pracy „Kolumb i Pinzón. Odkrywcy Ameryki” pisze, że kronikarze zupełnie pominęli przybycie La Pinty do Bayony. Jego zdaniem zdecydowały o tym względy polityczne. – Taka była widocznie wola pary królewskiej. Ówcześni kronikarze doskonale to wyczuli i np. Bartolomé de las Casas w swojej relacji z podróży Kolumba pomija rolę Pinzóna i wyolbrzymia zasługi admirała – czytamy w pracy Vareli Marcosa. Pozycję Martína Pinzóna osłabiła także jego choroba. Zatrzymał się w Bayonie na kilkudniowy odpoczynek, żeby wyzdrowieć, wskutek czego Kolumb go ubiegł i wrócił do Palos pierwszy. Kolumb faworyzowany przez królową Izabelę Po śmierci Martína nikt z rodziny Pinzón nie uczestniczył już w kolejnych wyprawach Kolumba. Zresztą pewnie sam admirał sobie tego nie życzył. Vicente Pinzón nie porzucił jednak morza. Okazało się, że król Ferdynand o nim nie zapomniał. Podobno tylko królowa Izabela wyraźnie faworyzowała Kolumba. – Król darzył braci olbrzymim szacunkiem, a po śmierci Martína uznawał Vicente za jednego ze swoich najlepszych nawigatorów – mówi Knight. – Vicente razem z Amerigiem Vespuccim założyli nawet szkołę nawigatorów. Ferdynand nie pozwolił też na zmonopolizowanie przez Kolumba i jego rodzinę wypraw do Nowego Świata. Jeszcze za życia odkrywcy król zarządził ekspedycję z udziałem Vicente Pinzóna i Vespucciego. Do Pinzóna uśmiechnęło się w końcu szczęście – w 1499 r. odkrył Amazonkę. Jego nazwisko zna dziś większość Brazylijczyków. – Mam nadzieję, że moi rodacy, dla których zupełnie niesłusznie to Kolumb jest dziś bohaterem, też kiedyś docenią braci Pinzón. Właśnie po to napisałem książkę – mówi Gary Knight.
Odkryto wrak statku z czasów Kolumba? Amerykański poszukiwacz przekonuje, że namierzył „Santa Marię”
Podwodni archeolodzy odnaleźli wrak, który – jak przekonują – należał do floty Krzysztofa Kolumba. Innego zdania są eksperci współpracujący z UNESCO.
W tym artykule: Gdzie zatonęła Santa Maria? Statek Krzysztofa Kolumba odnaleziony? Eksperci są innego zdania W 1492 roku trzy statki – „Santa Maria”, „Nina” i „Pinta” – wyruszyły z Palos de la Frontera w Andaluzji. „Santa Maria” zatonęła na rafie u północnych wybrzeży Haiti w dniu Bożego Narodzenia 1492 roku. Ocalała załoga miała czekać na powrót Kolumba i jednocześnie poszukiwać złota we wzniesionej na wyspie fortecy nazwanej Navidad. Kolumb wyruszył z dwoma pozostałymi statkami po pomoc do Hiszpanii, a po roku powrócił z 17 statkami i 1200 ludźmi, ale z fortu pozostały tylko zgliszcza. Do dziś nie wiadomo, co stało się z załogą „Santa Marii”. Gdzie zatonęła Santa Maria? „Santa Maria” była najważniejszym okrętem ekspedycji z 1492 roku. Dopłynąwszy na Haiti, osiadła na mieliźnie. Kolumb zostawił ją tam na pastwę losu, załogę przenosząc na pozostałe dwa statki. 39 osób wyrzucono natomiast na brzeg Haiti. Z desek „Santa Marii” zbudowały one fort, który nazwały La Navidad. Osada nie przetrwała jednak długo. Gdy Kolumb wracał do Europy, zawinął na wyspę po swoich towarzyszy. Nikogo jednak nie znalazł – prawdopodobnie wszyscy zginęli z rąk tubylców. Barry Clifford, znany eksplorator wraków, kierował ekipą, która – jak wówczas przypuszczała – odkryła wrak statku flagowego floty Krzysztofa Kolumba, „Santa Maria”, u wybrzeży Haiti niedaleko miasta Cap-Haitien. Wrak, który leży na głębokości około 5 metrów, został zidentyfikowany przez kamienie balastowe, które pochodzą z Hiszpanii oraz Portugalii i dokładnie odpowiadały wielkości jednostki Kolumba. Statek Krzysztofa Kolumba odnaleziony? W 2003 roku, podczas pierwszych badań wraku, archeolodzy znaleźli armatę, która przypominała te z wyposażenia „Santa Marii”. Jednak podczas ponownych badań kilka tygodni temu, armata została skradziona przez poszukiwaczy skarbów. W obawie przed kolejnymi kradzieżami badacze nie ujawniają szczegółów odkrycia. Clifford wykorzystał niezależne źródła historyczne, takie jak zapiski Kolumba i mapę sporządzoną przez odkrywcę, aby namierzyć „Santa Marię”. Dzięki danym historycznym na temat morskich prądów i pływów Clifford zdołał wyliczyć, jak wrak przesuwał się po dnie morskim po zatonięciu. Podczas poszukiwań badacze posłużyli się magnetometrem oraz tzw. sonarem bocznym, aby przeanalizować ponad 400 anomalii w rejonie północnego wybrzeża Haiti. Jednak przełomowym punktem było odkrycie w 2003 roku na lądzie w pobliżu dzisiejszego miasta Limonade śladów fortu Navidad, założonego przez żeglarzy ocalałych z „Santa Marii”. Jego lokalizacja pomogła Cliffordowi uszczegółowić mapę i zapiski Kolumba. Ten list napisał sam Krzysztof Kolumb. Właśnie odzyskano go po kradzieży Amerykańskie służby zwróciły przedstawicielom Włoch oryginalny list napisanego przez sławnego podróżnika. Archeolodzy planują przeprowadzenie podwodnych wykopalisk, aby niepodważalnie ustalić tożsamość statku. Jednakże „Santa Maria” została ogołocona ze wszystkich cennych przedmiotów i wiele belek i desek z poszycia zostało użytych do budowy fortu. Resztki kadłuba, które spoczęły na dnie morskim, zostały najprawdopodobniej zjedzone przez słonowodne mięczaki. „Santa Maria de la Inmaculada Concepción” była największym spośród statków Kolumba – trzymasztowym żaglowcem o wyporności „niewiele powyżej 100 toneladas” (ok. 108 ton) i pojedynczym pokładzie długości niecałych 18 m. Statek miał też wielkie ładownie, w których pozostawiono miejsce na skarby z Nowego Świata. Eksperci są innego zdania Niespełna pół roku po sensacyjnych doniesieniach o odkryciu przez amerykańskich badaczy statku Krzysztofa Kolumba, głos w sprawie zabrała grupa ekspertów, powołana przez UNESCO. Ich zdaniem znaleziony u wybrzeży Haiti wrak nie jest „Santa Marią”, na pokładzie której płynął słynny odkrywca. – Zaprezentowany w maju tego roku przez amerykańskiego badacza jako wrak „Santa Maria” nie może być statkiem Kolumba – podkreślano, dodając jednocześnie, że wrak pochodzi z późniejszego okresu. Artykuł po raz pierwszy pojawił się na stronie National-Geographic.pl w maju 2014 roku.
Kim był Krzysztof Kolumb. Badacze na tropie prawdziwej tożsamości odkrywcy Ameryki
Do historii przeszedł jako Krzysztof Kolumb. Odkrywca Ameryki wcale tak się jednak nie nazywał. Nie pochodził też z Genui, lecz z greckiej wyspy Chios. Ukrywał swoją tożsamość, bo bał się... zamachowców nasłanych przez sułtana!
W tym artykule: Kim był Krzysztof Kolumb: grecki trop Chios: „Prawe oko Genui” Sekret dla ocalenia życia Colon spotyka Colombo Zagadka zaufania władcy Sekretna metoda Prawda na marginesach Zadziwiające, że wśród najwcześniejszych źródeł na temat życia Kolumba – a były to listy, kroniki i opracowania aż 26 współczesnych mu lub żyjących niedługo po jego śmierci autorów – żaden nie napisał, skąd dokładnie pochodzi odkrywca. A przecież chociaż kilku z nich znało go osobiście, korespondowało z nim. To był najgorszy rok w historii ludzkości, ale okazuje się, że nie dla pewnej kultury Trzy lata temu historyk Michael McCormick uznał, że 536 r. n.e. był to najgorszy rok w historii. Najnowsze badania pokazują, że nie dla wszystkich. Kultura Anasazi mogła skorzystać na traged... Nawet jeśli kronikarze podawali jakieś informacje o jego rodzinnych stronach, to były albo niejasne, albo sprzeczne. Mało który wskazywał na konkretne miasto. Część nazywała go po prostu Włochem, Liguryjczykiem lub „z genueńskiego narodu”. Sam Kolumb nigdy nie napisał, że pochodzi z Genui. Jedyny dokument rzekomo na to wskazujący nie jest oryginałem, lecz podejrzaną „kopią”. Jednak zgodnie z oficjalnie przyjętą, choć nieudokumentowaną, wersją wydarzeń ojcem Kolumba miał być tkacz z Genui. Niejaki Domenico Colombo, który… zmarł w skrajnej nędzy pod koniec XV w. Trudno uwierzyć, że jego syn Krzysztof, znany z przywiązania do bliskich, okazał się nieczuły na los rodzica – zwłaszcza że sam był wtedy u szczytu sławy i bogactwa. Kolumb nie udał się też nigdy do „ojczystej” Genui, by cieszyć się swoim triumfem lub zadedykować go „rodakom”. Ani on, ani jego bracia! Dziwni to zaiste genueńczycy… Kim był Krzysztof Kolumb: grecki trop Fakt, że w 1493 r. historyk Pietro Martire napisał o Kolumbie „człowiek z Ligurii”, a później inni to powtórzyli, wywołał poczucie dumy wśród mieszkańców tego regionu. Stawiali odkrywcy pomniki w centrach miast, chwaląc się sławnym żeglarzem. Nic dziwnego, że informacja podana przez Martire’a poszła w świat – z dokumentów wynika, że w Genui i kilku innych liguryjskich miastach żyło wiele rodzin o nazwisku Colombo. Nie ma jednak dowodów, że to krewni odkrywcy. Oberto Foglietta w kronice z XVI w. zawierającej nazwiska wybitnych rodzin z Genui w latach 1100–1527 nie odnotowuje żadnego ważnego Kolumba (choć są tam zapomniani już dziś żeglarze jak admirał Biagio D’Assereto czy kapitan Lazaro Doria). Historyk Agostino Giustiniani w swoim „Psałterzu” (1516) utrzymywał, że Kolumb to „Genueńczyk, zrodzony z rodziców niskiego stanu”. Nie zaakceptował takiego sformułowania syn żeglarza Ferdynand. Skrytykował Giustinianiego, że to „dziejopis fałszu się imający, dający się poznać jako nieroztropny i stronniczy uczony tudzież jako złośliwy”. Ferdynand sam postanowił znaleźć rodzinę. Spotkało go jednak rozczarowanie, gdy zaczął przetrząsać Ligurię w nadziei dotarcia do krewnych. Nie odnalazł nikogo, chociaż w czasie jego wizyty mieszkała w Genui np. Bianchinetta Colombo, córka wspomnianego biednego tkacza Domenico – czyli rzekoma ciotka Ferdynanda. Syn Kolumba nie tylko nie zajrzał do niej, ale szukał krewnych w innych regionach: sąsiednim Emilia-Romagna i jeszcze dalej w Wenecji Euganejskiej. Bez powodzenia. Władze Genui same wydawały się skonfundowane tym, że brakuje dowodów na związki słynnego odkrywcy z tym miastem. W liście do swego ambasadora w Hiszpanii w 1586 r. dowodziły bowiem, że Kolumb pochodził z pobliskiej miejscowości Cogoleto. Lecz i to okazał się niepotwierdzony trop. A jednak współcześni Kolumbowi, którzy pisali o nim jako genueńczyku, mogą mieć nieco racji. Żeglarz mógł bowiem pochodzić z greckiej wyspy Chios, która była w genueńskich rękach przez dwa wieki (1346–1566) i nazywano ją nawet „prawym okiem Genui”. Chios: „Prawe oko Genui” Argumenty przemawiające za tą teorią zebrała – analizując zapiski żeglarza oraz inne historyczne dokumenty z epoki – prof. Ruth Durlacher-Wolper, dyrektor New World Museum San Salvador na Bahamach (autorka książki „A new theory clarifying the identity of Christophoros Columbus”). Według badaczki Kolumb to w istocie urodzony w 1439 r. syn bizantyjskiego szlachcica Jana Paleologa Dishypatosa. Matką odkrywcy Ameryki była Maria Sacoma-Colom z kupieckiej rodziny z katalońskiej Girony, która na początku XV w. przeniosła się na Chios. Owo Colom to katalońska forma nazwiska Colon, jak włoskie Colombo, polskie Kolumb czy greckie Kolombos. Tradycję o pochodzeniu żeglarza z Chios pielęgnują mieszkańcy miejscowości Pyrgi na południu wyspy. Pokazują nawet dom, w którym mieszkał odkrywca. Dodajmy, że na grobowcu żeglarza w Sewilli widnieje napis, że pochodził „z Terra Rubra”, czyli z „czerwonej ziemi”. Jego syn Ferdynand wyjaśniał w swych „Dziejach żywota i znamienitych spraw Admirała don Krzysztofa Kolumba”, że „takie same słowa widział w podpisie don Krzysztofa przed uzyskaniem przezeń tytułu admirała”. Tak się składa, że ziemie południowej części wyspy Chios w okolicach Pyrgi są rzeczywiście czerwone… Tylko dlaczego Kolumb miałby zatajać, że jest z pochodzenia Grekiem? Sekret dla ocalenia życia Powodem był upadek Konstantynopola 29 maja 1453 r., gdy większość z dworzan i szlachty, walczących u boku cesarza, zginęła broniąc murów miasta. Inni zostali zmasakrowani przez triumfujących muzułmanów. Wśród tych, którzy ponieśli śmierć po wtargnięciu osmańskiej armii, było wielu członków rodziny Dishypatos – spokrewnionych z panującą w Bizancjum dynastią Paleologów. Ostatni cesarz Konstantyn XI nie miał bezpośrednich spadkobierców. Sułtan chciał się jednak upewnić, że wszyscy męscy członkowie rodziny znaleźli się pod kontrolą albo zostali wcześniej wyeliminowani z gry. Przecież krewni bizantyjskiej dynastii byliby idealnymi kandydatami do poprowadzenia krucjaty mającej odbić Konstantynopol z tureckich rąk. To wyjaśniałoby, dlaczego Kolumb musiał ukrywać się przed siepaczami sułtana. Wielu Paleologów zmieniło swoje „dane osobowe” w 1453 r., aby uniknąć śmierci albo schwytania przez Osmanów. Kolumb też je zmienił, o czym jego syn Ferdynand napisał: „Naumyślnie więc przyjął nazwisko Colón, odnowione [po przodkach]”. Po przodkach, a właściwie po matce, Marii Sacoma-Colom. Ferdynand był świadomy, że ojciec zmienił nazwisko, ale nie zdawał sobie sprawy, jakie miał korzenie. O przodkach wiedział, że „byli ludźmi zacnymi i dopiero wskutek wojen (…) w ubóstwo i niedostatek popadli”. Podobnie można odebrać słowa kronikarza Bartolomé de Las Casasa – którego ojciec towarzyszył admirałowi w drugiej wyprawie – że rodzice żeglarza byli „ludźmi szlachetnie urodzonymi, swego czasu zamożnymi, którzy musieli się trudnić handlem morskim i z tego utrzymywać”. Pasuje to do historii Jana Paleologa Dishypatosa oraz Marii Sacoma-Colom. Niestety, historycy nie wiedzą, co stało się z nimi na Chios, tam ślad się urywa. Kolumb natomiast opuścił wyspę i przystał do żeglarza, który – jak się okazuje – również pochodził z bizantyjskiej rodziny. Colon spotyka Colombo Ferdynand napisał w „Dziejach…”, że po opuszczeniu Chios jego ojciec znalazł się pod opieką pewnego męża „znakomitego imienia i rodu, nazwiskiem Colombo”. Na tego żeglarza, z którym Kolumb długo pływał, „mówiono »Colombo junior« dla zaznaczenia różnicy między nim a inszym Colombem, który wcześniej sławny był na morzach”. Uporządkujmy tych żeglarzy o podobnych nazwiskach i przydomkach. Mamy ich trzech: Kolumba, jego protektora „Colombo juniora” i starszego od tegoż „seniora”… Dziś można stwierdzić, że „juniorem” był niejaki Jerzy Grek, a właściwie Jerzy Paleolog de Bissipat. To krewny odkrywcy Ameryki, bo Bissipat jest zgalicyzowaną wersją greckiego nazwiska Dishypatos. Przydomek „Colombo junior” zyskał jednak prawdopodobnie nie przez jakieś związki z rodziną Colom, a za sprawą swego druha – francuskiego korsarza Guillaume’a de Casenove’a, u którego służył w randze porucznika. Francuz używał przydomka „Coullon”, od nazwy jednego ze swych statków – „Colomb” (po francusku „gołąb”). Korsarz „Coullon/Colomb” oraz jego druh--podwładny trzymali się razem. Tak francuski dowódca mógł stać się dla obserwatorów „Colombo seniorem”, zaś porucznik Grek – „Colombo juniorem”. Starożytne Chiny – kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? Starożytne Chiny były miejscem, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych i najdłużej istniejących cywilizacji. To właśnie dawnym mieszkańcom tego kraju zawdzięczamy wiele wynalazkó... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytne-chiny-kultura-sztuka-i-wynalazki-jak-wygladalo-zycie-w-starozytnych-chinach-fot-china-photos-getty-images-00949e8.jpeg" width="938" height="626" alt="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" title="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" /> Kolumb, czyli Colom/Colon, pasował do tego grona jak ulał. Jako krewny Jerzego Greka mógł liczyć na jego pomoc. Poza tym identyfikacja z bizantyjskim rodem nadaje nowego znaczenia zapisanej przez Ferdynanda myśli odkrywcy Ameryki: „nie jestem ci ja pierwszym admirałem w mojej familii”. Ponieważ miałby wówczas wśród przodków takich wielkich żeglarzy jak Jerzy Paleolog (dowodzący flotą bizantyjską pod koniec XII w.), Emmanuel Paleolog (w 1410 r. pokonał turecką flotę), Messih-Pashas Paleolog (przeszedł na islam, zostając admirałem we flocie tureckiej) czy Dimitrios Laskarys Leontaris (który pozostawał w służbie cesarza Manuela II Paleologa). Zagadka zaufania władcy Taki rodowód i losy Kolumba wyjaśniałyby, dlaczego w 1472 r. – na dwadzieścia lat przed odkryciem Nowego Świata – z jego usług skorzystał francuski król René Andegaweński. „Jednego razu zdarzyło się, że król René – przyznawał Kolumb, cytowany przez syna w „Dziejach…” – wyprawił mię był do Tunisu, abym położył areszt na galeasie Fernandina”. Zdobycie wrogiego statku nie wydaje się misją dla jakiegoś potomka biedaka z Genui! W XV w. kariera w amerykańskim stylu „od pucybuta do milionera” była możliwa (choćby za zasługi na polu bitwy), ale Kolumb wyskakuje dosłownie jak królik z kapelusza magika. Niczego jeszcze nie dokonał, a jest przyjmowany przez króla Francji, a niedługo później na dworach władców z Półwyspu Iberyjskiego! To tak, jakby dzisiaj jakiś przeciętny Amerykanin dostał się do Białego Domu przed oblicze Baracka Obamy, proponując mu zasiedlenie bieguna. A gdyby Kolumb tylko popuszczał wodze wyobraźni we wspomnieniach, to w jaki sposób w 1487 r. udałoby mu się wżenić w jedną z najznaczniejszych rodzin Portugalii – Bragança-Norona? Gdyby doszło do tego małżeństwa po odkryciu Ameryki, można by zrozumieć mezalians arystokratki z synem tkacza z Genui. Ale to było 5 lat przed zakończoną sukcesem pierwszą wyprawą do Nowego Świata! Tylko dobre pochodzenie Kolumba – np. więzy krwi z ostatnim cesarzem Bizancjum, ujawnione wybrance i jej rodzinie w najskrytszej tajemnicy – wyjaśniają także tę zagadkę. Sekretna metoda Na bizantyjskie korzenie Kolumba może wskazywać też fakt, że podczas wyprawy do Ameryki pomiarów dokonywał pewną – jak się wyraził – „sekretną metodą”. Długo nikt nie zainteresował się tym, co miał na myśli. Potem zakładano, że po prostu prowadził podwójne obliczenie przebytej odległości: jedno prawdziwe na swój użytek, drugie fałszywe dla załogi – aby nie przerazić ludzi, że odpłynęli tak daleko od lądu. Ot i cały sekret. Ponieważ jednak przesadnie oceniał szybkość swoich statków, jego „fałszywe” dane były bliższe rzeczywistości niźli dane „rzeczywiste” – przynajmniej zdaniem biografów żeglarza. Po skontrolowaniu prawdziwego dziennika I wyprawy stwierdzono, że obliczenia Kolumba dotyczące przebytych odległości były przesadzone przeciętnie o 9 proc. Pomyłka? Niekoniecznie. Jeśli bowiem założymy, że Kolumb nie używał powszechnej wtedy mili rzymskiej (1480 m), ale wykorzystywał milę grecką (1388 m) – wtedy jego obliczenia okażą się prawidłowe! A posługiwanie się taką miarą przez nawigatora wywodzącego się z greckiego środowiska żeglarskiego jest logiczne. W wiekach średnich zresztą w kwestii miar panowało spore zamieszanie i dowolność. Oto jeden z wielu przykładów. Według Giovanniego da Uzzano i jego „La pratica della mercatura” z 1442 r., 4 małe mile morskie stanowią leguę, która liczyła zatem 4800–5000 m. Jednak według powszechnej opinii legua (leuca – lieu) w czasie wielkich odkryć liczyła 5920 m i składała się z 4 mil rzymskich po 1480 m. Jeżeli Kolumb zakładał, że ktoś jego milę grecką weźmie za milę katalońską (wszak płynął pod banderą hiszpańską), to w ten sposób dodatkowo celowo zagmatwałby drogę do Nowego Świata. Dzięki temu asekurował się nie tylko na wypadek, gdyby dziennik wpadł w niepowołane ręce (np. Portugalczyków), lecz także zabezpieczał swoją pozycję na dworze kapryśnych władców Hiszpanii. Prawda na marginesach Co ciekawe, Kolumb niekiedy zamieszczał notatki na marginesach czytanych ksiąg po grecku (rzekomo „ojczystym” językiem włoskim nie posługiwał się nawet w korespondencji z bratem, choć wówczas używano go do tego celu). I również na greckie pochodzenie odkrywcy wskazuje sposób, w jaki się podpisywał. Otóż Kolumb w wielu listach na dole, po prawej stronie kartki, stawiał grecką literę X. Mogła oznaczać wyspę Chios – w greckiej pisowni Xio. Nie był to skrót od imienia Krzysztof, ponieważ je zapisywał w inny dziwny sposób, jak rebus. To łacińsko-grecka kombinacja, którą można odczytać jako Christoferens Kolon. Pierwszy człon to udziwniona forma zapisu imienia Krzysztof. Podkreśla, że oznacza ono „niosący Chrystusa”. Święty Krzysztof przeniósł małego Jezusa przez rzekę – być może Kolumb uważał za swoją misję przeniesienie chrześcijańskiej wiary przez ocean. Drugi człon rebusu, nazwisko po matce, wyrażają obustronnie umieszczane znaki interpunkcyjne – symbole dwukropka i kropki z ukośnikiem, po grecku nazywane kolon. Kim był Krzysztof Kolumb? Odkrywca świadomie ukrywał swoją prawdziwą tożsamość. Potwierdza to jego syn: „Pan nasz chciał, by (…) ojczyzna Admirała i jego pochodzenie były o tyle mniej pewne i znane, o ile bardziej zasłużona i zaszczycona tym wszystkim, co się jej za tak wspaniałe czyny należało, była jego osoba”. Wniosek? Kolumb nie udawał Greka, on nim był. Czytaj więcej fascynujących artykułów: W Chinach odkryto zapadlisko z lasem na dnie. Na głębokości kilkuset metrów mogą żyć nieznane nauce zwierzęta Zapadlisko nie musi być „piekielne”. Lej krasowy na południu Chin zamiast przerażenia, wzbudza zachwyty. Archeolodzy znaleźli w Turcji sekretną komnatę kultu płodności. Pochodzi z czasów imperium nowoasyryjskiego Naukowcy odnaleźli w środku starożytne malowidła, które pochodzą z epoki żelaza. Miejsce prawdopodobnie wciąż pozostałoby nieodkryte, gdyby nie pewien incydent sprzed 5 lat… Ten list napisał sam Krzysztof Kolumb. Właśnie odzyskano go po kradzieży Amerykańskie służby zwróciły przedstawicielom Włoch oryginalny list napisanego przez sławnego podróżnika.
Koralik sprzed czasów Kolumba znaleziony na Alasce? Przełomowe odkrycie krytykowane
Szklany koralik, którego pochodzenie datowane jest na XV wiek, znaleziono niedawno na Alasce. Badacze twierdzą, że drobiazg może pochodzić z Wenecji, a jego wiek oznaczałby, że Kolumb nie był pierwszym Europejczykiem, który dotarł do Nowego Świata.
W tym artykule: Datowanie radiowęglowe Wyniki pod ostrzałem krytyki Znaleziony koralik jest wielkości borówki i prawdopodobnie został stworzony w Wenecji w XV wieku, a następnie sprzedany na wschód, pokonując liczącą 17 000 kilometrów lądową podróż przez Eurazję. Potem – wraz z pozostałymi cennymi towarami – przepłynął łodzią przez Cieśninę Beringa i trafił na tereny dzisiejszej Alaski. Tak drogę, jaką pokonała niebieska kuleczka opisują autorzy badania opublikowanego w czasopiśmie American Antiquity. Pierwszy z charakterystycznych niebieskich szklanych koralików został odkryty na arktycznych terenach Alaski jeszcze w latach 60. XX wieku. Od tamtej pory odkryto łącznie 10 paciorków, a także inne artefakty, w tym miedziane bransoletki, żelazne wisiorki, a także materiał organiczny - sznurek, kości zwierzęce i węgiel drzewny. Wszystko to pozostałości po rdzennych mieszkańcach tego obszaru. Datowanie radiowęglowe Kluczowe było odkrycie sznurka, prawdopodobnie wykonanego z kory wierzby krzewiastej, który był owinięty wokół części bransoletki z niebieskimi paciorkami. Zdaniem badaczy sznurek, który można było poddać procesowi datowania radiowęglowego, jest też wskazówką co do wieku samych koralików. Analiza datowania wykazała, że sznurek prawdopodobnie pochodzi z lat 1397-1488. – Byliśmy zdumieni wynikami, ponieważ to było zanim Kolumb w ogóle odkrył Nowy Świat, o kilka dziesięcioleci wcześniej – mówi współprowadzący badania Michael Kunz, archeolog z University of Alaska Museum of the North w Fairbanks. Po porównaniu dat uzyskanych po analizie kilku innych znalezisk z trzech miejsc, naukowcy odkryli, że rdzenni mieszkańcy najprawdopodobniej używali niebieskich koralików między 1443 a 1488 rokiem, ale z potencjalnymi datami wahającymi się od XIV do XVII wieku. Jeśli data z połowy XV wieku okazałaby się poprawna, koraliki byłyby najstarszymi znanymi towarami pochodzenia europejskiego znalezionymi w Nowem Świecie. A także najstarszym przykładem tzw. koralików ciągnionych - typu koralików datowanych dotychczas na XVI wiek. Autorzy nowych badań przyjrzeli się również pięciu innym paciorkom za pomocą instrumentalnej analizy aktywacji neutronów - techniki, która bombarduje próbki radioaktywnością, a następnie mierzy rozpad radioaktywny przez emitowane promienie gamma, które są unikalne dla każdego pierwiastka i mogą ujawnić skład chemiczny próbki. „Wyniki pokazały, że koraliki z Alaski są wykonane ze szkła sodowego, typowego dla XV-wiecznej produkcji weneckiej, a później europejskiej” - napisali naukowcy. – Badania, które przeprowadziliśmy, pokazują, że ten typ koralików, znany jako wczesny niebieski IIa40, istniał dużo wcześniej niż sądzono. To podstawa. Idziemy pod prąd. Ale mamy solidne dowody naukowe – datowanie radiowęglowe, instrumentalna analiza aktywacji neutronów – które stoją za tym, o czym mówimy – podkreśla Kunz. Wyniki pod ostrzałem krytyki Publikacja, w której badacze ujawniają wyniki swoich badań, wywołała liczne kontrowersje w świecie nauki. Wielu archeologów kwestionuje odkrycie mówiąc, że znalezione koraliki nie są starsze niż historyczna podróż Kolumba z 1492 roku. – Te koraliki nie mogą być prekolumbijskie, ponieważ Europejczycy nie robili takich koralików tak wcześnie – komentuje Elliot Blair, adiunkt antropologii na Uniwersytecie w Alabamie, który nie brał udziału w badaniu. Blair, który specjalizuje się w datowaniu i pozyskiwaniu wczesnych koralików handlowych w obu Amerykach, twierdzi, że niebieskie paciorki prawdopodobnie pochodzą z końca XVI lub początku XVII wieku, a samo znalezienie ich na Alasce jest „naprawdę ciekawą historią”. – Nawet przy tym późniejszym datowaniu, wczesna XVII-wieczna data dla tych koralików jest wciąż dużo wcześniejsza niż pierwszy udokumentowany kontakt między tubylcami Alaski a Europejczykami – podkreśla. Za pierwszego współczesnego Europejczyka, który nawiązał kontakt z tubylcami Alaski, uważany jest Vitus Bering, duński odkrywca służący w rosyjskiej marynarce wojennej. Do kontaktu miało dojść w 1741 roku. Inni naukowcy podważają także sugerowane pochodzenie koralików. – Jest całkiem prawdopodobne, że koraliki pochodzą z Francji, a nie z Wenecji, na podstawie ustaleń dokonanych w zakładzie produkcyjnym koralików w Rouen. Wczesne niebieskie koraliki (IIa40) zawierające liczne bąbelki zostały znalezione w odpadkach zakładu wytwarzającego koraliki w Rouen we Francji, które przypisuje się początkowi XVII wieku. Nie wiem, czy takie koraliki zostały kiedykolwiek odzyskane [z wykopalisk archeologicznych] w Wenecji lub okolicach – mówi Karlis Karklins, niezależny badacz i redaktor Society of Bead Researchers, który nie był zaangażowany w badania. Naukowcy zgodzili się jednak co do jednego - te koraliki są najstarszym przykładem obecności europejskich produktów na Alasce. – To, w jaki sposób dotarły do odległej Alaski od Europy Zachodniej w drugiej połowie XVI lub na początku XVII wieku, jest samo w sobie zagadką. To naprawdę zachęca do poważnego śledztwa – mówi Karklins.
Chciałbyś poczuć klimat wielkich odkryć geograficznych? Przybywaj do Portugalii i zatańcz z Krzysztofem Kolumbem
Odwaga ludzi z wyobraźnią i determinacja władców przyczyniły się do odkrywania nieznanych lądów i rozwoju kartografii. Fascynującą Portugalię z czasów wielkich odkryć geograficznych możemy poznać dzięki imprezom takim jak Festival Colombo na cześć Krzysztofa Kolumba, który odbywa się co roku na wyspie Porto Santo.
W połowie września w Vila Baleira na portugalskiej wyspie Porto Santo, należącej do archipelagu Madery, odbywa się Festival Colombo. Impreza ta poświęcona jest Krzysztofowi Kolumbowi, który mieszkał na Porto Santo w trakcie swojego kilkuletniego pobytu na archipelagu. W owym czasie pełnił rolę kupca pośredniczącego w handlu cukrem. To tutaj przyszły odkrywca Ameryki zamieszkał po ślubie z Filipą de Moniz, córką kapitana Porto Santo, tutaj też na świat przyszedł jego syn Diego. Miejsce to niewątpliwie ma swój niepowtarzalny urok. Wyspa Porto Santo może się poszczycić przepiękną, ok. 9-kilometrową Praia Dourada, jedyną naturalną, piaszczystą plażą na całym archipelagu. Wyspa ma powierzchnię zaledwie 42,5 km2 i jest zamieszkiwana przez około 5,5 tysiąca mieszkańców, a z oddaloną o ok. 40 km Maderą łączą ją regularne kursy statkami i promami. Porto Santo posiada też międzynarodowe lotnisko. Tamta atmosfera Tegoroczna edycja Festival Colombo odbędzie się w dniach 15-17 września. Ten znany, posiadający wieloletnią tradycję festiwal pozwala doświadczyć atmosfery czasów wielkich, portugalskich odkryć morskich oraz zobaczyć sceny z życie mieszkańców archipelagu Madery w drugiej połowie piętnastego wieku. Najważniejszym wydarzeniem jest inscenizacja przybycia na wyspę Krzysztofa Kolumba. Setki widzów zgromadzonych na plaży obserwują, jak podróżnik opuszcza karawelę Santa Maria, a następnie wraz z załogą płynie łodziami do brzegu, gdzie witają ich ówcześni notable. Podczas festiwalu odbywają się historyczne parady ulicami miasta, XVI-wieczny jarmark odwzorowany z dużą dbałością o szczegóły. Można również zobaczyć gry renesansowe oraz pokazy cyrkowe i teatralne. W tych dniach odbędą się też liczne koncerty, wystawy, a wszystkiemu będzie towarzyszyła wszechobecna muzyka i tańce z epoki. Dla smakoszy zostaną przygotowane specjały lokalnej kuchni. Każdy z przybyłych będzie mógł zakupić oryginalne pamiątki, a bardziej zainteresowani historią będą mogli nawet wypożyczyć strój z epoki, aby w pełni poczuć klimat średniowiecza. Festiwal jest ważnym wydarzeniem zarówno dla turystów, jak i dla samych mieszkańców wyspy, ponieważ nawiązuje do istotnego historycznie okresu dla całego archipelagu Madery. Stanowi też ważny element tożsamości mieszkańców Porto Santo. View oEmbed on the source website Przy okazji warto odwiedzić muzeum Krzysztofa Kolumba: Casa Colombo – Museu do Porto Santo, mieszczące się w domu, w którym niegdyś mieszkał podróżnik. Muzeum stanowi nie tylko dokumentację obecności odkrywcy na archipelagu Madery, ale wskazuje też na strategiczne znaczenie wyspy w czasach portugalskiej ekspansji morskiej. Znajdują się tu również eksponaty z wraku statku należącego do Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, która zatonęła u północnych wybrzeży Porto Santo. Przypomina to, z jakim niebezpieczeństwem wiązały się podróże dalekomorskie w okresie średniowiecza. Bilet normalny kosztuje 2 euro, a ulgowy – 1 euro. Muzeum jest zamknięte w poniedziałki i święta. Więcej informacji na temat festiwalu można znaleźć na: festivaldocolombo.visitmadeira.pt
Ten list napisał sam Krzysztof Kolumb. Właśnie odzyskano go po kradzieży
Amerykańskie służby zwróciły przedstawicielom Włoch oryginalny list napisanego przez sławnego podróżnika.
Kolumb napisał ten list w 1493 roku podczas powrotnej podróży z odkrytego nowego lądu. Adresatami są Ferdynand i Izabela Kastylijska, hiszpańska królewska para. Po powrocie Kolumba do Europy jego listy do królewskiej pary zostały skopiowane i trafiły do druku. Dzięki temu w Europie rozeszła się wieść o odkryciach podróżnika. Przekazana Włochom kopia znana jest jako Drugi list Kolumba Planncka, ponieważ został wydrukowany w drukarni Stephana Planncka. Dokument w nieznanych okolicznościach został wykradziony z florenckiej biblioteki Riccardiana, później przekazano go amerykańskiej Library of Congress w 2004 roku. W 2012 roku Amerykanie otrzymali informacje o poszukiwaniach listu przez florencką bibliotekę. Przeprowadzono wspólne śledztwo, które wykazało, że znajdująca się we Włoszech kopia jest fałszywką, a amerykańska oryginałem. Amerykański prokurator Charles M. Oberly III zdecydował, że oryginał ma wrócić do Włoch. - Tego typu dokumenty mają istotną wartość dla kultury, dostarczają historycznych faktów na temat ważnych wydarzeń. Chętnie przekazujemy ten dokument do jego ojczystego kraju - podsumował działania Oberly. Źródło: US Imigration and Customs Enforcement
Jak Europejczycy zdziesiątkowali Amerykę Południową? Naukowcy przebadali ponad 90 ciał sprzed nadejścia Krzysztofa Kolumba
Badania pokazały jak silny wpływ miały zawleczone przez żeglarzy i kolonistów choroby z Europy do Ameryki Południowej. Kluczem do poznania rozmiarów tragedii jest DNA.
Pierwsze badanie szczątków ludzi zamieszkujących Amerykę przed nadejściem Europejczyków pokazało jak straszliwy wpływ miała kolonizacja na tamtejszą populację. Zbadano zwłoki liczące sobie od 500 do nawet 8600 lat. Wynik zszokował badaczy. - Żadna z linii genetycznych obecnych w przebadanych ciałach nie miała kontynuacji wśród obecnej populacji – mówi Dr Bastien Llamas z Australian Centre for Ancient DNA, które przeprowadziło badania. Co to oznacza? Że żadna z osób, która nosiła w sobie jakiekolwiek ślady pokrewieństwa ze zbadanymi zmarłymi nie dotrwała do naszych czasów. Niedługo po nadejściu kolonistów pojawiły się pierwsze oznaki zawleczonych przez nich do Ameryki chorób. Największe epidemie zdziesiątkowały populację rdzennych mieszkańców w XVI i XVII wieku. Na początku XVI wieku w Meksyku według historyków żyło od 6 do nawet 25 milionów ludzi. W kolejnym wieku było ich już tylko 2 miliony. Źródło: Archeowieści oraz University of Adelaide ________________________________________ Właśnie trwa 10. edycja konkursu TRAVELERY. To najbardziej prestiżowe nagrody podróżnicze. Zagłosuj na "Podróż roku" i poznaj nominowanych w kategroii "Podróżników Online": View oEmbed on the source website
Ameryka przed Kolumbem: Historia jednej okładki
Odkryta przez Europejczyków w XV w. ziemia wcale nie była nowa, a epokę odkryć geograficznych powinniśmy raczej określić mianem ery zderzenia cywilizacji, po którym nikt się tak naprawdę jeszcze nie otrząsnął – przyznał w październiku 1991 r. ówczesny redaktor naczelny National Geographic w edytorialu do wydania niemal w całości poświęconego amerykańskim Indianom.
Równo 500 lat wcześniej Krzysztof Kolumb dopłynął do wybrzeży Ameryki, rozpoczynając proces przemian, które na zawsze odmieniły oblicze obu położonych na zachodzie kontynentów. Aby uhonorować tych, którzy na tym głównie stracili, redakcja oddała na łamach głos rdzennym Amerykanom. Trzy spośród sześciu artykułów poświęconych temu tematowi napisali potomkowie Indian. Przedstawili w nich codzienne życie przodków sprzed czasów kolumbijskich, m.in. z plemion Tewa, Makah i irokeskich. To bardzo osobista i prawdopodobnie najwłaściwsza perspektywa, z jakiej powinniśmy patrzeć na tę historię – zauważyła redakcja. Z braku dokumentacji fotograficznej teksty w większości zilustrowane zostały rysunkami, co w historii magazynu zdarzało się dotychczas bardzo rzadko. Jak nietrudno zgadnąć, materiały były bardzo nostalgiczne w wymowie. Jestem chrześcijanką i nie żałuję, że misjonarze przypłynęli na nasze ziemie. Szkoda jednak, że nie potrafili zmieniać ludzkiego życia od środka, bez narzucania nam swojej kultury. Straciliśmy przez to tak wiele – kończyła swój artykuł Maria Parker Pascua z plemienia Makah. National Geographic z października 1991 roku (Fot. NG) Warto wiedzieć: Oczywiście nie pamiętam tego dnia, ale wiem, co się wydarzyło. Cztery dni po moich narodzinach w wiosce Indian Pueblo w San Juan w dolinie Rio Grande w Nowym Meksyku, moja pępowinowa matka i jej pomocnica przyszyły, by sprezentować mnie słońcu i nadać mi imię. Zabrały mnie z domu w chwili, gdy pierwsze promienie pojawiły się nad górami Sangre de Cristo. Pępowinowa matka zaofiarowała mnie wraz z dwoma kolbami kukurydzy, niebieską i białą, sześciu świętym kierunkom. Zmówiono modlitwę. (...) Wreszcie nadano mi imię. Ale nie to, które widnieje przy tym artykule. —Alfonso Ortiz National Geographic z października 1991 roku (Fot. NG)
Wyszukane, kuszące opakowanie, wewnątrz szeleszczące sreberko, wreszcie - jedwabista, czekoladowa doskonałość, która powinna się dzielić z delikatnym trzaskiem zapowiadającym niezwykłe przeżycia. Oto tabliczka czekolady: smakołyk, afrodyzjak, lekarstwo, nawet kosmetyk.
Czekolada dla przyjemności, zdrowia, odrobiny luksusu Wyszukane, kuszące opakowanie, wewnątrz szeleszczące sreberko, wreszcie - jedwabista, czekoladowa doskonałość, która powinna się dzielić z delikatnym trzaskiem zapowiadającym niezwykłe przeżycia. Oto tabliczka czekolady: smakołyk, afrodyzjak, lekarstwo, nawet kosmetyk. Zdaniem koneserów uczucie rozkoszy, jakiej dostarcza kawałek brązowej słodyczy - pamiętajmy przy tym, że najwyższej jakości wyroby mogą być gorzkawe - rozpływający się na języku, bywa bardziej intensywne niż orgazm. Jakże zdziwiłby się współczesny łasuch, gdyby zakosztował czekolady w postaci, w jakiej spożywali ją Majowie i Aztekowie. Odkrycia archeologiczne w Belize pokazały, że prawie 3 tys. lat temu czekoladowy napój znali już Olmekowie, twórcy rozwiniętej cywilizacji w Ameryce Środkowej. Trudno przesądzić, jak wpadli na to, by spośród dwudziestu paru gatunków drzew i krzewów kakaowych wybrać ten jeden nadający się do sporządzania ożywczego napoju. Wiele wieków później, w XVIII stuleciu, Karol Linneusz, szwedzki botanik zajmujący się systematyką roślin, docenił to odkrycie, ale i rolę, jaką kakaowiec pełnił w kulturze ludów prekolumbijskich, nadając temu gatunkowi wielce stosowną nazwę: Theobroma cacao; po grecku theos oznacza bóg, broma – napój, pokarm. A może było tak, jak głosi legenda, że sam bóg Quetzalcoatl, Pierzasty Wąż, współtwórca świata i opiekun ludzi, nauczył ich uprawy rośliny dającej siłę i szczęście, którą sam hodował w raju? To wielce prawdopodobne, bo Quetzalcoatl kochał ludzi. Przekazał im wiedzę o świecie i sprzeciwiał się poświęcaniu ich w ofierze, co zresztą przypłacił konfliktem z innymi bogami. Musiał opuścić swoich protegowanych, zapowiadając wszakże powrót po latach. Jak by nie było, warunki klimatyczne Ameryki Środkowej sprzyjały drzewom kakaowym. Duża wilgotność, wysokie temperatury i półcień, jaki tworzyły drzewa wyższego piętra lasów, przyczyniły się do rozprzestrzenienia Theobroma cacao w całym pasie międzyzwrotnikowym. Wiecznie zielone drzewko może osiągać ok. 15 m wysokości, a owocuje na okrągło. Na jednym drzewie można dostrzec i różowe kwiatki, i dojrzewające czerwonobrązowe owoce wyrastające wprost z pnia lub z cienkich gałązek. Przypominają „wysychającą” piłkę do rugby i zawierają 20–50 gorzkich ziaren zatopionych w białym miąższu. Te właśnie ziarna, 2-, 3-centymetrowe, są surowcem do produkcji czekolady. W czasach prekolumbijskich były tak cenne, że używano ich także jako środka płatniczego. Niewolnik kosztował 100 ziaren, za 10 można było kupić indyka lub skorzystać z usług prostytutki. Podczas zaślubin małżonkowie obdarowywali się pięcioma ziarnami kakaowca, a czekoladowy napój towarzyszył ceremonii, podobnie zresztą jak uroczystościom o charakterze religijnym. Trzeba było być naprawdę bogatym, by przeznaczyć „migdałki” na sporządzenie cudownego napoju zaspokajającego wszakże doczesne potrzeby. Prekolumbijscy Indianie (zwyczaj picia czekolady przeszedł z Olmeków na Majów, a potem Azteków) przyrządzali swój specjał z tłuczonych ziaren, które mieszali z wodą, dodając mąkę kukurydzianą i chili. Majowie nauczyli się spieniać napój przez wielokrotne przelewanie z naczynia do naczynia. Aztekowie zaczęli dodawać wanilię i płatki suszonych kwiatów, które oprócz walorów smakowych nadawały też płynowi różne kolory. Nadal jednak pozostawał on gorzki. W takiej postaci poznał czekoladowy napój pierwszy Europejczyk, Krzysztof Kolumb. Według spisanej relacji, podczas swej ostatniej podróży do Nowego Świata, 15 sierpnia 1502 r. zawinął na wyspę Guanaja u wybrzeży Hondurasu, gdzie przejął łódź handlową wypełnioną ubiorami z bawełny, maczugami i ziarnem kakaowca. Pouczony przez Azteków, jak przyrządzać xocolatl, spróbował „obrzydliwego” gorzkiego płynu i choć przywiózł ziarna do Europy, nie przekonał władców do ich handlowego znaczenia. Znacznie lepiej poszło Ferdynandowi Cortezowi, który przybył na ziemie Azteków z zamiarem ich podbicia i zawłaszczenia legendarnych skarbów. Aztecki władca Montezuma uznał go za powracającego na ziemię, zgodnie z przepowiednią, Quetzacoatla. Znamy relację z powitania Corteza i wydanego na jego cześć przyjęcia, na którym – oczywiście – podano także czekoladę. „Napój ten to najzdrowsza rzecz i najlepsze pożywienie, ponieważ ten, kto wypije kubek, może iść przez cały dzień bez jedzenia czegokolwiek” – pisał członek wyprawy Corteza. Inną zaletą boskiego płynu było działanie afrodyzjakalne; Montezuma – który wypijał ogromne ilości czekolady – wyjaśniał Cortezowi, że zawsze spożywa dodatkową porcję, nim uda się do swego haremu. Musieli uwierzyć w tę magiczną moc i słynny kochanek Casanova, i markiz de Sade, którzy znani byli nie tylko z rozwiązłości, ale i zamiłowania do czekolady, gdy ta na dobre zadomowiła się na Starym Kontynencie. Zawdzięczamy to Cortezowi właśnie, który dostrzegł ogromną wartość ziarna kakaowego i szybko zaczął zakładać kolejne plantacje, na prawie 100 lat zapewniając Hiszpanii monopol na handel ziarnem kakaowym. Cortez przywiózł też na hiszpański dwór przepis, który poddano modyfikacjom, by uczynić czekoladę bardziej strawną dla europejskiego podniebienia. Zmielone ziarna mieszano tu tylko z gorącą wodą, do której dodawano następnie cukier, cynamon i anyż. Aromatyczny smakołyk szybko podbił serca Hiszpanów, którzy w 1580 r. otworzyli pierwszą wytwórnię czekolady. Popyt na kakaowe ziarno rósł w takim tempie, że plantacje przeniesiono do Afryki, później, po złamaniu hiszpańskiego monopolu, Holendrzy zaczęli je zakładać w swoich azjatyckich koloniach – na Jawie i Sumatrze, Filipinach i Indonezji, a Portugalczycy – w Brazylii. Jeszcze w XVII w. w Anglii pojawiły się kawiarnie serwujące pitną czekoladę, znowu nieco zmodyfikowaną – zamiast wody zastosowano mleko. Włosi zaczęli dodawać czekoladę do swoich potraw, popularne stało się wzbogacanie czekoladą deserów, a w 1679 r. kucharz Ludwika XIV stworzył dla swego pana pralinki. Zresztą żona Ludwika, Maria Teresa, przyznawała się, że czekolada jest jej namiętnością, co ułatwiło zadanie trucicielowi działającemu na zlecenie króla, mającemu zrobić miejsce dla nowej faworyty. Od początku XVIII w., gdy cesarz Karol VI przenosi swój dwór z Madrytu do Wiednia, zaczyna się kariera czekolady nad Dunajem. Europa została wzięta szturmem. Kwestią czasu – i nowych wynalazków – było to, kiedy czekolada trafi pod strzechy. Do tej pory bowiem cała produkcja wyglądała jak w czasach Olmeków. Ręcznie zbierane i rozłupywane owoce, ręcznie wydobywane z łupin miąższ i ziarenka, poddawane były kilkudniowej fermentacji pod przykryciem, gdzie nabierały czekoladowej barwy. Potem znów suszenie – albo na słońcu, gdzie ludzkie ręce nieustannie mieszają ziarna, by uniknąć zaparowania, albo w suszarniach, gorącym powietrzem. W transporcie nic się nie zmieniło – jak na statkach Kolumba i Corteza, tak i dziś wysuszone ziarna kakaowe podróżują do celu w jutowych workach. W naszych czasach głównie jednak z Afryki: Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Kamerun i Nigeria dostarczają na światowy rynek trzy z każdych czterech worków ziarna. Te kraje produkują też najczęściej spotykaną odmianę forastero, z której powstaje 85 proc. wyrobów czekoladowych. Bardziej szlachetna odmiana, criollo, pochodzi z ojczyzny kakaowców – krajów Ameryki Środkowej, Ekwadoru i Wenezueli. To z niej powstają najznakomitsze wyroby znanych producentów. Odmiana trinitario jest krzyżówką obu gatunków. Zanim powstanie czekolada, ziarna poddawane są prażeniu według receptury, która ma wydobyć ich walory smakowe i zapachowe, po czym oddziela się jądra od łusek. Olmekowie miażdżyli ziarna, potem je rozcierali, ciągle zawierały one jednak dużo tłuszczu. Aztekowie dodawali do napoju mąkę kukurydzianą, która częściowo wchłaniała masło kakaowe. Jednak dopiero wynalazek holenderskiego chemika Konrada van Houtena z 1828 r. był na tym gruncie prawdziwą rewolucją, umożliwiając odtłuszczenie masy kakaowej poprzez oddzielenie masła kakaowego za pomocą prasy hydraulicznej. Sypki, dobrze rozpuszczalny produkt dawał cukiernikom nieograniczone możliwości, a przy tym był względnie tani. Następnym krokiem musiało być stworzenie czekolady w postaci, jaką znamy dzisiaj – stałej tabliczki. Prace takie trwały zapewne w wielu wytwórniach czekolady, ale pierwszeństwo przyznaje się Anglikowi Francisowi Frayowi, który w 1847 r. w rodzinnym zakładzie zmieszał masę kakaową z cukrem i dodał do niej nie wodę, a tłuszcz kakaowy, pozwalający nadać czekoladzie dowolny kształt. W 1875 r. pojawia się na rynku czekolada mleczna, którą z dodatkiem mleka skondensowanego wyprodukował Daniel Peter, korzystając z receptury przyjaciela, Henriego Nestle. Cztery lata później Rudolf Lindt skonstruował konchę – urządzenie, które pozwala idealnie wymieszać masę czekoladową. Szorstka, zawierająca grudki czekolada przeistoczyła się w gładką tabliczkę o jednolitej strukturze. Proces konchowania – oprócz procentowej zawartości masy kakaowej – do dzisiaj decyduje o jakości wyrobu. 60–70 proc. zawartości kakao i tydzień dojrzewania masy w konchach daje najszlachetniejsze czekolady. Na rynek masowy trafiają tabliczki z zawartością kakao poniżej 30 proc., podczas produkcji których mieszanie składników trwa ledwie kilka godzin. O tzw. „wyrobach czekoladopodobnych” lepiej tu nie wspominać. Listę sław, które zaprzedały duszę temu smakołykowi, można ciągnąć długo. Znalazłby się na niej i Mozart, którego wizerunki zdobią dziś opakowania austriackich specjałów, i francuski filozof oświecenia Voltaire, który raczył się tym napojem na berlińskim dworze w towarzystwie Fryderyka II, i sam Napoleon, który bez filiżanki czekolady nie wyruszał do żadnej bitwy... Współczesne badania potwierdzają niezwykłą moc czekolady. Zawarta w niej fenyloetyloamina pobudza organizm do produkcji tzw. hormonów szczęścia, czego efekt jest podobny jak w stanie zakochania. Teotrombina i kofeina działają pobudzająco na układ nerwowy i rozszerzają naczynia krwionośne. Flawonidy neutralizują wolne rodniki, odpowiedzialne za choroby nowotworowe i proces starzenia, a także wpływają na obniżenie poziomu tzw. złego cholesterolu. Węglowodany dostarczają energii, magnez zwiększa sprawność komórek nerwowych, żelazo wpływa na produkcję czerwonych krwinek, cynk i selen pomagają zredukować poziom stresu, wapń wzmacnia kości... A znajdziemy w niej jeszcze potas, fosfor, miedę i witaminy. Wystarczy? Wobec tych faktów kariera czekolady wydaje się być czymś absolutnie oczywistym.