Niepokorny Sewastopol – serce Krymu i najważniejszy port nad Morzem Czarnym
Sewastopol to miasto o wyjątkowym znaczeniu – zarówno historycznym, jak i strategicznym. Poznaj kluczowe fakty dotyczące powstania Sewastopola, statusu prawnego oraz wpływu na relacje międzynarodowe, szczególnie w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.
Spis treści: Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Miasto Sewastopol, usytuowane na południowym wybrzeżu Półwyspu Krymskiego, od lat pozostaje jednym z najbardziej strategicznych punktów na mapie Europy Wschodniej. Znane z burzliwej historii i kluczowej roli wojskowej, jest nie tylko symbolem dawnych konfliktów, lecz także współczesnym przedmiotem rosyjskiej agresji na Ukrainę. Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Początki i rozwój Sewastopola od XVIII wieku Sewastopol powstał w 1783 roku, krótko po aneksji Krymu przez Imperium Rosyjskie. Miasto zostało założone jako główny port wojenny oraz baza strategiczna dla nowo utworzonej Floty Czarnomorskiej. Lokalizacja na skalistym wybrzeżu południowego Krymu zapewniała Sewastopolowi wyjątkowe warunki do rozwoju infrastruktury wojskowej i morskiej. W krótkim czasie miasto stało się symbolem rosyjskiej polityki imperialnej nad Morzem Czarnym. Wraz z rozwojem miasta osiedlała się tu liczna ludność rosyjska, ukraińska i tatarska, co nadawało mu wielokulturowy charakter. Z czasem Sewastopol, obok Odessy, stał się jednym z najważniejszych portów czarnomorskich w imperium rosyjskim, przyciągając inwestycje i wpływając na rozwój infrastruktury Krymu. Wojna krymska i II wojna światowa – kluczowe momenty w historii miasta W połowie XIX wieku Sewastopol zyskał międzynarodowy rozgłos za sprawą wojny krymskiej (1853–1856), kiedy to miasto przez 349 dni było oblegane przez koalicję wojsk brytyjskich, francuskich, osmańskich i piemonckich. Obronę Sewastopola uznano za jeden z symboli wojny, a jej dramatyczne okoliczności odcisnęły trwałe piętno na lokalnej pamięci historycznej. Upadek miasta oznaczał początek przemian geopolitycznych w regionie Morza Czarnego. Podczas II wojny światowej Sewastopol był jednym z głównych punktów oporu Armii Czerwonej podczas niemieckiej ofensywy na Krym. Miasto przez 250 dni stawiało opór, zanim zostało zdobyte przez wojska niemieckie w 1942 roku. Po wyzwoleniu przez Armię Czerwoną w 1944 roku Sewastopol został uhonorowany tytułem „Miasta Bohatera” za niezwykłą wytrwałość obrońców. W XX wieku miasto, będące siedzibą radzieckiej Floty Czarnomorskiej, pozostawało zamknięte dla obcokrajowców aż do upadku ZSRR. Po 1991 roku, w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego, Sewastopol wraz z Krymem stał się częścią niepodległej Ukrainy. Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Aneksja Krymu i referendum z 2014 roku Przełomowym momentem w najnowszej historii Sewastopola stała się aneksja Krymu przez Federację Rosyjską w marcu 2014 roku. Po obaleniu prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza i rozpoczęciu protestów na Ukrainie, rosyjskie wojska zajęły kluczowe obiekty na półwyspie, a następnie przeprowadzono nieuznawane przez społeczność międzynarodową referendum. Zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za przyłączeniem Krymu (wraz z Sewastopolem) do Rosji, co 18 marca 2014 roku ogłoszono jako fakt dokonany przez Kreml. W świetle prawa międzynarodowego działania te uznano za nielegalne i sprzeczne z zasadą integralności terytorialnej Ukrainy. ONZ, Unia Europejska oraz większość państw świata nie uznają suwerenności Rosji nad Krymem i Sewastopolem. W licznych rezolucjach potępiono przemoc oraz naruszenie granic Ukrainy. Stanowisko Ukrainy i społeczności międzynarodowej wobec Sewastopola Ukraina, powołując się na postanowienia Konstytucji oraz liczne umowy międzynarodowe (w tym Memorandum Budapeszteńskie z 1994 roku), uznaje Krym i Sewastopol za część swojego terytorium. Polityka państwa opiera się na dążeniu do pokojowego odzyskania tych ziem oraz potępieniu wszelkich prób naruszenia jej suwerenności. Stanowisko społeczności międzynarodowej jest jednoznaczne – aneksja Sewastopola została określona mianem rażącego naruszenia prawa międzynarodowego, a wobec Rosji wprowadzono sankcje polityczne i gospodarcze. Mimo tych działań, w praktyce Federacja Rosyjska sprawuje pełną kontrolę nad Krymem i Sewastopolem, utrzymując tam rozbudowaną infrastrukturę wojskową oraz administracyjną. Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Baza Floty Czarnomorskiej i rola militarna miasta Jednym z najważniejszych elementów decydujących o pozycji Sewastopola jest obecność Floty Czarnomorskiej. Miasto od ponad dwóch wieków stanowi centrum operacji morskich Rosji (wcześniej Związku Radzieckiego) na Morzu Czarnym, pełniąc funkcję największej bazy wojennej w regionie. Dzięki portom, stoczniom oraz zapleczu logistycznemu Sewastopol ma być kluczowym punktem projekcji siły militarnej Rosji, pozwalającym na szybkie reagowanie na wydarzenia w rejonie Morza Czarnego, Kaukazu i Bliskiego Wschodu. W praktyce obecność Floty Czarnomorskiej stanowi także czynnik wzmacniający kontrolę nad żeglugą, bezpieczeństwem energetycznym oraz wpływami politycznymi w regionie. W ocenie badaczy Uniwersytetu Warszawskiego – miasto pozostaje ważnym narzędziem nacisku w relacjach z państwami ościennymi i NATO. Wpływ Sewastopola na stosunki ukraińsko-rosyjskie i bezpieczeństwo Europy Status Sewastopola ma kluczowe znaczenie dla relacji ukraińsko-rosyjskich. Jeszcze przed 2014 rokiem stacjonowanie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej budziło różne emocje zarówno wśród Ukraińców, jak i Rosjan. Dla Moskwy obecność floty była kwestią prestiżu oraz gwarancją bezpieczeństwa południowych granic kraju. Dla Ukrainy – źródłem niepokoju i konfliktów dotyczących podziału majątku, dostępu do portów czy warunków dzierżawy baz. Po aneksji Krymu relacje uległy gwałtownemu pogorszeniu. Międzynarodowe instytucje (ONZ, OBWE, UE) oraz wiele państw Zachodu ostrzega przed możliwością eskalacji konfliktu i destabilizacji regionu. Sewastopol i Krym stały się areną rywalizacji o wpływy i kontrolę, a spór o ich przynależność przekłada się na napięcia geopolityczne w skali globalnej. W kontekście bezpieczeństwa Europy Sewastopol odgrywa rolę punktu strategicznego umożliwiającego Rosji szybki dostęp do Morza Śródziemnego, a tym samym wpływanie na szlaki handlowe, energetyczne i militarne całego kontynentu. To właśnie dlatego miasto pozostaje jednym z najważniejszych punktów zapalnych współczesnej polityki międzynarodowej. Źródła: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Archeolodzy odkryli, do kogo należał portret kobiety sprzed 2 tysięcy lat. Odegrała kluczową rolę
Miała twarz pełną spokoju, dołek na brodzie i spojrzenie pełne godności. Przez lata nie było wiadomo, kim była kobieta wyrzeźbiona w marmurze. Dopiero teraz odkryto, że to Laodike – członkini elity Chersonezu, która mogła mieć wpływ na losy całego miasta. Dzięki badaczom z Poznania i Warszawy poznaliśmy jej historię.
Chersonez Taurydzki to grecka kolonia założona na Krymie w V wieku p.n.e. Później była to rzymska placówki wojskowa, ważne religijne, kulturalne i handlowe centrum okresu bizantyjskiego. Pozostałości murów obronnych tego ośrodka miejskiego są uznawane za jednego z największych i najlepiej zachowanych zabytków architektury okresu klasycznego z obszaru Morza Czarnego. Przez wiele lat prowadziła tam badania wspólna ukraińsko-polska misja archeologiczna. Przerwała je okupacja rosyjska. Jednak część analiz odkrytych zabytków możliwa jest nawet teraz. Zespół badaczy w składzie: prof. E. Klenina, dr A. B. Biernacki z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, dr P. Zambrzycki z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i prof. M. Claveria z Universitat Autònoma de Barcelona opublikowali właśnie artykuł na łamach czasopisma „NPJ Heritage Science”, dotyczący intrygującego zabytku. Tajemnicza główka wśród ruin Znalezisko miało miejsce podczas wykopalisk w narożniku ruin obszernego starożytnego domu mieszkalnego w zachodniej części Chersonezu Taurydzkiego – jego powierzchnia wynosiła ponad 700 m kw. Znajdował się w rejonie teatru i agory oraz przylegał do głównej osi miasta. Było to więc prestiżowe miejsce. Była to marmurowa główka, nieco większa niż naturalnych rozmiarów. Ukazywała dostojną kobietę. Jej twarz jest owalna, portret ma elegancki i spokojny, pogodny wyraz. Na podbródku widoczny jest dołek, oczy są wydłużone, mają szerokie powieki. Ewidentnie była to odłamana część posągu. Z szacunków naukowców wynika, że jego szacowana całkowita wysokość wynosiła około 2 m. Pojawiło się pytanie – kogo ukazywał ten portret? Dopiero po dwóch dekadach od znalezienia tego artefaktu archeolodzy odkryli odpowiedź. Dostojna i wpływowa matrona Autorzy artykułu zastosowali wielopłaszczyznowe podejście analityczne, łącząc metody historyczne i analizę historyczno-artystyczną z technikami spektralno-izotopowymi i traseologicznymi. Dzięki temu udało się dowiedzieć, kogo ukazywał portret. Była to Laodike, córka Heroxenosa. Kobieta należała do greckiej arystokracji. Jej mężem był Tytus Flawiusz Partenokles, syn Flawiusza Partenoklesa. Rodzina jej męża należała do najwyższych kręgów arystokratycznych Chersonezu w erze cesarza Hadriana i Antoninów. Żyła zatem w drugiej ćwierci II wieku n.e. Dlaczego powstał posąg Laodike? Odkryte pozostałości posągu Laodike świadczą o jej ważnej roli w społeczności miasta. W ten sposób została nagrodzona przez władze miasta za wybitne zasługi dla Chersonezu Taurydzkiego. Wynika to z napisu na cokole, który również znaleziono na tym stanowisku archeologicznym, ale w innej lokalizacji. Laodike była jedyną matroną w tym okresie (II wiek n.e.) w Chersonezie Taurydzkim, która została uhonorowana w ten sposób. Badacze ostrożnie zakładają, że uhonorowanie Laodike posągiem było najprawdopodobniej związane z jej udziałem w działaniach mających na celu uzyskanie statusu eleutheria (statusu wolnego miasta) dla Chersonezu, który został ostatecznie przyznany. W tamtym okresie oczekiwano od lokalnych kobiet uczestnictwa w działalności społecznej i politycznej. Wyniki badań wskazują, że co najmniej jedna z nich wywierała znaczący wpływ i pełniła aktywną rolę w życiu politycznym Chersonezu. Źródło: NPJ Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kulturowa i krajobrazowa mozaika. Oto Półwysep Krymski
Półwysep Krymski to miejsce, gdzie na przestrzeni wieków spotykało się wiele kultur. To właśnie ta różnorodność, w połączeniu z niezwykłymi walorami naturalnymi, ukształtowała charakterystyczny krajobraz tego niezwykłego miejsca. Poznajmy nieco bliżej malowniczy Krym.
Spis treści: Półwysep oddzielający dwa morza Ziemia wielu kultur Półwysep Krymski zachwyca różnorodnością krajobrazu Na przestrzeni wielu lat Półwysep Krymski inspirował poetów, prozaików, malarzy i artystów wielu innych dziedzin. Swoje utwory poświęcili temu miejscu między innymi Adam Mickiewicz, Aleksander Puszkin czy Maria Konopnicka. Romantyczne, orientalne krajobrazy Krymu uwiecznili na płótnie Iwan Ajwazowski i Konstanty Korowin. Co takiego ma w sobie to miejsce, że twórcy utrwalili je w opowieściach, wierszach i pieśniach? Magia Półwyspu Krymskiego kryje się w jego historii i surowych, ale niezwykle malowniczych krajobrazach. Półwysep oddzielający dwa morza Półwysep Krymski „wyrasta” z północnego wybrzeża Morza Czarnego. Ze stałym lądem łączy go jedynie Przesmyk Perekopski. Gdyby nie długi na około 30 km i szeroki na około 9 km pas, Krym byłby wyspą. Od południa oblewa go Morze Czarne. Od zachodu półwysep otaczają wody Zatoki Eupatoryjskiej i Zatoki Karkinickiej. U wschodnich wybrzeży rozlewa się Morze Azowskie, które z Morzem Czarnym łączy się wąską Cieśniną Kerczeńską. Ziemia wielu kultur Na strategicznie położonym półwyspie przez wieki spotykało się wiele kultur i cywilizacji. Pierwszymi znanymi mieszkańcami Krymu byli Taurowie. W VII stuleciu p.n.e. obszar ten zaludnili Scytowie. W następnym wieku zaczęły pojawiać się tam kolonie greckie, a około 480 roku p.n.e., we wschodniej części Krymu, powstało Królestwo Bosporańskie. W XIII wieku Krym opanowali Tatarzy mongolscy i włączyli go do Złotej Ordy. Po rozpadzie państwa powstał Chanat Krymski. Niebawem chanowie zbudowali wielką potęgę, która realnie zagrażała wielu okolicznym państwom, w tym także Polsce. Największe natężenie najazdów na ziemie polskie przypadło na lata 1474–1534. Gdy Turcja przegrała wojnę z Rosją, na mocy traktatu Küczük Kajnardży w 1774 roku chan przyjął zwierzchnictwo Katarzyny II. 9 lat półwysep został włączony w granice Imperium Rosyjskiego. Rozpoczął się wówczas masowy napływ ludności rosyjskiej, co doprowadziło do znaczących zmian demograficznych. W czasach Związku Radzieckiego, po masowej deportacji Tatarów krymskich, Stalin osiedlił na ich miejsce ludność rosyjską. W 1954 roku Krym został formalnie przekazany Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej w ramach ZSRR. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 roku, Krym stał się autonomiczną republiką w granicach niepodległej Ukrainy. Półwysep Krymski zachwyca różnorodnością krajobrazu Półwysep Krymski to nie tylko mozaika wielu kultur, ale także zbiór niesamowitych krajobrazów. Wyróżnia się trzy główne części tego malowniczego obszaru: południową, czyli Krym Górski, północną, czyli Krym Stepowy, i wschodnią, czyli Półwysep Kerczeński. Krym Górski Obszar Krymu Górskiego znajduje się na południu półwyspu i bezpośrednio graniczy z Morzem Czarnym. To właśnie tam wznoszą się Góry Krymskie, jedyny masyw górski na południowym pograniczu Ukrainy. Rozciągają się z południowego zachodu na północny wschód, na odcinku 180 km, od przylądka Fiolent, do Przylądka Eliasza. W najszerszej części, pasmo mierzy 60 km, a w najwęższej – zaledwie 4 km. Najwyższym szczytem jest Gór Krymskich jest Roman-Kosz (1545 m n.p.m.). W tej części Krymu klimat ma cechy północnej części strefy podzwrotnikowej. W najchłodniejszych miesiącach temperatura waha się w przedziale od minus 3,8 (w górach) do 4 stopni Celsjusza (na południowym wybrzeżu). W najcieplejszym miesiącu średnia dla gór wynosi 15,6 stopnia Celsjusza, a dla wybrzeża – 24 stopnie Celsjusza. Krym Stepowy Ta część Krymu to niemal całkowicie płaska powierzchnia Niziny Północnej, która rozciąga się stopniowo na południe, od Niziny Czarnomorskiej, aż do Gór Krymskich. Nizina pokrywa niemal 60% powierzchni półwyspu. Nic dziwnego, że w „Stepach Akermańskich” Adam Mickiewicz pisał o „fali łąk szumiących i kwiatów powodzi”. Rozległa nizina stwarza wrażenie bezkresnego morza traw. Panuje tam suchy, umiarkowany klimat kontynentalny. Zimy w tej części Krymu są mroźne i często bywają śnieżne. Średnia temperatura dobowa przeważnie spada poniżej zera. Z kolei lata są gorące i suche. Opady są wtedy rzadkością, a temperatura przeważnie przekracza 25 stopni Celsjusza. Półwysep Kerczeński Inaczej wygląda krajobraz Półwyspu Kerczeńskiego, „wyrastającego” ze wschodniej części Krymu. Jego dwie części, południowo-zachodnią i północno-wschodnią, oddziela zbudowana z wapieni Grzęda Parpacka, będąca przedłużeniem Grzędy Zewnętrznej Gór Krymskich. Na południowym zachodzie rozciąga się równina zbudowana z glin oligoceńskich, zmiętych w fałdy rozciągające się z północnego wschodu na południowy zachód. Płaskie rozległe obniżenia są tam przedzielone nieznacznymi kulminacjami, których wysokość dochodzi do 120 m n.p.m. Z kolei obszar północno-wschodni ma charakterystykę pagórkowato-grzędową, która jest rezultatem erozji starszych struktur fałdowych. W tej części półwyspu wysokości sięgają 190 m n.p.m. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Plastikowa apokalipsa Pamiętam, że gdy chodziłam do szkoły podstawowej, koleżanka z klasy strój na wf. przyniosła w rzadkiej wówczas plastikowej reklamówce. Torbę dostała od siostry, która właśnie wróciła z zagranicy. Reklamówka była w kolorze tęczy i natychmiast stała się obiektem powszechnego pożądania. Wydawała się piękna i praktyczna w porównaniu z siatkami, w których wówczas nosiło się zakupy. Pamiętam też, jak szklane butelki na mleko i oranżadę zostały zastąpione przez plastikowe. Jaką ulgę wtedy wszyscy odczuliśmy! A potem plastik – tani i praktyczny – niepostrzeżenie stał się wokół nas wszechobecny. Pojawił się tylko jeden problem. Wcześniej poza organicznymi prawie nie produkowaliśmy śmieci. Oparta na plastiku opakowaniowa rewolucja sprawiła jednak, że z każdym rokiem kosze stawały się coraz większe, a ich opróżnianie – coraz częstsze. Aż trudno uwierzyć, że połowa plastiku, który dotychczas został wytworzony na świecie, pochodzi z ostatnich 15 lat! Zaś my Polacy byliśmy rekordzistami w Europie pod względem ilości zużytych foliowych toreb. Podczas gdy w krajach Unii średnia na głowę wynosi 200, na rodaka do czasu zakazu przypadało 450. Co się z nimi dzieje? Niestety wraz z wyrzuceniem nawet segregowanych śmieci problem nie znika. O tym, jak palącym problemem dla planety jest zanieczyszczenie plastikiem, dowiecie się z artykułu pt. „Plastikowy potop”. Ponieważ Towarzystwo National Geographic przyłącza się do ogólnoświatowej akcji walki z plastikowymi śmieciami, to wydanie do Prenumeratorów trafi opakowane w folię biodegradowalną. To początek naszej krucjaty – o kolejnych akcjach będziemy Państwa informować na bieżąco. Liczymy, że przyłączycie się do nas. Każdy, nawet mały krok ma znaczenie, bo ich suma może doprowadzić do Wielkich zmian. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA TEMAT Z OKŁADKI | PLANETA ALBO PLASTIK Stworzyliśmy go. Jesteśmy od niego uzależnieni. Nieświadomie wypełniliśmy nim oceany. Miliardy ton plastikowych odpadów będą się rozkładać przez wieki, jeśli nie tysiąclecia. Aby ograniczyć ten potok musimy zwiększać wtórne wykorzystanie surowców i zużywać ich znacznie mniej. Czy możemy jednocześnie cieszyć się zaletami plastiku i mieć czyste środowisko? („Plastikowa apokalipsa”, Laura Parker) Maleńkie kawałki plastiku szkodzą życiu morskiemu, w tym rybom i skorupiakom, które jemy. A co z ludźmi? Naukowcy w pośpiechu próbują znaleźć odpowiedź. („Plastik: czy jest dla nas groźny?”, Elizabeth Royte) Przyłącz się do National Geographic i stań po stronie planety! Śledź naszą stronę internetową, profile na Instagramie (@natgeopl) oraz na Facebook’u – już wkrótce kolejne odsłony projektu i więcej artykułów na ten temat. DEPESZA | KASZMIR Śrutówki służb bezpieczeństwa oślepiają ludzi – i podgrzewają trwający od dekad indyjsko-pakistański konflikt. Władze stosują je, aby tłumić zamieszki, nie zabijając ludzi, jednak śrut okalecza przypadkowe ofiary. („Głębokie rany, rosnący gniew”, Rania Abouzeid) ZAGROŻONA DZIKOŚĆ | ALASKA Kongres USA uchwalił zgodę na wydobycie ropy w arktycznym rezerwacie zwierząt. Nikt nie wie dokładnie, ile ropy znajduje się pod tą równiną ani jak jej eksploatacja może wpłynąć na dzikie pogranicze Ameryki. („Zagrożona dzikość”, Joel K. Bourne, Jr.) Życzymy udanej lektury! Poznaj ofertę prenumeraty >>>>
Wygląda na to, że Odessa wróciła do łask
„Stolicę humoru”, „Perłę Morza Czarnego”, jak nazwał Odessę Modest Tabacznikow w swojej piosence, od nowa w tym roku odkrywają tysiące Ukraińców. Z powodu trudnej sytuacji w kraju, spragnieni morza urlopowicze musieli znaleźć alternatywę dla Krymu. Aktualnie jedynym ukraińskim miastem połączonym z Morzem Czarnym jest Odessa, dlatego w te wakacje jest szczególnie oblegana. Oprócz portu o długiej historii i - co oczywiste - plaż, miasto oferuje szereg innych atrakcji. Pierwsze wrażenie? Kontrasty. Odnowione centrum błyszczy w słońcu, ale już kilka kroków poza jego granicami, domy bardziej przypominają ruiny. Wróćmy jednak do odeskich pereł. Koniecznie należy zobaczyć, czy raczej przejść, słynne liczące sobie 192 stopnie, Schody Potiomkinowskie. Jeżeli kogoś przeraża ta wspinaczka, to bez obaw może skorzystać z darmowego wagonika na szynach. Na górę warto wjechać, ponieważ na samym jej szczycie znajduje się pomnik pierwszego gubernatora Odessy – księcia Richelieu. Na miejscu jego dawnej siedziby wybudowano Pałac Woroncowców, który jest kolejną atrakcją na Bulwarze Nadmorskim. Mijając Teatr Opery i Baletu trudno nie zatrzymać się na chwilę. Neobarokowy budynek przetrwał dwa pożary i za każdym razem był odnawiany. Innym, ale również interesującym miejscem kultury jest filharmonia. Ciekawa architektonicznie, zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz budynku. Tym, którym znudzi się podziwianie miejskiej architektury, Odessa oferuje podmiejską wycieczkę - spacer po katakumbach. W podziemiach do dziś prowadzone są prace wydobywcze wapienia. Całe szczęście część tuneli jest dostępna dla zwiedzających.
Najpóźniej w 2030 roku skolonizujemy Księżyc – ogłaszają rosyjskie media
O tym, że Rosja opracowała plan podboju ziemskiego satelity, informuje dziennik “Izwiestia”, powołując się na dokumenty rządowe: "Księżyc jest obiektem przyszłej eksploracji przez ziemską cywilizację, a geopolityczna rywalizacja o jego zasoby naturalne może się rozpocząć jeszcze w XXI wieku" – wynika ze wspólnego raportu Rosyjskiej Akademii Nauk, agencji kosmicznej Roskosmos i naukowców z Uniwersytetu Moskiewskiego. Rosjanie chcą więc wyprzedzić konkurencję – do połowy wieku wybudować na Księżycu stale zamieszkaną bazę, której mieszkańcy zajmowaliby się przygotowaniami do wydobycia z powierzchni satelity surowców kopalnych. Program księżycowy Kremla opiera się na trzech misjach rozłożonych na 26 lat: 2016-2025, 2028-2030 oraz 2030-2040. Pierwsza faza to eksploracja bieguna południowego satelity, gdzie miałaby powstać przyszła baza. Druga – pierwsze loty i transport załogi, a trzecia – eksploatacja. Jak przekonuje dziennik, program w latach 2016-25 ma kosztować podatników około 28,5 miliarda rubli (800 milionów euro). Dotychczasowe badania składu Księżyca potwierdziły istnienie na nim złóż glinu, żelaza, tytanu i innych rzadkich metali.
Dla głodnych wrażeń i niedopieszczonych finansowo studentów? Tylko Krym z plecakiem!
Droga wzdłuż Morza Czarnego. Busik przepełniony, większość osób stoi, widoki jednak rekompensują niewygody. Mijamy milicyjny radiowóz. Nagle, jak na komendę wszyscy stojący kucają. A przecież nie padło żadne słowo! Każdy po prostu świetnie wiedział, że w innym wypadku kierowca zapłaciłby karę za nadmiar pasażerów. Pewnie musiałby ich wysadzić, może dać milicjantom łapówkę, na którą składaliby się wszyscy... Na Krymie ludzie wolą sobie pomagać. My odczuliśmy to wielokrotnie. Bliny w płackartnym Po Krymie jeździmy czym się da – marszrutkami, pociągami, busami. Ważne, by było tanio! W sumie pokonaliśmy 4,5 tys. km, objeż­dżając najdalsze zakątki tego magicznego półwyspu. Z autostopu jednak rezygnujemy. Po drogach jeździ mało samochodów, boimy się, że ugrzęźniemy gdzieś (np. u podnóża skalnego miasta Czufut-Kale) na dobre. No dobra... z racji tego, że już zdecydowaliśmy się płacić za przejazdy, musimy zredukować koszta. Kwestia noclegów jest prosta – namiot! Pogoda na Krymie we wrześniu jest przepiękna, nie trzeba się martwić o odmrożenia. W Koktebelu pytamy pierwszą napotkaną osobę, czy może polecić jakieś pole namiotowe. Nie wiemy, czy możemy rozbijać się na plaży, a tym bardziej w centrum miasteczka. Mężczyzna wybucha śmiechem i odpowiada całkiem niezłą angielszczyzną: It’s Ukraine! You can do everything everywhere! (To Ukraina. Możecie robić wszystko i wszędzie). Zastosowaliśmy się do porady. I to nie raz! Śpimy między ulicami w Ałupce, w opuszczonym domu w Bałakławie, w jaskini w Ałuszcie, na plażach w Eupatorii, Sudaku, Teodozji, Kerczu, Szczołkine. Miło wspominamy noclegi pod Mangup Kale (584 m n.p.m.) i Czatyrdachem (1527 m n.p.m.) oraz u przesympatycznej babci Vegi w Jałcie. Zaliczamy również nocne przejazdy pociągiem sypialnianym w klasie płackartnej. Są to wagony bezprzedziałowe z łóżkami upchanymi wszędzie gdzie się da – jedno łóżko po złożeniu może być nawet stołem i kanapą. I do tego bardzo sprzyja integracji. Stołujemy się w przydworcowych budkach. Objadamy się blinami, pielmieni, naleśniczkami, a przede wszystkim czeburiekami. To wielkie jak dłoń pierogi smażone w głębokim oleju, z mięsnym lub warzywnym nadzieniem. Prawdziwe objawienie wyjazdu! Dzień, w którym zjedliśmy pierwszego czeburieka, został wyróżniony w naszym dzienniku podróży jako początek „czebumanii”. Ale poza tym mamy kuchenkę podróżną (i kilka kartuszy z gazem), co daje nam możliwość zjedzenia obiadu i wypicia herbatki nawet w trakcie całodniowego trekkingu. Zakupy robimy na bazarach. Mniejsze miejscowości i wsie na swoich ryneczkach i w przydomowych stoiskach oferują świeże owoce, orzechy, warzywa... Szczególnie polecamy niewielki czerwony owoc derenia jadalnego – jego kwaskowaty smak jest świetną przekąską w upalny dzień. Poza tym obłupana z kory gałązka kwitnącego derenia (pogryziona na końcu) dzięki swym właściwościom antyseptycznym jest skutecznym środkiem czyszczącym zęby. Dla tych, którzy zapomnieli szczoteczki. No właśnie, higiena. Podróżując z plecakiem w opcji budget, lepiej zapomnieć o codziennych kąpielach w wannie. Czasem jedynym luksusem jest umycie się kubkiem wody lub wilgotne chusteczki. Na szczęście na Krymie jest morze! Będąc na wybrzeżu, zażywamy kąpieli nawet kilka razy dziennie. Uśmiech Sewastopola Dlaczego lepiej podróżować po Krymie (i nie tylko!) z plecakiem niż z walizką i biurem podróży? Jesteś niezależny. Nie musisz stawiać się rano na zbiórce, by wskoczyć do autokaru z małymi okienkami i być wywiezionym ku jakieś oczywistej atrakcji turystycznej. Żyjesz i przemieszczasz się własnym rytmem. Masz możliwość zobaczyć kraj takim, jakim naprawdę jest. No i jesteś między ludźmi. A ci na Krymie pomogą ci zawsze. Gdyby nie owa swoboda, nie zobaczylibyśmy opuszczonej elektrowni atomowej i zaskakującej urody miasteczka Szczołkine. Nie podziwialibyśmy Rosji z Półwyspu Kerczeńskiego. Nie wypilibyśmy piwa z najzabawniejszym chyba mieszkańcem Sewastopola i nawet nie wiedzielibyśmy, ile tracimy, będąc w tym czasie w punkcie zbiórki. Warto wiedzieć: Magdalena Sobczak - studentka (kierunek lekarski) z Łodzi Magdalena Sobczak (Fot. Archiwum prywatne) Wybrałam to miejsce, bo: Obejrzałam film "Wszystko jest iluminacją" i po prostu oszalałam na punkcie Wschodu. Moja podróż jest wyjątkowa, bo: Zapakowaliśmy plecaki i po prostu poszliśmy na dworzec w Łodzi... Mój patent: Obrać sobie cel, zapakować plecak i ruszyć. O ile to możliwe, lądem! To nie tylko tańszy, ale i ciekawszy sposób podróżowania. Przy okazji już samo dotarcie do celu jest przygodą.
Euro 2012 rozbudziło w Polakach ciekawość i zachęciło do odwiedzenia naszego wschodniego sąsiada. Zanim wybierzesz się na wycieczkę, przeczytaj nasz cykl na Zielonej Ukrainie!
Tu jest wszystko i wszyscy. Góry są takie jak u nas – tylko większe, rzeki takie jak u nas – tylko szersze i dłuższe, na południu jeszcze można znaleźć prawdziwie ukrainny step. Kawał historii i kultury Polski, a także Rosji, najsłynniejsze miejsca judaizmu, najpiękniejsze świątynie „greckie” (czyli unickie i prawosławne), Niemcy, Czesi, Grecy, Tatarzy, Bułgarzy, Węgrzy i współcześni Asyryjczycy (pierwotni mieszkańcy Bliskiego Wschodu) oraz ich mafia w Kijowie... Legendarne skalne miasta na Krymie i scytyjskie kurhany w stepie, wokół których bez przerwy kraza poszukiwacze skarbów. Chasydzi w Berdyczowie i wspaniałe świątynie prawosławia: Ławra Peczerska w Kijowie i Ławra Poczajowska na Wołyniu. Ciepłe Morze Czarne z legendarnymi plażami na Krymie, „Odessa-Mama” i śnieżne Karpaty. Wszyscy czuja się tu u siebie i wszyscy odcisnęli jakiś ślad w ukraińskiej ziemi. Czasami żeby ten ślad na ziemi zobaczyć, trzeba się dobrze nachodzić i przypatrzeć. Niestety przez środkową i wschodnią Ukrainę przetoczył się walec sowietyzacji, miażdżąc ludzi i zabytki. Większość tamtejszych miast wygląda jak odbita z jednej sztancy. Ale nawet okres „niekultury” zostawił ślady, jakich nie spotkamy w Polsce – na przykład gigantyczny pomnik Matki Ojczyzny, jakby zawisły nad Kijowem, czy samo centrum ukraińskiej stolicy w stylu „stalinowskiego empire’u”. Za to na zachodniej Ukrainie nie trzeba się specjalnie wysilać: gdzie spojrzeć, tam zabytki i dzika przyroda – choćby w Karpatach, na Zakarpaciu czy nad Dniestrem. Wszędzie pełno polskich śladów, których nikt na Ukrainie nie ścierał. Pomnik Mickiewicza w centrum Lwowa ma i zawsze miał na cokole polski napis: Wieszczowi – naród. Można jeździć na Ukrainę w podróż sentymentalną – po dawnych Kresach. Nie zabraknie polskich zamków, pałaców, dworków do oglądania. Ale wtedy można przegapić inne atrakcje, choćby tak egzotyczne jak... zamek templariuszy (tak, tak, tych samych), a właściwie jego ruiny w zakarpackim Serednie (między Mukaczewem a Uzhorodem). I mnóstwo innych miejsc dziwnych, tajemniczych, zakręconych czy po prostu fajnych. A jeśli jeszcze polski turysta zna ukraiński (no, choćby kilka słów), wtedy drzwi staja przed nim otworem.
Utracony raj Rosji należy dziś do Ukrainy i w tym cały kłopot.
W Sewastopolu przeszłość wciąż nie daje o sobie zapomnieć. Spokojne schronienie znalazła sobie na masztach flagowych i w pomnikach wojennych, bezczelnie łypie z tablic informacyjnych rozsianych po mieście: plac Lenina, ulica Bohaterów Bitwy pod Stalingradem, kino Moskwa. Skryła się nawet w parującym garnku barszczu. Galina Oniszczenko przedstawia mi swoją wersję najpopularniejszego dania narodowego Europy Wschodniej. – To jest barszcz rosyjski, bez smalcu i czosnku, który dodaje się do ukraińskiego – mówi, stawiając na stole porcelanową wazę letniej wersji przysmaku z botwinką, szczypiorkiem, marchewką i ziemniakami. Galina ma 70 lat, chabrowe oczy i utapirowaną siwą fryzurę. Właśnie wdrapała się do swojego mieszkania na piątym piętrze bez windy, wracając z marszu wzdłuż ulicy Lenina, na którym wymachiwała chorągiewką sowieckiej marynarki wojennej, wyrażając swoje poparcie dla Floty Czarnomorskiej. – Sewastopol jest miastem rosyjskim i nigdy nie pogodzimy się z faktem, że rządzą tu Ukraińcy – powiedziała stanowczo. Półwysep krymski przypomina kształtem brylant uwieszony u południowego wybrzeża Ukrainy. Otoczony jest Morzem Czarnym i leży na tej samej szerokości geograficznej co południowa Francja. Ciepły klimat, urok i luksus – te trzy słowa najlepiej opisują Krym, uznawany za klejnot w koronie Imperium Rosyjskiego, miejsce odpoczynku carskiej rodziny Romanowów, kurort elit politycznych. Oficjalna nazwa półwyspu to Republika Autonomiczna Krymu, ale mimo własnego parlamentu i stolicy w Symferopolu Krym musi wypełniać polecenia płynące z Kijowa. Geograficznie i politycznie należy do Ukrainy, lecz emocjonalnie wciąż związany jest z Rosją, przez co, jak określił to pewien dziennikarz, Ukraińcy znajdują się w „niezwykłej sytuacji – czują się obcymi na własnym terytorium”. W 1954 r. Nikita Siergiejewicz Chruszczow, pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, przekazał Krym Ukrainie w geście dobrej woli. Galina miała wtedy 14 lat. – To bezprawie! Nie było żadnego referendum. Po prostu nas oddał – wspomina. Krym był zacnym prezentem, ale po rozwiązaniu wstążki pudełko okazało się puste. Ukraina i tak była częścią ZSRR. – Moi rodzice rozważali przeprowadzkę, ale w sumie nie obawialiśmy się o przyszłość – opowiada Galina. Nikt nie wyobrażał sobie nawet, że w 1991 r. dojdzie do upadku ZSRR, a Krym wraz z niepodległą Ukrainą wypadnie z rosyjskiej orbity. Zapytałam Galinę wychwalającą stabilizację życia pod sowieckimi rządami, czy tęskni za Związkiem Radzieckim. – Kilo cukru kosztowało 78 kopiejek. Masło – 60. Teraz jest tak drogie, że mnie na nie nie stać – mówi. Edukacja i służba zdrowia były darmowe. A w wakacje Galina mogła pozwolić sobie na wczasy. Dzisiaj, przy emeryturze stanowiącej równowartość 130 dolarów, to wykluczone. – Tak, tęsknię za Związkiem Radzieckim. Ale on już nie wróci. Pozostaje nam tylko tęsknota. Tęsknota to coś więcej niż tylko nostalgia, a w wydaniu rosyjskim bliżej jej do depresji niż zwykłego niegodzenia się z upływem czasu. Rosja zdaje się pławić w tęsknocie. Nawet czechowowska (dramaturg zresztą sam miał daczę na Krymie) Irina powtarza wciąż tęsknie: Do Moskwy, do Moskwy! Gdyby Sewastopol, którego 70 proc. ludności ma pochodzenie rosyjskie, potrafił mówić, z pewnością wtórowałby bohaterce Trzech sióstr. W badaniu przeprowadzonym w 2009 r. przez Centrum Razumkova, ukraińską organizację pozarządową typu think tank, prawie jedna trzecia respondentów na Krymie opowiedziała się za secesją półwyspu od Ukrainy i powrotem na łono Rosji. Pod wieloma względami Krym nigdy nie odciął pępowiny łączącej go z Matką Rosją. Wygląda jak ZSRR za dawnych lat. Ten sam architektoniczny styl betonowych bunkrów, bliźniacze rdzewiejące rufy rosyjskich okrętów wojennych w porcie, tablice z sierpem i młotem na bramie Parku Primorskiego. Podobieństwo widać też w usposobieniu mieszkańców: są oschli, sztywni i pozbawieni poczucia humoru, jakby byli na permanentnym sowieckim kacu. Mimo że oficjalnym językiem na Krymie jest ukraiński, wszędzie mówi się po rosyjsku. Na 60 szkół w Sewastopolu tylko w jednej lekcje prowadzone są wyłącznie po ukraińsku. W odróżnieniu od Rosji na Krymie zawsze jest ciepło. Gdy w lutym w Moskwie jest 10 stopni poniżej zera, w Jałcie może być sześć powyżej. Rosja potrzebuje swojego raju – pisał książę Grigorij Potiomkin, generał w armii Katarzyny Wielkiej, a zarazem jej kochanek, uzasadniając w ten sposób potrzebę aneksji Krymu. Niemal każde europejskie mocarstwo wykroiło sobie solidne porcje Azji, Afryki i obu Ameryk. Rosja też miała chrapkę na ekspansję. W XVIII w. Krym ze swoją prymitywną gospodarką i armią złożoną z konnych łuczników, a przy tym niestabilny politycznie, był łatwym łupem dla Rosji. 19 kwietnia 1783 r. Katarzyna II podpisała manifest o przyjęciu Krymu do Państwa Wszechrosyjskiego. Zajęła 46 tys. km2, przesunęła granicę aż po Morze Czarne i przygotowała grunt pod rozkwit rosyjskiej marynarki wojennej. Oficjalna aneksja odbyła się dopiero 18 lutego 1784 r., gdy książę Potiomkin przedłożył carycy koncepcję utworzenia nowej jednostki administracyjnej. Zaraz potem ruszyła budowa wielkich miast – Symferopola, stolicy Krymu, i portu wojennego Sewastopol. Rosjanie przystąpili też do przesiedlania ludności, która w tym czasie składała się w większości z Tatarów. Odtąd na Krymie mieli mieszkać tylko Rosjanie. Rosja uzyskała swój własny raj. Nic dziwnego, że po 208 latach ciężko było jej zrzec się dobrowolnie zdobyczy Katarzyny. Ale mimo braku rzeczowych argumentów za zatrzymaniem Krymu miała w ręku asa. – Byliśmy uzależnieni od dostaw gazu i ropy z Rosji. Nasz dług wobec niej wyniósł około miliarda dolarów. Presja była niesamowita – wyjaśnił ukraiński urzędnik. Państwa dobiły targu w 1997 r. Flota miała pozostać w rosyjskich rękach do 2017 r. Dług Ukrainy został zredukowany w zamian za „leasing” floty. W zeszłym roku prorosyjski rząd Wiktora Janukowycza przedłużył umowę najmu o kolejne 25 lat. Kluczowymi argumentami znów okazały się surowce energetyczne. W zamian za ustępstwa Rosja udzieliła Ukrainie 30-procentowego rabatu na gaz. Reakcje były jak zwykle podzielone. Rosyjskojęzyczne wschód i południe miały inne zdanie niż zachodnie, nacjonalistyczne rejony kraju. Galinę wynik negocjacji uradował. Rosyjską marynarkę wojenną ma w genach. – Mój wnuk jest studentem akademii wojskowej w Petersburgu. Mąż był oficerem marynarki wojennej. Babcia szyła mundury dla marynarzy. Wychowałam się w domu bohaterów w mieście bohaterów. Miasto bohaterów, sanktuarium wojny. Sewastopol, który ma 2,3 tys. pomników, praktycznie cały odlany jest z brązu. W 1945 r. został uhonorowany Orderem Lenina i tytułem Miasto Bohater dla upamiętnienia 247-dniowego oblężenia przez Niemców podczas II wojny światowej. Prawie wiek wcześniej Sewastopol przeżył roczny najazd Francuzów, Brytyjczyków i Turków podczas wojny krymskiej. Krym przechodził z rąk do rąk od Scytów do Greków, Rzymian, Gotów, Hunów, Mongołów i Tatarów. Ci ostatni w 1944 r. zostali uznani za „element antysowiecki” i na rozkaz Stalina deportowani do Azji Środkowej. Wywieziono wówczas 200 tys. ludzi, z których niemal połowa zmarła z głodu i chorób. – Byłem dzieckiem, gdy przyszli w nocy. Pamiętam, że złapałem swoją torbę z książkami, ale żołnierz wyrwał mi ją z ręki – wspomina łamiącym się głosem Aydin Shemi-Zade, 76-letni emerytowany profesor z Moskwy. Ojczyznę zobaczył ponownie dopiero po 20 latach. W 1989 r. Michaił Gorbaczow zezwolił na powrót Tatarów na Krym. 260 tys. osób zdecydowało się na przenosiny i dzisiaj stanowią 13 proc. populacji półwyspu. Wielu żyje w chatkach na przedmieściach Sewastopola i Bachczysaraju w nadziei na odzyskanie utraconych przed laty majątków, w nieprzemijającym poczuciu krzywdy. Mimo niezadowolenia ze swojej sytuacji Tatarzy na ogół opowiadają się za Ukrainą. Ich lęk przed Rosją wynika z historycznie uwarunkowanego poczucia zagrożenia. Ukraina nie ma dla nich tak negatywnych konotacji. – Krym był ciągle obecny w rozmowach mojej rodziny – mówi Rustem Skibin, 33-letni tatarski artysta, gdy siedzimy w jego pracowni w wiosce Akropolis niedaleko Symferopola. – Słuchałem tych historii, ale ich nie czułem – wspomina. Jego rodzina została przymusowo wysiedlona do Uzbekistanu. – Wróciliśmy w 1991 r. Pojechałem do Ałuszty zobaczyć uliczki, przy których stoją małe tatarskie domy. Poczułem, że należę do tego miejsca, i zrozumiałem, jak ważna jest dla mnie tatarska ojczyzna – mówi. Ojczyzną dla Galiny była Rosja. Dla Siergieja Kulika, 54-latka, byłego radzieckiego oficera, a dziś szefa organizacji pozarządowej – Ukraina. – Było mi przykro, gdy upadł Związek Radziecki. Nagle znalazłem się w pustce – powiedział Kulik podczas kolacji. Jako oficer pod sowieckimi rządami wiódł dostatnie życie w świecie represji, brutalności i fałszu. – Odczuwam nostalgię, ale nie byłem ślepy – wyjaśnił. Gdy Ukraina uzyskała kontrolę nad Sewastopolem (podczas rządów sowieckich miasto było dostępne jedynie za przepustką), oba rządy stanęły przed zadaniem podziału Floty Czarnomorskiej. Kulik i reszta marynarzy, łącznie ok. 100 tys. ludzi, otrzymało rok na decyzję o wyborze ukraińskiej bądź rosyjskiej marynarki wojennej. – Nie zastanawiałem się długo. Jestem Ukraińcem. Moi rodzice tu mieszkają. Dlatego wybrałem armię Ukrainy. Siergiej Jurczenko kieruje krymskim Związkiem Kozaków. Ta paramilitarna organizacja ma 7 tys. członków, rosyjskich nacjonalistów. Poznałam Jurczenkę w stanicy pod Sewastopolem, gdzie 200 chłopców w wieku 12–15 lat miało przez miesiąc uczestniczyć w wojskowym obozie treningowym. – Uczymy chłopaków patriotyzmu – powiedział. Poza walką wręcz i strzelaniem z karabinów, oczywiście. Na obóz cień rzucał wysoki drewniany krzyż, który Kozacy ustawili na górze Ai-Petri. Władze kilkakrotnie żądały jego zdemontowania, bo obraża uczucia religijne społeczności tatarskiej. – Jak pewnie zauważyłaś, w okolicy żyje wielu Tatarów. Mamy na nich oko. Rząd ukraiński udaje, że ich tu nie ma. To my musimy trzymać ich w ryzach – powiedział Jurczenko. Trzymanie w ryzach oznaczało m.in. kilkanaście starć w 2006 r. na bazarze w Bachczysaraju, w wyniku których wiele osób trafiło do szpitala. – To prowokator – powiedział Refat Chubarow, poseł do Mejlisu, tatarskiego parlamentu, pytany o Jurczenkę. – Martwią nas paramilitarne działania, ale sam fakt, że dzieci uczy się bawić karabinami, nie jest nawet w połowie tak istotny jak to, co wbija im się do głów – wzdycha. Z Konstantinem Zatulinem, rosyjskim deputowanym do Dumy, spotkałam się w restauracji w Bałakławie. Zatulin, podczas prezydentury Wiktora Juszczenki persona non grata na Ukrainie, pod nowymi, prorosyjskimi rządami spotkał się z ciepłym przyjęciem. Z naszego stolika widać było port, gdzie niegdyś przybijały rosyjskie łodzie podwodne. Po drugiej stronie zatoki, za szeregiem białych jachtów, czernią zionęła paszcza wykutego w skale wejścia do ośrodka łodzi podwodnych o powierzchni 1,6 ha. Ta pozostałość zimnej wojny, ściśle tajny obiekt wybudowany za czasów ZSRR, dzisiaj jest muzeum. Po przekroczeniu 150-tonowych przeciwatomowych wrót z tytanu turyści mogą przejść się tunelami i zwiedzić hale, w których kiedyś magazynowano głowice atomowe. – Panie pośle, czy wie pan, co caryca Katarzyna napisała w liście do Potiomkina po przejęciu Krymu? – zapytałam. Zajmowanie rzeczy nie sprawia nam kłopotu, za to ich utrata bardzo boli – odpowiedziałam sobie sama. – Katarzyna napisała zupełnie coś innego – zaprzeczył Zatulin, patrząc na mnie z powagą. – Potiomkin odniósł kilka porażek i zamierzał się wycofać. Katarzyna nie chciała o tym słyszeć. Mieć Krym i zrezygnować z niego, to jakbym jechała konno, a następnie zsiadła i zaczęła iść za koniem – powiedziała mu. Ale oddaliśmy go. Pytanie, na jakich warunkach będzie dalej istniał – stwierdził z irytacją. To samo pytanie opozycja zadała w Kijowie. – Rosja nie potrzebuje floty sewastopolskiej. Ona jest tam po to, by utrzymywać permanentny stan destabilizacji – powiedział były minister obrony z kiepsko skrywaną złością. Zatulin ledwo powstrzymał się przed wybuchem, gdy zacytowałam ministra. – Rząd, który wypowie umowę najmu, będzie musiał znaleźć źródło tańszego gazu – odparł. – Czy rosyjska flota kiedykolwiek opuści Krym? A jeśli tak, to kiedy? – zapytałam. Z tacy grillowanych ryb Zatulin wziął barwenę i jednym ruchem oderwał jej łeb. – Chce pani znać moje zdanie? To nigdy nie nastąpi – odparł. – Niech pani napisze prawdę – prosiła mnie Galina. Ale trudno tu o obiektywną prawdę, gdy interesy Ukraińców, Tatarów i Rosjan są sprzeczne. Ludowa mądrość mówi, że zaostrzenie konfliktu między Rosją i Ukrainą o Krym było mało prawdopodobne ze względu na więzy kulturowe i historyczne, zwłaszcza teraz, gdy Janukowycz przedłużył umowę najmu. Kuszące, acz zbyt proste byłoby uznać, że Janukowycz to człowiek Putina w Kijowie. W końcu za jego rządów parlament przegłosował udział w manewrach NATO. – Byłem na placu Czerwonym w Moskwie w Dzień Zwycięstwa – powiedział mi Leonid Krawczuk, pierwszy prezydent Ukrainy, który zgrabnie przeskoczył na ten fotel ze stanowiska sekretarza partii komunistycznej. Dzisiaj uważa się za Ukraińca i zdradza sceptycyzm wobec Kremla. – Proszę mi uwierzyć, w swoim czasie widziałem wiele parad, ale nigdy jeszcze tak spektakularnej – opowiada. Chodziło mu o podkręconą do granic możliwości demonstrację siły pod przykrywką celebracji święta narodowego. Obawy o to, że Krym mógłby stać się kolejnym punktem zapalnym w napiętych już stosunkach między Rosją a jej byłymi republikami, ucichły wraz z rewizją polityki zagranicznej Kijowa. Krawczuk jest jednak zdania, że nie można wykluczać kolejnego konfliktu, mając świeżo w pamięci wysłanie czołgów do Gruzji w 2008 r. Faktem jest, że Janukowycz zdołał ugasić iskry lecące przy każdym spotkaniu na szczycie Rosji i Ukrainy, lecz czy premier Ukrainy Mikołaj Azarow musiał powiedzieć, że „wszystko zależy od dobrej woli Rosji, jesteśmy poddanymi”? Jeśli władza pozwala sobie na takie komentarze, nie dziwi, że według badań na Ukrainie większym zaufaniem cieszą się astrolodzy niż politycy. W ostatnim dniu mojego pobytu na Krymie siedziałam z Sergiejem Kulikiem na werandzie z widokiem na Zatokę Sewastopolską. – Czasem gdy składam wniosek o wizę, by jechać na wakacje, konsul przypatruje mi się, jakby chciał zapytać, czy zamierzam wrócić. Niech pani nawet nie myśli, że mógłbym nie wrócić. Jestem Ukraińcem. Wracam tu zawsze – powiedział. Kulik dobrze wiedział, kim jest. A co z resztą Krymu, by nie wspomnieć o całej Ukrainie? Jak powiedział mi Oleg Wołoszyn, sekretarz prasowy ministra spraw zagranicznych, tożsamość to skomplikowana sprawa, ponieważ Ukraina nie jest klasycznym państwem, takim jak, dajmy na to, Anglia. Mimo że większość narodów w Europie Wschodniej była wielokrotnie dzielona podczas zaborów i wojen, Ukraina wydaje się najbardziej rozczłonkowanym krajem. Przez wieki rozrywały ją Rosja i Polska, potem Rosja i Austria, wreszcie Rosja, Polska, Czechosłowacja i Rumunia, zanim w 1991 r. stała się zjednoczonym niezależnym państwem. Jak się okazuje, Krym stanowi problem zarówno dla Ukrainy, jak i dla Rosji. Potiomkin nazwał Krym pryszczem na nosie Rosji, jak przypomniałam byłemu prezydentowi Ukrainy Leonidowi Krawczukowi na zakończenie naszej rozmowy. Potiomkinowi chodziło o to, że Krym jest krnąbrny, a Rosji nigdy nie uda się podporządkować sobie Tatarów i odzyskać władzy. – Nie uważa pan, że bardziej niż na nosie Rosji Krym jest pryszczem na nosie Ukrainy? – zapytałam go. Krawczuk zamyślił się. – Nie jest pryszczem. Krym to ropiejący czyrak – odparł po chwili. Być może musi dorosnąć kolejne pokolenie, a może kilka, by Krym zdefiniował swoją tożsamość jako ukraińską, a nie ukraińską z nadania. Podczas mojej ostatniej wizyty w jej domu Galina powiedziała mi, że właśnie wydała 100 hrywien na nową rosyjską flagę, choć ma 1,5 tys. długu z tytułu niezapłaconych rachunków za ogrzewanie. Nagle wydała mi się bardzo krucha, gdy zobaczyłam ją w ciemnym mieszkaniu, w dwóch różnych kapciach, otoczoną reliktami przeszłości – rosyjskimi flagami, mieczem dziadka zawieszonym na ścianie, medalami, sepiowymi fotografiami męża, marynarskim mundurem ojca obłożonym kulkami naftaliny. – Mój pradziadek, dziadek, ojciec, mąż i syn służyli w marynarce. A teraz co mi pozostało? Tylko Morze Czarne mnie nie opuściło. Wciąż mogę iść rano popływać – westchnęła.
Ni to ukraiński, ni rosyjski, ni tatarski – Krym może i ma swoje kłopoty z tożsamością, ale ze względu na wspaniałe warunki przyrodnicze i przebogatą historię ma również niepowtarzalny urok.
Autobus leniwie toczy się z wysuszonej letnim słońcem przełęczy. Kierowca przy zjeździe gasi silnik, żeby zaoszczędzić parę kropel benzyny. Po bokach drogi kołyszą się strzeliste cyprysy. Miejscowi sprzedawcy chronią się pod parasolami, oferując lokalne wina, krewetki sypane z wiadra, wędzone ryby. Na węglowych piecykach dochodzą baranie szaszłyki. Sprzedawcy różnią się wyglądem: jedni to płowi, rośli Słowianie, drudzy – Tatarzy o wyraźnie skośnych oczach i azjatyckich rysach, jeszcze inni to spaleni słońcem kaukascy Ormianie czy miejscowi Grecy i Bułgarzy. Na niedalekim horyzoncie powoli wyłania się rybackie miasteczko, a obok niego XV-wieczna genueńska twierdza. Gdyby nie ludzie, można by pomyśleć, że to Korsyka albo któraś z wysp Cykladów. Gdzie jesteśmy? Na Krymie, w miejscowości Sudak, kiedyś ważnym ośrodku komunikacyjnym i handlowym na Jedwabnym Szlaku. To właśnie ta mała, cicha rybacka osada najbardziej kojarzy mi się z Krymem, choć nie jest wcale jego kluczowym punktem orientacyjnym czy turystycznym. Nie znajdziemy tu sowieckich blokowisk nad brzegiem Morza Czarnego, nie jest to typowa krymska riwiera z mnóstwem knajp, sanatoriów, głośnych dyskotek i, niestety, często zanieczyszczonych plaż. W Sudaku da się odpocząć jak na prowincji, jednocześnie chłonąc krymski klimat i atmosferę. I co ważne, nie trzeba szukać hotelu. Na przystanku w osadzie do turystów od razu podchodzą miejscowe babcie. Oferują pokoje z widokiem na morze, na góry, na twierdzę – jak kto woli. W Polsce Półwysep Krymski kojarzy się z tatarską Złotą Ordą, sonetami Mickiewicza czy z porozumieniami w Jałcie – ogólnie ze zniewoleniem Polaków i egzotycznym Orientem zarazem. Dziś to przede wszystkim atrakcja turystyczna. Jego walory odkryli Rosjanie, którzy już w XIX stuleciu zaczęli budować tu letniskowe posiadłości. Po rewolucji październikowej Lenin zdecydował, że Krym będzie centrum odpoczynku dla mas pracujących. Tak stał się Mekką radzieckich urlopowiczów. Odpoczywali tu moskwiczanie, ale też Ewenkowie prosto z pastwisk reniferów na północy, zmarznięci mieszkańcy Kamczatki czy pustynni Turkmeni z Azji Centralnej. Wielu Rosjan z tych urlopów nie wracało. Znajdowali pracę i zostawali. Zwłaszcza że zwolniło się dużo domów i etatów – po II wojnie światowej Stalin oskarżył rdzennych Tatarów o kolaborację z hitlerowcami i zesłał cały naród z powrotem na Wielki Step. Zaczęli wracać dopiero pod koniec istnienia imperium. Na nowo odkrywali swoje historyczne zakątki – Bakczysaraj, Jewpatorię, Feodosię. Osiedlali się w miejscowościach zbudowanych jeszcze przez starożytnych Greków, renesansowych Genueńczyków i Wenecjan. Ale zanim wrócili, Chruszczow postanowił podarować Krym Ukraińcom. I tu zaczął się problem, który trwa do dziś. Mentalnie mieszkańcom Krymu jest dużo bliżej do Moskwy niż Kijowa. Na ulicach słyszy się język rosyjski, nie ukraiński, a zegary na ratuszu Jałty odmierzają czas moskiewski. W dyskotekach tańczy się w rytm rosyjskich szlagierów, a nucenie kozackich dumek byłoby tu niemile widziane. Konflikt ma też podłoże polityczne. W Sewastopolu stacjonuje była radziecka Flota Czarnomorska, o którą sąsiedzi spierają się od lat. Pod koniec lat 90. wynajmowałem pokoik koło twierdzy w Sudaku. Obok mieszkali Ukraińcy. Pewnego wieczoru wyszli z pokoju odświętnie ubrani – tego sierpniowego dnia mijała rocznica odzyskania przez Kijów niepodległości. Chcieli świętować. Szybko jednak wrócili smutni. Ktoś celowo powiesił na budynku administracji ukraińską flagę... tyle że do góry nogami. Krym każdy odbiera na swój sposób. Jedni przyjeżdżają tu na plaże, kąpiele u boku delfinów, górskie wycieczki i wspinaczkę. Mnie najbardziej utkwiły jednak w głowie krymskie wieczory, kiedy powietrze staje się lżejsze i zapada specyficzna cisza i spokój. Spokój, choć restauracje na brzegu morza wypełniają się tłumem turystów, którzy jedzą, piją, a potem najchętniej śpiewają pod melodie karaoke. I nikt nie wejdzie do lokalu w adidasach i T-shircie. W końcu to była radziecka, ale jednak riwiera.