Kuba Rozpruwacz pobudza wyobraźnię. Jego tożsamość pozostaje jedną z największych zagadek kryminalnych
Kuba Rozpruwacz – prawdopodobnie najbardziej znany ze wszystkich morderców – pod koniec XIX wieku przez niemal trzy lata terroryzował londyński East End. Ze względu na rozgłos, który zyskał, do dziś bywa niesłusznie postrzegany jako pierwszy seryjny morderca w historii. Bez wątpienia niemała w tym zasługa aury tajemniczości, którą owiana jest postać rzeźnika z Whitechapel. Kim był Kuba Rozpruwacz? Ile ofiar wpadło w jego ręce? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niedoszła ofiara Kuby Rozpruwacza? Makabryczne zbrodnie we wschodniej części Londynu Ile ofiar zapisał na swoim koncie Kuba Rozpruwacz? Śledztwo w sprawie Rozpruwacza Eksperci nie ustają w poszukiwaniach mordercy z Whitechapel Od czasów Kuby Rozpruwacza East End przeszedł radykalną metamorfozę. Choć nadal można tam dostrzec wiele elementów niechlubnej historii, dziś na miejscu dawnych magazynów i zabudowań przemysłowych stoją nowoczesne biurowce, centra handlowe i apartamentowce. W XIX wieku wyglądało to zupełnie inaczej. Wtedy „wschodni kraniec” był siedliskiem ubóstwa i przestępczości. W warunkach urągających ludzkiej godności, mieszkali tam przedstawiciele klasy robotniczej, bezrobotni i ludzie marginesu. Wiele kobiet musiało się prostytuować, by jakoś związać koniec z końcem. To właśnie one stały się celem mordercy, który w historii zapisał się jako Jack the Ripper, czyli Kuba Rozpruwacz. Niedoszła ofiara Kuby Rozpruwacza? 28 marca 1888 roku Ada Wilson usłyszała pukanie do drzwi. Gdy otworzyła, oczom jej ukazał się wysoki, mniej więcej 30-letni mężczyzna z wąsem i opaloną twarzą. Jak później zeznała, był ubrany w ciemny płaszcz i jasne spodnie. Na głowie miał kapelusz. Pod groźbą pozbawienia życia, nieznajomy zażądał od niej pieniędzy. Wilson odmówiła, a wtedy ten dwukrotnie pchnął ją nożem w szyję, po czym zbiegł. Krzyki kobiety zaniepokoiły jej sąsiadkę. Rose Bierman natychmiast zbiegła z wyższego poziomu czynszowej kamienicy. Gdy dobiegła do mieszkania Wilson, zobaczyła ją leżącą na podłodze, całą we krwi, ale wciąż żywą. Ofiara napaści cudem przeżyła brutalny atak nożownika. Przybyli na miejsce konstablowie udzielili jej natychmiastowej pomocy. Gdy była już w stanie złożyć zeznania, rozpoczęło się śledztwo. Gazety donosiły, że podjęte zostały „wyczerpujące starania”, jednak podejrzanych nie wytypowano. W tym kontekście stróże prawa uznali, że sprawcą był jeden z jej klientów. Wilson była jedną z około 2 tys. prostytutek (należy zaznaczyć, że nie ma na to jednoznacznych dowodów), które w 1888 roku pracowały w dzielnicach East Endu. Argumenty za i przeciw Czy Wilson była pierwszą (niedoszłą) ofiarą mordercy, który później zasłynął jako Kuba Rozpruwacz? To niewykluczone, choć ta teza do dziś jest negowana przez niektórych badających sprawę zabójstw dokonanych w rejonie East Endu. Przeciwnicy argumentują, że Rozpruwacz nie działał z pobudek finansowych. Mówiąc wprost, nie okradał swoich ofiar. Istnieją jednak mocne przesłanki ku temu, że napastnikiem był Jack the Ripper. Po pierwsze, opis sprawcy jest zbieżny z najczęściej podawanym rysopisem mężczyzny, który był widziany z późniejszymi ofiarami. Po drugie, kobieta była prostytutką, a to właśnie przedstawicielki tej profesji były najczęściej atakowane przez Rozpruwacza. Po trzecie, ofiarę ranił nożem w szyję, co później stanowiło jego modus operandi. Zdaniem behawiorystów, możliwe jest, że Rozpruwacz zaczynał od zbrodni mniejszego kalibru. Możliwe, że był pospolitym złodziejem, a Ada Wilson była czymś w rodzaju przełomu w jego „przestępczej karierze”. Nie można też wykluczyć, że zaatakował ją dla zdobycia wprawy. Tak czy inaczej, później jej nazwisko niejednokrotnie pojawiało się w aktach Scotland Yardu, gdy w Whitechapel zaczął grasować seryjny morderca. Makabryczne zbrodnie we wschodniej części Londynu W wiktoriańskim East Endzie napady na kobiety nie były niczym niezwykłym, zwłaszcza w dzielnicy Whitechapel – istnym siedlisku moralnego zepsucia. Przypadek był po prostu jednym z wielu. Jednak wkrótce po tym zdarzeniu nastąpiła seria zbrodni, jakich londyński Scotland Yard jeszcze nie widział. Mary Ann Nichols 31 sierpnia 1888 roku, około 2:30, Emily Holland spotkała na rogu Osborn Street i Whitechapel Road swoją przyjaciółkę – 43-letnią Mary Ann Nichols, w środowisku londyńskich prostytutek znaną jako Polly. Później nikt więcej nie widział jej żywej. Nikt poza człowiekiem, który zamordował ją w wyjątkowo brutalny sposób. O 3:40 przechodzący Buck’s Row Charles Cross znalazł zwłoki kobiety. Ciało wciąż jeszcze nie wystygło. Na gardle ofiary widoczne były dwa głębokie cięcia. Drugą głęboką ranę ciętą znaleziono na brzuchu. Annie Chapman Zaledwie osiem dni później doszło do kolejnej makabrycznej zbrodni. 8 września, około szóstej rano. John Davis znalazł na podwórku domu na Hanbury 29 zwłoki kobiety w średnim wieku. Tak jak poprzednio, morderca dwukrotnie przeciął kobiecie gardło, ale to nie zaspokoiło jego psychopatycznej żądzy krwi. Kobieta, później zidentyfikowana jako 48-letnia Annie Chapman, miała rozcięty brzuch. Oprawca usunął z jej ciała jelita i ułożył obok zwłok. Macica została usunięta, ale konstablowie nigdzie nie znaleźli brakującego organu. Zwyrodnialec najprawdopodobniej zabrał go jako trofeum, tak jak górną część pochwy i spory fragment pęcherza moczowego. Z zeznań Elizabeth Long wynikało, że około 5:30 widziała ofiarę rozmawiającą z około 40-letnim mężczyzną. Powiedziała, że wydawał się być cudzoziemcem. Miał na sobie ciemny płaszcz i kapelusz. Elizabeth Stride 30 września na terenie Dutfield’s Yard Louis Diemschutz natknął się na zwłoki 45-letniej Elizabeth „Long Liz” Stride. Później Israel Schwartz zeznał, że po północy widział w bramie mężczyznę rozmawiającego z kobietą. Ten rzucił ją na ziemię i krzyknął słowo „Lipski” w kierunku mężczyzny, który szedł drugą stroną ulicy. Po przybyciu do kostnicy, zidentyfikował Elizabeth Stride jako uczestniczkę tamtego zdarzenia. Kobieta miała podcięte gardło, ale na jej ciele nie ujawniono innych obrażeń. Czy zatem sprawcą był ktoś inny? To możliwe, ale niewykluczone, że ktoś spłoszył Rozpruwacza. Jest to o tyle prawdopodobne, że jeszcze tej samej nocy znaleziono kolejną ofiarę. Catherine Eddowes Około 1:35 Joseph Lawende i jego dwaj przyjaciele, Joseph Hyam Levy i Henry Harris, zauważyli na Mitre Square kobietę rozmawiającą z 30-letnim wąsatym mężczyzną, ubranym w obszerną kurtkę, czerwoną apaszkę i szary kaszkiet. Kilkanaście minut później konstabl Edward Watkins odnalazł w tym samym miejscu zwłoki kobiety – Catherine Eddowes. Miała przecięte gardło i poranioną twarz. Tak jak u Annie Chapman, jej jelita znajdowały się poza ciałem. Morderca usunął lewą nerkę i duży fragment macicy. Kilka godzin później w bramie kamienicy na ulicy Goulston ujawniono zakrwawiony fragment fartucha ofiary, a nad nim, na ścianie, widniał napis: „The Juwes are men that will not be blamed for nothing”, czyli „Żydzi to ludzie, którzy nie będą obwiniani za nic”. Mary Jane Kelly 9 listopada zginęła Mary Jane Kelly. Około 23:45 była widziana w towarzystwie zaniedbanego, około 35-letniego mężczyzny z wąsem. Tej samej nocy, kilka godzin później, inny świadek widział ją z elegancko ubranym (na oko) 35-latkiem. Przed 11:00 do mieszkania Mary Jane przyszedł Thomas Bowyer, celem odebrania zaległego czynszu. Nikt nie odpowiadał na pukanie do drzwi. Mężczyzna zajrzał więc przez okno. Zauważył okaleczone zwłoki lokatorki. Mary Jane Kelly miała podcięte gardło. Skóra i mięśnie zostały usunięte z przedniej części tułowia i ud. Ciało było otoczone wyjętymi organami. Kanoniczna piątka Pięć powyższych przypadków to tzw. kanoniczna piątka ofiar Kuby Rozpruwacza. W ich przypadku policja nie miała wątpliwości, że wszystkich zbrodni dokonał jeden sprawca. Wszystkie kobiety miały podcięte gardło, a większość została dodatkowo okaleczone. Prawie każda (z wyjątkiem ostatniej ofiary) zginęła nad ranem podczas weekendu lub krótko przed nim. Ile ofiar zapisał na swoim koncie Kuba Rozpruwacz? Należy jednak podkreślić, że jest prawdopodobne, że Rozpruwacz nie poprzestał na pięciu mordach. W śledztwie dotyczącym zbrodni popełnionych w rejonie East Endu, policja przypisała mu łącznie jedenaście ofiar, które zginęły od 3 kwietnia do 13 lutego 1891 roku w dzielnicy Whitechapel. Poza „kanoniczną piątką”, podejrzewano, że na liście ofiar Rozpruwacza znalazły się: Emma Smith, Martha Tabram, Rose Mylett, Alice McKenzie, Frances Coles, niezidentyfikowana kobieta, określana jako „tors z Pinchin Street”. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że policja nie miała pewności co do ewentualnego związku Kuby Rozpruwacza z morderstwami spoza „kanonicznej piątki”. Wiele wskazywało, że kobiety mogły paść ofiarą zupełnie innego zwyrodnialca, być może naśladowcy. Należy zatem przyjąć, że Kuba Rozpruwacz zabił pięć kobiet, a jego ostatnią ofiarą była Mary Jane Kelly. Śledztwo w sprawie Rozpruwacza Do prowadzenia dochodzenia w sprawie mordów Rozpruwacza wytypowano duży zespół funkcjonariuszy z Wydziału ds. Dochodzeń Kryminalnych Miejskiej Policji, na czele którego stał detektyw Edmund Reid. Po zabójstwie Eddowes do śledztwa dołączył James McWilliam. Policjanci potraktowali sprawę bardzo poważnie. Pukali od drzwi do drzwi i rozmawiała z faktycznymi i potencjalnymi świadkami. Zabezpieczali i analizowali ślady, przesłuchiwali podejrzanych. W końcu Robert Anderson, szef Wydziału Dochodzeń Kryminalnych, poprosił o pomoc chirurga Thomasa Bonda. Chciał, żeby specjalista wydał opinię na temat wiedzy anatomicznej i umiejętności chirurgicznych mordercy. Na podstawie oceny okaleczeń i sekcji zwłok ofiar, Bond orzekł, że morderstwa bez wątpienia zostały popełnione przez tę samą osobę. Stwierdził też, że Rozpruwaczowi brakuje wiedzy anatomicznej i chirurgicznej. Mało tego, w jego opinii morderca nie miał nawet doświadczenia rzeźniczego. Winowajcę określił jako osobę żyjącą samotnie, przechodzącą okresy manii morderczych i erotycznych. Na podstawie rodzaju okaleczeń zasugerował, że zabójca jest osobą hiperseksualną. Listy Kuby Rozpruwacza W trakcie działalności szaleńca do Scotland Yardu i prasy napływał list za listem. Większość nie przedstawiała jakiejkolwiek wartości. Poza trzema. List „Drogi szefie” był pierwszym, który zwrócił uwagę policji. Ostemplowany datą 27 września 1888 roku, najpierw dotarł do Centralnej Agencji Prasowej, a dwa dni później – do Scotland Yardu. To właśnie tam po raz pierwszy pojawił się pseudonim Jack the Ripper. W liście autor uprzedził, że kolejnym ofiarom będzie obcinał uszy. Trzy dni później odnaleziono ciało Catherine Eddowes. Kobietę pozbawiono kawałek ucha, jednak bardziej niż na zaplanowane, wyglądało to na przypadkowe cięcie. 1 października 1888 roku Centralna Agencja Prasowa otrzymała pocztówkę „Zuchwały Kuba”. Napisana podobnym charakterem pisma co list „Drogi szefie”, ostrzegała o „podwójnym wydarzeniu w tym czasie”. Można było to interpretować jako dokonane tej samej nocy zabójstwa, których ofiarami były Stride i Eddowes, jednak kartka została wysłana dobę po morderstwach, gdy cały Londyn wiedział, co się stało. Wiele lat później do napisania obu listów miał przyznać się dziennikarz Fred Best. List „Z piekieł” Najmniej wątpliwości co do autentyczności nadawcy wzbudzał list „Z piekieł”, ostemplowany datą 15 października 1888 roku. Wiadomość prezentowała znacznie niższy poziom gramatyczny niż dwa poprzednie. Charakter pisma wyraźnie się różnił. Nadawca dołączył do niego niewielkie pudełko, w którym znajdował się fragment nerki. Późniejsze badania potwierdziły, że był to ludzki organ. Autor stwierdził, że drugą połowę nerki usmażył i zjadł. Lista podejrzanych zdawała się nie mieć końca W sprawie Rozpruwacza przesłuchano ponad 2000 osób. Ponad 300 przebadano pod kątem ewentualnych dowodów zbrodni. 80 zatrzymano. Policjanci mieli kilku szczególnie prawdopodobnych podejrzanych, wśród których znaleźli się: Montague John Druitt, Michael Ostrog, Seweryn Kłosowski alias George Chapman, John Pizer, Aaron Kośmiński. Żadna z tych osób nie została jednak formalnie oskarżona. Po kilku latach prowadzenia śledztwa policja stwierdziła, że nie udało się zidentyfikować tożsamości mordercy. Oficjalnie nikomu nie postawiono zarzutów w tej sprawie. Eksperci nie ustają w poszukiwaniach mordercy z Whitechapel Sprawa rozpruwacza nigdy nie przestała fascynować kryminologów i amatorów. Nowoczesne metody śledcze pozwoliły stworzyć listę zawierającą nazwiska ponad 100 podejrzanych. Wśród nich pojawiło się wielu mężczyzn, których w XIX wieku wytypowali policjanci ze Scotland Yardu. Jednym z nich był Aaron Kośmiński. Kim był Aaron Kośmiński? Urodzony w Kłodawie polski Żyd przybył do Londynu w 1881 roku. Wykonywał tam zawód fryzjera. Mieszkał w Whitechapel do 1891 roku, kiedy został umieszczony w zakładzie dla obłąkanych. Ze zdiagnozowaną schizofrenią, trafił do Colney HAtch Lunatic Asylum, a trzy lata później – do Laevesden, gdzie zmarł w 1919 roku. Podczas pobytu w ośrodku nie przedstawiał agresywnych zachowań. Owszem, ujawniono u niego halucynacje słuchowe, ale nic nie wskazywało, że mógł być sprawcą brutalnych morderstw. Jego nazwisko pojawiło się w służbowych notatkach Melvilla Macnaghtena w 1891 roku i komentarzach Donalda Swansona, pisanych do wspomnień Roberta Andersona. Ten ostatni zanotował, że Kuba Rozpruwacz został zidentyfikowany jako polski Żyd, jednak potencjalni świadkowie, również Żydzi, odmówili składania zeznań i tuszowali ślady, nie chcąc oczerniać swojego rodaka i w obawie przed wzrostem antysemickich nastrojów. Jednoznaczny dowód? Ponad 100 lat później teoria o Kośmińskim jako o mordercy znanym pod pseudonimem Kuba Rozpruwacz powróciła. W 2014 roku w mediach pojawiła się informacja na temat badań, w toku których ustalono, że jego DNA zachowało się na jedwabnym szalu, znalezionym przy zwłokach Catherine Eddowes. W 2007 roku przedmiot został wylicytowany na aukcji przez Russella Edwardsa. Ten przekazał szal naukowcom. Badaniami zajął się Jari Louhelainen z Liverpool John Moores University. Biochemik porównał pozyskane z szala próbki z materiałem genetycznym pobranym od żyjących krewnych Kośmińskiego i Eddowes. Jego wnioski wskazujące na Aarona Kośmińskiego jako na sprawcę morderstw zostały opublikowane w 2014 roku, w książce „Naming Jack the Ripper”, autorstwa Russela Edwardsa. Później wyniki badań pojawiły się w naukowym periodyku, co dodatkowo podsyciło zainteresowanie sprawą. Część ekspertów ma wątpliwości Zatem czy sprawę można uznać za rozwiązaną? Rozpruwaczem był Aaron Kośmiński? Cóż, niekoniecznie. Niektórzy eksperci już w 2014 roku mieli wątpliwości w tej sprawie i ostrzegali przed uznawaniem wyników badań za ostateczne. Jednym ze sceptyków jest Walther Parson z Uniwersytetu Medycznego w Innsbrucku. Wskazał on na brak sekwencji genetycznych należących do Eddowes i żyjących krewnych Kośmińskiego w publikacji. Zastąpiono je grafiką mającą wskazywać na powiązania między próbką pobraną z materiału a współczesnymi sekwencjami DNA. Z kolei Hansi Weissensteiner (również z Uniwersytetu Medycznego w Innsbrucku) wskazał, że na podstawie badania mitochondrialnego DNA nie można jednoznacznie wskazać winnego, a jedynie wykluczyć podejrzanych. Nie można zatem powiedzieć, że sprawa brutalnego zabójcy kobiet z londyńskiego East Endu doczekała się rozwiązania. W 1888 roku istniał trop prowadzący do Kośmińskiego. Kolejny pojawił się w XXI wieku, jednak jego rola w sprawie Kuby Rozpruwacza pozostaje nierozstrzygnięta. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zabójstwo w epoce kamienia? Naukowcy badają tajemniczą śmierć z prehistorii
Przemoc w prehistorii nie zawsze miała charakter przypadkowy. Najnowsze odkrycie z Wietnamu rzuca światło na brutalny atak sprzed 12 tysięcy lat. Mężczyzna zmarł po trafieniu nietypową strzałą z kwarcu – naukowcy uważają, że to może być najstarszy dowód przemocy interpersonalnej w tej części świata.
Spis treści: Zaskakujące odkrycie prehistorycznej przemocy w Azji Południowo-Wschodniej Złamane żebro i infekcja. Co naprawdę zabiło człowieka sprzed 12 tys. lat? Czy to była pierwsza broń zaprojektowana do zabijania? Mikropunkt z kwarcu zadziwił badaczy Przemoc zrodziła się w człowieku, czy jest ona wpisana w ludzkie DNA? To filozoficzne pytanie nurtuje wielu badaczy, ale ustalenie tego, kiedy wykształciły się w nas agresywne zachowania i czym były motywowane jest bardzo trudne. Opowieść o Kainie i Ablu to biblijna opowieść o pierwszym w historii ludzkości zabójstwie. Brat zabił brata z zazdrości i gniewu, a także poczucia niesprawiedliwości, bo Bóg wybrał ofiarę jednego, a odrzucił drugiego. Zaskakujące odkrycie prehistorycznej przemocy w Azji Południowo-Wschodniej Historia pokazuje, że motywów zabójstwa jest tyle, ilu zabójców stworzył świat. Antropologiczne badania zabójstw dokonanych w prehistorii to nie tylko próba zrozumienia natury ludzkiej, ale także sposób na odkrycie kultury, tradycji i technologii, które cechowały konkretne grupy ludzi. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B” rzuca nowe światło na przemoc w krajach Azji Południowo-Wschodniej. W 2018 roku archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Thung Binh w regionie Tràng An w północnym Wietnamie. Odnaleźli tam szkielet pochowany w pozycji embrionalnej, z twarzą ukrytą w dłoniach. Był to mężczyzna, który zginął w wieku 35 lat i żył ok. 12–12,5 tys. lat temu. Jego czaszka była niemal całkowicie zmiażdżona, ale naukowcom udało się ją zrekonstruować. Pierwsze oględziny wskazywały, że poza drobnym urazem kostki, mężczyzna był w dobrym stanie zdrowia w chwili śmierci. Złamane żebro i infekcja. Co naprawdę zabiło człowieka sprzed 12 tys. lat? Jednak dokładniejsza analiza szkieletu ujawniła rzadką anomalię anatomiczną – dodatkowe żebro. To niezwykle rzadkie zjawisko, które dotyczy maksymalnie 1% populacji. Nietypowa kość wyrastała z kręgu szyjnego i – co istotne – była złamana oraz wykazywała oznaki infekcji. W obrębie kości znajdowało się pęknięcie, przez które prawdopodobnie wyciekała ropa, co sugeruje poważne ropienie kostne. – Osobnik ten żył jeszcze kilka miesięcy po tym urazie. Bez skutecznego leczenia tego złamania prawdopodobnie pojawiła się infekcja bakteryjna lub inna forma zakażenia. To była najpewniej przyczyna jego śmierci – napisali w badaniu autorzy odkrycia. Czy to była pierwsza broń zaprojektowana do zabijania? Mikropunkt z kwarcu zadziwił badaczy To nie wszystko. W okolicy zakażonego żebra naukowcy odnaleźli niewielki, trójkątny fragment kwarcu, który nazwali „mikropunktem”. Odłamek mierzył około 18 milimetrów długości i posiadał ślady nacięć, co może świadczyć o jego celowym przygotowaniu. Badacze są zdania, że kwarcowy fragment pełnił funkcję zadziora, zaprojektowanego po to, by powodować dodatkowe obrażenia. – To szczególnie intrygujące, bo ta broń nie pasuje do żadnych innych kamiennych narzędzi z Thung Bunh 1 ani pobliskich stanowisk, co rodzi pytania o to, kto ją wykonał i skąd pochodzi – zauważył Benjamin Utting, archeolog ze Smithsonian National Museum of Natural History. Wszystko wskazuje na to, że rana nie była efektem przypadkowego skaleczenia. Zespół badaczy jest przekonany, że obrażenia powstały w wyniku celowego ataku drugiego człowieka. – Mężczyzna ten mógł być ofiarą przemocy interpersonalnej – napisali naukowcy w swojej publikacji. – To rzuciłoby nowe światło i dało nam nowe dowody na najstarsze akty przemocy między grupami łowców-zbieraczy w Azji Wschodniej – dodali naukowcy. Źródło: National Geographic Polska, LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Rekonstrukcja twarzy z próbki DNA? To już nie jest science fiction
Nowy model sztucznej inteligencji opracowany przez chińskich naukowców, może zrewolucjonizować kryminalistykę. Potrafi skutecznie zrekonstruować wygląd osoby tylko na podstawie próbki jej kodu genetycznego.
Spis treści: Nowy model AI: od generatora obrazów do rekonstrukcji twarzy Przyszłość genetycznej rekonstrukcji twarzy Morfologia twarzy, jak każda cecha osobnicza, ma swój zapis w kodzie genetycznym. Jednak przełożenie skomplikowanego kodu DNA na wygląd człowieka nie jest rzeczą prostą i do tej pory było właściwie niemożliwe. Kryminolodzy rekonstruowali wygląd twarzy na podstawie zachowanych fragmentów czaszki. Jednak w przypadku bardzo małych fragmentów było to niezwykle trudne. Poza tym tylko na podstawie kości nie da się wywnioskować cech takich, jak kolor oczu czy włosów. Teraz, za sprawą nowego modelu sztucznej inteligencji, to się może zmienić. Nowy model AI: od generatora obrazów do rekonstrukcji twarzy Naukowcy z Chin opracowali nową, potencjalnie rewolucyjną metodę rekonstrukcji twarzy. Stworzyli model sztucznej inteligencji o nazwie Difface, który analizuje próbki DNA i na ich podstawie generuje możliwy wygląd twarzy. Ta technika, która brzmi jak rodem z powieści fantastycznonaukowej, może zmienić kryminalistykę na zawsze. Naukowców zainspirowały doskonale już znane i powszechne modele AI służące do generowania obrazów z tekstu. Zamiast tekstu, użyli jednak kodu DNA. Zdefiniowali kluczowe cechy zapisane w 9674 parach nukleotydów w nici DNA. Następnie przypisali im konkretne punkty na trójwymiarowej mapie twarzy. Difface, podobnie jak inne modele AI, musiał zostać odpowiednio wytrenowany na dużej próbie danych. Wykorzystano do tego celu bazę PGG Han2 – olbrzymi, ogólnodostępny zbiór danych o ludzkim genomie ludności Han. Wyniki okazały niezwykle interesujące. Nowy model wykazał bardzo wysoką skuteczność rekonstrukcji twarzy. Dodatkowe informacje, takie jak wiek, płeć czy masa ciała, jeszcze poprawiają jakość rekonstrukcji. – Difface potrafi w zadziwiający sposób generować trójwymiarowe obrazy twarzy wyłącznie na podstawie danych DNA. Umie też przewidzieć wygląd twarzy w różnym wieku – mówi współautor badania, dr Luonan Chen z Chińskiej Akademii Nauk. Przyszłość genetycznej rekonstrukcji twarzy Modele takie jak Difface mogą uniemożliwić popełnienie doskonałej zbrodni. Zanim jednak zrewolucjonizują kryminalistykę, staną przed kilkoma wyzwaniami, o których piszą też autorzy badania. Technologia ta niesie ze sobą poważne wyzwania etyczne i prawne, w szczególności związane z dostępem do wrażliwych danych o genomach konkretnych ludzi. Większość państw nie posiada takich baz danych, jak PGG Han2. Ponadto, wykazano już że modele AI nie są nieomylne. A w kryminalistyce pomyłka może mieć tragiczne konsekwencje – na przykład błędne oskarżenie. Źródło: Advanced Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Do więzienia w San Quentin nie trafia się z przypadku. Wyroki odbywają tam najgroźniejsi przestępcy
Nie trafiają tam przypadkowi ludzie. Wśród osadzonych próżno szukać amatorów jazdy na podwójnym gazie, skazanych za niepłacenie alimentów czy drobnych kieszonkowców. W San Quentin zamyka się najniebezpieczniejszych przestępców, dla których pobyt w zakładzie karnym to po prostu kolejny etap kryminalnej kariery. Jak powstało więzienie w San Quentin? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Jak powstało więzienie w San Quentin? Egzekucje w San Quentin Procedury w San Quentin Prawo strażników i prawo więźniów Zmiany w San Quentin Historia więziennictwa Początki nowoczesnego więziennictwa Stany Zjednoczone regularnie przodują w światowych zestawieniach wielkości populacji skazanych i krajów o największej liczbie więźniów na 100 tysięcy osób. Tamtejsze zakłady karne mają różny stopień rygoru. Te najłagodniejsze to w zasadzie ośrodki resocjalizacyjne z minimalnym nadzorem. Na przeciwległym biegunie są najcięższe więzienia, w których osadza się najgroźniejszych przestępców. San Quentin zalicza się do drugiej z wymienionych kategorii. Jak powstało więzienie w San Quentin? Więzienie o zaostrzonym rygorze w San Quentin jest najstarszym tego typu obiektem w Kalifornii. Powstało na w hrabstwie Marin, na północ od San Francisco. Zajmuje wysunięty w morze cypel, z którego rozpościera się widok na zatokę. Pierwszych skazanych osadzono tam w lipcu 1852 roku. Cały zakład karny został wybudowany rękoma przyszłych osadzonych. Na czas trwania prac budowlanych skazańców skoszarowano na statku więziennym Waban. Więzienie było projektowane z myślą o osadzeniu 4 tysięcy osób. Do 1933 roku w San Quentin osadzani byli nie tylko mężczyźni, ale także kobiety. Zmieniło się to dopiero po otwarciu żeńskiego zakładu karnego w Tehachapi. Egzekucje w San Quentin W 2019 roku gubernator Gavin Newsom wprowadził moratorium na wykonywanie egzekucji, ale najwyższy wymiar kary wciąż figuruje w kalifornijskim prawie. Ostatniego skazańca stracono tam w 2006 roku. Dlaczego one kochają morderców i zbrodniarzy? Jest odpowiedź: hybristofilia Brutalni przestępcy, handlarze narkotykami, gwałciciele czy seryjni mordercy mają liczne wielbicielki – dowodzi historia przestępczości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/brutalni-przestepcy-handlarze-narkotykami-gwalciciele-czy-seryjni-mordercy-maja-liczne-wielbicielki-dowodzi-historia-przestepczosci1-b43df28.jpeg" width="938" height="679" alt="Brutalni przestępcy, handlarze narkotykami, gwałciciele czy seryjni mordercy mają liczne wielbicielki – dowodzi historia przestępczości." title="Brutalni przestępcy, handlarze narkotykami, gwałciciele czy seryjni mordercy mają liczne wielbicielki – dowodzi historia przestępczości." /> Do 1993 roku w San Quentin kara śmierci była wykonywana w komorze gazowej. Później pomieszczenie przystosowano do wykonywania egzekucji poprzez wstrzyknięcie śmiertelnej trucizny, a w 2010 roku oddano do użytku nową komorę straceń. Od 1996 do 2006 roku śmiertelnym zastrzykiem uśmiercono jedenastu więźniów skazanych na najwyższy wymiar kary. Procedury w San Quentin Do więzienia stanowego San Quentin trafiają najgroźniejsi przestępcy. W tym kontekście może nieco dziwić, że strażnicy nie są uzbrojeni w broń palną. Nie mogą. Dzięki miażdżącej przewadze liczebnej, więźniowie na pewno weszliby w jej posiadanie, a bunty w najcięższym więzieniu w USA nie są niczym niezwykłym. Uzbrojeni są jedynie strażnicy na wieżyczkach. W zakładzie obowiązuje polityka „zero negocjacji”. Oznacza to, że jeżeli coś pójdzie nie tak i strażnik zostanie schwytany przez więźniów, pozostali nie negocjują ze skazańcami. Próbują odbić zatrzymanego, ale o żadnych ustępstwach nie ma mowy. Gdzie trafiają nowi więźniowie? Nowo przybyli więźniowie mają na sobie papierowe bluzy i spodnie. Dlaczego właśnie takie? To zabezpieczenie na wypadek ucieczki lub odbicia z transportu. Papier nie jest trwałym materiałem, a bez ubrania trudno uciec. Cały transport skazańców trafia do bloku przejściowego, nazywanego tam RC (reception center). Dostają pomarańczowe drelichy, dzięki którym strażnicy mogą ich odróżnić od pozostałych osadzonych (którzy noszą granatowe uniformy). Blok RC to to duża otwarta przestrzeń bez ścian działowych i krat. Skazani są pilnowani przez zaledwie pięciu strażników, których zadaniem jest dokonanie oceny profilu osadzonych. Mają na to trzy miesiące. Po tym czasie więźniowie trafiają do docelowych bloków. Rewizje Więźniowie są poddawani kilku rewizjom dziennie. W żadnym wypadku nie jest to przesadna ostrożność. Pomysłowość skazanych w kwestii wytwarzania broni nie ma granic. Potrafią wykonać śmiercionośne narzędzie nawet ze szczoteczki do zębów. Nie brakuje im też pomysłów w kwestii przemycania broni. Gdy zaczynają się kłopoty, strażnicy ostrzegają tylko raz Gdy więźniowie zaczynają ze sobą walczyć, rozpoczynają się zamieszki albo kiedy wybucha bunt, z głośników zaczyna dobywać się jednostajny sygnał, którego nie sposób nie usłyszeć. To pierwsze i zarazem ostatnie ostrzeżenie. Kiedy rozlega się syrena, więźniowie muszą natychmiast paść na twarz i złożyć ręce na głowie. Jeżeli któryś ignoruje alarm przez pięć sekund, strażnicy na wieżyczkach mają prawo oddać strzał bez ostrzeżenia. Prawo strażników i prawo więźniów W San Quentin obowiązują ściśle określone zasady, ale dla osadzonych najważniejszy jest ich własny kodeks. Nawet jeżeli więzień na wolności nie był rasistą, po zamknięciu w więziennych murach musi nim zostać. Wewnętrzna segregacja odbywa się na podstawie koloru skóry. Biali trzymają się z białymi, Afroamerykanie z Afroamerykanami, Latynosi z Latynosami, a Azjaci z Azjatami. Nowo osadzeni mają wybór: albo dołączą do gangu, albo nie. Żadna opcja nie jest dobra. Członkostwo więziennym gangu to pewny przepis na przedłużenie sobie wyroku, a trzymanie się na uboczu zwykle oznacza śmierć. Na tak zwanym spacerniaku każda grupa ma swój teren, którego nie można opuszczać. Jedynie ścieżka okrążająca plac jest „ziemią niczyją”. Nie można rozmawiać z członkami wrogiej grupy ani robić z nimi interesów. Werbowanie do gangu Więźniowie, którzy chcą trzymać się ze „swoimi”, poddawani są iście wojskowej musztrze. Muszą wykonywać każde polecenie członków gangu, nawet jeżeli ci każą im pobić innego więźnia. Na koniec odbywa się inicjacja, w ramach której kandydaci są brutalnie bici. Zmiany w San Quentin Najcięższe więzienie w Stanach Zjednoczonych powoli zaczyna zmieniać swój charakter. Gubernator Newsom chce, żeby docelowo stało się miejscem resocjalizacji. Wprawdzie programy resocjalizacyjne istnieją tam od zawsze, ale korzysta z nich zaledwie 5 proc. osadzonych. Ok. 70 proc. wraca za więzienne mury z kolejnym wyrokiem. To ma się zmienić. W 2023 roku gubernator ogłosił, że wzorem norweskich zakładów karnych chce położyć szczególny nacisk na resocjalizację więźniów, czyniąc z nich „dobrych sąsiadów”. Newsom stawia na programy szkolenia zawodowego, które mają pozwolić skazanym na znalezienie dobrze płatnej pracy po odbyciu kary. Historia więziennictwa Przestępstwa towarzyszą ludziom od zawsze, więc koncepcja więziennictwa pojawiła się wraz z pierwszymi cywilizacjami. Więzienia istniały już w czasach starożytnych. W Mezopotamii i Egipcie miały formę lochów, w których skazani stawali się niewolnikami lub czekali na śmierć. Przymknij się: 10 najbardziej niezwykłych więzień Czyli wakacje za kratami! W antycznym Rzymie więzienia budowano pod ziemią. Większość trafiających tam rzezimieszków nigdy nie opuściła klaustrofobicznej celi. Ci, którzy nie zostali straceni, byli sprzedawani w niewolę, co w wielu przypadkach tylko odraczało karę śmierci. Nieco inaczej wyglądały więzienia w starożytnej Grecji. Tam skazańców nie trzymano w lochach, a w słabo odizolowanych budynkach. Lochy jako miejsce kaźni Na przestrzeni wieków zmieniała się koncepcja więzień, ale nie ulegały zmianie panujące tam warunki. Powiedzieć, że były trudne, to jak nic nie powiedzieć. Średniowieczne lochy i inne miejsca odosobnienia były ośrodkami nieludzkiej kaźni. A trzeba podkreślić, że nie każdy, kto tam trafiał, zasługiwał na taki los. Należy bowiem wspomnieć, że skazać można było każdego, także (a może przede wszystkim) osoby, które z jakiegoś powodu niewygodne dla władzy lub uprzywilejowanych możnych. Istotne zmiany w tej kwestii nastały dopiero w epoce oświecenia. Początki nowoczesnego więziennictwa Za ojca koncepcji więzienia, które byłoby nie tylko miejscem kary, ale i resocjalizacji, należy uznać Jeremy'ego Benthama, angielskiego prawnika i filozofa. Bentham postulował za oddziaływaniem na skazanych poprzez zatrudnienie i stosowanie środków poprawy moralnej, w tym nauki religii. Opowiadał się za odosobnieniem niedopuszczającym do wzajemnej demoralizacji. Zaproponował system przedterminowych zwolnień, poprzedzonych okresami przejściowymi, w trakcie trwania których skazańcowi zmieniano warunki na zbliżone do tych, które panują na wolności. Z tej koncepcji wyewoluowały współczesne więzienia. Trzeba jednak wspomnieć, że resocjalizacja więźniów nie wszędzie jest priorytetem. W najcięższych więzieniach, gdzie izolowani są skazańcy, którzy „nie rokują”, chodzi przede wszystkim o to, by utrzymać ich z dala od społeczeństwa. Takim zakładem w założeniu miało być San Quentin, ale to powoli zaczyna się zmieniać. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nadchodzi „Raport mniejszości”: algorytm przewiduje tydzień wcześniej, gdzie zostanie popełnione więcej przestępstw
Naukowcy z Uniwersytetu Chicagowskiego opracowali program, który prognozuje, w jakich częściach miasta mogą pojawić się przypadki łamania prawa. Twierdzą, że jego skuteczność sięga 90 proc.
W tym artykule: Na jakich danych „wytrenowano” algorytm? Jak badać przestępstwa w mieście? Czy przestępstwo da się przewidzieć? Czy odpowiednio rozwinięty system sztucznej inteligencji oparty na uczeniu maszynowym może wspomóc władze miasta w zapobieganiu przestępstwom? Zdaniem badaczy z Chicago jest to możliwe. Naukowcy napisali algorytm wykorzystujący publiczne dane o przypadkach łamania prawa – przestępstwach i wykroczeniach – w różnych okresach i w różnych częściach miasta. Model prognozuje z tygodniowym wyprzedzeniem, gdzie i kiedy mieszkańcy Chicago mogą być na bakier z prawem. Naukowcy zastrzegają: ich algorytm nie sprawi, że przestępca – jak w filmie „Raport mniejszości” nakręconym na podstawie opowiadania Philipa K. Dicka – zostanie aresztowany jeszcze przed popełnieniem zbrodni. Jednak może pomóc organom ścigania w zwiększeniu poziomu bezpieczeństwa w mieście. Na jakich danych „wytrenowano” algorytm? Socjolodzy i badacze zajmujący się analizą danych wykorzystali dwa rodzaje publicznych informacji. Zasilili program historycznymi danymi z Chicago dotyczącymi przestępstw z dwóch kategorii. Pierwsza obejmowała najgroźniejsze przestępstwa – zabójstwa, napaści czy pobicia. Druga – przestępstwa przeciwko mieniu, takie jak kradzieże czy włamania. Wadliwa sztuczna inteligencja może podejmować seksistowskie lub rasistowskie decyzje – naukowcy ostrzegają Robot, którym sterował popularny system sztucznej inteligencji, okazał się seksistą i rasistą. Naukowcy wykazali, że konsekwentnie faworyzował mężczyzn, osoby o białym kolorze skóry i w... Wykorzystano te właśnie dane celowo. Zdaniem badaczy istnieje największa szansa, że zbrodnie z wyżej opisanych kategorii będą zgłaszane policji również w tych częściach miasta, w których mieszkańcy nie ufają organom ścigania i nie współpracują z nimi. Z podobnego powodu naukowcy nie zdecydowali się wykorzystać danych dotyczących różnego rodzaju przestępstw narkotykowych. W tego rodzaju przypadkach policja najczęściej wykazuje uprzedzenia (m.in. rasowe). Jak badać przestępstwa w mieście? Dotychczas, próbując przewidywać zbrodnie, naukowcy wykorzystywali model epidemii. Przestępstwa miały pojawiać się w pewnych „gorących punktach”, a potem rozprzestrzeniać na całą okolicę. – Takie podejście ignoruje jednak naturalną topologię miasta – zauważa socjolog James Evans, współautor pracy. Nie uwzględnia bowiem sieci transportowych i komunikacyjnych, w także różnic w statusie społeczno-ekonomicznym mieszkańców niektórych dzielnic. Model badaczy z Chicago działa inaczej. Dzieli miasto na kwadraty o boku 300 metrów i prognozuje prawdopodobieństwo łamania prawa na danym terenie. Ignoruje przy tym tradycyjne sąsiedztwa i dystrykty policyjne, których praca również może być podatna na stereotypy i uprzedzenia. Czy przestępstwo da się przewidzieć? Ishanu Chattopadhyay, starszy autor artykułu, przestrzega, iż algorytm nie powinien służyć jako narzędzie wspomagające stróżów prawa w ich codziennej pracy. Innymi słowy, nie chodzi o to, by na terenie, który program wskaże jako „zagrożony zbrodnią”, pojawiło się więcej stróżów prawa, ściągniętych z innych miejsc. Sztuczna inteligencja pomaga walczyć z kłusownikami. Ma przewidywać ich ruchy Najnowsza technologia może pomóc strażnikom dzikiej przyrody w walce z przemytnikami. – To program do symulacji – mówi Chattopadhyay. – Pozwala sprawdzić, co się stanie, jeśli w pewnym rejonie miasta wzrasta liczba przestępstw lub aktywność policji. Nie jest magiczny, ma swoje ograniczenia. Jednak pozwala sprawdzać, jak systemy miejskie ewoluują – wyjaśnia naukowiec. Jego zdaniem program jest po prostu dodatkowym narzędziem, które władze miejskie mogą wykorzystać do zarządzania i podnoszenia poziomu bezpieczeństwa. Niestety, algorytm wykazał już, że policja inaczej pracuje w bogatszych, a inaczej w biedniejszych dzielnicach. W tych pierwszych jest więcej aresztowań, co wskazuje, że stróże prawa inaczej reagują na zgłoszenia w zależności od tego, skąd napływają. Naukowcy podkreślają, że przetestowali swój program na danych z łącznie siedmiu amerykańskich miast. W każdym przypadku sprawdził się równie dobrze jak w Chicago. Źródła: Nature Human Behaviour, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Samobójstwo - ucieczka przed światem czy wołanie o pomoc?
Rozmowa z Brunonem Hołystem - polskim prawnik, prof. zw. dr hab. nauk prawnych o specjalności kryminalistyka, kryminologia, profilaktyka społeczna, suicydologia, wiktymologia i terroryzm. Redaktorem drugiego wydania Wielkiej Encyklopedii Prawa, autorem m.in. podręczników akademickich: "Kryminalistyka" i "Suicydologia".
- Panie Profesorze, jest Pan cenionym specjalistą w dziedzinie kryminologii, kryminalistyki i wiktymologii. Co spowodowało, że zaczął się Pan interesować problematyką samobójstw? - Badaniem samobójstw zajmuję się od trzydziestu lat, wcześniej interesowałem się problematyką zabójstw. W samobójstwach zaintrygowało mnie kilka aspektów tego, narastającego wciąż, problemu: dlaczego ludzie pozbawiają się życia, co leży u podstaw agresji skierowanej w stosunku do samego siebie, jakie czynniki determinują zachowanie człowieka w obliczu życia i śmierci. Z czasem moje studia nad tym zjawiskiem zaczęły przybierać formę refleksji filozoficznych, psychologicznych i socjologicznych. W 1983r. opublikowałem książkę „Samobójstwo – przypadek czy konieczność”. W kolejnych latach moje badania koncentrowały się na usiłowaniach samobójstw, a więc na badaniu zachowań autodestrukcyjnych, które nie zakończyły się zgonem. W takich przypadkach istnieje możliwość uzyskania wielu informacji, dotyczących zarówno okoliczności jak i motywów, którymi kierowała się osoba, chcąca odebrać sobie życie. Jedynie komplementarne podejście do problematyki badania samobójstw, zarówno usiłowanych, jak i dokonanych, pozwala na zbliżenie się do prawdziwej istoty tego zjawiska. Do dziś nie znamy wielu zagadnień dotyczących tego problemu. Pamiętać należy, że niemal każdy przypadek samobójstwa ma swoje indywidualne oblicze. Samobójcy najczęściej nie chcą umierać, ale po prostu nie mogą dłużej żyć. Samobójstwo to wyzwanie rzucone społeczeństwu, ale także wołanie o pomoc. - Co oznacza pojęcie suicydologia? - Moje rozważania na temat samobójstw przekształciły się w pewien system, który określiłem mianem suicydologii - nauki zajmującej się monitorowaniem samobójstw, ustalaniem ich motywów, a przede wszystkim profilaktyką pre i postsuicydalną. Profilaktyka presuicydalna zajmuje się ustaleniem czynników, które powodują, że człowiek podejmuje ostateczne decyzje w sprawie swojego życia. Profilaktyka postsuicydalna zajmuje się sytuacją, w której podejmowana jest próba rozstania się z życiem, ale okazuje się ona nieskuteczna. Na nieskuteczność działań samobójczych wpływ mają dwie przyczyny: techniczna i psychologiczna. O przyczynach technicznych mówimy wówczas, gdy zastosowana metoda nie jest adekwatna do podjętego celu, a o przyczynach psychologicznych, gdy zamiar samobójstwa nie znajduje potwierdzenia w naszych radykalnych działaniach i zamiar śmierci zamieniamy na zamiar życia. - Do samobójstw dochodzi częściej w dużych aglomeracjach miejskich czy raczej w mniejszych skupiskach ludzi? - Do połowy lat 80. XX w. samobójstwo było typowym zjawiskiem miejskim. Obecnie przyrost samobójstw na wsi jest jednak większy niż w miastach. Dlaczego? Dlatego, że wieś ulega procesom: urbanizacji, cywilizacji, że wszystkie nieszczęścia znane ludziom mieszkającym w miastach, trafiają także na wieś. Wielu ludzi z miasta przenosi się na wieś a wraz z nimi przenoszą się również wzorce zachowań. - Czy możemy powiedzieć, że samobójstwa są chorobą cywilizacji? - Nie wątpliwie tak. Są to zjawiska patologii społecznej. Dlatego w połowie lat 50. XX w. pojawiły się pewne instytucjonalne formy zapobiegania samobójstwom. - W jakich okolicznościach dochodzi do popełnienia samobójstwa? - Aby doszło do samobójstwa musi nastąpić zetknięcie określonego suicydogennego układu sytuacyjnego z określonym typem osobniczych skłonności samobójczych. Suicydogenny układ sytuacyjny to zestaw faktów, czyli przyczyn samobójstwa. Musi istnieć powód, dla którego człowiek gotowy jest targnąć się na własne życie. Może tu chodzić o zawód miłosny, nieuleczalną chorobę lub utratę pracy. Jeżeli chodzi o skłonności samobójcze, to wyróżniamy trzy grupy osobnicze: pierwszą stanowią ludzie z poczuciem niezaspokojenia, niespełnienia i pozbawieni nadziei na zmianę sytuacji, drugą – opanowani przez lęki, a trzecią – ci, z niską samooceną. - Czy liczba samobójstw w Polsce jest duża? - Od pewnego czasu ciągle wzrasta. Jednak zdecydowanie bardziej powinna nas niepokoić liczba usiłowań samobójczych, która jest dziesięciokrotnie większa. Roczna ilość skutecznych zamachów samobójczych w Polsce waha się w przybliżeniu od 4700 do 5600 zgonów. Wiele osób podejmuje nieskuteczne zamachy samobójcze, które nie są zgłaszane, bądź wręcz utrzymane w tajemnicy. Wśród takich nieskutecznych zamachów samobójczych wiele jest pozorowanych lub na wpół pozorowanych. Osobie dokonującej takiego zamachu chodzi jedynie o wywarcie wrażenia na otoczeniu. Bywa też tak, że zamachy samobójcze są autentyczne, a jednak sprawcy przyświeca myśl, aby w rezultacie zostać uratowanym. - Kto popełnia częściej samobójstwa: kobiety czy mężczyźni? Ludzie starsi czy młodsi? - Spośród wszystkich samobójstw nieco ponad 80% popełnianych jest przez mężczyzn. Od 94% do 90% zamachów samobójczych podejmowanych przez nich jest skutecznych, zakończonych zgonem. Wśród kobiet owa „efektywność” jest nieco niższa i z roku na rok łagodnie spada. Tak więc kobiety nie tylko wyraźnie rzadziej niż mężczyźni podejmują zamachy samobójcze, ale też podejmując je, częściej niż mężczyźni działają nieskutecznie. W Polsce na pięć skutecznych samobójstw, co najmniej cztery popełniane są przez mężczyzn, jedno zaś przez kobietę. Co roku w naszym kraju dochodzi również do około stu samobójstw dzieci, tj. osób, które nie przekroczyły jeszcze czternastego roku życia. Wśród osób najstarszych tj. ponad 70-letnich, możemy zaobserwować gwałtownie malejącą liczbę samobójstw, zwłaszcza wśród mężczyzn. Można to w prosty sposób wytłumaczyć tym, że znaczna część osób, zanim dożyje tego wieku, zdąży umrzeć śmiercią naturalną. - Jakie są najczęstsze motywy samobójstw? - Najczęściej występującym motywem jest alkoholizm, który powinniśmy traktować jednak jak okoliczność towarzyszącą zamachom samobójczym. Z faktu, że denat popełnił zamach w stanie upojenia alkoholowego nie wynika oczywiście, że motywem jego samobójstwa był alkoholizm. Chodzi tu po prostu o to, że najliczniejsza grupa samobójców to osoby, które celowo użyły alkoholu zanim dokonały samobójstwa. Tak samo jest w przypadku narkotyków, które często towarzyszą osobom popełniającym samobójstwa. Tu jednak sprawa jest bardziej dyskusyjna. Chodzi mianowicie o to, czy narkoman popełniający samobójstwo „na głodzie” chciał się zabić, czy po prostu nieświadomie przedawkował używkę. Częstym motywem samobójstw jest choroba psychiczna, konflikty rodzinne i warunki ekonomiczne, które związane są z utratą pracy. Trzeba jednak zaznaczyć, że samobójstwa częściej popełniają ludzie bezrobotni, niż osoby wyraźnie motywowane warunkami ekonomicznymi. Trzy lub czterokrotnie rzadziej niż motyw rodzinny, pojawia się zawód miłosny, który najczęściej dotyczy osób młodych, nie związanych jeszcze węzłem małżeńskim. Każdego roku kilkanaście osób popełnia również samobójstwo z powodu dopuszczenia się przestępstwa. Chodzi tu jednak przede wszystkim o lęk przed karą. Co trzeci lub co czwarty uczeń popełniający samobójstwo, czyni to z powodu problemów szkolnych. - Czy samobójcy często zostawiają listy pożegnalne? - 25 do 28% samobójców zostawia listy, które można podzielić na dwie grupy. Są listy tak zwane instrumentalne, w których osoba popełniająca samobójstwo podejmuje ostatnie decyzje w życiu. Wydaje pewne dyspozycje, takie jak: prośba o oddanie koledze dwustu złotych czy oddanie książek do biblioteki. Druga grupa listów, to listy stanowiące swego rodzaju usprawiedliwienie decyzji o odebraniu sobie życia. Typu: „nie mogłem już wytrzymać z tą starą heterą” albo: „życie już było nie do zniesienia, ciągle mnie bił i przeklinał”. Miałem ostatnio niezwykle traumatyczny przypadek – chłopczyk w wieku 9 lat popełnił samobójstwo. W swoim pożegnalnym liście napisał, że nie mógł już patrzeć jak ojciec bije matkę, nie mógł wytrzymać ciągle obecnej atmosfery strachu i przemocy. - Jakie są powody popełniania samobójstw przez dzieci i młodzież? - Najczęstszymi powodami są: ucieczka od sytuacji traumatycznych, wołanie o pomoc po nieudanych próbach porozumienia się z najbliższymi, chęć połączenia się ze zmarłą osobą, reakcja ucieczki, pojawiająca się w sytuacji nie do zniesienia - zwykle z elementami samotności i desperacji oraz kompromitacja lub chęć wywarcia wrażenia na kimś bliskim. Należy jednak pamiętać, że problematyka samobójstw a także prób samobójczych ludzi młodych, mimo stosunkowo szerokiego opracowania, wciąż jest zagadnieniem otwartym, które wymaga ciągłego uzupełniania. Większość samobójstw dokonywanych przez dzieci i młodzież to tak naprawdę wołanie o pomoc. Niepokojący natomiast jest fakt, że z roku na rok liczba zamachów samobójczych znacznie wzrasta. Najwięcej samobójstw popełnianych jest z powodów egzystencjalnych. Miesza się tu kryzys wiary i światopoglądu ze zwątpieniem w sens życia i brakiem nadziei na jego odnalezienie. - A problemy w domu? Czy sposobem ucieczki od nich może być samobójstwo? - Tak, duża grupa samobójców motywuje swoje postępowanie konfliktami rodzinnymi. Dzielą się one na dwie kategorie. Jedne są wynikiem zbyt ostrej, wymagającej i bezwarunkowej surowości któregoś z rodziców, co wzbudza agresję, krytyczną ocenę i chęć odegrania się. Drugie, to pozostałe konflikty: poczucie odrzucenia, niezrozumienia, bycia niekochanym przez rodziców, brak rodziców w domu, czyli tak zwane puste domy. Mamy wtedy do czynienia z samobójstwem, które przybiera postać wycofania się, a nie agresji, jak w przypadku poprzednim. Próbom samobójczym towarzyszą również inne objawy nieprzystosowania, takie jak: ucieczki z domu, niepowodzenia w nauce, kradzieże, wagarowanie, uczestnictwo w subkulturach i odurzanie się środkami chemicznymi. W wyniku badań, przeprowadzanych wśród niedoszłych samobójców, wiemy, że najczęstszymi powodami targnięcia się na swoje życie jest: zła atmosfera w domu, alkoholizm ojca, konflikt z ojcem, niepowodzenia w nauce, konflikt z rodzeństwem, zawód miłosny, konflikt z matką, odrzucenie przez rówieśników i na końcu konflikt z nauczycielem. - A właśnie, co ze szkołą? Czy odgrywa ona nadal ważne miejsce w życiu młodych ludzi? - Szkoła jest jednym z ważniejszych miejsc, w którym dorastający, młody człowiek spędza często więcej, niż połowę dnia. Jest tu oceniany inaczej niż w domu rodzicielskim i musi skonfrontować się z innymi autorytetami. Musi poradzić sobie również z rywalizacją z innymi, często lepszymi od niego, uczniami. W jego życiu dużą rolę odgrywa również grupa rówieśnicza, która stanowić może dla niego oparcie, a nawet pewnego rodzaju drogę ucieczki przed dysfunkcyjną rodziną. To tu rodzą się pierwsze przyjaźnie, tu kształtuje się tożsamość seksualna czy poczucie własnej wartości. Pamiętać jednak należy, że grupa ta stanowić może źródło niezwykle traumatycznych przeżyć. Bardzo często problemy w szkole i negatywne przeżycia w grupie rówieśników stają się bezpośrednimi przyczynami samobójstw. Młodzi ludzie często podejmują decyzję o samobójstwie, gdyż są przekonani, że nie potrafią sprostać swoim lub rodziców oczekiwaniom. Żyją w poczuciu klęski życiowej i upokorzeniu, porównując się z rówieśnikami, a zwłaszcza z rodzeństwem. Dla nich samobójstwo jest wyrazem nienawiści do siebie i potrzebą wymierzenia sobie kary. A decyzja o samobójstwie niesie szansę odpokutowania domniemanych „przewinień”. - Czy możemy wyróżnić jakieś konkretne typy samobójstw? - Tak, wyróżniamy trzy takie typy. Pierwsze to samobójstwa prawdziwe, których intencją jest pozbawienie siebie życia. Ten typ samobójstwa rodzi się najczęściej podczas kryzysu egzystencjalnego, gdy brakuje motywacji do życia. Jest on popełniany przez samotnych mężczyzn w wieku powyżej 50 lat lub samotnych nastolatków. Do jego popełnienia stosowane są tak zwane gwałtowne środki, takie jak zastrzelenie się czy powieszenie. Drugi typ to samobójstwa rzekome, w których śmierć jest tylko dopuszczona a nie wybierana. Ich motywem jest najczęściej kryzys, w wyniku którego utracony został jakiś cel lub wartość, która dawała poczucie bezpieczeństwa. W obliczu beznadziejności i bezradności samobójstwo jest próbą ucieczki. Spotkałem kiedyś 8-letniego chłopca, który stracił matkę, ojca nie znał, a nikt z krewnych nie chciał go wziąć do domu. W obliczu samotności, w domu dziecka, postanowił odebrać sobie życie. Gdy go odratowano, zapytałem dlaczego to zrobił.. Odparł: „bo ja jestem sam na świecie”. Poczucie beznadziejności i bezradności w tym przypadku było tak silne, że w śmierci chłopiec dostrzegł ukojenie. I wreszcie trzeci typ, to gesty samobójcze - człowiek nie chce umierać, boi się śmierci, ale chce coś uzyskać. Wiele gestów samobójczych zakończyło się śmiercią, a zostało popełnionych przez osoby, które nie miały zamiaru, tak naprawdę, pozbawiać się życia. Zgon najczęściej następuje w wyniku pomyłki albo błędnych kalkulacji. Gesty samobójcze popełniane są przez młodych ludzi, uwikłanych w konflikty interpersonalne. W tym przypadku stosowana jest metoda zatrucia się lekami. Pamiętać jednak należy, że ktoś, kto próbuje zwrócić na siebie uwagę poprzez usiłowanie samobójstwa, jest rzeczywiście chory i wymaga należytej troski. - Czy skłonność do samobójstw może być dziedziczna? - Ostatnio mówi się o tym coraz częściej. Na początku lat 90. XX w. prowadzono badania, które wykazały, że wśród osób próbujących popełnić samobójstwo w sposób gwałtowny, u większości zanotowano epizody samobójcze w rodzinie ze strony matki. Natomiast wśród osób, które próbowały popełnić samobójstwo w sposób łagodny, przeważali samobójcy w rodzinie ze strony ojca. Ja zawsze za przykład podaję rodzinę Hemingwy’a; jego ojciec się zabił, jego siostra, wnuczka i on sam. - Jak należy pomagać osobom, które usiłowały popełnić samobójstwo? - Trudno tu mówić o istnieniu systemu rehabilitacyjnego, który da nam gwarancję, że osoba taka nie podejmie kolejnych prób. Gwarancji takiej nie może dać żaden system terapeutyczny ani prawny. Odratowanie człowieka z próby samobójczej nie oznacza, że jednostka ta jest zdrowa zarówno fizycznie, jak i psychicznie i już więcej nie targnie się na swoje życie. Kiedyś podczas rozmowy z odratowanym z samobójstwa pacjentem usłyszałem pytanie: „po co mnie pan ratował, skoro nie usunął pan mojego problemu?” I to jest największy ból, gdyż najczęściej na boku działań medycznych pozostają problemy związane z przyczyną targnięcia się na życie i motywacją do życia po odratowaniu. Najczęściej mamy do czynienia z leczeniem objawowym a nie przyczynowym. A tymczasem dopóki występują okoliczności podtrzymujące motywację do popełnienia samobójstwa, będziemy mieli z nim do czynienia, choć często już w innych formach niż za pierwszym razem. Pierwszym elementem skutecznej terapii postkryzysowej jest właściwa diagnoza stanu osoby, która została odratowana. Diagnoza musi dostarczyć informacji o przyczynach powstania kryzysu, o okolicznościach podjęcia decyzji, a także danych o osobowości niedoszłego samobójcy, jego kondycji społecznej i ekonomicznej. Jest to poważna praca nie tylko dla personelu lekarskiego ale przede wszystkim terapeutycznego zespołu interdyscyplinarnego. Pierwszym jej etapem jest wywiad kliniczny. Drugim - wywiad środowiskowy. Tu trzeba działać bardzo ostrożnie, by przez ingerencję w prywatne życie osoby, która przeżyła kryzys suicydalny, nie naruszyć jej prawa do wolności. Dopiero tak zebrane dane pomogą zrozumieć postępowanie osoby, która usiłowała popełnić samobójstwo i mogą pomóc w usunięciu problemu. - Co powinniśmy zrobić, gdy usłyszymy, że ktoś chce popełnić samobójstwo? - W sytuacji, gdy ktoś mówi o śmierci lub o sposobach pozbawienia się życia powinniśmy zachować szczególną ostrożność i postępować z najwyższą rozwagą. Kwestią niezwykle ważną jest nawiązanie odpowiedniego kontaktu z osobą, zagrożoną aktem autodestrukcji. Należy poświęcić czas i uwagę takiemu komuś zwłaszcza, gdy wysyła sygnały o potrzebie rozmowy. Czasem wysłuchanie takiego człowieka może wiele zdziałać. Gdy osoba taka nie zabiega o kontakt z nami, powinniśmy sami powiedzieć jej o naszym zaniepokojeniu. Do rozmowy takiej trzeba się odpowiednio przygotować. Jeśli okaże się dla nas zbyt trudna, powinniśmy poprosić kogoś o pomoc. Najlepiej osobę z bliskiego otoczenia człowieka zagrożonego autodestrukcją. Rozmowa musi odbyć się w odpowiednim miejscu, spokojnym, odizolowanym, zabezpieczonym przed niepożądaną ingerencją. Najlepszy jest teren neutralny. Mieszkanie prywatne nie jest wskazane ze względu na osobisty klimat. Nasz rozmówca musi mieć przekonanie, że się go naprawdę słucha i rozumie. Podczas rozmowy nie wolno odchodzić, wykonywać innych czynności a nawet robić notatek. Co ważne nie powinno się odwodzić jednostki od zamiaru samobójczego, gdyż to nie skutkuje. Jeżeli coś jest dla nas niezrozumiałe, powinniśmy to zasygnalizować naszemu rozmówcy mówiąc: „to jest dla mnie niejasne”. Nie wolno interpretować i komentować wypowiedzi rozmówcy. - Czy możemy ocenić jego postępowanie? - Nie wolno zabierać głosu z pozycji sędziego ani usprawiedliwiać jego postępowania nawet wtedy, gdy nasz rozmówca tego od nas oczekuje. Nie powinno się również doradzać, ani pouczać, gdyż może to zostać odebrane, jako irytujące. Należy dbać o zachowanie zimnej krwi i opanowanie. Jeżeli czujemy się wytrąceni z równowagi, zmęczeni czy niepewni, powinniśmy przerwać rozmowę i umówić się na inny termin. Po kilku takich spotkaniach propozycja zwrócenia się do terapeuty nie będzie przyjęta jako chęć pozbycia się kłopotu, lecz jako troska o dobro rozmówcy. Pamiętajmy, że gdy rozmawiamy z młodym człowiekiem zagrożonym samobójstwem musimy być przygotowani na zderzenie z bardzo silnymi emocjami. Gdy zagrożenie jest realne, a my nie do końca umiemy go określić, powinniśmy zwrócić się o pomoc do psychologa lub psychiatry. - Serdecznie dziękuję za rozmowę i poświęcony nam czas. Rozmawiała: Agnieszka Budo
Technika analizy charakteru pisma, czyli grafologia, od wielu lat pozwalała wyjaśnić niejedną zagadkę kryminalną i brutalnie mówiąc „przyskrzynić” niejednego winowajcę.
Jak twierdzi grafolog, prof. Tadeusz Widła , kierujący Katedrą Kryminalistyki w Uniwersytecie Śląskim, pozwala nam ustalić nie tylko autora analizowanego tekstu, ale również określić jego sylwetkę, zarysować profil środowiskowy. Dzieje się tak dlatego, iż specjaliści badają nie tylko kształt liter i sposób ich używania, ale też język. To, że ludzie z różnych środowisk i regionów stosują specyficzne słownictwo, konstrukcje gramatyczne i popełniają podobne błędy, pozwala określić krąg lub zawęzić obszar poszukiwań jakiegoś np. sprawcy przestępstwa. Na podstawie analizy pisma eksperci potrafią z 80-procentową skutecznością określić płeć jego autora. Wiadomo np., że mężczyźni piszą drobniejszymi literami, często zaostrzonymi, pomijając łączniki, a kobiety mają tendencję do skracania górnej części liter. Naturalnie zdarzają się sfeminizowani mężczyźni i zmaskulinizowane kobiety, ale w odniesieniu do stereotypu płci mieści się to w 20-procentowej granicy błędu. Zresztą zróżnicowanie charakteru pisma występuje nie tylko ze względu na płeć. Wpływ na nasz sposób pisania mają również choroby, stres oraz alkohol. Dlatego też poznanie pisma osób w depresji ma znaczenie przy analizie listów samobójców, natomiast osób śmiertelnie chorych – do stwierdzenia autentyczności testamentów. Wiadomo np., że osoby mające guza mózgu kreślą litery odwrotnie niż normalnie, w postaci tzw. zjawiska lustrzanego czy lustrowanego. Analizy listów pożegnalnych samobójców pozwalają ustalić, czy jest to list pisany przez tę osobę z własnej woli czy może pod przymusem, albo wręcz napisany został przez samego zabójcę. Ekspertyzy anonimów z żądaniami okupu pozwalają z kolei udowodnić autorstwo konkretnej osobie. Eksperci potrafią ocenić, czy taki sam kształt liter jest wynikiem takich samych czy odmiennych nawyków pisarskich, a więc, czy jest fałszerstwem czy też nie. Reasumując specjaliści z zakresu analizy pisma stają się często „dodatkowym okiem sędziego”, jak to poetycko określa prof. Tadeusz Widła. Tekst: Małgorzata Sienkiewicz