Rekonstrukcja twarzy z próbki DNA? To już nie jest science fiction
Nowy model sztucznej inteligencji opracowany przez chińskich naukowców, może zrewolucjonizować kryminalistykę. Potrafi skutecznie zrekonstruować wygląd osoby tylko na podstawie próbki jej kodu genetycznego.
Spis treści: Nowy model AI: od generatora obrazów do rekonstrukcji twarzy Przyszłość genetycznej rekonstrukcji twarzy Morfologia twarzy, jak każda cecha osobnicza, ma swój zapis w kodzie genetycznym. Jednak przełożenie skomplikowanego kodu DNA na wygląd człowieka nie jest rzeczą prostą i do tej pory było właściwie niemożliwe. Kryminolodzy rekonstruowali wygląd twarzy na podstawie zachowanych fragmentów czaszki. Jednak w przypadku bardzo małych fragmentów było to niezwykle trudne. Poza tym tylko na podstawie kości nie da się wywnioskować cech takich, jak kolor oczu czy włosów. Teraz, za sprawą nowego modelu sztucznej inteligencji, to się może zmienić. Nowy model AI: od generatora obrazów do rekonstrukcji twarzy Naukowcy z Chin opracowali nową, potencjalnie rewolucyjną metodę rekonstrukcji twarzy. Stworzyli model sztucznej inteligencji o nazwie Difface, który analizuje próbki DNA i na ich podstawie generuje możliwy wygląd twarzy. Ta technika, która brzmi jak rodem z powieści fantastycznonaukowej, może zmienić kryminalistykę na zawsze. Naukowców zainspirowały doskonale już znane i powszechne modele AI służące do generowania obrazów z tekstu. Zamiast tekstu, użyli jednak kodu DNA. Zdefiniowali kluczowe cechy zapisane w 9674 parach nukleotydów w nici DNA. Następnie przypisali im konkretne punkty na trójwymiarowej mapie twarzy. Difface, podobnie jak inne modele AI, musiał zostać odpowiednio wytrenowany na dużej próbie danych. Wykorzystano do tego celu bazę PGG Han2 – olbrzymi, ogólnodostępny zbiór danych o ludzkim genomie ludności Han. Wyniki okazały niezwykle interesujące. Nowy model wykazał bardzo wysoką skuteczność rekonstrukcji twarzy. Dodatkowe informacje, takie jak wiek, płeć czy masa ciała, jeszcze poprawiają jakość rekonstrukcji. – Difface potrafi w zadziwiający sposób generować trójwymiarowe obrazy twarzy wyłącznie na podstawie danych DNA. Umie też przewidzieć wygląd twarzy w różnym wieku – mówi współautor badania, dr Luonan Chen z Chińskiej Akademii Nauk. Przyszłość genetycznej rekonstrukcji twarzy Modele takie jak Difface mogą uniemożliwić popełnienie doskonałej zbrodni. Zanim jednak zrewolucjonizują kryminalistykę, staną przed kilkoma wyzwaniami, o których piszą też autorzy badania. Technologia ta niesie ze sobą poważne wyzwania etyczne i prawne, w szczególności związane z dostępem do wrażliwych danych o genomach konkretnych ludzi. Większość państw nie posiada takich baz danych, jak PGG Han2. Ponadto, wykazano już że modele AI nie są nieomylne. A w kryminalistyce pomyłka może mieć tragiczne konsekwencje – na przykład błędne oskarżenie. Źródło: Advanced Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Podrzucili olbrzymi skarb z epoki brązu. Archeologów wcale to nie cieszy. Dlaczego?
Nieznane osoby podrzuciły pod siedzibę stowarzyszenia zajmującego się historią ziemi gryfińskiej olbrzymi skarb z epoki brązu. Teraz poszukuje ich policja, bo odkrycia dokonano nielegalnie. Przekazane zabytki archeologów cieszą umiarkowanie, bo nie znamy kontekstu ich znalezienia.
Spis treści: Jeden z największych skarbów odkrytych w ostatnich latach Zabytki bez kontekstu to zła informacja dla archeologów Chcesz poszukiwać zabytków? Można robić to legalnie Jeśli sądzicie, że praca archeologa polega na pozyskiwaniu z ziemi pięknych artefaktów, to jesteście w błędzie. Dla badaczy zajmujących się najdalszą historią człowieka kluczowe są w zasadzie wszystkie informacje, które można pozyskać, czy to w czasie wykopalisk, czy badań nieinwazyjnych. Bo archeologia dziś to nie tylko „kopanie w gruncie rzeczy”. Dlatego wielkie oburzenie wśród archeologów wywołała informacja o nielegalnym odkryciu wielkiego skarbu z epoki brązu w północno-zachodniej Polsce. Jeden z największych skarbów odkrytych w ostatnich latach Kilka dni temu na stronie Komendy Wojewódzkiej Policji w Szczecinie ukazał się komunikat dotyczący przejęcia skarbu. Przedmioty po odnalezieniu podrzucono pod siedzibę stowarzyszenia zajmującego się historią ziemi gryfińskiej. Stamtąd zabytki z pomocą policji trafiły do archeologów z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Szczecinie. „Jest to jeden z największych skarbów odnalezionych ostatnimi laty w Polsce” – napisał nadkom. dr Marek Łuczak z KWP w Szczecinie. Składa się na niego ponad 100 zabytków wykonanych z brązu i ze srebra, w tym 73 dużych rozmiarów. Są to m.in.: broń, naszyjniki, umba tarcz, sierpy, groty oszczepów. Nie jest do końca jasne, w jakim celu kilka tysięcy lat temu złożono te przedmioty do ziemi. Być może jest to skarb, czyli nagromadzenie zabytkowych artefaktów, a nie przedmioty towarzyszące pochówkowi, bo jest ich po prostu zbyt dużo. Zabytki bez kontekstu to zła informacja dla archeologów Jak czytamy na stronie policji, skarb pozyskano w wyniku nielegalnych poszukiwań zabytków. Fakt, że go wydobyto w niefachowy sposób, oznacza utratę cennych informacji na jego temat. Nie jest możliwe na przykład precyzyjne określenie jego wieku z pomocą metody radiowęglowej na podstawie materiałów organicznych zalegających obok artefaktów. Być może wokół skarbu znajdują się też inne zabytki, które nie były dla odkrywców atrakcyjne. Policjanci dotarli do fotografii z tych nielegalnych badań. „Sprawców nie interesował gliniany garniec widoczny na przesłanych zdjęciach, który został rozbity i pozostawiony w miejscu odnalezienia” – podkreślono. Wojewódzki Konserwator Zabytków złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez osoby, które dokonały odkrycia bez zgody na poszukiwania. Zgodnie z prawem za niszczenie stanowisk archeologicznych grozi kara pozbawienia wolności do 8 lat. Chcesz poszukiwać zabytki? Można robić to legalnie Prowadzenie poszukiwań zabytków, np. za pomocą detektora metalu, jest w Polsce możliwe. Trzeba jednak uzyskać na to pozwolenie jednego z Wojewódzkich Urzędów Ochrony Zabytów. Większość urzędów konserwatorskich posiada swoje delegatury w mniejszych miastach. We wniosku należy określić miejsce i cel prowadzonych poszukiwań. Trzeba też pamiętać o uzyskaniu zgody właściciela terenu. Wkraczanie na cudzą ziemię bez pozwolenia może narazić poszukiwacza na poważne nieprzyjemności. Wniosek musi też zawierać program badań i ich zakres wraz z dołączoną mapą. Co zrobić w przypadku dokonania odkrycia archeologicznego (również w przypadkowy sposób)? Po pierwsze nie wyciągaj przedmiotu z ziemi. I koniecznie zrób kilka zdjęć. Następnie warto zabezpieczyć znalezisko – w zależności od odkrycia – np. przykryć tkaniną. A potem zawiadomić właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków i podać precyzyjną lokalizację, np. koordynaty GPS. Na większość pytań dotyczących prowadzenia badań i przypadkowego odkrycia zabytków można znaleźć odpowiedzi na stronie resortu kultury i dziedzictwa narodowego. Wielu poszukiwaczy i stowarzyszeń ich zrzeszających współpracuje z archeologami przy regularnych projektach badawczych. W ten sposób można bez większych formalności uczestniczyć w legalny sposób w poznawaniu fascynującej przeszłości naszego kraju. Źródło: KWP Szczecin Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten człowiek próbował sprzedać wieżę Eiffla na złom. Za pierwszym razem nawet mu się udało
Victor Lustig zaczynał od drobnych przekrętów, ale talent nie pozwolił mu zatrzymać się w pół drogi. Niepowtarzalna okazja nadarzyła się w latach 20. XX w. gdy władze Paryża zaczęły zastanawiać się, co zrobić z wieżą Eiffla.
W tym artykule: Kryminalny sukces Victora Lustiga Jak sprzedać wieżę Eiffla Oszust ucieka z walizką pełną pieniędzy Aresztowanie Lustiga Nikt nie wie, kim naprawdę był człowiek, który dwukrotnie usiłował handlować wieżą Eiffla. We wszystkich encyklopediach jego biogram można znaleźć pod hasłem Victor Lustig. Ale kiedy pod koniec życia osadzono go w Alcatraz, figurował w aktach więziennych jako Robert V. Miller. Nie wiadomo, skąd pochodził. Sam Lustig utrzymywał, że urodził się w miasteczku Hostinné w Austro-Węgrach w arystokratycznej rodzinie. Jednak pod koniec życia wyznał, że był dzieckiem ubogich chłopów. Kryminalny sukces Victora Lustiga Lustig powoli wspinał się po drabinie kryminalnej „kariery”. Zaczynał jako żebrak, później terminował jako kieszonkowiec, włamywacz i paser. Miał niezwykły talent do oszukiwania w grach karcianych. Potrafił potasować talię tak, by karty znalazły się na dokładnie przewidzianych miejscach. Znali go detektywi w ponad czterdziestu amerykańskich miastach – nazywali go „Szrama” od cięcia na twarzy, pamiątki po historii miłosnej z młodości. Mimo tak charakterystycznej cechy był nieuchwytny. Używał 47 pseudonimów, władał biegle pięcioma językami i posługiwał się ponad tuzinem paszportów. Zazwyczaj podróżował z kufrem pełnym przebrań, które pozwalały mu w kilka chwil przeistoczyć się w dowolną postać, od rabina po portiera w hotelu. Jeden z agentów Secret Service (cytowany przez „New York Timesa”) miał o nim powiedzieć: „ulotny jak dym z papierosa i czarujący jak marzenie młodej dziewczyny”. Jak sprzedać wieżę Eiffla Wiosną 1925 r. Lustig, czując, że amerykańska policja za bardzo się nim interesuje, wyjechał do Paryża. Tam wpadł na pomysł najśmielszego przekrętu, jakiego kiedykolwiek dokonano. Postanowił sprzedać wieżę Eiffla na złom! Ten pomysł, dziś absurdalny, w latach 20. XX wieku nie był wcale niedorzeczny. Wieża Eiffla nie stanowiła jeszcze wówczas symbolu Paryża i całej Francji. Konstrukcję wzniesiono w 1889 r. na Wystawę Światową i planowano, że będzie stała tylko do 1909 r. Później miała zostać rozebrana albo przeniesiona gdzieś indziej. Wielu paryżan uważało ją za ohydną budowlę szpecącą miasto. Ponadto w latach 20. XX w. wieża zaczęła rdzewieć i rachunki za jej konserwację rzeczywiście – jak przedstawiał to Lustig – drenowały miejską kasę. Oszust zamówił u fałszerza wizytówki i papier listowy z pieczęcią francuskiego rządu. Umieszczono na nich oficjalny tytuł, jaki sam sobie nadał: wicedyrektor Ministerstwa Poczty i Telegrafu. Następnie wysłał zaproszenia do sześciu najważniejszych francuskich przemysłowców specjalizujących się w skupie złomu. Zaproponował im spotkanie w eleganckim Hôtel de Crillon przy placu Zgody. Podczas wystawnego obiadu, prosząc zebranych o dyskrecję, „zdradził”, że rząd Francji rozważa demontaż i sprzedaż wieży Eiffla, ponieważ koszty jej utrzymania i konserwacji są zbyt wysokie. Następnie zabrał przemysłowców na wycieczkę do wieży, żeby sami mogli oszacować rozmiar przedsięwzięcia i zastanowić się nad szczegółami technicznymi jej rozbiórki. Lustig przedyskutował ofertę z każdym z zaproszonych przemysłowców na osobności, głównie po to, aby oszacować, na ile dana osoba skłonna jest złapać przynętę. Ostatecznie na swą ofiarę wybrał André Poissona, przemysłowca próbującego dopiero zdobyć pozycję w Paryżu, któremu bardzo zależało na zbudowaniu sobie reputacji. Ciekawostki o wieży Eiffla – najciekawsze informacje o jej historii, budowie i kontrowersjach Trudno wyobrazić sobie wycieczkę do Paryża bez wjazdu na wieżę Eiffla. Zastanawiasz się, jakiego rodzaju kontrowersje wzbudzała wieża Eiffla? Ciekawostki i intrygujące fakty na temat tej k... Oszust ucieka z walizką pełną pieniędzy Przestępca wyprzedzał swoją epokę jeśli chodzi o techniki psychologicznej manipulacji. Przede wszystkim potrafił bezbłędnie zagrać godnego zaufania urzędnika. W prywatnym kodeksie, który spisał wiele lat później, znalazły się takie punkty jak: nigdy nie być nieporządnie ubranym, nigdy się nie upijać, nigdy nie pysznić się w towarzystwie, cierpliwie słuchać rozmówcy, nigdy nie wyglądać na znudzonego, a także „czekać, aż druga strona ujawni poglądy polityczne lub religijne i wtedy zgodzić się z nimi”. Potrafił więc bezbłędnie wytypować i usidlić ofiarę. Prawdziwy geniusz Lustiga ujawnił się, kiedy Poisson zaczął mieć wątpliwości. Wówczas oszust napomknął, że jego zarobki jako urzędnika państwowego są niskie i wskazana byłaby łapówka. To uspokoiło Poissona – łapownictwo kwitło bowiem w paryskich ministerstwach. Przedsiębiorca uważał, że paradoksalnie chęć dorobienia na boku świadczy o uczciwości Lustiga. Poisson ofiarował mu 20 tys. dolarów jako dodatek do głównej oferty opiewającej na 50 tys. dolarów. Zarówno łapówkę, jak i zapłatę za wieżę Eiffla Poisson wręczył Lustigowi w gotówce. Niecałą godzinę później Lustig z walizką pełną pieniędzy siedział już w pociągu do Wiednia. Po ucieczce uważnie śledził gazety, spodziewając się, że lada dzień wypłyną informacje o oszustwie. Ku jego wielkiemu zdziwieniu przez miesiąc w prasie nie pojawiła się żadna wzmianka na ten temat. Upokorzony Poisson, wściekły, że dał się łatwo oszukać, nie zawiadomił policji. Aresztowanie Lustiga Wówczas Lustig zdecydował się powtórzyć szwindel. Wrócił do Paryża i w identyczny sposób próbował naciągnąć sześciu innych przemysłowców. Tym razem wytypowany przez niego biznesmen nabrał podejrzeń i powiadomił policję, pokazując funkcjonariuszom wszystkie dokumenty, jakie otrzymał od Lustiga. Oszust zdołał jednak umknąć i przedostał się do Ameryki. Lustig został aresztowany dopiero dziesięć lat później. Jego pojmanie nie miało nic wspólnego z próbą sprzedaży wieży Eiffla. W latach 30. XX w. oszust wymyślił metodę tak dokładnego fałszowania banknotów, że nawet bankierzy nie potrafili ich odróżnić od prawdziwych. Zuchwale podrabiał banknoty studolarowe, chociaż te sprawdzano najdokładniej. Postawiło to w stan gotowości całą policję Stanów Zjednoczonych, a rząd obawiał się osłabienia pozycji dolara. Lustiga schwytał w maju 1935 r. agent Peter A. Rubano, który poprzysiągł sobie, że zobaczy oszusta za kratkami. Nie na długo. 1 września Lustig uciekł z więzienia przez okno po linie splecionej z prześcieradeł. Po raz drugi schwytano go prawie miesiąc później. Agenci musieli staranować jego samochód, gdyż nie chciał się zatrzymać. Lustig został skazany na 20 lat więzienia i 27 kwietnia 1936 r. osadzony w Alcatraz. Odsiedział tylko 11 lat, zmarł z powodu zapalenia płuc. Victor Lustig był niewątpliwie najbardziej utalentowanym oszustem swoich czasów. Próba drugiego oszustwa nie powiodła się, bo choć Poisson nie zgłosił sprawy policji, w środowisku przemysłowców z pewnością krążyły już plotki dotyczące nieudanej transakcji.
Znany polski polityk zginął w tajemniczych okolicznościach. Podobno szukał złota Inków
PRL-owski polityk wierzył, że jest potomkiem Inków i odziedziczył po przodkach wielki skarb. Sprawa jego śmierci brzmiała nieprawdopodobnie, jednak dowody mówiły coś zupełnie innego.
W tym artykule: Związki Inków z Niedzicą Testament zapisany pismem kipu Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami Śmierć Andrzeja Benesza Zwykły wypadek? Polacy w Peru Akt adopcji Inkasa Co ukrywał Inkas? Sprawa ta łączy się z jedną z najniezwyklejszych polskich legend. Opowiada o potomkach Inków, którzy uciekli przed Hiszpanami z Ameryki… na Spisz – pod skrzydła polsko-węgierskiego rodu Berzeviczych. Ich potomkiem miał być wicemarszałek Sejmu z czasów PRL Andrzej Benesz. Legenda ujrzała światło dzienne tuż po II wojnie światowej, gdy polityk był jeszcze postacią anonimową. Brzmiała nieprawdopodobnie, jednak wielu uważało, że musi w niej tkwić ziarno prawdy, bo Benesz miał w ręku żelazne dowody. Związki Inków z Niedzicą Wedle legendy w XVIII w. szlachcic Sebastian Berzeviczy popłynął do Ameryki Południowej i zawarł tam niecodzienną znajomość. „Poślubił Indiankę peruwiańską z wymierającego już wówczas narodu Inków. Córka tego stadła, Umina, wyszła za Amaru, potomka królewskiego rodu. Z tego całkiem egzotycznego małżeństwa pozostał syn Antonio z dodatkową nazwą Inkas, albowiem z pochodzenia w stu procentach przedstawiciel krwi wytraconego narodu tubylców peruwiańskich. Antoni mieszkał na zamku w Niedzicy. Jego prawnukiem jest obywatel Bochni Andrzej Benesz” – pisał poeta i gawędziarz Jalu Kurek. W 1947 r. jako jeden z pierwszych puścił w publiczny obieg informację o przedziwnej legendzie. Właściwie tworzyła się na jego oczach. Kurek pisał to bowiem w rok po dziwnym wydarzeniu w Niedzicy. 31 lipca 1946 r. w opuszczonym spiskim zamczysku zjawił się 28-letni Andrzej Benesz z zamiarem przeprowadzenia „prac odkrywczych”. Jak stwierdził w sprawozdaniu dla władz, były one „rezultatem odszukania w archiwum Kościoła św. Krzyża w Krakowie dokumentu adopcji ostatniego potomka emigracyjnego linii Inkasów przez rodzinę Benesz-Berzeviczych. Dokument ten, spisany dnia 21 czerwca 1797 r. na zamku w Niedzicy, między innymi określa ściśle miejsce, w którym ukryto, celem zachowania go, najcenniejszy skarb sieroty, będący przynależnym mu spadkiem, testament Inków”. Można sobie wyobrazić, jakie miny mieli urzędnicy wydający pozwolenie na takie poszukiwania rok po wojnie, w zniszczonym kraju, w którym ludzie żyli bardziej przyziemnymi sprawami. Inkowie w Niedzicy – to musiało brzmieć niczym majaki wariata! Niemniej Benesz pokazał odpis aktu adopcji (dziś znany ze zdjęć) i pozwolono mu przeprowadzić badania. Oczywiście nie mógł tego zrobić sam, więc zaczął od „zaproszenia miejscowego Sołtysa, przedstawicieli miejscowej Strażnicy Wojsk Ochrony Pogranicza oraz przedstawiciela miejscowego Leśnictwa Spiskiego”. W takiej asyście Benesz wraz z grupą przyjaciół wszedł 31 lipca na zamek. Winston Churchill: polityk i miłośnik cygar. Kim był najwybitniejszy Brytyjczyk wszech czasów? Był politykiem, mówcą, pisarzem nagrodzonym literacką Nagrodą Nobla. Żołnierzem, który wsławił się kilkoma brawurowymi akcjami, malarzem-amatorem, miłośnikiem whisky i cygar. Ale przed... Testament zapisany pismem kipu Co było dalej, wiemy z protokołu, zdjęć i wspomnień. „Prace właściwe zaczęto o godz. 11.45. Prowadzili je pod moim kierownictwem szeregowi W.O.P.” – relacjonował Benesz w protokole. Na cel wziął, zgodnie ze wskazówkami z aktu adopcji, ostatni stopień schodów pierwszej bramy górnego zamku. „Blok ten wpuszczony w wapnie pomiędzy podstawy renesansowych odrzwi bramy, był co najmniej od stu lat nie naruszony, wnioskując po stanie skruszenia zaprawy wapiennej, którą boki były zalane – opisywał Benesz. – Pierwszy przekop tego podłoża, rozpoczęty od lewej strony do przeciętnej głębokości 30 cm, nie dał rezultatów”. Lecz młody odkrywca nie poddawał się i drążył przekop. Wtedy zauważył „niewielki fragment ciemnego przedmiotu, przypominający kawałek zmurszałej gałęzi”. Jak pisał, rzekoma gałąź „okazała się długą na 18 cm, a na 3,5 cm grubą tubą, jak później stwierdzono ołowianą, na końcach spłaszczoną, pozawijaną i zaklepaną, a później, jak świadczą o tym zakrzepłe krople metalu, jeszcze raz roztopionym metalem oblewaną. Tuba ta była zupełnie sczerniała, miejscami rudawo przeświecająca”. Zaraz sprawdził, co kryje: „Po jej otwarciu (nożem uważnie odkrojono jeden z zaklepanych boków) ukazał się pęk zbutwiałych i jakby skwaśniałych rzemieni, powiązanych w różnorodne węzły. Rzemienie te na swych 12 końcówkach zaopatrzone były w sczerniałe blaszki. Później analiza wykazała, że jest to 13-karatowe złoto. Ogólna waga tych blaszek wynosi ok. 8 g. Było to bez wątpienia pismo kipu. Trzy wyraźnie odznaczające się grupy blaszek odnoszą się najprawdopodobniej do trzeciej części testamentu, o których wspomina akt adopcji”. Dalsze poszukiwania nic już nie przyniosły, spisano więc protokół z podpisami świadków. I tak odkryto wystarczająco dużo: treść testamentu mówiąca o złożonych w Niedzicy „nieużytych sumach” plus wykopane „kipu” mogły oznaczać, że gdzieś w pobliżu znajdował się skarb Inków. A że byli oni znani z bogactw, gra mogła toczyć się o wielką stawkę! Andrzej Benesz nigdy jednak się nie zająknął, by rozszyfrował kipu i odnalazł skarb (choć drążył ten temat, o czym świadczyło jego zainteresowanie pobliskim zamkiem w Tropsztynie). Zresztą sama tuba z węzełkami, choć utrwalono jej niewyraźny zarys na zdjęciu, nigdy nie została oficjalnie przebadana przez żadną instytucję naukową. Benesz zabezpieczył kipu, po czym… wyjechał na Pomorze i zajął się głównie działalnością polityczną. Złoto za wolfram. Jak Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą kilkaset ton złota. Nie zwracały uwagi, skąd Niemcy brali cenny kruszec. Złota Inków z Niedzicy szukali potem rozmaici pasjonaci, bez efektu. Domniemany skarb inspirował twórców książek, komiksów, filmów. Zaczął też obrastać w dodatkowe legendy. Po pierwsze, że jest obłożony klątwą. Z osób, które były przy odkryciu kipu, wiele zginęło bowiem w tragicznych okolicznościach (np. sam Andrzej Benesz w roku 1976). Po drugie zaś powstała legenda, że w okolicach Niedzicy swoją bezpieczną przystań znalazł nie tylko „Antonio Inkas”, ale też Indianie z towarzyszącej mu świty, których potomkowie żyją tam do dzisiaj i strzegą tajemnicy. Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami W książce „Przeklęte łzy słońca” tropiący niedzicką tajemnicę Aleksander Rowiński wskazywał na prof. Stefana Topę jako możliwego przedstawiciela owej linii „strażników” ze świty Antonia. Profesor – naukowiec krakowskiej AGH – nabrał takich podejrzeń po badaniach nad pochodzeniem swojego nazwiska i rodziny. Dowiedział się np. że Topa może pochodzić od królewskiego inkaskiego nazwiska Tupac. Na dodatek przodkowie profesora pojawili się w miejscowości Dobczyce, 90 km od Niedzicy, pod koniec XVIII w.! Prof. Topa zgodził się przeprowadzić badania genetyczne. Jeśli bowiem Topowie pochodzili od Inków, to w zachowanej męskiej linii genetycznej powinna przetrwać haplogrupa chromosomu Y (dziedziczona tylko w linii ojcowskiej) inna od europejskich, a charakterystyczna dla amerykańskich Indian (haplogrupa Q lub C). W 2011 r. pobraliśmy próbki od profesora i przesłaliśmy do badań w Zakładzie Genetyki Molekularnej i Sądowej UMK w Toruniu. Efekt? „Chromosom Y oznaczony dla potrzeb niniejszego opracowania należy do haplogrupy R1a1a* i posiada haplotyp charakterystyczny dla populacji Słowian zamieszkujących Europę Centralną i Wschodnią” – wyjaśniała analiza podpisana przez prof. Tomasza Grzybowskiego i dr. Marcina Woźniaka. Czyli Stefan Topa i jego przodkowie nie mają z Inkami nic wspólnego. Śmierć Andrzeja Benesza A co z mitem, że nad sprawą niedzickich Inków ciąży klątwa? „Pierwsi zginęli świadkowie odkopania kipu – żołnierze WOP, potem w odmętach rzeki utonął kustosz niedzickiego zamku, w katastrofie kolejowej zginęło dwoje z węgierskiej rodziny Salamonów – ostatnich właścicieli budowli przed przejęciem go przez państwo polskie. Klątwa to czy przypadek?” – pytał podróżnik Jarosław Molenda w szkicu „Inka z PRL-u”. Lecz rodzina Salamonów nie ma wiele wspólnego z legendą. Co do kustosza, dlaczego klątwa dotknęłaby jego, a nie przyjaciół Benesza, którzy towarzyszyli mu w wykopywaniu kipu? A jeśli chodzi o wopistów, to w latach powojennych byli na celowniku działających w tym rejonie „żołnierzy wyklętych” (co w PRL przemilczano). Zabójczy skarb dyktatora. Czy Churchill przyczynił się do śmierci Mussoliniego? Nie tylko śmierć Mussoliniego była tajemnicza. Jej dalszym ciągiem było zagadkowe zaginięcie skarbca i archiwów duce. Czy przyczynili się do tego włoscy komuniści i Churchill? Pozostaje najbardziej znane z serii tych zdarzeń: śmierć Andrzeja Benesza. Zginął 26 lutego 1976 r. w wypadku samochodowym pod Kutnem. Był wówczas już nie byle kim, bo wicemarszałkiem Sejmu. Zawdzięczał to faktowi, że od 1973 r. szefował Stronnictwu Demokratycznemu – partii „satelickiej” wobec PZPR, jednak mającej w wielu kwestiach własne zdanie. Krążyły pogłoski, że okoliczności wypadku były podejrzane, wskazujące wręcz na zamach. Paru dawnych znajomych Benesza, których pytaliśmy o jego śmierć, wolało na ten temat się nie wypowiadać. Jedna z owych osób wyjaśniła tylko, że nie chce tej sprawy tykać, „bo tamci ludzie jeszcze żyją”. Kim są „tamci”, nie sprecyzowała. Czyżby ktoś postanowił usunąć zbyt samodzielnego polityka i zrzucić winę na „klątwę”? Albo ktoś ze specsłużb wierzył w historię o skarbach i chciał je przejąć? Zwykły wypadek? Dotarliśmy do informacji w sprawie katastrofy pod Kutnem ogłoszonej przez Prokuraturę Generalną w 1976 r. Jeśli jej wierzyć, w miejscowości Krzesin „na prostym odcinku drogi wydarzył się wypadek”, gdy peugeot Benesza wymijał samochód ciężarowy, a z naprzeciwka nadjechała wołga. Pojazdy zahaczyły o siebie. Kierowca Benesza stracił panowanie nad peugeotem i uderzył w ciężarówkę. Z dokumentu wynika, że nie ma podstaw sądzić, by Benesza zaatakowano w aucie albo wmanewrowano w kraksę. W peugeocie były trzy inne osoby: działacz SD, kierowca i ochroniarz. Zostały ranne. Trudno sobie wyobrazić, że naraziłyby życie świadomie. A jeśli zostały w coś wciągnięte, to czy milczałyby o tym tyle lat? Budzi jednak zastanowienie, że – jak wynika z „Czarnej księgi cenzury PRL” – władze ograniczały informacje o pogrzebie Benesza i procesie jego kierowcy. Być może partyjny „beton” z PZPR nie przepadał za zbyt „liberalnym” wicemarszałkiem z SD. A może swoje zrobił też fakt, że wołga, która wzięła udział w incydencie, należała do gen. Stanisława Antosa. Wojskowy ten „zasłynął” z brutalnego rozprawiania się z robotnikami na Wybrzeżu w roku 1970. Po co mieszać osobę tak niepopularną do sprawy śmierci popularnego polityka, któremu wróżono stanowisko w Radzie Państwa? Polacy w Peru Nawet jeśli przyjąć, że prokuratura w czasach PRL mogła być częścią spisku, nie pojawiły się żadne dowody na zamach. Klątwę można włożyć między bajki. Powstaje też pytanie, czy w samej legendzie z Niedzicy może tkwić jakieś ziarno prawdy. Po pierwsze, czy faktycznie niejaki Sebastian Berzeviczy wyjechał w XVIII w. do Peru i tam wżenił się w ród Inków? Nie ma na to dokumentów. Nie było to jednak niemożliwe. Pierwszym Polakiem w Peru był jezuita Stanisław Artel na przełomie XVII i XVIII w. Zaś za czasów króla Stasia trafił tam np. ekspert od wytopu metali Antoni Zachariasz Helm. Po drugie, czy po nieudanym powstaniu Tupaca Amaru II(zgładzonego przez Hiszpanów w 1781 r.) jego krewni schroniliby się właśnie w Europie? Teoretycznie łatwiej byłoby im skryć się w Andach. Faktem jednak jest, że szukano w Europie wsparcia dla sprawy Inków – np. peruwiański jezuita Juan Pablo Vizcardo y Guzmán agitował za nimi na dworze brytyjskim. Daleki Spisz mógł być bezpieczną kryjówką zarówno dla zbiegów, jak i emisariuszy, z dala od hiszpańskich agentów. I tu powstaje trzecie pytanie. Jeśli Inkowie sprowadzili się na Spisz, to gdzie są po nich ślady? Trop z prof. Topą okazał się błędny. Także wątek indiańskiej córki Sebastiana i matki Antonia – Uminy – prowadzi donikąd. Wedle testamentu Wacława Benesza de Berzeviczy miała zostać pochowana w Niedzicy „pod basztą kapliczną”. Takiego grobu nie znaleziono. Hermann Göring miał się za człowieka renesansu. Przede wszystkim jednak był zbrodniarzem As lotnictwa, dowódca, polityk, menedżer gospodarczy, myśliwy, narkoman, wielbiciel i grabieżca sztuki, sybaryta i ostatecznie zbrodniarz wojenny. Hermann Göring, człowiek nr 2 w Trzeciej Rze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/marszalek-rzeszy-hermann-goering-w-czasie-narady-ze-swoimi-oficerami-w-kwaterze-polowej-fot-wikimedia-commons-domena-publiczna-ce37545.jpg" width="938" height="666" alt="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" title="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" /> Akt adopcji Inkasa Dokument z 1797 r. – jeżeli jest autentyczny – sygnował Wacław Benesz de Berzeviczy, bratanek Sebastiana. Po pierwsze zadeklarował wobec rodziny i emisariuszy Inków, że będzie „kuratorem i rzetelnym wychowawcą” osieroconego Antonia Inkasa. „Nazwisko nasze, tytuł i splendor rodu mu dać, by tem pewniej pochodzenie rzeczonego Antonia zakryć, a od pościgu i prześladowców uchronić – deklarował Benesz. – Takoż obliguję się wydać rzeczonego Antonia na każde wezwanie Prześwietnej Rady Inków”. Po drugie obiecał, że „gdyby żadne poselstwo rzeczonego Antonia Inkasa nie odebrało, a ten do swych leciech pełnych szczęśliwie doszedł, wszystko o krwi i pochodzeniu jego objaśnić, należny Mu testament bez żadnej opieszałości oddać”. Dotyczyło to także, jak podkreślił, wiedzy o zabezpieczonych na potrzeby rodu Antonia depozytach („nieużytych sumach”) zatopionych przez wysłanników Inków w jeziorze Titicaca w Peru, pod hiszpańskim Vigo i na Spiszu. Berzeviczy zobowiązał się powierzony mu Testament Inków ukryć „pod ostatnim stopniem pierwszej bramy górnego zamku” w Niedzicy, a „grób Uminy, Sebastianowej córki, a Antonia matki, pod basztą kapliczną w czułej mieć opiece”. Co ukrywał Inkas? Rodzi się więc ostatnie pytanie: czy to możliwe, że Andrzej Benesz wszystko to sobie wymyślił, podrzucił dokumenty i kipu? Jego znajomi wspominali, że był człowiekiem wykształconym, o wielkiej kulturze osobistej. Czy zatem ryzykowałby, że nieznająca się na żartach władza ludowa dobierze mu się do skóry za jakieś historyjki o skarbie Inków? Na dodatek miał za sobą przeszłość w AK, więc tym bardziej powinien uważać. Co więcej, już podczas wojny, w konspiracji, nosił dziwny pseudonim. Nieczytelnie wpisany w dokumentach, przez jednych odczytywany jest jako „Sukar” (?) – lecz równie dobrze można odcyfrować go jako „Inkas”. A to wskazywałoby, że sprawa chodziła Beneszowi po głowie od lat! Wiele wyjaśniłaby analiza samego „kipu” i badania genetyczne męskich potomków wicemarszałka. Rodzina Beneszów nie chciała jednak drążyć tych spraw, a na pewno nie publicznie. Legendzie dotyczącej zamku w Niedzicy i skarbu Inków taka tajemnica nie szkodzi – wręcz przeciwnie.
Upadek królowej trucizn. Jak naukowcy nauczyli się wykrywać arszenik?
Aż do XIX wieku przestępcy, którzy używali arszeniku, byli praktycznie bezkarni. Powstrzymali ich nie policjanci, lecz chemicy. Przełomem okazały się dwie sprawy sądowe. Jedna w Anglii, druga we Francji.
W tym artykule: Arszenik, czyli proszek dziedziczenia Pierwsze doświadczenia Jamesa Marsha Test kontra truciciele Mathieu Orfila i podstawy toksykologii Zagadka śmierci Lafarge'a Pierwsze analizy Był arszenik czy go nie było? Rozwiązanie sprawy nie było łatwe Sędzia Moran przechadzał się po pokoju, rzucając nerwowe spojrzenia to na szacowną matronę madame Lafarge, to na jej zasmuconą synową Marie. Czyżby to ta młoda, ładna, krucha kobieta miała stać za śmiercią Charles’a Lafarge’a? „To ona, panie sędzio, niech pan zawierzy matce! – łkała starsza kobieta. – Aptekarz mi powiedział, że kupiła u niego arszenik. Niby na szczury. Niech pan, panie sędzio, przesłucha aptekarza, błagam!”. Moran otarł pot z czoła. Był styczeń, a jemu zrobiło się gorąco. Skinął na żandarmów stojących w drzwiach pokoju. „Przesłuchajcie aptekarza” – polecił zmęczonym głosem. Tak zaczęła się sprawa, która odmieniła oblicze współczesnej kryminologii. Arszenik, czyli proszek dziedziczenia Grecy, Rzymianie, Egipcjanie i inne ludy starożytnego świata znali trucizny roślinne. Na przykład cykutę (inaczej lulek, blekot), na której wypicie skazano w Atenach Sokratesa w 399 r. p.n.e. Ponad tysiąc lat później z powodzeniem zastąpiła je trucizna nieorganiczna – tlenek arsenu. Ten zabójczy proszek zsyntetyzował arabski alchemik Geber. Dlaczego jadowite zwierzęta są odporne na własną truciznę? Biologów od lat fascynuje, dlaczego jadowite zwierzęta są odporne na samozatrucia. Istnieją trzy naukowe wyjaśnienia. Kiedy dokładnie odkryto jego trucicielskie właściwości, nie wiadomo. I nikt nie próbuje pokusić się o przybliżone oszacowanie liczby ofiar arszeniku na przestrzeni wieków. Wiemy jednak, że ta trucizna długo gwarantowała mordercom nieomal bezkarność, bo była niewykrywalna dla medyków, jurystów czy dopiero raczkującej policji. Mogli tylko domyślać się zbrodni, za poszlakę biorąc np. specyficzny, kojarzący się z zapachem czosnku, odór trupa. Jedną z najsłynniejszych domniemanych ofiar był sam Napoleon Bonaparte, zesłany na Wyspę Świętej Heleny. Lecz nie da się tego jednoznacznie udowodnić. Często arszenik podawano w małych dawkach przez dłuższy czas. U ofiary rozwijały się wówczas nowotwory, występowały krwotoki wewnętrzne, choroby skóry i serca. Umierała po jakimś czasie, uznawano więc, że śmierć nastąpiła w wyniku „zwykłych” chorób. Historycy mogą zastanawiać się, czy doszło do otrucia, analizując zapisy kronikarskie dotyczące objawów, sytuację „dynastyczno-polityczną” czy wiek denata (im młodszy, tym prawdopodobieństwo otrucia większe). Podejrzewa się, że po arszenik sięgano w pałacach królów francuskich i książąt Rzeszy. A nawet w Watykanie, gdzie wrogów miał likwidować w ten sposób papież Aleksander VI Borgia. Zbierał też żniwo w „porządnych” domach mieszczan. Arszenik określano jako poudre de succession, czyli proszek dziedziczenia – za pomocą którego „regulowano” kwestie spadkowe. Aż do lat 40. XIX w. ten morderczy środek wydawał się idealnym narzędziem zbrodni. Bezwonny, bezsmakowy, bezzapachowy, a do tego sprzedawany bez ograniczeń jako trutka na szczury i myszy. Jednak chemicy w końcu podjęli walkę z bezkarnymi trucicielami. Szczególne zasługi w tej batalii położyła para chemików z dwóch stron kanału La Manche. Pierwsze doświadczenia Jamesa Marsha W 1836 r. w „Edinburgh Philosophical Journal” pojawił się artykuł, który wywrócił do góry nogami toksykologię. Jego autorem był 42-letni angielski badacz James Marsh. Pracował jako chemik w Królewskim Arsenale Brytyjskim w Woolwich. Żył jednak w takim ubóstwie, że popadł w depresję i alkoholizm. W 1832 r. zajął się sprawą śmierci zamożnego rolnika w gospodarstwie w okolicach Woolwich. Chociaż Marsh pracował wówczas nad udoskonalaniem artylerii brytyjskiej marynarki wojennej, został powołany jako biegły. Innego chemika po prostu nie było do dyspozycji. Policja, znając stosunki i układy rodzinne w gospodarstwie zmarłego – a także wiedząc, że miejscowy aptekarz sprzedaje arszenik – powzięła podejrzenia, że farmer mógł zostać otruty. Zleciła więc sekcję zwłok. Zabezpieczyła też garnuszek, z którego gospodarz napił się kawy, po czym zaczął skarżyć się na bóle i inne dolegliwości. Komplet dowodów – w postaci naczynia i żołądka ofiary – wylądował na stole laboratoryjnym Marsha. Ten zaczął studiować metody wykrywania arsenu, opracowane wcześniej w Niemczech przez farmakologów Valentina Rosego, Daniela Metzgera i Samuela Hahnemanna. Ten ostatni odkrył, że arszenik w treści żołądka otrutej ofiary opada jako żółty osad rozpuszczalny w amoniaku. Z kolei Rose pocięty żołądek gotował w wodzie destylowanej, a następnie rozpuszczał za pomocą kwasu azotowego. Osad, który pozostał po tych zabiegach, suszył i umieszczał w próbówce. Jeżeli były w nim związki arsenu, przy ogrzewaniu nabierał metalicznego połysku. Marsh w treści żołądka farmera i w resztkach kawy zidentyfikował osad prawdopodobnie zawierający związki arsenu, co stwierdził, poddając je działaniu amoniaku. Na tej podstawie wnuka ofiary, na którego wskazywały także inne dowody i zeznania (choćby świadectwo aptekarza, który kilkanaście dni przed zgonem dziadka właśnie wnukowi sprzedał arszenik jako trutkę na szczury) postawiono w stan oskarżenia. Trucizna i afrodyzjak. Róg jednorożca to prawdziwy skarb. Czym był naprawdę? Myśląc o jednorożcu, często wyobrażamy sobie wesołą nalepkę na dziecięcy tornister. Kiedyś jednak fantastyczne koniopodobne istoty z jednym rogiem na środku czoła otaczano wielką czci.. Rozprawa z 12 grudnia 1832 r. zakończyła się jednak klęską Marsha, a właściwie całej nauki o toksynach. Przysięgli za nic mieli dowody „chemiczne”. Chcieli zobaczyć truciznę wyekstrahowaną z ciała ofiary na własne oczy. Opowieści chemika o żółtym osadzie podatnym na działanie amoniaku nie przekonały ich. Wnuka uniewinniono. Test kontra truciciele Marsh nigdy się nie dowiedział, że kilka lat później ten sam mężczyzna przyznał się do zabójstwa dziadka w rozmowie ze współwięźniem, z którym deportowano go do kolonii za inne przestępstwa. Chemik był tak urażony wyrokiem uniewinniającym, że postanowił opracować metodę, która w przyszłości przekona przysięgłych. Analizując prace Niemca Carla Scheelego dotyczące arsenowodoru, wpadł na nowy pomysł. Skonstruował rurkę w kształcie litery U, w której umieszczał podejrzany płyn lub wyciąg z żołądka w części otwartej, a w części zakończonej dyszą – kawałek cynku. Gdy płyn stykał się z cynkiem, nawet śladowe ilości arszeniku wystarczały, aby wytworzył się arsenowodór, uchodzący przez dyszę na końcu rurki. Gdy gaz ten zapalano, na umieszczonej nad płomieniem porcelanowej miseczce arsen osadzał się w postaci ciemnych plam. Te właśnie doświadczenia opisał Marsh w artykule. Zaraz pojawiły się opinie typu: „To swoich ofiar muszą się teraz obawiać truciciele, będą one świadczyć przeciwko nim”. Chemik triumfował. Test Marsha nie powstrzymał jednak kolejnych trucicieli. Nie zrobiła tego także brytyjska ustawa z 1851 r. utrudniająca zakup arszeniku. Aptekarze musieli się zapisywać w odpowiednim rejestrze, a kupujący oświadczał, do czego trucizna jest mu potrzebna. Nakazano także barwienie arszeniku, by nie mylić go np. z solą. Mimo to policja i sądy miały już większe pole manewru w walce ze skrytobójcami. Mathieu Orfila i podstawy toksykologii Tymczasem po drugiej stronie kanału La Manche wojnę trucicielom wypowiedział Mathieu Joseph Bonaventure Orfila, urodzony na hiszpańskiej Minorce (1787). Miał być marynarzem, ale złapał „bakcyla” chemii i zaczął się kształcić na uniwersytetach w Walencji i Barcelonie. Uczelnie te szybko okazały się zbyt zacofane dla młodego entuzjasty, który studiował samodzielnie dzieła chemików francuskich. Dostrzegał, jak archaiczne są poglądy jego hiszpańskich wykładowców. Wyjechał do Paryża, gdzie w 1811 r. uzyskał tytuł doktora medycyny. Równie biedny jak Marsh, urządził w mieszkaniu laboratorium. Tam eksperymentował z truciznami na psach. Wyniki stały się podstawą do wykładów z toksykologii, które Orfila opublikował, wzbudzając niemałą sensację. Potem wydał „Elementy chemii stosowanej w medycynie i sztukach” oraz „Lekcje medycyny prawniczej”. To ugruntowało jego pozycję jako największego w Europie eksperta od toksykologii i medycyny sądowej. Ukoronowaniem jego kariery akademickiej było objęcie stanowiska dziekana wydziału medycyny paryskiego uniwersytetu w roku 1831. Ponieważ „proszek dziedziczenia” zbierał kolejne ofiary, Orfila znaczną część aktywności naukowej skoncentrował właśnie na arszeniku. Na trutych psach wykazał, że arsen z żołądka i jelit przedostaje się do nerek, wątroby i śledziony. To tam można znaleźć ślady trucizny, kiedy nie było ich już w jelitach czy żołądku. Nawet obfite wymioty nie były w stanie wydalić z organizmu całego zaaplikowanego arszeniku. Wyjaśnił także, dlaczego można wykazać obecność związków arsenu w ziemi czy kościach zmarłych, którzy nie zostali otruci. Był to „naturalny” arsen, spotykany w przyrodzie (trafia tam np. w wyniku erupcji wulkanicznych). To trochę komplikowało sprawę. A niedoskonałości metod powodowały, że opinia publiczna była sceptycznie nastawiona do toksykologii sądowej. Zmieniła to dopiero kolejna przełomowa sprawa. Zagadka śmierci Lafarge'a 16 stycznia 1840 r. sędzia Moran z francuskiego miasteczka Le Glandier polecił przeprowadzić badania na zawartość arszeniku w zwłokach Charlesa Lafarge’a. Był to trzydziestoletni właściciel bankrutującej odlewni, który rozpaczliwie szukał sposobu na doinwestowanie swojego przedsiębiorstwa i spłatę długów. Zlecił więc pośrednikowi matrymonialnemu z Paryża wyszukanie w stolicy odpowiedniej kandydatki na żonę. Lafarge’owi miał pomóc lekko podkoloryzowany opis jego majątku. Pośrednik przedstawiał go jako młodego przemysłowca, właściciela zamku na francuskiej prowincji. Los postawił na jego drodze 24-letnią sierotę Marie Cappelle, pozostającą pod opieką małżeństwa paryskich mieszczan. Widząc, jak bogatsze, choć nie zawsze piękniejsze koleżanki znajdują dobrze sytuowanych mężów, Marie popadała w rozgoryczenie. Zdesperowana, zaczęła udawać kogoś, kim nie była: córkę bogatych rodziców. Pośrednik tego nie odkrył i młodzi się pobrali. Zaraz po ceremonii pojechali do „posiadłości” należącej do „przemysłowca”. Miejscowość Le Glandier okazała się prowincjonalną dziurą, zamek – zrujnowanymi budynkami klasztornymi. Zamiast ogrodów Marie zobaczyła zaniedbane podwórko, po którym biegały szczury! Nie tak to miało wyglądać, więc Marie już pierwszej nocy zamknęła się z pokojówką w sypialni, nie dopuszczając męża. Zażądała unieważnienia małżeństwa. Argumentem miał być arszenik, którego Marie trochę ze sobą przywiozła. Groziła, że popełni samobójstwo. Z czasem jednak spuściła z tonu. Młodzi dogadali się i zaczęli odgrywać szczęśliwe małżeństwo. W sporządzonych testamentach przepisali na siebie majątki (wprawdzie skromne, ale jednak jakiejś wartości). Marie wystawiła nawet listy polecające, aby jej mąż wystarał się w Paryżu o pożyczkę. Nie była bogata, ale jako córka weterana armii napoleońskiej i osoba z towarzystwa mogła pomóc w przekonaniu ewentualnych kredytodawców. Pierwsze analizy To była tylko gra pozorów, bo Marie miała już inny plan. Jego część stanowiły placki upieczone przez teściową. Marie wysłała je Charles’owi do Paryża, tyle że wcześniej dodała do nich coś od siebie – arszenik. Kilkanaście dni później chory mąż wrócił do domu. Żona ugościła go dziczyzną i truflami, po których jeszcze bardziej zaczął niedomagać. Lekarze podejrzewali cholerę. Najniebezpieczniejsze drzewo na świecie. Nawet stanie pod nim w czasie deszczu może zabić „Drzewa śmierci” najlepiej unikać. Nie można mu jednak odmówić korzystnego wpływu na środowisko. Podczas przygotowywania jednego z lekarstw – jaj zmieszanych z mlekiem – ktoś z domowników zauważył, że Marie dosypuje czegoś do szklanki. Zapytana, odparła, że to cukier. Tyle, że się nie rozpuścił! Szklankę i malachitowe puzderko, w którym znajdował się ów „cukier”, zabezpieczył ktoś z rodziny Charles’a. Dobrze zrobił, bo 14 stycznia 1840 r. mężczyzna zmarł. Dowiedziawszy się od aptekarza, że Marie kupowała u niego arszenik „na szczury”, sędzia zlecił sekcję zwłok Lafarge’a. Miejscowi lekarze mieli spore braki w wiedzy o najnowszych sposobach wykrywania arsenu, ale się do tego nie przyznali. W efekcie nie wykonali badań jak należy. Zbadali tylko żołądek oraz zabezpieczone w posiadłości Lafarge’a substancje. Próba podgrzania uzyskanego z żołądka osadu skończyła się eksplozją rurki. Niemniej jednak stwierdzili z całą powagą, że w żołądku znaleziono arszenik i Charles zmarł w wyniku otrucia. Marie stała się główną podejrzaną. Tym bardziej że trutka na szczury, którą kazała ogrodnikowi wysypać w różnych miejscach gospodarstwa, nie zawierała arsenu, lecz sodę i mąkę. Arszenik od aptekarza odkryto za to w jej malachitowym puzderku. Wszystkie elementy układanki zaczęły do siebie pasować. Marie aresztowano. Był arszenik czy go nie było? Kiedy przybrani rodzice dziewczyny dowiedzieli się o sytuacji w Le Glandier, wynajęli znanego adwokata monsieur Pailleta. Udał się do miasteczka pełnego ciekawskich i dziennikarzy z całej Europy. Mowa oskarżyciela, klarowna i logiczna, wydawała się przesądzać o wyniku procesu. Jednak Paillet przypadkiem znał Orfilę, paryskiego „króla toksykologii”. Zapoznał sławnego chemika z raportem miejscowych lekarzy. Uczony podpowiedział adwokatowi, jak wykazać błędy w procedurach i nieuctwo prowincjonalnych „ekspertów”. 3 września Paillet przeszedł do kontrataku. Wytknął niedbalstwo lekarzy z Le Glandier, m.in. przy przechowywaniu żołądka denata. A kiedy ci przyznali się, że nigdy nie słyszeli nazwiska Johna Marsha, Paillet dobił ich, odczytując opinię Orfili wydaną na podstawie przekazanych mu dokumentów. Obrońca domagał się wezwania paryskiego toksykologa do miasteczka. Sąd jednak powołał na ekspertów aptekarzy i chemika z Limoges. Oni zaś przedstawili w sądzie raport z badań zwłok przeprowadzonych przy użyciu metody Marsha. Wniosek: arszeniku nie stwierdzono! W budynku sądu na sekundę zapadła cisza, a potem eksplodowały okrzyki – zarówno radości, jak i gniewu. Teraz jednak do kontrataku przeszedł oskarżyciel – mecenas Decous. Naczytawszy się dzieł Orfili wiedział, że czasami trucizny w żołądku już nie ma, bo wydaliła się z wymiotami, ale powinna zostać w wątrobie i innych organach. Wymógł więc ekshumację Lafarge’a. Nowe badania organów zmarłego, doskonalsze od metody Marsha, potwierdziły pierwszą opinię zespołu z Limoges – ani śladu arszeniku! Decous jednak się nie poddał: wrócił do trucizny wykrytej w mleku i malachitowym pudełeczku. Nakazano ponowne przebadanie dowodów na obecność arszeniku, tym razem nowszymi metodami. W mleku wykryto go tyle, że można nim byłoby otruć dziesięć osób! Rozwiązanie sprawy nie było łatwe Sprawa wydawała się pełna sprzeczności. Rozwiązanie ich przyniosła wizyta Orfili, na którą przystali i Decous, i Paillet. „Król toksykologii” potwierdził obecność arszeniku w próbkach pobranych ze zwłok Lafarge’a, wykluczając jednocześnie jego naturalne pochodzenie. Wykazał też błędy techniczne popełnione przy poprzednich ekspertyzach. Po pierwsze, początkowe badania przeprowadzono przestarzałymi metodami. Po drugie, aparat Marsha okazał się zbyt czułym narzędziem w rękach niedoświadczonych analityków z prowincji. Ci bowiem ogrzewali rurkę nadto intensywnie, a duży płomień usunął arsen w postaci gazowej, zanim ten zdołał się osadzić. Marie Lafarge została skazana na dożywotnie ciężkie roboty. Toksykologia, będąca centralnym elementem tego procesu, odniosła – choć nie bez przeszkód – zwycięstwo nad zbrodnią. Oczywiście Orfila nie mógł być biegłym w każdym procesie, w którym stawiano zarzut otrucia. Jednak proces Lafarge spowodował wzrost zainteresowania metodami wykrywania trucizn. Lekarze, farmaceuci, chemicy uświadomili sobie znaczenie takich badań. Do Orfili, ale też do innych toksykologów, zaczęli zjeżdżać młodzi naukowcy, aby zgłębić tajniki nowatorskich metod analitycznych. Tak rozpoczęła się era nowoczesnej toksykologii sądowej.
Mroczna tajemnica Agathy Christie. Czy „królowa kryminałów" próbowała wrobić męża w morderstwo?
Wieczorem 3 grudnia 1926 roku Agatha Christie opuściła swój dom w Berkshire, wsiadła do samochodu i ślad po niej zaginął. Sławnej pisarki szukała policja, dziennikarze tabloidowi i zwykli ludzie. Co tak naprawdę zdarzyło się prawie 100 lat temu?
W tym artykule: Wielkie poszukiwania sławnej pisarki Czy Agatha Christie straciła pamięć? Zemsta zdradzonej żony Był rok 1926. Agatha Christie przechodziła rodzinny kryzys. Jej małżeństwo z Archibaldem Christie znalazło się na krawędzi rozpadu. Miał kochankę i poprosił słynną pisarkę o rozwód. 3 grudnia para pokłóciła się. Po awanturze Archie wyjechał z ich domu w Sunningdale w hrabstwie Berkshire i udał się do posiadłości wspólnych znajomych, państwa James, gdzie miał spędzić weekend z kochanką. Agatha ucałowała śpiącą córkę Rosalind i opuściła dom o 21.45. Następnego dnia jej samochód, zielony Morris Cowley, został znaleziony kilkanaście kilometrów dalej, nad brzegiem jeziora Silent Pool w Newlands Corner w hrabstwie Surrey, z włączonymi światłami. Wewnątrz znajdowało się futro Agathy, jej walizka z ubraniami i prawo jazdy, którego termin ważności wygasł. Pisarka zniknęła. Wielkie poszukiwania sławnej pisarki Informacja o jej zaginięciu pojawiła się m.in. na pierwszej stronie „New York Timesa”. Agathy szukało ponad 1000 policjantów i 15 tys. ochotników, kilkanaście samolotów przeczesywało okolicę z powietrza, a jedna z gazet wyznaczyła nagrodę wysokości 100 funtów (ponad 5500 dzisiejszych funtów) za informację o miejscu pobytu pisarki. Sir Arthur Conan Doyle, wielbiciel spirytyzmu, wynajął nawet medium, żeby wskazało miejsce pobytu jego koleżanki po fachu. Mimo to Christie odnalazła się dopiero 14 grudnia w hotelu Swan Hydropathic w Harrogate w Yorkshire, gdzie zameldowała się 4 grudnia jako Teresa Neele (było to nazwisko kochanki jej męża). Kiedy zdjęcia zaginionej pisarki ukazały się w gazetach, niektórzy goście hotelowi ją rozpoznali, ona sama jednak twierdziła, że ze słynną Agathą Christie łączy ją tylko przypadkowe podobieństwo. W końcu pracujący w hotelu muzyk powiadomił policję, która ściągnęła Archiego, żeby zidentyfikował żonę. Tak wyglądaliby polscy pisarze, gdyby żyli współcześnie. Autorzy lektur okiem sztucznej inteligencji Storytel poprosił sztuczną inteligencję o wygenerowanie najsłynniejszych polskich pisarzy i pisarek. To w związku z początkiem roku szkolnego. Tak wyglądaliby autorzy lektur, gdyby żyli we... Czy Agatha Christie straciła pamięć? Agatha twierdziła później, że doznała amnezji i nie pamięta, co działo się z nią przez 11 dni. Badacze jej życiorysu, a także wierni czytelnicy do dziś zastanawiają się, dlaczego autorka zniknęła. Pod koniec 1926 roku Agatha Christie cieszyła się dużą popularnością, właśnie ukazała się jej szósta powieść „Zabójstwo Rogera Arcroyda”, która szybko wspięła się na listy bestsellerów. Christie była jednak przepracowana i zmęczona. W tym samym roku zmarła jej matka, z którą Agatha była blisko związana. Na wszystkie problemy nałożyła się też niewierność męża. Niewykluczone więc, że pisarka naprawdę nie wiedziała, co się z nią działo. Może o tym świadczyć jej dziwne zachowanie w hotelu Hydropathic. Podczas meldunku przedstawiła się jako pogrążona w żałobie matka, ale później widziano ją tańczącą i grającą w brydża. Zamieściła zagadkowe ogłoszenie w „The Time”: „Przyjaciele i krewni Teresy Neele, ostatnio zamieszkałej w Afryce Południowej, proszeni o kontakt” (do dziś nie wiadomo, czy to dowód utraty pamięci, czy szyfr dla rodziny, aby mogła się kontaktować z Christie). Kiedy mąż przyjechał ją zidentyfikować, pisarka początkowo myślała, że jest jej bratem. Sam Archie po długiej rozmowie z żoną stwierdził, że Agatha cierpi na utratę pamięci. Biograf Christie Andrew Norman uważa, że stres i zmęczenie wywołały u pisarki tzw. fugę dysocjacyjną, stan ucieczki od nieprzyjemnej sytuacji i związaną z nim amnezję wsteczną. Przeciwko utracie pamięci przemawia jednak kilka faktów. Pisarka miała przy sobie dużą sumę pieniędzy, którą umieściła w specjalnym pasie. Kiedy po odnalezieniu policja spytała ją o ten fakt, pisarka twierdziła, że zawsze nosi przy sobie gotówkę na wszelki wypadek, śledztwo jednak tego nie potwierdziło. Podczas pobytu w hotelu w Harrogate napisała też list do londyńskiego Harrodsa w sprawie pierścionka, który zgubiła tam podczas ostatniej wizyty. Kazała odesłać sobie zgubę do hotelu na nazwisko Teresa Neele. List ten jednak zaginął i nie może dzisiaj służyć jako dowód – ta historia jest znana jedynie z zanotowanej przez policję relacji pracowników hotelu. ​​​​​​​ Zemsta zdradzonej żony Istnieją przesłanki, które pozwalają przypuszczać, że zniknięcie Christie miało ciemną stronę. Niewykluczone, że pogrążona w depresji autorka pragnęła popełnić samobójstwo i chciała je zaaranżować w taki sposób, aby jej niewierny mąż został oskarżony o morderstwo. Taką wersję wydarzeń przedstawia słynny film Michaela Apteda „Agatha” z 1979 r. Jeszcze przed zniknięciem pisarka napisała list do naczelnika policji w Berkshire, w którym ujawniła, że obawia się o swoje życie. Co prawda w liście nie kierowała bezpośrednio podejrzeń na swojego męża, ale niewykluczone, że próbowała pozbawić go alibi na wieczór swojego zniknięcia. Dennis Sanders i Len Lovallo, autorzy książki „The Agatha Christie Companion”, podają interesującą informację, jakoby znajoma Archiego zadzwoniła do niego tuż po wyjściu Agathy z domu z wiadomością, że żona jedzie do posiadłości Jamesów i chce urządzić scenę. Przerażony Archie miał wyjechać z domu, żeby spotkać żonę po drodze. Agatha, biegła w kryminalnych intrygach, mogła zaaranżować ten telefon, żeby jej mąż nie miał świadków na to, gdzie był i co robił. Poskutkowało. Policja założyła mu podsłuch i śledziła każdy jego krok. Najciekawsze jednak rewelacje podaje Jared Cade, autor książki „Agatha Christie i jedenaście zaginionych dni”, który przeprowadził wywiad z członkami rodziny Jamesa Wattsa, męża Magdy, siostry Agathy. Chociaż nie żyje już nikt z naocznych świadków wydarzeń 1926 r., ich potomkowie są przekonani, że zniknięcie pisarki było wymyślnym planem, aby wrobić Archiego. Istnieje nawet teoria, że siostra Wattsa Nan dostarczyła nawet Agacie nowe ubrania i gotówkę na opłacenie biletu kolejowego. To był ostatni ślad w tej sprawie. Prawda nigdy nie ujrzała światła dziennego.
Nieludzkie zabójstwo mężczyzny w średniowieczu. Badanie potwierdziło morderstwo z zimną krwią
Naukowcy badali szczątki człowieka, który zmarł we Włoszech ponad 700 lat temu. Jego czaszka była bardzo uszkodzona. Okazało się, że mężczyzna został zamordowany, a napastnik zadał mu co najmniej 4 brutalne ciosy mieczem w głowę.
W tym artykule: Dlaczego średniowieczny mężczyzna został brutalnie zamordowany? Ofiara najpierw próbowała się bronić Zmarły mógł należeć do wpływowej włoskiej rodziny Zabójstwa są niejako wpisane w gatunek ludzki. Według Starego Testamentu już syn pierwszych ludzi, Adama i Ewy, miał dopuścić się morderstwa. W Księdze Rodzaju Kain zabija swojego młodszego brata Abla, za co zostaje później ukarany. Istnieją jednak archeologiczne dowody na to, że ludzie pierwotni mordowali się już w okresie paleolitu. Jakie były motywy tych prastarych zabójstw? Prawdopodobnie walka o dominację w grupie lub kłótnie o pożywienie. Dlaczego średniowieczny mężczyzna został brutalnie zamordowany? Kryminalistyka to nauka, która prowadzi do rozpoznawania i wykrywania patologicznych zjawisk społecznych. Badacze, którzy zajmują się tą dziedziną, starają się znaleźć zależności i powody, dla których ludzie decydują się na niezgodne z prawem czyny. Chociaż początki kryminalistyki sięgają XIX wieku, zbrodnie popełniane były od prehistorycznych czasów, a odkrywanie motywów i kontekstów z przeszłości, pomagają lepiej zrozumieć minione czasy. Czy istnieje zbrodnia doskonała? Fascynujący świat kryminalistyki Im więcej nauki w kryminalistyce tym lepiej może ona służyć sprawiedliwości. Podczas najnowszych badań naukowcy z włoskiego uniwersytetu Insubria przeanalizowali szczątki średniowiecznego mężczyzny, którego czaszka była mocno zniszczona. Uczeni chcieli dowiedzieć się, w jaki sposób zmarł ten człowiek, który żył we Włoszech ponad 700 lat temu. Badania opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Journal of Archaeological Science: Reports”. Ofiara najpierw próbowała się bronić Badacze dokonali analizy z wykorzystaniem nowoczesnych technik kryminalistycznych. Przeprowadzili tomografię komputerową i mikroskopię cyfrową, aby dokładnie odtworzyć obrażenia czaszki. Naukowcy odkryli, że zmarły został brutalnie zamordowany, a napastnik wymierzył mu cztery silne ciosy mieczem w głowę. – Ofiara została prawdopodobnie zaskoczona przez swojego oprawcę. Naszym zdaniem zmarły nie był w stanie odpowiednio ochronić głowy przed ciosami. Uważamy, że napastnik zadał pierwszy cios, a następnie gonił i wymierzył kolejne uderzenia w tył głowy – mówi Chiara Tiesi, współautorka badania. Szkielet ofiary odkryto w 2006 roku. Znajdował się w grobowcu w kościele San Biagio w miasteczku Cittiglio. Dwa lata później przeprowadzono pierwsze badania, podczas których okazało się, że mężczyzna odniósł obrażenia czaszki. Jednak dopiero w 2022 roku naukowcy z uniwersytetu Insubria postanowili przeprowadzić badania kryminalistyczne i zrekonstruować sekwencję wydarzeń. Zmarły mógł należeć do wpływowej włoskiej rodziny Mężczyzna był młody. W chwili śmierci miał około 19–24 lata. Naukowcy twierdzą, że pierwszy cios udało mu się zablokować. Po tym jednak ofiara rozpoczęła ucieczkę. Gdy napastnik dogonił uciekającego, ten wymierzył mu dwa szybkie trafienia w tył głowy. To spowodowało upadek. Ostatnie, czwarte uderzenie spowodowało szybką śmierć. Jak wyglądała średniowieczna kobieta? Naukowcy stworzyli niezwykły model 3D Na podstawie kości kobiety, które odnaleziono w Norwegii, naukowcy stworzyli pełnowymiarowy, realistyczny model 3D. Tak wyglądała Tora, która żyła 800 lat temu. Naukowcy uważają, że zabójca był zdeterminowany, aby zamordować młodego mężczyznę. Charakter ciosów sugeruje, że napastnik mógł wpaść w dziką furię, a to z kolei oznacza, że motyw morderstwa mógł być bardziej złożony. Co więcej, autorzy udowodnili, że zbrodnię popełniono z wykorzystaniem prawdopodobnie stalowego miecza i na pewno odpowiada za nią tylko jedna osoba. Autorzy badania próbowali dowiedzieć się również, kim była zmarła osoba. Naukowcy nie znaleźli jednak żadnych dokładnych informacji, które umożliwiłyby identyfikację tej osoby. Sam fakt pochowania w kościelnym grobowcu może sugerować, że była to ważna i zamożna osoba. Kościół San Biagio powstał dzięki wpływowej włoskiej rodzinie De Citillio. Uczeni podejrzewają, że zmarły mógł należeć do tego średniowiecznego rodu. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Koty mogą pomagać śledczym badającym miejsca zbrodni. W jaki sposób? „Zbierają” na sierści DNA ludzi
Koty mogą kryć znacznie więcej tajemnic, niż się wydaje ich opiekunom. Jeśli były obecne na miejscu przestępstwa, jest możliwe, że „przechowują” dowody wskazujące na sprawcę. Naukowcy twierdzą, że z kociego futra można pobrać DNA osób, które znajdowały się ostatnio w pobliżu zwierzęcia.
W tym artykule: Ludzki DNA na kocie Co przechowują koty? Skarbnica wiedzy dla śledczych? Wprawdzie zwierzęta domowe nie potrafią mówić, nie oznacza to jednak, że są całkowicie nieprzydatne dla śledczych. Dotychczas nie sądzono, że mogą w jakikolwiek pomóc w ustaleniu przebiegu wypadków na miejscu zbrodni. Troje australijskich badaczy zwróciło jednak uwagę, że bardzo mało wiemy o czymś, co związane jest z najnowocześniejszymi technikami śledczymi. Wszyscy znamy tę scenkę z filmów albo seriali. Na miejscu zbrodni pojawia się ekipa techników kryminalistycznych, skrupulatnie zabezpieczająca ślady i pobierająca próbki. Te następnie mają zostać przebadane w laboratorium. Tym, co szczególnie interesuje detektywów, jest DNA znajdowany na miejscu przestępstwa. Jeśli uda się pobrać odpowiednio dużo materiału genetycznego, może on posłużyć do stuprocentowo pewnej identyfikacji sprawcy. Ludzki DNA na kocie W tym celu technicy badają dokładnie wszystkie powierzchnie. A jeśli doszło do morderstwa – również ciało ofiary. Jednak być może w przyszłości będą robić jeszcze więcej. Autorzy artykułu zatytułowanego „Czy na kotach jest ludzki DNA” sugerują, że również zwierzęta domowe mogą być rezerwuarem przypadkowo zebranego materiału genetycznego przydatnego w pracy śledczych. Jak to wykazano? Naukowcy wybrali do badań 15 gospodarstw domowych, w których żyło 20 kotów. Najpierw dwukrotnie pobrali próbki z sierści każdego kota. Następnie poprosili również o oddanie do badań DNA wszystkich mieszkańców domów (z wyjątkiem jednego małego dziecka). Więcej psów na osiedlu oznacza mniej przestępstw? Zaskakujące wyniki badań Naukowcy z Ohio State University przeprowadzili badania, które wykazały, że obecność psów na osiedlach odstrasza potencjalnych przestępców. Co ciekawe, im więcej psów, tym szanse m.in. na... Ponadto opiekunowie zwierząt wypełnili kwestionariusz, opisując zwyczaje i zachowania swoich pupili. Odnotowali także, jak często i przez kogo koty są głaskane. Co przechowują koty? Badania laboratoryjne wykazały, że 80 próbek zebranych z kociej sierści zawierało ludzki DNA. W przypadku 70 proc. kotów udało się na jego podstawie stworzyć profil genetyczny i przyporządkować go konkretnej osobie. Większość DNA na swoich zwierzętach pozostawili oczywiście ich właściciele. Jednak naukowcy odnotowali również sześć wyjątków. Na sierści sześciu kotów znajdował się ludzki DNA, jednak nie wiadomo czyje. Dwa z tych kotów bawiły się często z małym dzieckiem, którego DNA nie zbadano. Jednak pozostałe cztery zachowały na sierści materiał genetyczny zupełnie nieznanych, obcych ludzi. To o tyle istotne, że w domach, w których mieszkały te koty, dwa dni przed badaniami nie pojawił się nikt nieznajomy. Skarbnica wiedzy dla śledczych? Jeden przypadek był szczególnie interesujący. Był to dom, gdzie mieszkały dwa koty. Oba równie często bawiły się ze swoimi opiekunami. Na sierści jednego znaleziono DNA należący do obcego człowieka, na sierści drugiego – nie. Możliwe jest zatem, że ludzie mogą pozostawiać na swoich pupilach nie tylko swój DNA, ale również DNA osób, z którymi mieli kontakt. Jak zwierzęta domowe wpływają na nasze zdrowie psychiczne? Naukowcy doszli do ciekawych wniosków Zwierzęta domowe towarzyszą nam od wieków. Co możemy od nich czerpać? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-zwierzeta-domowe-wplywaja-na-nasze-zdrowie-psychiczne-naukowcy-doszli-do-ciekawych-wnioskow-340194e.jpeg" width="938" height="607" alt="Jak zwierzęta domowe wpływają na nasze zdrowie psychiczne? Naukowcy doszli do ciekawych wniosków" title="Jak zwierzęta domowe wpływają na nasze zdrowie psychiczne? Naukowcy doszli do ciekawych wniosków" /> – Zwierzęta domowe mogą być bardzo istotne dla ustalenia obecności i działań domowników, a także gości, na miejscu przestępstwa – komentuje Heidi Monkman z Uniwersytetu Flinders w Australii, jedna z badaczek. Jednak, wskazują naukowcy, konieczne są jeszcze dalsze badania. Szczególnie ważne jest w nich ustalenie, jak przebiega transfer materiału genetycznego na sierść zwierząt domowych. A także jak długo może on na nich pozostawać w formie, w której da się go odczytać. Źródła: ScienceAlert, Forensic Science International: Genetics Supplement Series. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nadchodzi „Raport mniejszości”: algorytm przewiduje tydzień wcześniej, gdzie zostanie popełnione więcej przestępstw
Naukowcy z Uniwersytetu Chicagowskiego opracowali program, który prognozuje, w jakich częściach miasta mogą pojawić się przypadki łamania prawa. Twierdzą, że jego skuteczność sięga 90 proc.
W tym artykule: Na jakich danych „wytrenowano” algorytm? Jak badać przestępstwa w mieście? Czy przestępstwo da się przewidzieć? Czy odpowiednio rozwinięty system sztucznej inteligencji oparty na uczeniu maszynowym może wspomóc władze miasta w zapobieganiu przestępstwom? Zdaniem badaczy z Chicago jest to możliwe. Naukowcy napisali algorytm wykorzystujący publiczne dane o przypadkach łamania prawa – przestępstwach i wykroczeniach – w różnych okresach i w różnych częściach miasta. Model prognozuje z tygodniowym wyprzedzeniem, gdzie i kiedy mieszkańcy Chicago mogą być na bakier z prawem. Naukowcy zastrzegają: ich algorytm nie sprawi, że przestępca – jak w filmie „Raport mniejszości” nakręconym na podstawie opowiadania Philipa K. Dicka – zostanie aresztowany jeszcze przed popełnieniem zbrodni. Jednak może pomóc organom ścigania w zwiększeniu poziomu bezpieczeństwa w mieście. Na jakich danych „wytrenowano” algorytm? Socjolodzy i badacze zajmujący się analizą danych wykorzystali dwa rodzaje publicznych informacji. Zasilili program historycznymi danymi z Chicago dotyczącymi przestępstw z dwóch kategorii. Pierwsza obejmowała najgroźniejsze przestępstwa – zabójstwa, napaści czy pobicia. Druga – przestępstwa przeciwko mieniu, takie jak kradzieże czy włamania. Wadliwa sztuczna inteligencja może podejmować seksistowskie lub rasistowskie decyzje – naukowcy ostrzegają Robot, którym sterował popularny system sztucznej inteligencji, okazał się seksistą i rasistą. Naukowcy wykazali, że konsekwentnie faworyzował mężczyzn, osoby o białym kolorze skóry i w... Wykorzystano te właśnie dane celowo. Zdaniem badaczy istnieje największa szansa, że zbrodnie z wyżej opisanych kategorii będą zgłaszane policji również w tych częściach miasta, w których mieszkańcy nie ufają organom ścigania i nie współpracują z nimi. Z podobnego powodu naukowcy nie zdecydowali się wykorzystać danych dotyczących różnego rodzaju przestępstw narkotykowych. W tego rodzaju przypadkach policja najczęściej wykazuje uprzedzenia (m.in. rasowe). Jak badać przestępstwa w mieście? Dotychczas, próbując przewidywać zbrodnie, naukowcy wykorzystywali model epidemii. Przestępstwa miały pojawiać się w pewnych „gorących punktach”, a potem rozprzestrzeniać na całą okolicę. – Takie podejście ignoruje jednak naturalną topologię miasta – zauważa socjolog James Evans, współautor pracy. Nie uwzględnia bowiem sieci transportowych i komunikacyjnych, w także różnic w statusie społeczno-ekonomicznym mieszkańców niektórych dzielnic. Model badaczy z Chicago działa inaczej. Dzieli miasto na kwadraty o boku 300 metrów i prognozuje prawdopodobieństwo łamania prawa na danym terenie. Ignoruje przy tym tradycyjne sąsiedztwa i dystrykty policyjne, których praca również może być podatna na stereotypy i uprzedzenia. Czy przestępstwo da się przewidzieć? Ishanu Chattopadhyay, starszy autor artykułu, przestrzega, iż algorytm nie powinien służyć jako narzędzie wspomagające stróżów prawa w ich codziennej pracy. Innymi słowy, nie chodzi o to, by na terenie, który program wskaże jako „zagrożony zbrodnią”, pojawiło się więcej stróżów prawa, ściągniętych z innych miejsc. Sztuczna inteligencja pomaga walczyć z kłusownikami. Ma przewidywać ich ruchy Najnowsza technologia może pomóc strażnikom dzikiej przyrody w walce z przemytnikami. – To program do symulacji – mówi Chattopadhyay. – Pozwala sprawdzić, co się stanie, jeśli w pewnym rejonie miasta wzrasta liczba przestępstw lub aktywność policji. Nie jest magiczny, ma swoje ograniczenia. Jednak pozwala sprawdzać, jak systemy miejskie ewoluują – wyjaśnia naukowiec. Jego zdaniem program jest po prostu dodatkowym narzędziem, które władze miejskie mogą wykorzystać do zarządzania i podnoszenia poziomu bezpieczeństwa. Niestety, algorytm wykazał już, że policja inaczej pracuje w bogatszych, a inaczej w biedniejszych dzielnicach. W tych pierwszych jest więcej aresztowań, co wskazuje, że stróże prawa inaczej reagują na zgłoszenia w zależności od tego, skąd napływają. Naukowcy podkreślają, że przetestowali swój program na danych z łącznie siedmiu amerykańskich miast. W każdym przypadku sprawdził się równie dobrze jak w Chicago. Źródła: Nature Human Behaviour, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy istnieje zbrodnia doskonała? Fascynujący świat kryminalistyki
Im więcej nauki w kryminalistyce tym lepiej może ona służyć sprawiedliwości.
Rankiem 23 listopada 2009 r. rowerzysta przejeżdżający obok miasta Lake Charles w stanie Luizjana znalazł zwłoki młodej kobiety leżące przy wiejskiej drodze. Ofiara miała zmasakrowaną twarz, ale oryginalny tatuaż pozwolił policji zidentyfikować ją jako 19-letnią Sierrę Bouzigard. Śledczy z Biura Szeryfa w parafii Calcasieu natychmiast zaczęli odtwarzać ostatnie godziny życia ofiary. Osoby, które jako ostatnie widziały Bouzigard, pozwoliły jej skorzystać ze swojego telefonu. Numer, pod który zadzwoniła, naprowadził policjantów na pewien trop. Napastnik zostawił po sobie cenną wskazówkę. Z tkanki znajdującej się pod paznokciami ofiary, która walcząc o życie, podrapała oprawcę, udało się pobrać próbkę DNA. Wystarczyło dopasować je do DNA sprawcy i sprawa rozwiązana. Numer, pod który dzwoniła Bouzigard, wskazał śledczym grupę pracujących na czarno robotników z Meksyku. – Załatwiliśmy nakazy pobrania próbek DNA, zamówiliśmy tłumaczy, zgłosiliśmy się do urzędu ds. imigracji – wspomina szeryf Tony Mancuso. Jednak DNA żadnego z podejrzanych nie pasowało do próbki z miejsca zbrodni. Wynik negatywny dały też poszukiwania w bazie FBI z danymi osób skazanych, zaginionych i aresztowanych. Baza ta nazywa się CODIS, czyli Combined DNA Index System. Śledczy apelowali do świadków o zgłaszanie się z każdą informacją, a rodzina Bouzigard wyznaczyła 10 tys. dol. nagrody. Mimo to sprawa utknęła w martwym punkcie. Nadzieja pojawiła się w czerwcu 2015 r., gdy Monica Quaal, specjalistka od analizy DNA zatrudniona w laboratorium współpracującym z Biurem Szeryfa, dowiedziała się o nowym sposobie wykorzystywania informacji zawartych w materiale genetycznym, który nie wymaga porównywania z próbką DNA pobraną od podejrzanego lub odnalezienia pasującej próbki w bazie danych. Korzystając z fenotypu stworzonego na podstawie DNA, sporządza się listę cech osoby, od której pochodzi próbka. Są wśród nich m.in. pochodzenie etniczne, kolor oczu i naturalnych włosów, a nawet prawdopodobne rysy twarzy. Quaal od razu pomyślała o sprawie Bouzigard, w której DNA było praktycznie jedynym śladem. Wtedy nastąpił przełom w śledztwie. Poszlaki skłoniły śledczych do przyjęcia, że zabójca jest najprawdopodobniej Latynosem – niewykluczone, że jednym z grupy Meksykanów, którzy mieli zbiec z miejsca zdarzenia po popełnieniu przestępstwa. Tymczasem osoba widoczna na portrecie przygotowanym przez laboratorium Parabon na podstawie próbki DNA miała jasną skórę i piegi. Był to szatyn o zielonych lub niebieskich oczach. Jego przodkowie pochodzili z Europy Północnej. – Musieliśmy przyznać, że przez cały ten czas zmierzaliśmy w niewłaściwym kierunku – mówi Mancuso. Nowe dowody natchnęły go jednak optymizmem. – Myślę, że w końcu uda nam się rozwiązać tę sprawę, dzięki dobrej próbce DNA i temu profilowi sprawcy – przekonuje. Fenotypowanie na podstawie materiału genetycznego to świeży nabytek w arsenale kryminalistyki i niektórzy krytycy kwestionują jego przydatność. Portrety „pamięciowe”, które powstają w ten sposób, to rezultaty analizy DNA, a nie fotografie. Wiele cech wyglądu nie ma swego odzwierciedlenia w kodzie genetycznym, więc nie można ich przewidzieć, np. tego, czy ktoś zapuścił brodę. Mimo to firma Parabon, która nadała swoim usługom nazwę Snapshot (czyli „fotka”), ma wśród klientów ponad 40 organizacji współpracujących z wymiarem sprawiedliwości. Tymczasem na scenę wkraczają inne zaawansowane technicznie metody badań kryminalistycznych. Tomografia komputerowa pozwala lekarzom przeprowadzać wirtualne sekcje zwłok i znajdować np. ślady morderstwa niemożliwe do wykrycia standardowymi metodami. Naukowcy badają, czy bakterie znalezione na zwłokach mogą ułatwić precyzyjne ustalenie czasu zgonu. Bada się nawet możliwość identyfikacji nie tylko na podstawie śladów DNA sprawcy, ale też DNA bakterii, które od niego pochodzą. Techniki stosowane przez biegłych w telewizji, np. te związane z serialami spod znaku CSI, mają znacznie dłuższą historię. W roku 1910 Thomas Jennings został pierwszym Amerykaninem skazanym za morderstwo głównie na podstawie odcisków palców. Oskarżono go, że w trakcie nieudanego włamania zastrzelił Clarence Hiller. Sprawca zostawił odciski palców na świeżo malowanym parapecie i na podstawie zeznania czterech specjalistów od daktyloskopii uznano go za winnego i skazano na śmierć. W uzasadnieniu wyroku apelacji sąd wyższej instancji powołał się na dwie rzeczy: starożytne dziedzictwo wykorzystania odcisków palców do identyfikacji (przekonywał, że już faraonowie używali odcisków palców jako podpisów) oraz „ogromny sukces tej metody w Anglii, gdzie stosowano ją od 1891 r. w tysiącach spraw bez ani jednej pomyłki”. Sąd ostrzegał, że ponieważ zrozumienie takich dowodów jest trudne dla laika, muszą je omawiać eksperci, którzy wszystko wytłumaczą przysięgłym. Werdykt został utrzymany, a Jenningsa powieszono. Pod koniec XX w. korzystano z przeróżnych technik dochodzeniowych opartych na medycynie sądowej. Analitycy FBI porównywali w swoich zeznaniach włosy znalezione na miejscu zbrodni z włosami pobranymi od podejrzanych. Eksperci zwracali uwagę m.in. na mikroskopijne łuski na powierzchni włosa, jego grubość i kolor oraz sposób rozmieszczenia cząsteczek pigmentu. Od początku lat 70. zaczęto powszechnie stosować analizę śladów po zębach – porównywano ślady na zwłokach do zębów podejrzanego. Wiele innych technik wykorzystujących wzrokowe porównania śladów (np. opon czy butów) oraz wzorów odkrytych na łuskach po nabojach przebyło drogę od bycia poszlakami w śledztwach do statusu dowodu przedstawianego w sądzie, często rozstrzygającego o winie oskarżonego. Jednak w ostatnim dziesięcioleciu okazało się, że techniki kryminalistyczne są znacznie mniej niezawodne, niż można by sądzić, oglądając telewizyjne seriale. A kiedy wiarygodność ustaleń medycyny sądowej jest przeceniana w sądzie, niewinnych ludzi czeka więzienie lub coś gorszego… W 1981 r. pewną mieszkankę Waszyngtonu zaatakowano w jej mieszkaniu – została zakneblowana, zasłonięto jej oczy i zgwałcono. Pomogła policji przygotować portret pamięciowy sprawcy i niecały miesiąc później trafiono na 18-letniego Kirka Odoma, który pasował do rysopisu. Matka Kirka zeznała, że był z nią wtedy w domu, co dobrze zapamiętała, bo siostra podejrzanego właśnie urodziła. Ofiara niepewnie wybrała zdjęcie Odoma spośród kilku portretów, które jej pokazano, a następnie bez wahania zidentyfikowała podczas okazania na żywo. Zeznanie analityka FBI, który stwierdził, że włos podejrzanego jest identyczny z jedynym włosem znalezionym na koszuli nocnej ofiary, pomogły uznać go winnym i skazać. Odom spędził ponad 22 lata w więzieniu i osiem na zwolnieniu warunkowym jako przestępca na tle seksualnym, nim obrońca z urzędu nie zdobył nowych dowodów, które wykazały jego niewinność. W 1992 r. Cameron Todd Willingham został oskarżony o podpalenie swojego domu. W pożarze zginęły jego trzy córki. Śledczy uznali, że liczne ślady nadpaleń w wielu miejscach domu wskazywały na umyślne podpalenie przy użyciu benzyny. W 2011 r. władze stanu Teksas przyznały, że interpretacja dowodów w tej sprawie była całkowicie błędna. Ale dla Willinghama było już za późno – stracono go siedem lat wcześniej. Wspólnym mianownikiem tych historii jest kluczowe znaczenie sposobów interpretacji śladów, które mają więcej wspólnego z rzemiosłem niż nauką. Na przykład skuteczność analizy włosów była znacznie przeceniana. FBI przyznaje, że jeśli chodzi o analizę porównawczą włosów, aż w 90 proc. poddanych ponownej ocenie przypadków okazało się, że specjaliści byli w błędzie. Podważa się też dowody w sprawach o podpalenie. Przez wiele lat specjaliści badający przyczyny podpaleń zwracali szczególną uwagę na okna, w pobliżu których się paliło – szukali charakterystycznych wzorów na spękanych szybach. Sprawdzano też, czy metalowe progi się stopiły, a betonowe podłogi zaczęły kruszyć od gorąca. Uznawano, że jeśli temperatura wzrosła do poziomu, który powoduje takie skutki, to znaczy, że do rozniecenia pożaru wykorzystano benzynę lub podobną substancję. Jednak badający przyczyny powstawania pożarów John Lentini, współautor omawiającego sprawę Willinghama raportu Teksańskiej Komisji Kryminalistycznej, przekonuje, że takie podejście jest przestarzałe. – Założenie było takie, że ogień rozpalony benzyną generuje znacznie wyższą temperaturę niż ogień z palącego się drewna – opowiada Lentini. – To by oznaczało, że płomień musi być gorętszy, prawda? Ale tak nie jest! – podsumowuje. Badania wskazują, że od sposobu zaprószenia ognia znacznie większy wpływ na temperaturę i szybkość, z jaką rozprzestrzenia się pożar, ma ruch powietrza. Popękane szkło czy pokruszony beton mogą wystąpić bez użycia benzyny. Wystarczy, że wentylacja będzie sprzyjać takim rezultatom. Kwestionuje się nawet niezawodność daktyloskopii. Komputery dobrze sobie radzą w porównywaniu odcisków palców zebranych standardową metodą z wykorzystaniem tuszu lub elektronicznych skanerów. Jednak wciąż ustępują ludzkim oczom, kiedy trzeba porównać ślady zebrane na miejscu zbrodni z liniami papilarnymi podejrzanego. Ponieważ te pierwsze są często zniekształcone lub rozmazane, badania porównawcze opierają się na osądzie ekspertów. Przeprowadzono nawet eksperyment, który wykazał, że analitycy dochodzą czasem do różnych wniosków na temat tej samej odbitki linii papilarnych, jeśli powiedziano im, że pochodzą one od podejrzanego, który przyznał się do zarzucanego mu czynu lub przynajmniej został zatrzymany. Powstały na zlecenie władz federalnych raport ujawnił, że w pewnej sprawie analitycy wmówili sobie podobieństwa, których nie było. W 2009 r. Narodowa Akademia Nauk (National Academy of Sciences, czyli NAS) przygotowała druzgocący raport podważający naukowe podstawy analizy odcisków palców, śladów zębów, śladów krwi, włókien z tkanin, analiz grafologicznych i balistycznych oraz innych powszechnie stosowanych technik kryminalistycznych. Wnioski były takie, że poza jednym wyjątkiem żadna z technik kryminalistycznych „nie daje wystarczająco wysokiej pewności, by z siłą dowodu łączyć ślady przestępstwa z konkretną osobą lub konkretnym źródłem tych śladów”. Nieprzypadkowo jedyna metoda, która pomyślnie przeszła ocenę NAS, nie wywodzi się z organów ścigania i powstała w akademickim laboratorium. W 1984 r. brytyjski genetyk Alec Jeffreys doszedł do zaskakujących wniosków – potrafił rozróżnić ludzi na podstawie ich DNA, genetycznego kodu, który dziedziczymy po rodzicach. Odkrycie Jeffreysa leży u podstaw pierwszej generacji testów DNA. Trzy lata później laboratorium Jeffreysa badało próbkę DNA pobraną od 17-latka podejrzanego o gwałt i zabójstwo dwóch nastolatek w Anglii. Okazało się, że nie odpowiadała ona DNA z nasienia pobranego ze zwłok ofiar. Tak oto po raz pierwszy wykorzystanie analizy DNA w sprawie kryminalnej doprowadziło nie do skazania, lecz uniewinnienia podejrzanego. (Prawdziwy zabójca przyznał się później do winy, po tym jak próbował uniknąć oddania próbki DNA w badaniu przesiewowym obejmującym grupę mężczyzn zamieszkujących okolice miejsca zdarzenia). Wkrótce opracowano dokładniejsze metody badawcze i w 1997 r. FBI korzystało z testu, w którym porównywano 13 punktów genomu. Prawdopodobieństwo, że dwie niespokrewnione osoby będą miały takie same sekwencje DNA w tych 13 punktach jest praktycznie zerowe. Właśnie z wykorzystaniem tej metody FBI stworzyło bazę danych CODIS. W latach 90. profilowanie genetyczne było już w powszechnym użyciu. Analiza DNA nie jest nieomylna. Błędy mogą wynikać z zanieczyszczenia próbki innym materiałem genetycznym. Zebrana przez biegłych w odpowiednich warunkach przepisowa próbka nasienia, śliny lub tkanki pozwala obniżyć ryzyko błędu praktycznie do zera, ale ślady zebrane np. z przedmiotów, których dotknął podejrzany, dadzą mniej pewne wyniki. Poza tym sekwencja DNA odczytana w danym laboratorium jest tylko tak dobra, jak dobre są kwalifikacje osoby przeprowadzającej badanie. W kwietniu 2015 r. zawieszono prace w pewnym laboratorium kryminalistycznym w Dystrykcie Kolumbia, a ponad sto spraw, w których wykorzystano pochodzące z niego analizy, zostało skierowane do ponownego rozpatrzenia po tym, jak rada akredytacyjna ustaliła, że zatrudnieni w nim analitycy są „niekompetentni” i korzystają z „niewłaściwych procedur”. Minęło siedem lat od raportu Narodowej Akademii Nauk, który wzywał do szeroko zakrojonych zmian w technikach kryminalistycznych.Odnotowuje się wzrost liczby badań nad niezawodnością ustalania tożsamości sprawców za pomocą analizy daktyloskopijnej, porównywania śladów ugryzień czy innych charakterystycznych wzorów. Jednak zmiany następują powoli. Niektórzy specjaliści mówią, że trwa właśnie zmiana paradygmatu – odchodzi się od przyjętego od dawna sposobu przedstawiania wyników analizy na sali sądowej jako stuprocentowo pewnych. Jak przekonują eksperci, powinno się o nich mówić, podając stopień prawdopodobieństwa, tak jak robią to specjaliści od badań genetycznych. Cedric Neuman, profesor statystyki na Stanowym Uniwersytecie Południowej Dakoty, który specjalizuje się w daktyloskopii, jest jedną z osób nawołujących do stworzenia nowego sposobu prezentacji wyników analizy, który odzwierciedlałby niepewność rezultatów. Wyznaczenie takich standardów jest kluczowe, jeśli nauki kryminalistyczne mają w końcu stać się, no cóż, naukowe. Narodowy Instytut Standardów i Technologii (National Institute of Standards and Technology, czyli NIST) przygotowuje kodeks dobrych praktyk: jak kalibrować urządzenia, jak porównywać odciski linii papilarnych, jak interpretować ślady na łuskach od nabojów, jak analizować DNA i badać zawartość oraz skład narkotyków. – Powstanie kompleksowy rejestr standardów, który wysoko zawiesi poprzeczkę – mówi John Butler, chemik analityk, wysoki rangą naukowiec NIST. Jednak NIST nie może wymagać od laboratoriów spełnienia swych wymogów. Najpewniej będzie to działało w taki sposób, że jednostki badawcze, które je spełnią, otrzymają oficjalną akredytację od zewnętrznej firmy. Aktualnie ponad 80 proc. laboratoriów kryminalistycznych ma akredytację pierwszego stopnia, co oznacza, że spełniają podstawowe wymogi kodeksu dobrych praktyk. Jednak duża część prac kryminalistycznych ma miejsce poza wyspecjalizowanymi laboratoriami – np. na posterunkach policji. Kolejnym utrudnieniem mogą być sędziowie – stojący na straży precedensów – którzy wciąż dopuszczają sporne dowody, np. analizy włosów lub śladów po ugryzieniach. Dopóki takie opinie będą traktowane jak dowody, dopóty biegli sądowi i specjaliści zajmujący się kryminalistyką nie będą zbyt skłonni znacząco zmienić swoje metody. W lutym Komisja Kryminalistyki Stanu Teksas jako pierwsza w kraju zaleciła nałożenie moratorium na wykorzystanie śladów po ugryzieniach jako dowodów procesowych do czasu potwierdzenia skuteczności takich analiz. Jednym z powodów tej decyzji był fakt, że jesienią minionego roku na wolność wyszedł Steven Mark Chaney – Teksańczyk, który spędził za kratkami 28 lat skazany za morderstwo. Głównym dowodem, na podstawie którego wydano wyrok, był ślad po ugryzieniu, który niedawno odrzucono jako wątpliwy z naukowego punktu widzenia. Skoro podważa się tradycyjne metody kryminalistyczne czy nowe procedury mające naukowe korzenie – takie jak fenotypowanie na podstawie DNA – dają więcej nadziei? W 2015 r. Biuro Szeryfa Parafii Calcasieu w Lake Charles przekazało mediom portret mężczyzny podejrzanego o zabójstwo Sierry Bouzigard. Ilustracja przygotowana przez Parabon NanoLabs (grafika na s. 53) znakomicie pokazuje jednocześnie, jak wiele i jak niewiele o wyglądzie człowieka można wyczytać z materiału genetycznego. Widoczna na portrecie twarz jest całkowicie pozbawiona emocji i jakiegokolwiek rysu indywidualności. Spojrzenie nie sugeruje trudnego dzieciństwa, pełnych ust nie wykrzywia pogardliwy uśmieszek zdradzający skłonności do przemocy lub brak poszanowania prawa. Sprawa zabójstwa Bouzigard to nie pierwszy przypadek wykorzystania fenotypu w dochodzeniu kryminalnym. Ta metoda pozwala na ustalenie pewnych cech fizycznych, które mają genetyczne korzenie. O jasnej skórze Azjatów i Europejczyków decydują różne czynniki. Odcień skóry u Europejczyków łączy się z genem SLC24A5. Niemal wszyscy Europejczycy mają dwie kopie tego genu. Osoby niepochodzące z Europy posiadające jedną kopię tego genu mają znacznie jaśniejszą skórę niż osoby całkowicie go pozbawione. – Z całkiem dużą dokładnością mógłbym na oko określić, którzy z Afroamerykanów znajdujących się w danym pomieszczeniu mają ten gen, a którzy nie. Ma tak wyraźny wpływ na wygląd człowieka – przekonuje Mark Shriver, profesor antropologii biologicznej na Uniwersytecie Stanu Pensylwania. Naukowcy zajmujący się fenotypowaniem – poza śledzeniem różnych wersji genów odpowiedzialnych za konkretne cechy wyglądu – mogą szukać jeszcze mniejszych różnic nazywanych polimorfizmem pojedynczego nukleotydu (SNP). Łączy się je z takimi cechami, jak kolor włosów lub oczu, skłonność do piegów oraz to, czy płatki uszu zwisają, czy są przyrośnięte do głowy. Naukowcy z Parabonu i Human Longevity Ventera poszli krok dalej i wykorzystują gigantyczne bazy danych, szukając zależności między sekwencjami SNP a rysami twarzy. Wolontariusze wypełniają ankiety dotyczące swego wyglądu (np. tego, czy mają piegi). Pobierane są od nich próbki DNA, które sprawdza się w milionie punktów, o których wiadomo, że występują w nich wariacje SNP. Skanery 3D zapisują rysy twarzy badanego – kształt kości policzkowych, linię żuchwy, kształt nosa itp. – a następnie tworzy się komputerowy model. Algorytmy rozpoczynają poszukiwania związku między konkretnymi sekwencjami SNP i wyrazistymi cechami fizycznymi z trójwymiarowych skanów tej samej osoby (jak np. linia żuchwy lub kształt nosa). To wyjątkowo skomplikowane czynności wymagające mocy obliczeniowej setek komputerów i mogące trwać tygodniami. Rezultaty można wykorzystać do odtworzenia rysów twarzy nieznanej osoby na podstawie próbki jej DNA – np. mordercy, którego tkankę znaleziono pod paznokciami Bouzigard. Pozostaje pytanie, jak bardzo taki portret będzie zbliżony do twarzy osoby, od której pochodzi analizowany materiał genetyczny. Teoretycznie im więcej ludzi o różnym pochodzeniu etnicznym w bazie, tym lepiej będzie można odtworzyć wygląd podejrzanych. Manfred Kayse z Uniwersytetu Erazma w Rotterdamie, wynalazca metody badania DNA pozwalającej stwierdzić kolor włosów i oczu, przekonuje, że wciąż nie ma naukowego dowodu, iż modele powstałe w oparciu o największą nawet bazę mogą stworzyć wierny portret kogoś spoza niej. Steven Armentrout, dyrektor Parabonu, podkreśla, że przygotowywane przez jego firmę rekonstrukcje twarzy nie powinny być wykorzystywane w celu identyfikacji podejrzanych. Mają pomóc wykluczyć osoby, które nie przypominają twarzy z portretu, zaczynając od przypadków oczywistych – tak jak miało to miejsce z meksykańskimi robotnikami w sprawie Bouzigard. – W przyszłości będziemy od tego zaczynali śledztwa, dzięki czemu od razu powinno być wiadomo, kto musi, a kto nie może trafić na listę podejrzanych – przekonuje Armentrout. W miarę zawężania kręgu podejrzanych materiał genetyczny, który nie został odrzucony przez Snapshot Parabonu, można by porównać z próbką znalezioną na miejscu zbrodni. – Nowe techniki usprawnią pracę wymiaru sprawiedliwości – podsumowuje. Les Blanchard, detektyw z Lake Charles, który ma nadzieję rozwikłać zagadkę morderstwa Sierry Bouzigard, opowiada, że jego zespół dostał liczne zgłoszenia od czasu upublicznienia we wrześniu portretu przygotowanego przez Parabon. Zaczęto nawet pukać do drzwi konkretnych osób. Tekst: Veronique Greenwood Zdjęcia Max Aguilera-Hellweg
Samobójstwo - ucieczka przed światem czy wołanie o pomoc?
Rozmowa z Brunonem Hołystem - polskim prawnik, prof. zw. dr hab. nauk prawnych o specjalności kryminalistyka, kryminologia, profilaktyka społeczna, suicydologia, wiktymologia i terroryzm. Redaktorem drugiego wydania Wielkiej Encyklopedii Prawa, autorem m.in. podręczników akademickich: "Kryminalistyka" i "Suicydologia".
- Panie Profesorze, jest Pan cenionym specjalistą w dziedzinie kryminologii, kryminalistyki i wiktymologii. Co spowodowało, że zaczął się Pan interesować problematyką samobójstw? - Badaniem samobójstw zajmuję się od trzydziestu lat, wcześniej interesowałem się problematyką zabójstw. W samobójstwach zaintrygowało mnie kilka aspektów tego, narastającego wciąż, problemu: dlaczego ludzie pozbawiają się życia, co leży u podstaw agresji skierowanej w stosunku do samego siebie, jakie czynniki determinują zachowanie człowieka w obliczu życia i śmierci. Z czasem moje studia nad tym zjawiskiem zaczęły przybierać formę refleksji filozoficznych, psychologicznych i socjologicznych. W 1983r. opublikowałem książkę „Samobójstwo – przypadek czy konieczność”. W kolejnych latach moje badania koncentrowały się na usiłowaniach samobójstw, a więc na badaniu zachowań autodestrukcyjnych, które nie zakończyły się zgonem. W takich przypadkach istnieje możliwość uzyskania wielu informacji, dotyczących zarówno okoliczności jak i motywów, którymi kierowała się osoba, chcąca odebrać sobie życie. Jedynie komplementarne podejście do problematyki badania samobójstw, zarówno usiłowanych, jak i dokonanych, pozwala na zbliżenie się do prawdziwej istoty tego zjawiska. Do dziś nie znamy wielu zagadnień dotyczących tego problemu. Pamiętać należy, że niemal każdy przypadek samobójstwa ma swoje indywidualne oblicze. Samobójcy najczęściej nie chcą umierać, ale po prostu nie mogą dłużej żyć. Samobójstwo to wyzwanie rzucone społeczeństwu, ale także wołanie o pomoc. - Co oznacza pojęcie suicydologia? - Moje rozważania na temat samobójstw przekształciły się w pewien system, który określiłem mianem suicydologii - nauki zajmującej się monitorowaniem samobójstw, ustalaniem ich motywów, a przede wszystkim profilaktyką pre i postsuicydalną. Profilaktyka presuicydalna zajmuje się ustaleniem czynników, które powodują, że człowiek podejmuje ostateczne decyzje w sprawie swojego życia. Profilaktyka postsuicydalna zajmuje się sytuacją, w której podejmowana jest próba rozstania się z życiem, ale okazuje się ona nieskuteczna. Na nieskuteczność działań samobójczych wpływ mają dwie przyczyny: techniczna i psychologiczna. O przyczynach technicznych mówimy wówczas, gdy zastosowana metoda nie jest adekwatna do podjętego celu, a o przyczynach psychologicznych, gdy zamiar samobójstwa nie znajduje potwierdzenia w naszych radykalnych działaniach i zamiar śmierci zamieniamy na zamiar życia. - Do samobójstw dochodzi częściej w dużych aglomeracjach miejskich czy raczej w mniejszych skupiskach ludzi? - Do połowy lat 80. XX w. samobójstwo było typowym zjawiskiem miejskim. Obecnie przyrost samobójstw na wsi jest jednak większy niż w miastach. Dlaczego? Dlatego, że wieś ulega procesom: urbanizacji, cywilizacji, że wszystkie nieszczęścia znane ludziom mieszkającym w miastach, trafiają także na wieś. Wielu ludzi z miasta przenosi się na wieś a wraz z nimi przenoszą się również wzorce zachowań. - Czy możemy powiedzieć, że samobójstwa są chorobą cywilizacji? - Nie wątpliwie tak. Są to zjawiska patologii społecznej. Dlatego w połowie lat 50. XX w. pojawiły się pewne instytucjonalne formy zapobiegania samobójstwom. - W jakich okolicznościach dochodzi do popełnienia samobójstwa? - Aby doszło do samobójstwa musi nastąpić zetknięcie określonego suicydogennego układu sytuacyjnego z określonym typem osobniczych skłonności samobójczych. Suicydogenny układ sytuacyjny to zestaw faktów, czyli przyczyn samobójstwa. Musi istnieć powód, dla którego człowiek gotowy jest targnąć się na własne życie. Może tu chodzić o zawód miłosny, nieuleczalną chorobę lub utratę pracy. Jeżeli chodzi o skłonności samobójcze, to wyróżniamy trzy grupy osobnicze: pierwszą stanowią ludzie z poczuciem niezaspokojenia, niespełnienia i pozbawieni nadziei na zmianę sytuacji, drugą – opanowani przez lęki, a trzecią – ci, z niską samooceną. - Czy liczba samobójstw w Polsce jest duża? - Od pewnego czasu ciągle wzrasta. Jednak zdecydowanie bardziej powinna nas niepokoić liczba usiłowań samobójczych, która jest dziesięciokrotnie większa. Roczna ilość skutecznych zamachów samobójczych w Polsce waha się w przybliżeniu od 4700 do 5600 zgonów. Wiele osób podejmuje nieskuteczne zamachy samobójcze, które nie są zgłaszane, bądź wręcz utrzymane w tajemnicy. Wśród takich nieskutecznych zamachów samobójczych wiele jest pozorowanych lub na wpół pozorowanych. Osobie dokonującej takiego zamachu chodzi jedynie o wywarcie wrażenia na otoczeniu. Bywa też tak, że zamachy samobójcze są autentyczne, a jednak sprawcy przyświeca myśl, aby w rezultacie zostać uratowanym. - Kto popełnia częściej samobójstwa: kobiety czy mężczyźni? Ludzie starsi czy młodsi? - Spośród wszystkich samobójstw nieco ponad 80% popełnianych jest przez mężczyzn. Od 94% do 90% zamachów samobójczych podejmowanych przez nich jest skutecznych, zakończonych zgonem. Wśród kobiet owa „efektywność” jest nieco niższa i z roku na rok łagodnie spada. Tak więc kobiety nie tylko wyraźnie rzadziej niż mężczyźni podejmują zamachy samobójcze, ale też podejmując je, częściej niż mężczyźni działają nieskutecznie. W Polsce na pięć skutecznych samobójstw, co najmniej cztery popełniane są przez mężczyzn, jedno zaś przez kobietę. Co roku w naszym kraju dochodzi również do około stu samobójstw dzieci, tj. osób, które nie przekroczyły jeszcze czternastego roku życia. Wśród osób najstarszych tj. ponad 70-letnich, możemy zaobserwować gwałtownie malejącą liczbę samobójstw, zwłaszcza wśród mężczyzn. Można to w prosty sposób wytłumaczyć tym, że znaczna część osób, zanim dożyje tego wieku, zdąży umrzeć śmiercią naturalną. - Jakie są najczęstsze motywy samobójstw? - Najczęściej występującym motywem jest alkoholizm, który powinniśmy traktować jednak jak okoliczność towarzyszącą zamachom samobójczym. Z faktu, że denat popełnił zamach w stanie upojenia alkoholowego nie wynika oczywiście, że motywem jego samobójstwa był alkoholizm. Chodzi tu po prostu o to, że najliczniejsza grupa samobójców to osoby, które celowo użyły alkoholu zanim dokonały samobójstwa. Tak samo jest w przypadku narkotyków, które często towarzyszą osobom popełniającym samobójstwa. Tu jednak sprawa jest bardziej dyskusyjna. Chodzi mianowicie o to, czy narkoman popełniający samobójstwo „na głodzie” chciał się zabić, czy po prostu nieświadomie przedawkował używkę. Częstym motywem samobójstw jest choroba psychiczna, konflikty rodzinne i warunki ekonomiczne, które związane są z utratą pracy. Trzeba jednak zaznaczyć, że samobójstwa częściej popełniają ludzie bezrobotni, niż osoby wyraźnie motywowane warunkami ekonomicznymi. Trzy lub czterokrotnie rzadziej niż motyw rodzinny, pojawia się zawód miłosny, który najczęściej dotyczy osób młodych, nie związanych jeszcze węzłem małżeńskim. Każdego roku kilkanaście osób popełnia również samobójstwo z powodu dopuszczenia się przestępstwa. Chodzi tu jednak przede wszystkim o lęk przed karą. Co trzeci lub co czwarty uczeń popełniający samobójstwo, czyni to z powodu problemów szkolnych. - Czy samobójcy często zostawiają listy pożegnalne? - 25 do 28% samobójców zostawia listy, które można podzielić na dwie grupy. Są listy tak zwane instrumentalne, w których osoba popełniająca samobójstwo podejmuje ostatnie decyzje w życiu. Wydaje pewne dyspozycje, takie jak: prośba o oddanie koledze dwustu złotych czy oddanie książek do biblioteki. Druga grupa listów, to listy stanowiące swego rodzaju usprawiedliwienie decyzji o odebraniu sobie życia. Typu: „nie mogłem już wytrzymać z tą starą heterą” albo: „życie już było nie do zniesienia, ciągle mnie bił i przeklinał”. Miałem ostatnio niezwykle traumatyczny przypadek – chłopczyk w wieku 9 lat popełnił samobójstwo. W swoim pożegnalnym liście napisał, że nie mógł już patrzeć jak ojciec bije matkę, nie mógł wytrzymać ciągle obecnej atmosfery strachu i przemocy. - Jakie są powody popełniania samobójstw przez dzieci i młodzież? - Najczęstszymi powodami są: ucieczka od sytuacji traumatycznych, wołanie o pomoc po nieudanych próbach porozumienia się z najbliższymi, chęć połączenia się ze zmarłą osobą, reakcja ucieczki, pojawiająca się w sytuacji nie do zniesienia - zwykle z elementami samotności i desperacji oraz kompromitacja lub chęć wywarcia wrażenia na kimś bliskim. Należy jednak pamiętać, że problematyka samobójstw a także prób samobójczych ludzi młodych, mimo stosunkowo szerokiego opracowania, wciąż jest zagadnieniem otwartym, które wymaga ciągłego uzupełniania. Większość samobójstw dokonywanych przez dzieci i młodzież to tak naprawdę wołanie o pomoc. Niepokojący natomiast jest fakt, że z roku na rok liczba zamachów samobójczych znacznie wzrasta. Najwięcej samobójstw popełnianych jest z powodów egzystencjalnych. Miesza się tu kryzys wiary i światopoglądu ze zwątpieniem w sens życia i brakiem nadziei na jego odnalezienie. - A problemy w domu? Czy sposobem ucieczki od nich może być samobójstwo? - Tak, duża grupa samobójców motywuje swoje postępowanie konfliktami rodzinnymi. Dzielą się one na dwie kategorie. Jedne są wynikiem zbyt ostrej, wymagającej i bezwarunkowej surowości któregoś z rodziców, co wzbudza agresję, krytyczną ocenę i chęć odegrania się. Drugie, to pozostałe konflikty: poczucie odrzucenia, niezrozumienia, bycia niekochanym przez rodziców, brak rodziców w domu, czyli tak zwane puste domy. Mamy wtedy do czynienia z samobójstwem, które przybiera postać wycofania się, a nie agresji, jak w przypadku poprzednim. Próbom samobójczym towarzyszą również inne objawy nieprzystosowania, takie jak: ucieczki z domu, niepowodzenia w nauce, kradzieże, wagarowanie, uczestnictwo w subkulturach i odurzanie się środkami chemicznymi. W wyniku badań, przeprowadzanych wśród niedoszłych samobójców, wiemy, że najczęstszymi powodami targnięcia się na swoje życie jest: zła atmosfera w domu, alkoholizm ojca, konflikt z ojcem, niepowodzenia w nauce, konflikt z rodzeństwem, zawód miłosny, konflikt z matką, odrzucenie przez rówieśników i na końcu konflikt z nauczycielem. - A właśnie, co ze szkołą? Czy odgrywa ona nadal ważne miejsce w życiu młodych ludzi? - Szkoła jest jednym z ważniejszych miejsc, w którym dorastający, młody człowiek spędza często więcej, niż połowę dnia. Jest tu oceniany inaczej niż w domu rodzicielskim i musi skonfrontować się z innymi autorytetami. Musi poradzić sobie również z rywalizacją z innymi, często lepszymi od niego, uczniami. W jego życiu dużą rolę odgrywa również grupa rówieśnicza, która stanowić może dla niego oparcie, a nawet pewnego rodzaju drogę ucieczki przed dysfunkcyjną rodziną. To tu rodzą się pierwsze przyjaźnie, tu kształtuje się tożsamość seksualna czy poczucie własnej wartości. Pamiętać jednak należy, że grupa ta stanowić może źródło niezwykle traumatycznych przeżyć. Bardzo często problemy w szkole i negatywne przeżycia w grupie rówieśników stają się bezpośrednimi przyczynami samobójstw. Młodzi ludzie często podejmują decyzję o samobójstwie, gdyż są przekonani, że nie potrafią sprostać swoim lub rodziców oczekiwaniom. Żyją w poczuciu klęski życiowej i upokorzeniu, porównując się z rówieśnikami, a zwłaszcza z rodzeństwem. Dla nich samobójstwo jest wyrazem nienawiści do siebie i potrzebą wymierzenia sobie kary. A decyzja o samobójstwie niesie szansę odpokutowania domniemanych „przewinień”. - Czy możemy wyróżnić jakieś konkretne typy samobójstw? - Tak, wyróżniamy trzy takie typy. Pierwsze to samobójstwa prawdziwe, których intencją jest pozbawienie siebie życia. Ten typ samobójstwa rodzi się najczęściej podczas kryzysu egzystencjalnego, gdy brakuje motywacji do życia. Jest on popełniany przez samotnych mężczyzn w wieku powyżej 50 lat lub samotnych nastolatków. Do jego popełnienia stosowane są tak zwane gwałtowne środki, takie jak zastrzelenie się czy powieszenie. Drugi typ to samobójstwa rzekome, w których śmierć jest tylko dopuszczona a nie wybierana. Ich motywem jest najczęściej kryzys, w wyniku którego utracony został jakiś cel lub wartość, która dawała poczucie bezpieczeństwa. W obliczu beznadziejności i bezradności samobójstwo jest próbą ucieczki. Spotkałem kiedyś 8-letniego chłopca, który stracił matkę, ojca nie znał, a nikt z krewnych nie chciał go wziąć do domu. W obliczu samotności, w domu dziecka, postanowił odebrać sobie życie. Gdy go odratowano, zapytałem dlaczego to zrobił.. Odparł: „bo ja jestem sam na świecie”. Poczucie beznadziejności i bezradności w tym przypadku było tak silne, że w śmierci chłopiec dostrzegł ukojenie. I wreszcie trzeci typ, to gesty samobójcze - człowiek nie chce umierać, boi się śmierci, ale chce coś uzyskać. Wiele gestów samobójczych zakończyło się śmiercią, a zostało popełnionych przez osoby, które nie miały zamiaru, tak naprawdę, pozbawiać się życia. Zgon najczęściej następuje w wyniku pomyłki albo błędnych kalkulacji. Gesty samobójcze popełniane są przez młodych ludzi, uwikłanych w konflikty interpersonalne. W tym przypadku stosowana jest metoda zatrucia się lekami. Pamiętać jednak należy, że ktoś, kto próbuje zwrócić na siebie uwagę poprzez usiłowanie samobójstwa, jest rzeczywiście chory i wymaga należytej troski. - Czy skłonność do samobójstw może być dziedziczna? - Ostatnio mówi się o tym coraz częściej. Na początku lat 90. XX w. prowadzono badania, które wykazały, że wśród osób próbujących popełnić samobójstwo w sposób gwałtowny, u większości zanotowano epizody samobójcze w rodzinie ze strony matki. Natomiast wśród osób, które próbowały popełnić samobójstwo w sposób łagodny, przeważali samobójcy w rodzinie ze strony ojca. Ja zawsze za przykład podaję rodzinę Hemingwy’a; jego ojciec się zabił, jego siostra, wnuczka i on sam. - Jak należy pomagać osobom, które usiłowały popełnić samobójstwo? - Trudno tu mówić o istnieniu systemu rehabilitacyjnego, który da nam gwarancję, że osoba taka nie podejmie kolejnych prób. Gwarancji takiej nie może dać żaden system terapeutyczny ani prawny. Odratowanie człowieka z próby samobójczej nie oznacza, że jednostka ta jest zdrowa zarówno fizycznie, jak i psychicznie i już więcej nie targnie się na swoje życie. Kiedyś podczas rozmowy z odratowanym z samobójstwa pacjentem usłyszałem pytanie: „po co mnie pan ratował, skoro nie usunął pan mojego problemu?” I to jest największy ból, gdyż najczęściej na boku działań medycznych pozostają problemy związane z przyczyną targnięcia się na życie i motywacją do życia po odratowaniu. Najczęściej mamy do czynienia z leczeniem objawowym a nie przyczynowym. A tymczasem dopóki występują okoliczności podtrzymujące motywację do popełnienia samobójstwa, będziemy mieli z nim do czynienia, choć często już w innych formach niż za pierwszym razem. Pierwszym elementem skutecznej terapii postkryzysowej jest właściwa diagnoza stanu osoby, która została odratowana. Diagnoza musi dostarczyć informacji o przyczynach powstania kryzysu, o okolicznościach podjęcia decyzji, a także danych o osobowości niedoszłego samobójcy, jego kondycji społecznej i ekonomicznej. Jest to poważna praca nie tylko dla personelu lekarskiego ale przede wszystkim terapeutycznego zespołu interdyscyplinarnego. Pierwszym jej etapem jest wywiad kliniczny. Drugim - wywiad środowiskowy. Tu trzeba działać bardzo ostrożnie, by przez ingerencję w prywatne życie osoby, która przeżyła kryzys suicydalny, nie naruszyć jej prawa do wolności. Dopiero tak zebrane dane pomogą zrozumieć postępowanie osoby, która usiłowała popełnić samobójstwo i mogą pomóc w usunięciu problemu. - Co powinniśmy zrobić, gdy usłyszymy, że ktoś chce popełnić samobójstwo? - W sytuacji, gdy ktoś mówi o śmierci lub o sposobach pozbawienia się życia powinniśmy zachować szczególną ostrożność i postępować z najwyższą rozwagą. Kwestią niezwykle ważną jest nawiązanie odpowiedniego kontaktu z osobą, zagrożoną aktem autodestrukcji. Należy poświęcić czas i uwagę takiemu komuś zwłaszcza, gdy wysyła sygnały o potrzebie rozmowy. Czasem wysłuchanie takiego człowieka może wiele zdziałać. Gdy osoba taka nie zabiega o kontakt z nami, powinniśmy sami powiedzieć jej o naszym zaniepokojeniu. Do rozmowy takiej trzeba się odpowiednio przygotować. Jeśli okaże się dla nas zbyt trudna, powinniśmy poprosić kogoś o pomoc. Najlepiej osobę z bliskiego otoczenia człowieka zagrożonego autodestrukcją. Rozmowa musi odbyć się w odpowiednim miejscu, spokojnym, odizolowanym, zabezpieczonym przed niepożądaną ingerencją. Najlepszy jest teren neutralny. Mieszkanie prywatne nie jest wskazane ze względu na osobisty klimat. Nasz rozmówca musi mieć przekonanie, że się go naprawdę słucha i rozumie. Podczas rozmowy nie wolno odchodzić, wykonywać innych czynności a nawet robić notatek. Co ważne nie powinno się odwodzić jednostki od zamiaru samobójczego, gdyż to nie skutkuje. Jeżeli coś jest dla nas niezrozumiałe, powinniśmy to zasygnalizować naszemu rozmówcy mówiąc: „to jest dla mnie niejasne”. Nie wolno interpretować i komentować wypowiedzi rozmówcy. - Czy możemy ocenić jego postępowanie? - Nie wolno zabierać głosu z pozycji sędziego ani usprawiedliwiać jego postępowania nawet wtedy, gdy nasz rozmówca tego od nas oczekuje. Nie powinno się również doradzać, ani pouczać, gdyż może to zostać odebrane, jako irytujące. Należy dbać o zachowanie zimnej krwi i opanowanie. Jeżeli czujemy się wytrąceni z równowagi, zmęczeni czy niepewni, powinniśmy przerwać rozmowę i umówić się na inny termin. Po kilku takich spotkaniach propozycja zwrócenia się do terapeuty nie będzie przyjęta jako chęć pozbycia się kłopotu, lecz jako troska o dobro rozmówcy. Pamiętajmy, że gdy rozmawiamy z młodym człowiekiem zagrożonym samobójstwem musimy być przygotowani na zderzenie z bardzo silnymi emocjami. Gdy zagrożenie jest realne, a my nie do końca umiemy go określić, powinniśmy zwrócić się o pomoc do psychologa lub psychiatry. - Serdecznie dziękuję za rozmowę i poświęcony nam czas. Rozmawiała: Agnieszka Budo