100 lat temu urodziła się królowa Elżbieta II. Wszystko, co warto wiedzieć o brytyjskiej monarchini
Elżbieta II była jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci XX i XXI wieku. Jej panowanie trwało dekady i przyniosło wiele rekordów. Oto najciekawsze fakty z życia najdłużej panującej monarchini w historii.
W tym artykule: Ciekawostki o Elżbiecie II Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II Elżbieta II przeżyła 96 lat, z czego 70 oddała służbie narodu. Była nie tylko najdłużej panującą monarchinią w dziejach Wielkiej Brytanii, ale także najdłużej sprawującą władzę kobietą w historii świata. To zaledwie jeden z wielu rekordów, które ustanowiła w trakcie swojego wieloletniego panowania. Aby jeszcze lepiej zrozumieć fenomen Jej Królewskiej Mości, poniżej prezentujemy ciekawostki o Elżbiecie II, które z pewnością zainteresują każdego fana „royalsów”, ale nie tylko. Ciekawostki o Elżbiecie II Elżbieta II zasiadała na brytyjskim tronie przez dokładnie 70 lat i 214 dni. Pod tym względem jest absolutną rekordzistką. Co ciekawe, druga w klasyfikacji jest praprababka Elżbiety II, królowa Wiktoria, która stała na czele Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przez 63 lata, 7 miesięcy i 2 dni. Na liście najdłużej pełniących urząd przywódców państw wszech czasów Elżbieta II plasuje się na drugim miejscu, tuż za Ludwikiem XIV. „Król Słońce” niepodzielnie rządził Francją w latach 1643–1715. Trzecią pozycję w zestawieniu zajmuje Rama IX Bhumibol Adulyadej, który sprawował władzę w Tajlandii o niespełna 100 dni krócej niż Elżbieta II. Elżbieta II była trzecią w historii Wielkiej Brytanii monarchinią sprawującą samodzielną władzę. Oprócz niej na tronie zasiadały także Anna Stuart oraz wspomniana chwilę wcześniej królowa Wiktoria. Elżbieta II była nie tylko królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Monarchini była jednocześnie głową 14 innych państw: Antigui i Barbudy, Australii, Bahamów, Belize, Grenady, Kanady, Jamajki, Nowej Zelandii, Papui-Nowej Gwinei, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyn, Tuvalu i Wysp Salomona. Do niedawna w tym gronie znajdował się również Barbados, który pod koniec 2021 roku zerwał unię personalną z Wielką Brytanią, stając się tym samym republiką. Elżbieta II w oficjalnych dokumentach podpisywała się jako „Elizabeth R”. Tajemnicze „R” to skrót od słowa „Regina”, co z łacińskiego oznacza „królowa”. Choć Elżbieta II, podobnie jak pozostali członkowie rodziny królewskiej, na co dzień nie używała swojego nazwiska, nie oznacza, że w ogóle go nie miała. W 1917 r. jej dziadek, król Jerzy V postanowił zmienić rodowe nazwisko dynastii z Sachsen-Coburg-Gotha na Windsor. Ponadto cztery dekady później królowa oświadczyła, że jej potomkowie nieposiadający tytułu Jego/Jej Królewskiej Mości, będą prywatnie nosić nazwisko Mountbatten-Windsor. Pierwszy człon nazwiska to ukłon w stronę księcia Filipa, męża Elżbiety II. Elżbieta II w czasie swojego panowania przeżyła siedmiu papieży, 14 prezydentów Stanów Zjednoczonych oraz 15 premierów Wielkiej Brytanii. Jeszcze 6 września 2022 roku, czyli dwa dni przed swoją śmiercią, królowa powierzyła misję tworzenia nowego rządu ówczesnej liderce Partii Konserwatywnej Liz Truss, która 45 dni później podała się do dymisji, stając się najkrócej urzędującym brytyjskim premierem. Elżbieta II w trakcie 70-letniego panowania odwiedziła ponad sto państw, w tym aż 22-krotnie Kanadę. Według wyliczeń „The Daily Telegraph”, brytyjska królowa w sumie odbyła ponad 250 zagranicznych wizyt, co przekłada się na odległość równą 42-krotnemu okrążeniu Ziemi. Ostatnim krajem, który odwiedziła, były Niemcy w czerwcu 2015 r. Elżbieta II była pierwszą brytyjską głową państwa, która złożyła oficjalną wizytę w Australii, Nowej Zelandii i na Fidżi, czyli państwach i wyspach wchodzących w skład Wspólnoty Narodów, oraz w Chinach. W 1996 roku, na zaproszenie ówczesnego prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego, królowa Elżbieta II przyleciała do Polski. Była to jedyna wizyta monarchini w naszym kraju. Podczas trzydniowego pobytu brytyjska przywódczyni odwiedziła m.in. warszawską Starówkę, Zamek Królewski, Łazienki Królewskie oraz przemówiła przed połączonymi izbami polskiego parlamentu. Małżeństwo Elżbiety II i księcia Filipa trwało 74 lata i było najdłuższym królewskim związkiem w historii. Niewiele osób wie, że małżonkowie byli dalekimi kuzynami, a po raz pierwszy spotkali się w 1939 roku, gdy monarchini miała 13 lat, a jej wybranek – 18. Przypomnijmy, że mąż Elżbiety II i książę Edynburga zmarł w kwietniu 2021 r., zaledwie dwa miesiące przed swoimi setnymi urodzinami. Elżbieta II wygłaszała orędzia do narodu tylko w nadzwyczajnych sytuacjach. Po raz pierwszy skorzystała z tego prawa po udanej interwencji wojsk brytyjskich na Falklandach, które zostały zajęte przez Argentynę w 1982 roku. Elżbieta II, jako jedyna osoba w kraju, nie musiała posiadać ani prawa jazdy, ani paszportu. Królowa Elżbieta II świętowała swoje urodziny dwa razy w roku – 21 kwietnia, gdy przyszła na świat oraz w czerwcu, gdy w Londynie odbywała się tradycyjna parada Trooping the Colour na cześć monarchini. Odpowiednio w 1977, 2002, 2012 i 2022 roku Elżbieta II obchodziła srebrny, złoty, diamentowy i platynowy jubileusz wstąpienia na tron. Monarchini słynęła z ogromnego zamiłowania do psów rasy corgie. Pierwszego czworonoga, który wabił się Susan, Elżbieta II dostała na 18. urodziny od swojego ojca, Jerzego VI. Elżbieta II doczekała się czwórki dzieci, ośmiorga wnucząt oraz dwanaściorga prawnucząt. Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic Królowa Elżbieta II na niepublikowanych zdjęciach. Tak wyglądało jej 70-letnie panowanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/malo-znane-archiwalne-zdjecia-krolowej-elzbiety-ii-w-obiektywie-fotografow-national-geographic1-148a751.png" width="938" height="634" alt="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" title="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" /> Najważniejsze momenty panowania Elżbiety II 6 lutego 1952 r. – Elżbieta II, jako najstarsza córka Jerzego VI, zostaje królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej po jego śmierci. 2 czerwca 1953 r. – koronacja Elżbiety II, którą w telewizji śledziło ponad 27 mln poddanych. 1992 r. – płonie zamek w Windsorze, rozpada się małżeństwo księcia Karola i Diany. W orędziu królowa nazywa rok „Annus Horribilis”, co po łacinie oznacza „straszny rok”. 31 sierpnia 1997 r. – tragiczna śmierć księżnej Diany, która wstrząsnęła światem. 2002 r. – w lutym królowa opłakuje śmierć jedynej siostry, księżniczki Małgorzaty, a w marcu Pałac Buckingham informuje o odejściu Elżbiety Bowes-Lyon, „Królowej Matki”. 9 września 2015 r. – Elżbieta II oficjalnie zostaje najdłużej panującą monarchinią w historii Wielkiej Brytanii. 9 kwietnia 2021 r. – Elżbieta II żegna ukochanego męża, księcia Filipa. 8 września 2022 r. – królowa Elżbieta II umiera na zamku Balmoral w Szkocji w wieku 96 lat. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Od zawsze był szykowany na przejęcie władzy. Święty Kazimierz jednak nie zasiadł na tronie
Święty Kazimierz najpierw miał rządzić Węgrami. Potem szykowano go na króla Polski. Skończył jako patron Litwy.
W tym artykule: Młodość św. Kazimierza Święty Kazimierz – wykształcenie Sytuacja w Europie Plany dotyczące Czech i Węgier Nieudana wyprawa Kazimierza na Węgry Kandydat na króla Polski Pierwsza wizyta na Litwie Śmierć św. Kazimierza Starania o kanonizację Dziedzictwo świętego Kazimierza Kiedy 8 września 1514 r. wojska polsko-litewskie rozbiły pod Orszą armię moskiewską, mówiono o cudzie. Nie tylko dlatego, że zwyciężono liczniejsze siły wroga, lecz również ze względu na wstawiennictwo królewicza Kazimierza Jagiellończyka – zmarłego trzydzieści lat wcześniej. Według relacji części rycerstwa, w krytycznym momencie bitwy książę objawił się na niebie, zagrzewając Polaków i Litwinów do walki. Podobna sytuacja miała wydarzyć się cztery lata później podczas bitwy pod Połockiem. Rycerze dowodzeni przez Olbrachta Gasztołda, Jerzego Radziwiłła i Jana Boratyńskiego opowiadali przejęci, że Kazimierz objawił im się na koniu. Wskazał dogodne brody, dzięki którym udało im się przeprawić przez Dźwinę. Tym sposobem Polacy i Litwini odparli atak wojsk moskiewskich. Król Zygmunt Stary nie potrzebował więcej dowodów na nadprzyrodzone wstawiennictwo przedwcześnie zmarłego brata. Jeszcze tego samego roku wysłał do Rzymu poselstwo, by prosić o rozpoczęcie procesu kanonizacyjnego. Młodość św. Kazimierza Królewicz Kazimierz urodził się 3 października 1458 r. w Krakowie jako drugi syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Starszy od niego był Władysław, młodsi: Jan Olbracht, Aleksander, Zygmunt i Fryderyk. Pierwsze lata spędził u boku matki, która oczarowała go opowieściami o św. Jadwidze Śląskiej i Władysławie Warneńczyku (do końca życia będzie żywił dla nich podziw). Para królewska była głęboko religijna: codziennie uczestniczyła we mszy, fundowała też kościoły i jeździła z dziećmi na pielgrzymki na Jasną Górę. Królewicz od małego wzrastał więc w atmosferze szczególnej troski o rozwój duchowy. W porównaniu z większością braci i sióstr, którzy znani byli z temperamentnych charakterów, miał jednak wyjątkowo spokojną i ugodową naturę. Jan Długosz pisał o nim, że „był młodzieńcem szlachetnym, rzadkich zdolności i godnego pamięci rozumu”. Święty Kazimierz – wykształcenie Wiedział, co mówi, bo był nauczycielem chłopca. W 1467 r. król powołał dla synów specjalną pałacową szkołę, a ich pedagogiem uczynił właśnie Jana Długosza. Szkoła zajmowała osobną część zamku wawelskiego. Oprócz dzieci króla pobierali tam nauki synowie najważniejszych dostojników państwowych. Edukacja ta, jak opisywał ją ponad sto lat później Piotr Skarga, przebiegała w warunkach surowych: „skromnie jadali i ubierali się, musieli przyzwyczaić się do niewygód. Zwolennikiem surowego wychowania był Kazimierz IV Jagiellończyk, z którego woli synowie pozostawali pod bezwzględnym posłuszeństwem swego preceptora”. Królewicz Kazimierz był kształcony zgodnie z klasycznym programem siedmiu sztuk wyzwolonych. Efekty tej edukacji znalazły wyraz choćby w mowach wygłaszanych przez przyszłego świętego po łacinie na powitanie królewskich gości (m.in. weneckiego posła Ambrogio Contariniego w 1474 r.). Nie ominęły go też lekcje fechtunku i ćwiczenia fizyczne pod okiem ochmistrza Stanisława Szydłowieckiego. Cały program obowiązującego wówczas nauczania znamy dzięki powstałemu na dworze Jagiellonów traktatowi pedagogicznemu „O wychowaniu królewicza”. Sytuacja w Europie Wszystko układało się dobrze, ale młody Jagiellon stał się przedmiotem rozgrywek politycznych ojca, który wysłał go na Węgry. Doszło wówczas do zdarzeń, które brutalnie przerwały dorastanie królewicza i odcisnęły na nim ogromne piętno. A są i tacy, którzy twierdzą, że to właśnie węgierska wyprawa ukształtowała przyszłego świętego. Rok 1471 był dla polskiego króla bardzo istotny. Zaledwie pięć lat wcześniej zakończyła się wojna z Krzyżakami, w efekcie której odzyskaliśmy dostęp do morza i panowanie nad całym biegiem Wisły. Roztropny władca nie spoczywał jednak na laurach, zwłaszcza że w drugiej połowie XV w. zmienił się układ sił w Europie Środkowej i Wschodniej. Na nowe potęgi w regionie wyrastały Austria, Turcja i Państwo Moskiewskie. Czechy, Polska i Węgry musiały układać się z sąsiadami, m.in. z Habsburgami. Plany dotyczące Czech i Węgier W 1471 r. Kazimierz Jagiellończyk postanowił wykorzystać sytuację polityczną i podjąć starania o obsadzenie swoimi synami tronów czeskiego i węgierskiego. To zapewniłoby Jagiellonom ogromne zaplecze militarne i w efekcie lepszą pozycję strategiczną. Pretensje do koron południowych sąsiadów opierały się na tym, że Elżbieta Rakuszanka, żona polskiego władcy, była córką Albrechta II Habsburga (1397–1439) – króla Niemiec, Czech i Węgier, oraz siostrą Władysława zwanego Pogrobowcem (1440–1457) – króla Czech i Węgier. Kiedy więc pod koniec marca 1471 r. zmarł czeski król Jerzy z Podiebradów, Kazimierz Jagiellończyk wykorzystał przychylną sobie szlachtę czeską i posadził na tronie praskim swojego najstarszego syna – Władysława. Pół roku później podobna okazja nadarzyła się na Węgrzech. Panujący tam Maciej Korwin co prawda nie umarł, ale wszedł w ostry konflikt z częścią magnatów, którzy zawiązali spisek mający odsunąć go od władzy. Węgierscy opozycjoniści zwrócili się do polskiego króla, ofiarując koronę jego synowi. Warunek był jeden: pomoc w obaleniu niepopularnego władcy. Polski król nie wahał się ani chwili. Jesienią 1471 r. wysłał na Węgry młodego Kazimierza. Nieudana wyprawa Kazimierza na Węgry Książę ruszył z Krakowa 2 października, dzień przed 13. urodzinami. Towarzyszył mu doświadczony wódz Piotr Dunin i 12-tysięczna armia złożona z polskiego rycerstwa i najemników. Pierwsze problemy pojawiły się zaraz po dotarciu do Budy, gdy okazało się, że węgierscy magnaci zbyt optymistycznie oszacowali swoje siły. Maciej Korwin wcale nie zamierzał oddać korony. Obwarował sąsiedni Peszt i szykował się do otwartej bitwy. A że siły miał liczniejsze, czuł się pewny swego. Polacy zdawali sobie z tego sprawę, więc nie zdecydowali się na atak. Zamiast tego wycofali się z wojskiem do Nitry i czekali na wsparcie miejscowych magnatów. To jednak nie nadciągało. W grudniu sytuacja była już fatalna. Część wojsk najemnych wszczęła bunt i opuściła obóz, a byli i tacy, którzy przeszli na stronę wroga. Inni, wobec następujących opóźnień w wypłacie żołdu, chcieli na własną rękę powetować sobie straty i atakowali miejscową ludność. Kazimierz musiał być świadkiem licznych okrucieństw, gwałtów i grabieży, jakich dopuszczali się jego żołnierze. Dla trzynastoletniego, wrażliwego, pobożnego i wykształconego chłopca był to szok. Na tym jednak się nie skończyło. Gdy pod koniec grudnia książę zarządził odwrót, bo groziło mu okrążenie, jego armię wykrwawiały szarpane ataki popleczników Macieja Korwina. Pierwsza w życiu zbrojna wyprawa królewicza omal nie zakończyła się tragedią. Wrócił do kraju w marcu 1472 r. pełen złości i rozczarowania. Nie zatrzymał się w Krakowie. Przez kolejne 3 lata przebywał z Janem Długoszem na zamku w Dobczycach, dokąd przenieśli się też jego bracia. Do grona jego pedagogów dołączył humanista Kallimach, który pomagał mu pokonać wojenną traumę. Kandydat na króla Polski Podczas nauki w Dobczycach Kazimierz stał się jeszcze bardziej religijny. Nie tylko chętnie się modlił, ale ochoczo spełniał praktyki pokutne: rozdawał jałmużnę, pościł, sypiał na podłodze, nosił ostrą włosiennicę pod ubraniem. Nocami zrywał się i wymykał z pałacu, by leżeć krzyżem u drzwi kościołów. W takiej pozycji często widywali go strażnicy miejscy. XIX-wieczny historyk Jakub Caro sugerował, że niefortunna wyprawa na Węgry całkowicie zniechęciła Kazimierza do życia świeckiego. To jednak przesada. Z racji tego, że najstarszy syn Kazimierza Jagiellończyka rządził w Czechach, naturalnym kandydatem do objęcia tronu polskiego był właśnie Kazimierz junior. Królewicz nigdy nie wzbraniał się od polityki. Posłusznie wykonywał zadanie, jakie stawiał przed nim ojciec. W 1475 r., gdy skończył się okres kształcenia młodego Jagiellona, król zaczął stopniowo wprowadzać go w tajniki władzy. Zabierał na narady i sejmy. Kazimierz towarzyszył ojcu również w wędrówkach po kraju, podczas których monarcha nadzorował działanie lokalnej administracji, rozstrzygał spory i spotykał się z poddanymi. Odwiedził Poznań, Mazowsze i odzyskane po pokoju toruńskim Prusy Królewskie. Pierwsza wizyta na Litwie W 1478 r. po raz pierwszy zawitał na Litwę, gdzie spędził Boże Narodzenie. Nastroje w Wielkim Księstwie nie były wówczas najlepsze. Litwini domagali się od polskiego króla ustanowienia osobnego księcia dla ich państwa – wskazując przy tym na królewicza Kazimierza. Jednak władca odmówił. O powadze sytuacji świadczył fakt wykrycia w 1481 r. spisku na życie monarchy i jego synów. Wtedy król zdecydował się odesłać Kazimierza i przebywającego z nim Jana Olbrachta do Polski. Sam postanowił rozwiązać problemy, które przez lata nawarstwiły się na Litwie. W tym czasie uczynił Kazimierza swoim namiestnikiem w Koronie, z tytułem Secundogentis Regis Poloniae. Królewicz rezydował w Radomiu. Z obowiązków wywiązywał się bardzo dobrze. Usprawnił pracę sądu królewskiego, zawalonego dotychczas zaległościami. Wspierał handel wiślany. Poprawił bezpieczeństwo na drogach, ukrócając rozboje, czym zaskarbił sobie przychylność kupców. Śmierć św. Kazimierza W tym też czasie pojawił się pomysł ożenienia królewicza z córką cesarza Fryderyka III Habsburga – Kunegundą. Kazimierz jednak odmówił, ponoć tłumacząc się... chęcią zachowania czystości. Niedługo później, w 1483 r., wyjechał do Wilna, gdzie na prośbę ojca objął obowiązki podkomorzego. Niestety, w tym czasie nasiliły się problemy księcia z płucami, które dawały o sobie znać od kilku miesięcy. Choroba szybko się pogłębiała. Pod koniec roku, gdy zmierzał z ojcem na zjazd szlachty do Lublina, młody Jagiellon był już w tak złym stanie, że nie dał rady dotrzeć na miejsce. Podczas gdy król z całą świtą pojechał dalej, królewicz zatrzymał się na odpoczynek w Grodnie. Nie doszedł do siebie. W lutym napisano do króla, że jego syn umiera. Kazimierz Jagiellończyk przybył do Grodna 1 marca 1484 r. Trzy dni później młody królewicz zmarł. Dziś wiemy, że zabiła go gruźlica. Ciało 26-letniego następcy tronu spoczęło w kaplicy w katedrze wileńskiej. Starania o kanonizację Śmierć młodego i popularnego księcia wywołała poruszenie w Koronie. Pojawiły się sławiące królewicza wypowiedzi i epitafia. A kiedy zaczęto myśleć o kanonizacji Kazimierza, poważną rolę odegrał aspekt polityczny. Chrześcijańska od stu lat Litwa nie miała jeszcze świętego patrona rodzimego pochodzenia. Zmarły młodo królewicz doskonale się do tej roli nadawał. Jako pierwszy starania o wyniesienie Kazimierza na ołtarze podjął jego brat – Zygmunt I Stary. Impulsem do działania były wspomniane na wstępie opowieści rycerstwa z czasów wojny z Moskwą. Co ciekawe, sprawa kanonizacji mogła być załatwiona wyjątkowo szybko. Przychylny całej sprawie papież Leon X wysłał do Polski legata. Ten, widząc rozpowszechniający się kult świętego i poznając jego życie, napisał na cześć Kazimierza hymn. Spisał też jego żywot oraz przygotował teksty liturgiczne. Już w 1521 r. papież wydał bullę kanonizacyjną i kazał przekazać ją biskupowi płockiemu Erazmowi Ciołkowi. Niestety, przypadek sprawił, że cały proces został wstrzymany i to na ponad 80 lat. Pod koniec 1521 r. Leon X zmarł, a niecały rok później z życiem pożegnał się też biskup. Bulla wraz z wszystkimi dokumentami zamiast dotrzeć do Polski – najzwyczajniej zaginęła! Cały proces postanowił uruchomić od nowa dopiero Zygmunt III Waza. Widział w nim szansę na podkreślenie swoich związków z Jagiellonami, a tym samym wzmocnienie pozycji na polskim tronie (był synem Katarzyny Jagiellonki, bratanicy świątobliwego królewicza). Nową bullę wydał papież Klemens VIII jesienią 1602 r. Z tej okazji otwarto grób królewicza, a jego ciało, zdaniem świadków, znajdowało się w stanie nienaruszonym – co miało stanowić dodatkowy argument świadczący o świętości zmarłego. Oficjalne uroczystości kanonizacyjne odbyły się w 1604 r. w katedrze wileńskiej. Biskup Benedykt Woyna poświęcił z tej okazji kamień węgielny pod pierwszy kościół ku czci św. Kazimierza, przy kolegium jezuitów. W 1636 r. uroczyście przeniesiono relikwie świętego do kaplicy ufundowanej przez Wazów. Dziedzictwo świętego Kazimierza Już niebawem po kanonizacji Kazimierza zarejestrowano ponad 400 wotów złożonych mu w podzięce za doznane łaski. Wiele z nich było świadectwami cudownych uzdrowień. Sługa prałata wileńskiego po przybyciu do grobu świętego miał zostać uwolniony od epilepsji. Szewc Piotr w trakcie modlitwy w tym miejscu odzyskał wzrok. Podczas przeprawy przez Niemen kilka osób zostało uratowanych od zatonięcia, gdy na wezbranej rzece zwrócili się o ratunek do św. Kazimierza. Modlitwy o wstawiennictwo wyjątkowo chętnie kierowali do królewicza także wodzowie. Wśród nich Jan Karol Chodkiewicz. Jak twierdził, przed zwycięską bitwą pod Kircholmem, gdzie pokonał przeważające siły szwedzkie, modlił się właśnie do Jagiellończyka. Groby królów Polski. Gdzie spoczywają polscy władcy? Kiedy myślimy o grobach polskich królów, pierwsze skojarzenie to zapewne okazałe sarkofagi w katedrze na Wawelu. Królewskie pochówki znajdują się jednak również w innych polskich miastach... Święty Kazimierz do dziś pozostaje patronem Polski, Litwy i Radomia. Lecz nie tylko. Patronuje też sycylijskiemu Palermo i Kawalerom Maltańskim. Wszędzie tam uchodzi za orędownika służby publicznej, sprawiedliwej władzy i społecznego ładu. I to na jego cześć organizowane są na Litwie i w Polsce Kaziuki – odpustowy kolorowy jarmark, przypadający na 4 marca. Dużo weselszy niż życie św. Kazimierza.
Kazimierz Wielki od młodych lat był obiektem kampanii oszczerstw. Krzyżacy oskarżali go o tchórzostwo
Kazimierz Wielki już od najmłodszych lat musiał toczyć bitwy. Krzyżacy robili wszystko, aby ukazać go jako tchórza i niepohamowanego lubieżnika. Podobnie traktowali potem Władysława Jagiełłę.
W tym artykule: Proces z Krzyżakami Bitwa pod Płowcami Czy Kazimierz uciekł przed Krzyżakami? Kazimierz zdobywa Kościan Kontakty z pogańską Litwą Zarzut gwałtu Krzyżacy dbali o swój wizerunek Wyroki korzystne dla Polski Czy Kazimierz Wielki był analfabetą? Traktat pokojowy z Krzyżakami Król Polski Kazimierz Wielki pozostawił po sobie wśród Polaków opinię silnego monarchy, który „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Ceniono go przede wszystkim za zwiększenie obronności kraju i traktaty pokojowe z dotychczasowymi wrogami Królestwa Polskiego. A także za założenie Akademii Krakowskiej. Pierwsze lata panowania monarchy upłynęły jednak pod znakiem konfliktu zbrojnego z zakonem krzyżackim. W jego oczach król Kazimierz uchodził za kobieciarza, bezbożnika i tchórza. W krytycznym momencie zbiegł z pola bitwy pod Płowcami, a także układał się przeciw Krzyżakom z władcą pogańskiej Litwy Giedyminem. Na ile plotki rozsiewane przez zakon były prawdziwe? Czy znalazły oddźwięk na arenie międzynarodowej? Proces z Krzyżakami Zajęcie Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków w latach 1308–1309 rozpoczęło ich wieloletni spór z księciem Władysławem I Łokietkiem. Ten jednak dopiero w trakcie starań o koronację na króla Polski rozpoczął aktywne działania na rzecz odzyskania utraconego terytorium. W 1319 r. oskarżył Krzyżaków przed trybunałem papieskim o bezprawne zagarnięcie Pomorza. Proces polsko-krzyżacki w Inowrocławiu, w którym sędziami byli arcybiskup gnieźnieński Janisław, biskup poznański Domarat i opat mogileński Mikołaj, ruszył w 1320 r., czyli roku koronacji Łokietka na króla. W procesie zeznawało 25 świadków. Wśród nich znaleźli się m.in. książęta kujawscy Leszek i Przemysł oraz książę płocki Wacław. W lutym 1321 r. wyrok sądu papieskiego w Inowrocławiu nakazał zakonowi zwrócenie Pomorza Gdańskiego Polsce, zapłacenie 30 tysięcy grzywien srebra jako rekompensatę za pobierane dochody i pokrycie kosztów procesu. Mimo nakazu Krzyżacy pozostali jednak nieugięci i oskarżali sędziów o stronniczość. Bitwa pod Płowcami Wkrótce zakon sprzymierzył się z królem Czech Janem Luksemburskim, który rościł sobie pretensje do polskiego tronu. W 1327 r. wybuchła wojna polsko-krzyżacka, w czasie której Krzyżacy poszerzyli swoje terytorium jeszcze o ziemię dobrzyńską. Następnie ruszyli zbrojnie na Kujawy. Próby odzyskania przez Łokietka ziemi dobrzyńskiej nie przyniosły większych rezultatów. Zakon zdobywał coraz więcej polskich grodów, m.in. w Wyszogrodzie, Radziejowie i Nakle nad Notecią. Do decydującego starcia między Zakonem Krzyżackim a wojskami Łokietka doszło na polach wsi Płowce 27 września 1331 r. Gdzie są dwa miecze grunwaldzkie? Archeolodzy od lat szukają słynnych artefaktów z bitwy pod Grunwaldem Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... Bitwa została okupiona wielkimi stratami zarówno po stronie wojsk polskich, jak i krzyżackich. Każda ze stron starała się przedstawić siebie w roli zwycięzców. W lipcu 1332 r. całe Kujawy znalazły się jednak pod kontrolą krzyżacką. Ostatecznie to Królestwo Polskie było w sporze stroną przegraną. Czy Kazimierz uciekł przed Krzyżakami? W czasie walk pod Płowcami syn Łokietka królewicz Kazimierz nagle zniknął z pola bitwy. Według kroniki Jana Długosza król Władysław zdecydował się wycofać następcę tronu na widok oddziałów krzyżackiej straży przedniej komtura Henryka Reussa von Plauena. „Synowi jednak Kazimierzowi każe ustąpić już prawie z szeregu do silniej obwarowanego zamku, powierzając straż nad nim i opiekę rycerzowi Grzegorzowi Nekada z rodu Toporczyków” – dowiadujemy się z pisanych w latach 1455–1480 „Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego”. Po bitwie krzyżaccy propagandyści twierdzili jednak, że królewicz Kazimierz uciekł w popłochu z pola bitwy ze strachu przed potęgą zakonu. Zdaniem części badaczy Krzyżacy chcieli zdyskredytować Łokietka i jego potomka, lecz nie ma co do tego pewności. –W narracji krzyżackiej podkreślano rzeczywiście ucieczkę Kazimierza. W polskiej o tym się nie mówiło, podnosząc tylko odniesienie wielkiej wiktorii, z której nie wyszedłby żywy żaden z wrogów, gdyby część naszych nie uciekła jednak z pola bitwy (co było nieudolną próbą połączenia propagandy z nieubłaganymi faktami, którym nie dało się zaprzeczać) – tłumaczy prof. Tomasz Jurek z Instytutu Historii PAN. Historyk zaznacza, że relacja z bitwy złożona przez wielkiego mistrza krzyżackiego dla prokuratora zakonu w kurii papieskiej w Awinionie daleka była od propagandy. – Jest to relacja rzeczowa (są tam np. krytyczne uwagi o działaniach dowódców krzyżackich). Mistrz pisze wprost, że musi pokazać całą prawdę, bo król przechwala się z koziej wełny (czyli z czegoś, co w ogóle nie istnieje) – dodaje badacz. Wielki mistrz Dietrich von Altenburg donosił w raporcie, że po dokonaniu przez zakon krzyżacki rzezi na polskich rycerzach „syn królewski pierwszy rozpoczął ucieczkę i jednym ciągłym marszem podążył aż do Krakowa, a przybył tam w czasie od piątku do najbliższej niedzieli”. Trudno dziś rozstrzygnąć, czy była to krzyżacka propaganda, czy rzetelna relacja z pola bitwy, ale opowieść o uciekającym z pola bitwy królewiczu zachowała się również w późniejszych relacjach. W pisanej w połowie XIV w. „Kronice oliwskiej” pozostającej pod wpływem narracji krzyżackiej zamieszczono informację, że po śmierci licznych rycerzy Łokietka „utrudzony król uszedł ze swoim wojskiem, a syn jego z nim, i w tej ucieczce zostali zabici liczni tak jeźdźcy, jak też piesi, i osiągnęli panowie zakonni, jakkolwiek z wielkimi stratami swego wojska, zwycięstwo i triumf”. Z kolei kilkadziesiąt lat po bitwie kronikarz zakonny Wigand z Marburga pisał, że w czasie bitwy „Kazimierz, młodszy król, uciekł do Krakowa, opowiadając, że Polacy zostali pokonani”. Kazimierz zdobywa Kościan W sierpniu 1332 r. trwająca od pięciu lat wojna polsko-krzyżacka zakończyła się rocznym rozejmem, który następnie przedłużano przez kilka kolejnych lat. Po zawarciu rozejmu Łokietek wyruszył do Wielkopolski. Tam spacyfikował wojska przedstawicieli Piastów głogowskich, którzy w konflikcie opowiedzieli się po stronie Krzyżaków. Król spalił ponad pięćdziesiąt osad i gródków, a także oblegał gród Kościan, lecz oblężeni odpowiedzieli twardą obroną. „Rocznik małopolski” informował wówczas: „Widząc to, syn królewski, przesławny Kazimierz, uderzył na gród z Węgrami i ze swoimi ludźmi, a wziąwszy go siłą, zabił w nim około 100 ludzi, wśród których było 50 opancerzonych, jedni Ślązacy, inni Czesi, jeszcze inni Niemcy, i wielu mężów szlachetnie urodzonych, z których żadnemu nie pozwolił Kazimierz pozostać przy życiu”. Działania podjęte wówczas przez królewicza pozwoliły mu podreperować podważoną przez zakon reputację, udowodnił bowiem swoje męstwo i waleczność. Kontakty z pogańską Litwą Kiedy po śmierci Łokietka Kazimierz III został królem Polski, rozsiewane przez Krzyżaków pomówienia cały czas dawały mu się we znaki. Zakonowi zależało na pokazaniu polskiego władcy przed papieżem w jak najgorszym świetle. A powodów nie brakowało. Krzyżacy zwracali między innymi uwagę na bliskie relacje łączące Królestwo Polskie z Wielkim Księstwem Litewskim. Uwieńczyło je między innymi małżeństwo królewicza Kazimierza z księżniczką litewską Anną. Chociaż Polacy utrzymywali, że chcą swoją polityką doprowadzić do chrystianizacji Litwy, wielki książę Giedymin niespecjalnie kwapił się do zmiany wyznania. Sama królowa Anna i jej zachowanie miały zresztą budzić na królewskim dworze niemałe kontrowersje. „Nawet w czasie podróży wozem, jechały za nią bębny, harfy i skrzypce i różnego rodzaju instrumenty, grając do taktu” – grzmiał XV-wieczny kronikarz Jan Długosz. Dziejopis uważał, że nadmierna skłonność królowej do zabaw stała w sprzeczności z zasadami, jakimi powinna kierować się chrześcijańska władczyni. Zarzut gwałtu Krzyżacy wykorzystywali też słabość króla Kazimierza do pięknych kobiet, aby zdyskredytować go na arenie międzynarodowej. 17 kwietnia 1330 r. węgierski możny Felicjan Zach wtargnął na dwór królewski i dokonał nieudanego zamachu na życie króla Węgier Karola Roberta. Ostatecznie ranił go jedynie w rękę, a jego żonę Elżbietę Łokietkównę pozbawił czterech palców. Został bowiem złapany przez królewskich rycerzy i zabity na miejscu, a w odwecie jego ród niemal w całości wymordowano. Chociaż zamach miał najprawdopodobniej związek z osobistą zemstą Zacha za odsunięcie go od królewskiego dworu, kilkanaście lat później zaczęto łączyć próbę zabicia węgierskiej rodziny królewskiej z osobą polskiego króla Kazimierza. Otóż jeszcze jako następca tronu przyszły monarcha miał podczas pobytu na węgierskim dworze zgwałcić córkę Zacha Klarę, czego efektem miał być właśnie wspomniany zamach na rodzinę królewską. Historyk Jan Dąbrowski uważa, że powiązanie Kazimierza III ze sprawą było efektem rozsiewanych przez zakon krzyżacki plotek. Do jego tezy przychylił się m.in. biograf króla Kazimierza III Jerzy Wyrozumski. Faktem jest natomiast, że władca pozostawił po sobie co najmniej trzech nieślubnych synów. Zawarte przez niego w 1356 r. małżeństwo z czeską mieszczką Krystyną Rokiczaną było jednocześnie bigamią i mezaliansem. Złośliwe plotki na temat Kazimierza III Wielkiego krążyły zresztą po Europie przez cały okres jego panowania. Ich ślady możemy odnaleźć w rozmaitych zagranicznych przekazach kronikarskich. Krzyżacy dbali o swój wizerunek Krzyżacy dbali zarazem o to, aby utrzymać przed papieżem swój nienaganny wizerunek obrońców wiary i krzewicieli chrześcijaństwa. 1 września 1335 r. dominikanie z klasztorów znajdujących się pod władzą zakonu, powołując się – zapewne za ich plecami – także na dominikanów z całego Królestwa Polskiego, napisali pismo do papieża Benedykta XII. Ukazywali w nim Krzyżaków jako „prawdziwych mocarzy wiary”. Czyli ludzi, którzy „miłują i czynią pokój, troszczą się o miłosierną gościnność, dają szczodre jałmużny i zabiegają najpobożniej o to wszystko, co należy do kultu bożego i chwały pańskiego domu, pomnażają i zakładają z dnia na dzień nowe kościoły, a osoby duchowne i zakonne otaczają szczodrobliwymi dobrodziejstwami”. „Pragnąc palmy męczeństwa, rzetelnie bronili oni siłą swego oręża ziem chrześcijan, a w szczególności Polski, przed najazdami niewiernych. A gdyby nie gorliwość rozlicznych starań wspomnianych braci, dawno by Królestwo całej Polski w sposób żałosny zginęło” – chwalili Krzyżaków zakonnicy z Elbląga, Gdańska, Chełmna, Torunia i Brześcia Kujawskiego. Laurka dla zakonu miała zapewne związek z planowanym kolejnym rozstrzygnięciem w sprawie polsko-krzyżackiego konfliktu. Wyroki korzystne dla Polski W listopadzie 1335 r. sąd arbitrażowy w Wyszehradzie uznał, że Kujawy i ziemia dobrzyńska mają zostać zwrócone Polsce. Pomorze Gdańskie pozostać miało w rękach Krzyżaków w charakterze „wieczystej jałmużny”, którą król Kazimierz przekazał dla zbawienia dusz swoich przodków. Obydwie strony miały sobie darować doznane krzywdy i odpuścić winy. Jednak nie były zadowolone z wyroku i w niedługim czasie zaczęły dążyć do jego zmiany. Na początku 1338 r. Kazimierz wystąpił z pismem do Stolicy Apostolskiej, aby wdrożyła sprawę sądową przeciw zakonowi. Po zbadaniu tej kwestii przez dwóch kardynałów biskup włoskiego Porto Jan stwierdził przed konsystorzem papieskim, że tak chwaleni niegdyś Krzyżacy są winni zaboru ziem polskich, zabójstwa wielu chrześcijan, a nawet spalenia stu kościołów. Na odpowiedź papieża Benedykta XII nie trzeba było długo czekać. W bulli z 4 maja 1338 r. stwierdzał z bólem, że „osoby duchowne, a co więcej, związane regułą zakonną, które winny stać murem w obronie domu pańskiego, nie lękają się dopuszczać w stosunku do kościołów i osób duchownych – dla których stanowić powinny puklerz obronny – podpaleń, rabunków, grabieży, a – co jeszcze bardziej niegodziwe – także zabójstw”. Czy Kazimierz Wielki był analfabetą? W lutym 1339 r. w Warszawie ruszył kolejny proces, w którym sędziami byli dwaj Francuzi, lecz został on zbojkotowany przez zakon. Przesłuchano aż 126 osób, wśród których znajdowali się książęta, możnowładcy, duchowieństwo, rycerze i mieszczanie. 15 września 1339 r. sąd wydał wyrok, który nakazywał Krzyżakom zwrócenie Polsce Pomorza Gdańskiego, Kujaw oraz ziem dobrzyńskiej i michałowskiej. A także zapłacenie odszkodowania w wysokości 194,5 tys. grzywien i pokrycie kosztów procesu w wysokości 1,6 tys. grzywien. Te warunki też okazały się dla zakonu nie do spełnienia. Papież nie zatwierdził zresztą orzeczenia z powodu uchybień formalnych. Kolejny raz nie udało się więc zakończyć polsko-krzyżackiego konfliktu. Sam proces postawił pod znakiem zapytania wykształcenie polskiego króla. W dokumentach procesowych Kazimierz Wielki został bowiem określony jako illiterati, czyli osoba, która nie umiała czytać ani pisać. Traktat pokojowy z Krzyżakami Napięte stosunki polsko-krzyżackie załagodził dopiero traktat pokojowy zawarty 8 lipca 1343 r. w Kaliszu. Na jego mocy Kazimierz odzyskał od zakonu Kujawy i ziemię dobrzyńską w zamian za zrzeczenie się praw do ziemi chełmińskiej, michałowskiej i Pomorza Gdańskiego. Kazimierz zobowiązywał się też do zaprzestania używania tytułu „pana i dziedzica Pomorza” oraz amnestii i zwolnienia jeńców. Obiecywał zarazem, że nie będzie już więcej wspomagał pogan, co tak bardzo drażniło zakon. Krzyżacy mieli z kolei udzielić amnestii polskim stronnikom, którzy zamieszkiwali ich ziemie, a także podobnie jak Polacy uwolnić jeńców. Polscy piraci siali postrach na morzach. Korsarze znad Wisły łupili statki i służyli królom Polski Niektórzy wrócili w rodzinne strony i zrobili kariery w wojsku, po innych ślad zaginął. Polscy piraci byli niegdyś postrachem mórz. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polscy-piraci-siali-postrach-na-morzach-korsarze-znad-wisly-lupili-statki-i-sluzyli-krolom-polski-fot-public-domain-913df5f.jpg" width="938" height="686" alt="Polscy piraci siali postrach na morzach. Korsarze znad Wisły łupili statki i służyli królom Polski (fot. public domain)" title="Polscy piraci siali postrach na morzach. Korsarze znad Wisły łupili statki i służyli królom Polski (fot. public domain)" /> 23 lipca 1343 r. w Wierzblinie na Kujawach król Kazimierz III i wielki mistrz krzyżacki Ludolf König von Wattzau ostatecznie zatwierdzili warunki pokoju. Chociaż nie wszystkie ustalenia zostały dotrzymane (m.in. Kazimierz nadal tytułował się panem i dziedzicem Pomorza), pokój ten okazał się wyjątkowo trwały. Kolejna wojna polsko-krzyżacka wybuchła dopiero w 1409 r. za panowania Władysława II Jagiełły. Ten władca, podobnie jak niegdyś król Kazimierz odczuł na własnej skórze siłę krzyżackich plotek i pomówień. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Atleta Chrystusowy kontra Polacy. Czy rzeczywiście za króla Olbrachta wyginęła szlachta?
Stwierdzenie „za króla Olbrachta poginęła szlachta” to przesada. Przepadła raczej szansa na odzyskanie przez Jagiellonów wpływów nad Morzem Czarnym. Mołdawia, cel wyprawy, długo była strategicznie ważnym celem.
W tym artykule: Klęska bukowińska Sprzeczne interesy Polski i Mołdawii Stefan Wielki. Wielki polityk Rozejm i zasadzka Święty okrutnik Zwycięstwo nad Turkami Prestiżowy tytuł Symbole pogromu Polaków Kontratak Stefana Stracona szansa Polski Przysłowiowy już zwrot „za króla Olbrachta poginęła szlachta” to początek „Pieśni o klęsce bukowińskiej”. Zacytował ją w kronice Marcin Bielski, opisując z perspektywy kilkudziesięciu lat tragiczny odwrót polskich wojsk z Mołdawii w 1497 r. Jednak tak jak niewiele więcej wiemy o samej pieśni, tak i nie pamiętamy o okolicznościach „klęski bukowińskiej”. W tym o ambitnym mołdawskim władcy, który nam ją zadał, choć wcześniej bardzo chciał być polskim sojusznikiem: o Stefanie III Wielkim. Klęska bukowińska „Już były wozy królewskie i insze ciężary rysunków wojennych w pół lassa przyszły, gdy oto Wołochowie chłopstwo piesze, ze wszystkich stron wyrwawszy się zdradliwie i z jaskiń leśnych na obóz królewski uderzyli, naszych sieką, kolą, mordują, zabić! zabić! krzyczą, wozy rozbijają, rozmiatają, łupią, a nadto drzewa wielkie, które byli umyślnie podcinali, snadnie obalają, drogi zawalają – pisał o zasadzce w lasach bukowińskich inny polski kronikarz Maciej Stryjkowski w 2. poł. XVI w. – Bardzo wiele szlachty polskiej i ruskiej zginęło, częścią pobitych, częścią pojmanych. I dziś jeszcze na tym miejscu widziałem sam mogiłę bardzo wielką i kości spróchniałe, roku 1574”. Wygląda to na straszliwą klęskę, na dodatek zadaną przez o połowę mniejsze siły przeciwnika! „Właściwie trudno nazwać to bitwą, bo działania były jednostronne – wyjaśnia prof. Ilona Czamańska, bałkanistka z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Pogrom to chyba najlepsze określenie. Straty były ogromne, zwłaszcza w sprzęcie wojennym. Co do ludzi, to zdania są podzielone. Historycy wojskowości najczęściej są zdania, że największe straty były wśród służby. Faktem jest jednak, że takiej armii, jaką przygotował Jan Olbracht na wyprawę mołdawską, nie zdołał już odbudować ani on sam, ani jego następca Aleksander”. Jeśli z armii, liczącej ponoć 60–80 tys. żołnierzy i czeladzi, zginęło lub trafiło do niewoli 5–10 tys., to powiedzenie „za króla Olbrachta poginęła szlachta” wydaje się mocno przesadzone. Co nie zmienia jednak krytycznej oceny kampanii Olbrachta. Aby wyjaśnić, po co właściwie wyruszył do Mołdawii, trzeba sięgnąć pamięcią wstecz. Królowie bez wykształcenia. Czy polscy władcy byli analfabetami? Jagiełłę uważano za analfabetę, zaś jego syn Kazimierz ponoć nie umiał nawet się podpisać. Tylko czy polscy władcy faktycznie byli niewykształceni? Sprzeczne interesy Polski i Mołdawii Formalnie Hospodarstwo Mołdawskie było polskim lennem. W 1485 r. hospodar Stefan III złożył hołd królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, ojcu Jana Olbrachta. Jednak cały czas Stefan umiejętnie lawirował między Polską, Turcją i Węgrami, starając się tworzyć takie układy polityczne, aby samemu zachować jak największą niezależność. Polsce, rzecz jasna, zależało na jak największych wpływach w Mołdawii. Tymczasem szala dominacji w regionie zaczęła się przechylać na stronę Turków, szczególnie po zdobyciu przez nich czarnomorskich portów – należącej do Genueńczyków Kaffy (1475) oraz mołdawskich Kilii i Białogrodu (1484). Te dwa ostatnie miasta były „kluczami i bramami do wszystkiej ziemi polskiej, ruskiej i tatarskiej”, jak pisano. „Zdobycie tych portów wywołało w Polsce wielkie zaniepokojenie, zarówno z powodu bezpośredniego zbliżenia się Turków do granic państwa, jak i z powodu podcięcia handlu wschodniego, zagrożonego już od upadku Kaffy; dotykało ono mocno wiele miast polskich, a przede wszystkim Lwów” – zwracał uwagę prof. Jan Dąbrowski w „Dziejach Polski średniowiecznej”. W ramach wojny z Imperium Osmańskim Jan Olbracht zamierzał uderzyć na Turków przez teren Hospodarstwa Mołdawskiego, teoretycznie polskiego „lenna” i sojusznika, aby odebrać stracone porty. Ale Stefan III nabrał podejrzeń (chyba nie bezzasadnych), że pierwszym celem jest… jego stolica Suczawa! Uznał, że Jan Olbracht w istocie chce osadzić na mołdawskim tronie swego młodszego brata Zygmunta (później nazywanego Starym), co zagwarantowałoby Polsce większą pewność co do polityki Mołdawii oraz przeciwstawiłoby się wpływom węgierskim i tureckim. Dlatego Stefan III zerwał z nami sojusz, jednocześnie mogąc liczyć na wsparcie Węgier i Turcji (pomimo dzielących ich różnic). Tak mu się po prostu bardziej opłacało. Stefan Wielki. Wielki polityk „Stefan Wielki był bardzo zręcznym politykiem. Kilkakrotnie zmieniał partnerów politycznych, ale też w jego czasach zmieniał się układ sił w regionie. Jeszcze na początku jego rządów głównym protektorem hospodarów mołdawskich, walczących przede wszystkim z ekspansją węgierską, był król polski i Stefan także zabiegał o jego poparcie. Rychło jednak Turcja zlikwidowała prawie wszystkie państwa chrześcijańskie na Bałkanach i nad Morzem Czarnym, stwarzając bezpośrednie zagrożenie dla państwa mołdawskiego – opowiada prof. Czamańska. – Zagrożenie tureckie zmusiło Stefana do zacieśnienia współpracy z Węgrami. Hospodarowi stosunkowo długo udawało się utrzymać równowagę między obydwoma skłóconymi ze sobą protektorami: Polską i Węgrami. Ostatecznie jednak Węgry dawały więcej, a żądały mniej”. Jej zdaniem Polska nie wykorzystała swojej szansy i nie podjęła działań zmierzających do odbicia mołdawskich portów natychmiast po ich utracie w 1484 r. „Wyprawa podjęta przez Jana Olbrachta 13 lat później była bardzo dobrze przygotowana, ale nastąpiła o wiele za późno. Hospodar zdołał się już przystosować do nowej konfiguracji politycznej, układając stosunki z Turcją i przyjmując protektorat węgierski, który także zabezpieczał go przed zakusami Imperium Osmańskiego. Układy z Moskwą, znajdującą się w sojuszu z Tatarami, dodatkowo zabezpieczały go od Wschodu. Polska nie tylko nie była mu potrzebna jako sojusznik i protektor, ale stanowiła zbędny balast” – konkluduje prof. Czamańska. Rozejm i zasadzka Czy Jan Olbracht od początku zamierzał doprowadzić do zmiany na tronie mołdawskim, czy nie – jego wojska stanęły we wrześniu 1497 r. pod Suczawą. Nic jednak pod murami twierdzy suczawskiej nie wskórały. „Ostrzeliwanie niewielkie przyniosło rezultaty, a brak żywności (odcinanej przez Stefana, który wycofał się na południe) i choroby poczęły niebawem rozprzęgać wojska królewskie, a zwłaszcza pospolite ruszenie” – pisze prof. Dąbrowski. Interweniowało też poselstwo węgierskie, uznające Stefana za swojego lennika, nie polskiego. I tak doszło do rozejmu. Wojska Jana Olbrachta miały wrócić tą samą drogą, którą przybyły. Tam jednak wpadły w zasadzkę przygotowaną przez Mołdawian, Wołochów, Tatarów i Turków. Nie wiadomo, czy nastąpiło ze strony polskiej jakieś naruszenie zasad rozejmu, czy też Stefan od początku planował wciągnąć Polaków w pułapkę. „Rumuni szczycą się tym, iż władcy potrafili być sprytni wobec wrogów. Podobnie u nas w czasach zaborów powstało przekonanie (szczególnie w zaborze rosyjskim), że ktoś jest bohaterem, gdy oszuka państwo” – opowiada Michał Jurecki, historyk, autor przewodnika po Rumunii. Święty okrutnik Takiej „nierycerskiej” postawy wcale nie uważano tam za grzech, podobnie jak znęcania się nad przeciwnikami. „Stefan Wielki jest też od 1990 r. świętym rumuńskiego Kościoła prawosławnego. Nie przeszkodziło w tym jego okrucieństwo (np. palowanie jeńców), bo nie odbiegało od średniowiecznych norm” – wyjaśnia Jurecki. Notabene dobrym znajomym Stefana był wołoski hospodar Wład Palownik, pierwowzór Drakuli... Zatem pogrom sprawiony Polakom stał się jeszcze jednym przyczynkiem do chwały Stefana. Dziś należy on do rumuńskiego narodowego panteonu. „Dzieje Rumunii są bardzo skomplikowane (bo do XIX w. dzieliła się na trzy duże części: Siedmiogród, Mołdawię i Wołoszczyznę), więc występują lokalni bohaterowie historyczni. Stefan Wielki był hospodarem mołdawskim i zdecydowanie najbardziej ceniony jest w Mołdawii. W skali całej Rumunii ustępuje Michałowi Walecznemu, który zjednoczył wszystkie trzy wspomniane krainy, oraz Aleksandrowi Janowi Cuzie, który powołał Zjednoczone Księstwa Mołdawii i Wołoszczyzny w XIX w.” – wyjaśnia Jurecki. Zwycięstwo nad Turkami Trzeba przy tym zaznaczyć, że Stefan, pogromca Polaków, był też… bohaterem całego chrześcijańskiego świata. Tyle że prawie ćwierć wieku przed jatką pod Koźminem. Jan Długosz zanotował w swej kronice, że w styczniu 1475 r. pod Vaslui Stefan zwyciężył „wojska sułtana Tureckiego Mahometa, 120 tys. ludzi zbrojnych wynoszące”. W walce tej wsparły hospodara posiłki węgierskie i niewielki kontyngent polski, jednak i tak mołdawski władca dysponował siłami trzykrotnie mniejszymi niż sułtan. Mimo początkowych niepowodzeń, „gdy sam Stefan osobiście rzucił się w pośrodek Turków, już wykrzykujących wygraną, wszystkie owe tłumy, dziwną łaską Pana Boga, mając zaledwo czterdzieści tysięcy ludzi, a między niemi część większą chłopów, zniósł [Turków] do szczętu”. Hospodar wciągnął tureckie wojska w pułapkę w dolinie, a potem zmiażdżył szarżą ciężkiej jazdy. Po tej wiktorii Długosz z entuzjazmem przedstawił Stefana jako przykładnego chrześcijanina („nie podniosło go jednak w pychę to zwycięztwo, przez cztery dni bowiem ciągle pościł z nabożeństwa o chlebie i o wodzie”) i wodza surowego, lecz prawego („wszystkich prawie brańców Tureckich, prócz osób znakomitszych, na pale powbijać kazał, a ciała ich popalić”). Na dodatek hospodarowi bardzo wtedy zależało na sojuszu z Polską. „Czterech celniejszych wodzów Tureckich, trzydzieści sześć chorągwi, i wiele kosztownych zdobyczy Stefan wojewoda Mołdawski posłał przez znakomitych bojarów swoich Kazimierzowi królowi Polskiemu do Litwy, z prośbą i błaganiem, aby go nie opuszczał, i tak wiernego hołdownika, tak potężnego bohatera nie zostawiał w niebezpieczeństwie, ale mu przybył w pomoc swoją siłą zbrojną, pieniędzmi i innymi zasobami wojennymi, przeciw sułtanowi” – wyjaśniał kronikarz. Nie tylko syrenka. Skąd się wziął jednorożec w warszawskim herbie? Na staromiejskich kamienicach w Warszawie obok wszechobecnych syrenek można wypatrzyć także jednorożce. Na zabytkowej pompie stojącej na rynku Nowego Miasta widzimy nawet jednorożca stojąceg... Prestiżowy tytuł Z kolei papież Sykstus VI za zwycięstwo nad muzułmanami nadał Stefanowi prestiżowy tytuł Atlety Chrystusowego (Athleta Christi), wcześniej przyznany albańskiemu wodzowi Skandenbergowi i węgierskiemu Hunyadyemu. Nic dziwnego, że Długosz chwalił hospodara: „Mąż zaprawdę podziwienia godny, i od największych wodzów, których bohaterstwo wysławiamy, nie pośledniejszy. On bowiem między książętami naszego wieku pierwszy tak wielkie i chwalebne nad Turkami odniósł zwycięstwo”. Po bitwie pod Vaslui widziano Stefana w roli przywódcy krucjaty. „Nadal zabiegał o pomoc w Polsce, słał posłów z prośbami do Wenecji i Rzymu. Jakoż sprawa turecka stanęła w owych latach na porządku dziennym we wszystkich państwach sąsiadujących z Turcją, od Neapolu przez Rzym, Wenecję, Budę, Wiedeń po Kraków. Przez Europę szły straszliwe, częściowo zresztą wyolbrzymione wieści o potędze i dzikości Turków. Szeptano, iż sułtan chce uderzyć od morza na Włochy, że gotuje się do zdobycia stolicy chrześcijaństwa – Rzymu, aby w Bazylice św. Piotra urządzić stajnię dla swych koni” – opisuje prof. Maria Bogucka w książce „Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy”. Plany i oczekiwania były wielkie. „Nie tylko my, ale także Rumuni, Węgrzy, Serbowie czy Czarnogórcy uważali się za przedmurze chrześcijaństwa. Dlatego Rumuni pamiętają o bitwie pod Vaslui. To było ważne wydarzenie jak na ową chwilę. Stefan Wielki mógł marzyć niemal o restauracji Cesarstwa Bizantyjskiego, a przynajmniej uważać się za spadkobiercę jego tradycji. Nawiązywał do tego w świątyniach, na fundowanych freskach. Ale jego możliwości ekonomiczne i militarne były zbyt słabe, a jego państwo było łakomym kąskiem dla sąsiadów” – mówi Michał Jurecki. Żadnej jednak krucjaty nie było, a oczekiwane wielkie wsparcie od polskiego króla nie nadeszło. „Kazimierz miał ważniejsze dla siebie sprawy na północy. Polska uważała Mołdawię za peryferie, to nie był ważny front w polityce Jagiellonów. Polska była za słaba, żeby pomóc Stefanowi, i on o tym się przekonał” – opowiada Jurecki. Stefan III musiał radykalnie zmienić swoją politykę, aby utrzymać się u władzy. Symbole pogromu Polaków Choć rozczarowany postawą chrześcijańskich sąsiadów, na pamiątkę triumfu nad Turkami pod Vaslui Stefan wzniósł monastyr Voroneţ. Jedną z najcudowniejszych malowanych cerkwi bukowińskich, nazywaną (m.in. ze względu na imponujący fresk z Sądem Ostatecznym) „Kaplicą Sykstyńską Wschodu”. Czy podobnie zachował się po zwycięstwie nad Polakami? „Miejsce, gdzie wojska mołdawskie po partyzancku zaatakowały wycofujących się Polaków, leży w dzisiejszej Ukrainie. To Las Koźmiński, obecnie przetrzebiony przez kołchozy. Nie postawiono tam żadnej kapliczki. Jednak po tym prestiżowym zwycięstwie Stefan Wielki ufundował jeden z najpiękniejszych swoich monastyrów: w Neamț (ok. 40 km na południe od Suczawy). W Polsce pamiątką po nieudanej wyprawie Jana Olbrachta jest zaś krakowski Barbakan, postawiony w obawie przed turecką wyprawą odwetową” – wyjaśnia Michał Jurecki. Kontratak Stefana Do pewnego odwetu faktycznie doszło: w 1498 r. Stefan uderzył na południe Polski. Nie chodziło o zemstę, lecz interesy. „Utrata portów czarnomorskich Kilii i Białogrodu podkopała podstawy gospodarcze państwa mołdawskiego i uzależniła je politycznie od Turcji. W ślad za tym przestał odgrywać rolę najważniejszy czynnik łączący Mołdawię z Polską i Litwą – wspólny interes gospodarczy w eksploatacji portów czarnomorskich. Co więcej, Mołdawia została zmuszona do intensyfikacji handlu głównym swoim bogactwem, czyli bydłem, drogą lądową. Sprzedawano je głównie na Śląsku i w państwach niemieckich, a jedyna dogodna droga jego przepędu wiodła przez polskie Pokucie i aż dwie polskie stacje celne. W tej sytuacji konflikt z Polską stał się nieunikniony, a opanowanie Pokucia stało się głównym celem Stefana w ostatnich latach rządów. Ostatecznie zajął je siłą, zręcznie wykorzystując sytuację nieprzybycia w umówionym czasie polskiego posła (który notabene rozchorował się po drodze i umarł) i utrzymał je do śmierci” – wyjaśnia prof. Czamańska. Stefan zmarł w 1504 r. w Suczawie, miał 71 lat. Pokonany Jan Olbracht zmarł 3 lata wcześniej, mając 42 lata. Zaledwie. „Nieudana wyprawa złamała go psychicznie. Po niej głównie siedział incognito w »Gospodzie pod Modrym Fartuchem« w Toruniu i pił. Był ambitnym człowiekiem, ponoć najzdolniejszym z synów Kazimierza Jagiellończyka, ale zbyt szybko chciał coś osiągnąć, dorównać ojcu” – stwierdza Michał Jurecki. Stracona szansa Polski Zdaniem prof. Czamańskiej Stefan III górował nad młodym Jagiellonem doświadczeniem. Nie zaryzykowałaby jednak postawienia go na równi z „przyziemnym, lecz niesłychanie konsekwentnym Kazimierzem IV Jagiellończykiem”. Niestety, ów zmarł w 1492 r., a pod Koźminem dowodził jego niedoświadczony i zbyt ambitny syn. Okazuje się, że powiedzenie „za króla Olbrachta poginęła szlachta” nie powinno być opisem masakry, lecz spartaczonej szansy. Polacy wracali do Mołdawii podczas „awantur mołdawskich” w XVI i XVII w., gdy próbowali osadzać tam i obalać władców. Do wypraw tych mogłoby nie dojść, gdyby tylko Olbracht spisał się lepiej. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Bolesław Śmiały naraził się możnowładcom. Porywczy król Polski musiał uciekać z kraju
Bolesław Śmiały, określany też jako Bolesław Szczodry, był w gorącej wodzie kąpany, ale historycy wskazują na jego męstwo, energię i talent. Był bardzo aktywny na arenie międzynarodowej, dbał też o rozbudowę organizacji kościelnej. Jednak jego reakcja na bunt możnych zmusiła go do ucieczki z kraju.
W tym artykule: Polityka Bolesława Śmiałego Z czego zasłynął Bolesław Szczodry? Bolesław Śmiały i pochodzenie jego przydomku Dlaczego Bolesław Śmiały musiał uciekać z kraju? Gdzie jest pochowany Bolesław Śmiały? Bolesław II Śmiały był synem księcia Kazimierza Odnowiciela, który władał Polską w latach 1034–1058. Jego matką była Dobroniega – ruska księżniczka z dynastii Rurykowiczów. Za jego czasów w Europie trwał konflikt między papieżem Grzegorzem VII i cesarzem Henrykiem IV. Dzięki temu, że stanął po stronie Stolicy Apostolskiej, mógł koronować się na króla Polski. Stało się to w roku 1076. Polityka Bolesława Śmiałego Bolesław aktywnie uczestniczył w europejskiej polityce. Angażował się też w działania militarne. Zgodnie z polityką swojego ojca, starał się wzmacniać kraj wewnętrznie i budować pozycję Polski w środkowej Europie. Wspierał Kościół. Odnowił arcybiskupstwo w Gnieźnie, gdzie rozpoczął odbudowę znajdującej się tam archikatedry. Utworzył też nowe biskupstwo w Płocku. Wspierał opactwo benedyktyńskie. Sporo energii spożytkował na działania zagraniczne. Ingerował w walkę o tron węgierski. Poparł kandydaturę Beli, co wciągnęło go w konflikt z Niemcami, którzy optowali za Salomonem. Mniej więcej w tym samym czasie walczył z Czechami, bo odmówił płacenia trybutu za Śląsk. Jednocześnie przyjął księcia Jaromira, który był przeciwnikiem panującego w Czechach Wratysława. Wojnę zakończyło porozumienie. Wratysław ożenił się z siostrą Bolesława, Świętosławą. Działał też na wschodzie. Wyprawił się na Ruś w 1069 roku. Wówczas zajął Kijów i osadził na tronie Izjasława, ale przy okazji brał stamtąd cenne łupy. Wojska Bolesława stacjonujące na Rusi nie wzbudzały jednak entuzjazmu wśród miejscowej ludności. Na oczach poddanych Izjasława Bolesław wytargał nowemu władcy brodę, co nie przysporzyło mu sympatii. Szczodry zarządził odwrót. Niejako przy okazji, w czasie powrotu, przyłączył do Polski Grody Czerwieńskie. Z czego zasłynął Bolesław Szczodry? Bolesław Śmiały znany jest z następujących dokonań: prowadził aktywną politykę zagraniczną; bywa określany jako jeden z najbardziej utalentowanych władców z dynastii Piastów; stracił biskupa krakowskiego Stanisława, bo spiskował przeciwko niemu wraz z możnymi; był ponoć porywczy i pyszny, ale jednocześnie pełen energii. „Gniew jego nie znał hamulca, a pycha granic” – pisał Paweł Jasienica. Był władcą mężnym i utalentowanym; wspierał organizację kleru w Polsce; odzyskał dla Polski Grody Czerwieńskie, utracił Pomorze Gdańskie. W czasie wyprawy wielu ciężkozbrojnych rycerzy potonęło w jednej z rzek; ze względu na bunt, musiał uciekać z kraju; insygnia koronacyjne Bolesława trafiły na Wawel. Przeleżały tam aż do końca XIII wieku, kiedy nastąpiła kolejna koronacja – Przemysła II. Bolesław Śmiały i pochodzenie jego przydomku Z epoki, w której żył król pochodzi tylko przydomek Szczodry (łac. Largus). Takiego używał kronikarz Gall Anonim. Natomiast innych określeń, takich jak „śmiały” (łac. audax), „wojowniczy” (łac. bellicosus) czy „dziki” (łac. efferus) używał jako przymiotników. Dlatego w literaturze fachowej używa się określenia Bolesław II Szczodry. View oEmbed on the source website Dlaczego Bolesław Śmiały musiał uciekać z kraju? Władca ciągle angażował się w wojny. Koronacja przyczyniła się do wzmocnienia jego władzy, co mogło spotkać się z niezadowoleniem możnowładztwa. Zawiązał się przeciwko niemu spisek i w konsekwencji w 1079 roku w bunt. Włączył się te działania biskup krakowski Stanisław. Bolesław postanowił dać przykład buntownikom. Pojmał biskupa i ukarał go w typowy dla epoki sposób – poćwiartowaniem. Reakcja była jednak inna niż ta której spodziewał się król. Rozsierdziło to buntowników jeszcze bardziej. Co prawda tak straszliwa kara była powszechna w średniowieczu, jednak fakt, że poddano jej osobę tak wysokiego statusu, był szokujący. Bolesław musiał uciekać z kraju. Wraz z żoną i synem Mieszkiem salwował się ucieczką do zaprzyjaźnionych Węgier. Serdecznie przyjął go Władysław węgierski, który znajduje się wśród świętych Kościoła katolickiego. Znów jednak Bolesław popełnił faux pas. Gdy Władysław witał go u siebie, Bolesław nie zsiadł z konia, co spotkało się z dezaprobatą dworu węgierskiego. Sam władca nie wyciągnął jednak żadnych konsekwencji. Tymczasem buntownicy wysunęli do władzy młodszego brata króla, księcia Władysława Hermana. Syn Szczodrego, Mieszko, miał dobre relacje ze swoim stryjem, Władysławem Hermanem. Dzięki niemu ożenił się nawet z nieznaną z imienia księżniczką ruską, być może Katarzyną Wsiewołodowną. Jednak Mieszko po kilku latach został otruty i zmarł. Zapewne część możnych obawiała się zemsty za wygnanie ojca z kraju. Gdzie jest pochowany Bolesław Śmiały? Nie wiemy, kiedy dokładnie zmarł Bolesław. Prawdopodobnie było to 2 lub 3 kwietnia 1081 lub 1082 r. Według Galla Anonima król zmarł na Węgrzech. Tam miał też spocząć – w Ossiach w Karyntii (Austria). W 2003 roku uroczyście odsłonięto jego domniemany grobowiec po gruntownej renowacji. Część uczonych przyjmuje, że miejscem ostatniego spoczynku króla jest klasztor w Tyńcu w Małopolsce. Z kolei według późnośredniowiecznych legend jego grób miał się znajdował w Wilten koło Innsbrucku. Źródła: Jasienica P., Polska Piastów, Warszawa 1985 Dzieje.pl PWN Sienkiewicz W., Mały słownik historii Polski, Warszawa 1991 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Monarchie na świecie. W jakich krajach nadal rządzi król?
Monarchie na świecie mają się lepiej niż myślimy. Szczególnie, gdy spojrzymy na Europę, gdzie aż w dwunastu krajach na czele stoi koronowana głowa. Tak jak w Wielkiej Brytanii, w której royalsi wciąż cieszą się dużą sympatią poddanych.
W tym artykule: Ile jest obecnie monarchii? Państwa z monarchią Monarchie w Europie Który król rządził najdłużej? Wydawałoby się, że czas monarchii już dawno dobiegł końca i należy je znieść. Nic bardziej mylnego. Tylko w Europie na czele dwunastu państw stoi koronowana głowa. Listę otwierają Wielka Brytania, Holandia, Hiszpania i kraje skandynawskie. Ale na tym jednak nie koniec. Gdzie jeszcze władza suwerenna spoczywa w rękach władcy? Szczegóły do sprawdzenia w dalszej części artykułu. Ile jest obecnie monarchii? Monarchie na świecie tworzą nie tylko królowie. Są to także książęta, cesarzowie, sułtanowie, emirowie lub jak w przypadku Watykanu – papież. Najwięcej koronowanych głów – jak już zostało wspomniane – znajdziemy na Starym Kontynencie, bo aż w dwunastych krajach. Przy okazji warto wspomnieć, że władca Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (obecnie na tronie zasiada Karol III) jest również przywódcą 14 innych państw, rozmieszczonych po różnych kontynentach: Antigui i Barbudy Australii Bahamów Belize Grenady Kanady Jamajki Nowej Zelandii Papui-Nowej Gwinei Saint Kitts i Nevis Saint Lucia Saint Vincent i Grenadyn Tuvalu Wysp Salomona Do 2021 roku zwierzchnictwo brytyjskiej monarchii uznawał Barbados. Ten wyspiarski kraj w Ameryce Środkowej, tuż przed 55. rocznicą odzyskania przez niego niepodległości, zerwał unię personalną ze Zjednoczonym Królestwem i ogłosił się republiką. Z formą rządów, w której reprezentantem narodu jest monarcha, spotkamy się również w Afryce (Maroko i Eswatin) oraz Azji, a dokładniej w Arabii Saudyjskiej, Bahrajnie, Bhutanie, Brunei, Japonii, Jordanii, Kambodży, Katarze, Kuwejcie, Malezji i Omanie. Ponadto do azjatyckich monarchii zaliczane są też Zjednoczone Emiraty Arabskie, gdzie władzę sprawuje prezydent, choć w praktyce jest on monarchą. Państwa z monarchią Andora Arabia Saudyjska Bahrajn Belgia Bhutan Brunei Dania Eswatini Holandia Hiszpania Japonia Jordan Kambodża Kuwejt Lesotho Liechtenstein Luksemburg Malezja Monako Norwegia Oman Katar Szwecja Tajlandia Tonga Watykan Zjednoczone Emiraty Arabskie Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic Królowa Elżbieta II na niepublikowanych zdjęciach. Tak wyglądało jej 70-letnie panowanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/malo-znane-archiwalne-zdjecia-krolowej-elzbiety-ii-w-obiektywie-fotografow-national-geographic1-148a751.png" width="938" height="634" alt="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" title="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" /> Monarchie w Europie Spośród jedenastu monarchii w Europie (nie licząc Watykanu), aż siedem to królestwa (Belgia, Dania, Hiszpania, Holandia, Norwegia, Szwecja i Wielka Brytania). Pozostała czwórka, a mianowicie Andora, Liechtenstein, Luksemburg i Monako, są księstwami. Poniżej przedstawiamy najważniejszych europejskich arystokratów. Brytyjska rodzina królewska Brytyjska rodzina królewska to bez wątpienia najpopularniejsza monarchia na świecie. Cieszy się dużą sympatią poddanych, a także olbrzymią popularnością wśród mediów z całego globu. Zainteresowanie prasy wzbudza przede wszystkim życie prywatne royalsów, które na przestrzeni lat było pełne afer i skandali. Czy wiemy, jak naprawdę wygląda codzienność za pałacowymi drzwiami? Rąbka tajemnicy uchylają twórcy serialu „The Crown”, opowiadającego historię Elżbiety II i pozostałych członków brytyjskiej rodziny królewskiej. Od 1901 roku na tronie Zjednoczonego Królestwa zasiada dynastia Windsorów. Obecnie panującym monarchą jest Karol III, najstarszy syn królowej Elżbiety II i księcia Filipa. 73-latek objął władzę 8 września 2022 r. w chwili śmierci swojej matki, która rządziła krajem przez siedem dekad. Koronacja króla lub królowej Wielkiej Brytanii, zgodnie z kultywowaną od wieków tradycją, odbywa się w Opactwie Westminsterskim, po upływie okresu żałoby. Dla porównania, Elżbieta II otrzymała koronę z rąk Arcybiskupa Canterbury w czerwcu 1953 r., czyli po ponad roku od wstąpienia na tron. Z kolei Karola III na oficjalną koronację musiał poczekać osiem miesięcy. Po śmierci Elżbiety II następcą brytyjskiego tronu został książę William – najstarszy syn króla Karola i zmarłej w 1997 r. księżnej Diany. Kolejne miejsca w sukcesji zajmują dzieci księcia Walii i księżnej Kate – książę George (ur. 2013), księżniczka Charlotte (2015) i książę Louis (2018). Dopiero piąty w kolejce do tronu jest brat Williama i najmłodszy syn Karola III, książę Harry, który wyprzedza swoich potomków – synka Archiego i córkę Lilibet. Duńska rodzina królewska Najstarszą i jedyną panującą królową na Starym Kontynencie po śmierci Elżbiety II była Małgorzata II. Królowa Danii na tron wstąpiła 14 stycznia 1972 r. po śmierci swojego ojca, Fryderyka IX i zasiadała na nim przez ponad pięć dekad. 31 grudnia 2023 r. 83-letnia monarchini w noworocznym orędziu do narodu ogłosiła swoją abdykację. Następcą królowej został najstarszy syn królowej, książę Fryderyk. Belgijska rodzina królewska Królem Belgii od 2013 roku jest Filip I Koburg, który przejął władzę w kraju po abdykacji swojego ojca, Alberta II. W chwili jego rezygnacji następczynią tronu Królestwa Belgii, zgodnie z protokołem, została 22-letnia księżniczka Elisabeth, najstarsza córka Filipa i jego żony, królowej Paoli. Następcą królowej jest jej najstarszy syn, książę Fryderyk. Holenderska rodzina królewska 2013 rok obfitował w głośne abdykacje. Ze stanowiska ustąpił papież Benedykt XVI, wspomniany chwilę wcześniej Albert II, król Belgów, a także królowa Niderlandów, Beatrycze. Jej miejsce zajął książę Wilhelm-Aleksander. Następczynią holenderskiego tronu jest aktualnie 20-letnia księżniczka Amalia. Hiszpańska rodzina królewska Filip VI, obecny król Hiszpanii, wstąpił na tron w 2014 roku po abdykacji swojego ojca, Jana Karola I. Jego następczynią jest najstarsza córka, księżniczka Eleonora. Gdy zasiądzie na tronie, będzie pierwszą hiszpańską królową od czasów Izabeli II (1833–1868). Norweska rodzina królewska Harald V to pierwszy norweski monarcha urodzony na terenie Norwegii od 567 lat. Na tronie zasiadł w 1991 roku, po nagłej śmierci swojego ojca, króla Olafa V. Choć rodzina królewska cieszy się dużym zaufaniem Norwegów, tamtejszy parlament kilkukrotnie przeprowadzał głosowanie nad przekształceniem kraju z monarchii w republikę. Jednak bezskutecznie. Następcą Haralda jest jego syn, książę Haakon, mimo tego, że ma straszą siostrę, księżniczkę Martę Ludwikę. Do 1990 r. tylko męski potomek mógł objąć tron w Norwegii. Szwedzka rodzina królewska Karol XVI Gustaw to najdłużej panujący monarcha w historii Szwecji. Na tronie zasiada od 1973 roku. Cztery lata później na świat przyszła jego pierwsza córka, następczyni tronu, księżniczka Wiktoria Bernadotte. Nazywana jest przez wielu „matką chrzestną Europy”, bo została matką chrzestną aż osiemnaściorga dzieci. W tym m.in. księcia Danii, Chrystiana, księżniczki Holandii, Katarzyny-Amalii i księżniczki Norwegii, Ingrydy Aleksandry. Wielkie Księstwo Luksemburga Od 2000 roku wielkim księciem Luksemburga jest Henryk z dynastii Burbonów, który objął władzę po abdykacji swojego ojca, księcia Jana. Pierwsze miejsce w linii sukcesji luksemburskiego tronu zajmuje książę Wilhelm, najstarszy syn i jeden z piątki dzieci Henryka oraz wielkiej księżnej Luksemburga, Marii Teresy. Księstwo Liechtensteinu Księstwo Liechtensteinu to najbogatszy kraj świata, mimo że pod względem powierzchni zajmuje jedno z ostatnich miejsc na świecie. Głową państwa jest książę Jan Adam II, który zasiada na tronie od 1989 roku. W 2004 r. monarcha mianował swojego najstarszego syna, księcia Alojzego, koregentem, przekazując mu rzeczywistą władzę. Księstwo Monako Monako to, zaraz po Watykanie, najmniejsze państwo świata. Krajem od 2005 roku rządzi książę Albert II Grimaldi. Według monakijskiego prawa, pierwszeństwo w objęciu tronu mają mężczyźni przed kobietami. Dlatego następcą Alberta jest książę Jakub, a nie urodzona dwie minuty wcześniej jego siostra, księżniczka Gabriela. Księstwo Andory W Księstwie Andory władze spoczywa w rękach dwóch współksiążąt. Są nimi prezydent Francji i katolicki biskup katalońskiego miasta La Seu d'Urgell. Który król rządził najdłużej? Najdłużej panującym monarchą w historii jest król Francji, Ludwik XIV, który rządził krajem przez rekordowe 72 lata i 110 dni. Drugie miejsce na liście wszech czasów zajmuje brytyjska królowa Elżbieta II. Zmarła we wrześniu 2022 r. monarchini zasiadała na tronie przez 70 lat i 214 dni. O niespełna 100 dni krócej władzę sprawował Rama IX Bhumibol Adulyadej, król Tajlandii. Lista pięciu najdłużej panujących monarchów na świecie: Ludwik XIV, król Francji – 72 lata i 110 dni Elżbieta I, królowa Wielkiej Brytanii – 70 lat i 214 dni Rama IX Bhumibol Adulyadej, król Tajlandii – 70 lat i 126 dni Jan II, książę Liechtensteinu – 70 lat i 91 dni Karol August, książę Saksonii-Weimaru-Eisenach – 70 lat i 12 dni Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Archeolodzy odnaleźli pozostałości sali królewskiej pierwszych królów Anglii Wschodniej
Królewska sala pochodzi sprzed 1400 lat i zlokalizowana jest w hrabstwie Suffolk, w dawnej Anglii Wschodniej. Fragment budynku należał niegdyś do pierwszych władców, którzy rządzili krajem.
W tym artykule: Historia średniowiecznej Brytanii jest zawiła i pełna niejasności Archeolodzy odnaleźli salę królewską prawdopodobnie sprzed 1400 lat Beda Czcigodny był „ojcem angielskiej historii” Historia Wysp Brytyjskich przełomu starożytności i średniowiecza jest naznaczona wojnami i napaściami ze strony pogańskich plemion. W V wieku n.e., po czterystu latach względnego pokoju pod rządami Cesarstwa Rzymskiego, kraj stał się celem najazdów Anglów, Sasów i Jutów. Wobec siły i skuteczności agresorów Brytowie byli zmuszani do ucieczek ze swoich osad. Ci, którzy zostali, zasymilowali się z agresorami. Z czasem plemiona połączyły się w jeden lud, który nazywano później Anglosasami. Historia średniowiecznej Brytanii jest zawiła i pełna niejasności Okres średniowiecznej Brytanii nazywany jest heptarchią. Kraj dzielił się wówczas na 7 głównych królestw które walczyły między sobą o hegemonię. Były to: Nortumbria, Mercja, Lindsey, Anglia Wschodnia, Essex, Kent, Sussex, Wessex. System heptarchiczny doprowadził ostatecznie do zjednoczenia całej Anglii i stworzenia spójnego ustroju politycznego Anglosasów. Nastąpiło to w IX wieku, w trakcie najazdów wikingów. Za twórcę zjednoczonej Anglii uważa się króla Wesseksu Alfreda Wielkiego, znanego m.in. z serialu „Upadek Królestwa” (The Last Kingdom). Jednak wiedza o okresie wczesnośredniowiecznym nie jest dokładna, a czasem wątpliwa. To doprowadziło do powstania licznych legend, które nie zawsze są prawdziwe (jak np. ta o królu Arturze). Nowe badania wykazały, że dieta Anglosasów była głównie wegetariańska - aż do przybycia wikingów Naukowcy z Cambridge ustalili, że to wikingowie przywieźli ze sobą zwyczaj… grillowania mięsa. Według badaczy zarówno angielscy chłopi, jak i możnowładcy jedli wcześniej głównie produ... Tu z pomocą przychodzą archeolodzy, którzy dokładają wszelkich starań, aby odkrywać historię naszych przodków. W ramach projektu badawczego „Rendlesham Revealed”, który powstał z inicjatywy hrabstwa Suffolk, naukowcy prowadzą wykopaliska w rejonie wsi Rendlesham, na wschód od miasta Ipswitch. To kontynuacja badań z lat 2008–2017, kiedy to uczeni odkryli anglosaską osadę królewską. Archeolodzy odnaleźli salę królewską prawdopodobnie sprzed 1400 lat W trakcie najnowszych wykopalisk archeolodzy odkopali pozostałości drewnianej konstrukcji o długości 23 metrów i 10 metrów szerokości. Badacze twierdzą, że w tym miejscu znajdowała się w okresie wczesnego średniowiecza osada o powierzchni ok. 123 akrów. Archeolodzy uważają, że odnalezione ruiny to dawna sala królewska, zaledwie fragment większej budowli, która prawdopodobnie należała do pierwszych królów Anglii Wschodniej. Autorzy odkrycia zwracają uwagę na to, że może to być sala, którą opisywał w swoich dziełach Beda Czcigodny, anglosaski mnich benedyktyn, który związany był z klasztorami w Nortumbrii. Duchowny, który urodził się w 672 lub 673 roku, a zmarł 25 maja 735 roku, był człowiekiem niezwykle wykształconym. To właśnie Beda uważany jest za twórcę najwcześniejszej i najbardziej wiarygodnej chronologii dziejów Anglii, przez co nazywany jest również „ojcem angielskiej historii”. Beda Czcigodny był „ojcem angielskiej historii” To właśnie Beda opisuje, że w latach 654–664 królem Anglii Wschodniej był Æthelwold. Centrum władzy królewskiej anglosaskiej władcy miało być właśnie Rendlesham. – Wyniki naszych wykopalisk potwierdzają kronikę Bedy Czcigodnego. Rendlesham rzeczywiście było siedzibą pierwszych królów Anglii Wschodniej – mówi Christopher Scull, współautor i profesor na Cardiff University. Archeolodzy odkryli również ślady fosy, która otaczała królewski gród oraz biżuterię, przedmioty osobiste, wyroby ceramiczne oraz dowody na to, że w tym miejscu odbywały się w przeszłości huczne uczty. Badacze podkreślają, że znalezisko jest przełomowe, ponieważ potwierdza wiarygodność słynnego brytyjskiego kronikarza. W planach są dalsze wykopaliska. Uczeni mają nadzieję, że uda im się odnaleźć więcej artefaktów, które rzucą nowe światło na zawiłą historię średniowiecznej Brytanii. Projekt badawczy zakłada zakończenie prac w 2023 roku. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Mosuo. W tym królestwie panuje matriarchat
Jedna z nielicznych społeczności, w których nie istnieje instytucja małżeństwa, a kobiety mogą otwarcie współżyć z dowolną liczbą partnerów, długo była nieznana. Teraz stała się tak modna wśród turystów, że zaczyna to zagrażać jej przetrwaniu. A wszystko za sprawą pewnej dziewczyny.
Nikt tak naprawdę nie wie, skąd się ten obyczaj wziął. Czy w pewnym momencie męska część populacji, która musiała polować i wypasać stada w odległych miejscach, stopniała tak bardzo, że każdy plemnik był na wagę złota? A może chodziło o jakieś spory materialne, na przykład o dziedziczenie? Tak czy inaczej, od monogamicznych małżeństw i wszelkich wynikających z nich obowiązków Mosuo wolą luźne związki nazywane „małżeństwami z doskoku” lub „przechodnimi”. W ich społeczności, żyjącej nad otoczonym górami jeziorem Lugu na granicy południowych chińskich prowincji Junnan i Syczuan, wyboru partnera dokonuje kobieta. Zalecać się do siebie i zakończyć związek mogą jednak obie strony. I obie mogą być w kilku związkach jednocześnie. Każda dorosła kobieta Mosuo ma w obrębie wspólnego domostwa, gdzie wszyscy inni członkowie rodziny śpią w jednym pomieszczeniu, odrębny drewniany domek/sypialnię, tzw. kwiatową komnatę. Wybranek zjawia się pod jej drzwiami po zmroku. Zaproszenie, które wcześniej otrzymał, miało formę umownego prezentu lub muśnięcia dłoni potwierdzającego, że zaloty zostały przyjęte. Nad ranem kochanek musi opuścić „komnatę” i wrócić do swej rodziny, najlepiej tak, by nikt go nie widział. Dlatego mężczyźni Mosuo zawsze udają się do partnerek w obszernych kapeluszach. Jeśli kobieta postanowi zakończyć związek, robi to bez ceregieli – kochanek zastaje zamknięte drzwi. Jeśli zaś pod drzwiami komnaty znajdzie parę męskich butów lub kapelusz zawieszony na drzwiach, będzie to dla niego sygnał, że jego partnerka spędza akurat noc z kim innym. Tyle teoria. – Ja tam mam stałego chłopaka i moja matka ma nawet o to pretensje, bo jej zdaniem powinnam być wierna tradycji „przechodniego małżeństwa” – zwierza się 20-letnia Fengmao, która sprzedaje napoje nad jeziorem. – Dlatego pewnie niedługo wyjedziemy do jakiegoś miasta, weźmiemy ślub i będziemy mieli z głowy ten cyrk. Główna sprawczyni owego „cyrku” nazywa się Yang Erche Namu. Jej matka też ponoć robiła jej awantury o to, że nie kultywuje tradycji. 14-letnia Namu uciekła więc do miasta, tam trafiła do zespołu pieśni i tańca, ukończyła konserwatorium w Szanghaju i została piosenkarką. Później wyszła za mąż za amerykańskiego fotografa, wyjechała do Stanów, rozwiodła się, wróciła do Chin i związała z norweskim dyplomatą. Bomba wybuchła w 1997 r., gdy tytułująca się już „księżniczką Mosuo” Namu opublikowała w Chinach książkę Ucieczka z królestwa córek, pikantnie opisując nie tylko swoje seksualne przygody z ośmioma zagranicznymi kochankami, ale też tajniki „kwiatowych komnat”. W książce Namu wyznała, że z mężczyznami Mosuo brzydziła się zadawać, bo „śmierdzą”, a Chińczycy też w łóżku do niczego się nie nadają. Potem wydała jeszcze wiele wersji autobiografii i zagrała w paru filmach, stając się w Chinach czołową skandalistką celebrowaną przez bulwarową prasę i telewizyjne talk-shows. Dzięki Namu nikomu nieznana wcześniej społeczność Mosuo stała się z dnia na dzień wielką atrakcją turystyczną. W pierwszym roku po ukazaniu się książki Namu liczba gości, którzy pojawili się nad jeziorem Lugu, wzrosła od zera do 50 tys. Moda na Mosuo, do których można teraz w ciągu kilku godzin dotrzeć autokarem z jeszcze bardziej obleganego przez turystów prastarego miasta Lijiang (prowincja Junnan), ma jak zwykle dobre i złe strony. Na ubogą i odizolowaną od świata społeczność, której przedstawicieli władze chińskie traktowały do niedawna jak podludzi, nieoczekiwanie spadł deszcz pieniędzy. Nad Lugu powstały drogi, sklepy, hotele, restauracje, szkoły, szpital itp. Zaczęto kręcić o nich filmy i dokumentować folklor. Ciężką pracę w polu zastąpiły biznesy nastawione na obsługę turystów, młodzież zaczęła zdobywać wykształcenie. Ale puszczona przez Namu w świat fama o kobietach tego ludu jako istnych erotycznych maszynach sprawiła również, że spora część turystów przyjeżdża nad Lugu niemal wyłącznie w poszukiwaniu łóżkowych przygód. A skoro wystąpił popyt, pojawiła się i podaż. W okolicy wyrosły domy publiczne obsługiwane przez Chinki w strojach Mosuo. Do tego lokalne władze, łase na udział w zyskach, rozwinęły sieć hoteli imitujących zagrody Mosuo, w których raczy się turystów tandetnymi „folklorystycznymi” pokazami, często niemającymi prawie nic wspólnego z prawdziwymi obyczajami tego ludu. Wioski obstawiono szlabanami i kasami biletowymi, które ściągają opłaty za „zwiedzanie”. W konsekwencji coraz więcej młodych Mosuo wyjeżdża do miast w poszukiwaniu nowoczesnego życia i z planami założenia „normalnej” rodziny. Tymczasem populacja tego ludu liczy dziś tylko ok. 40 tys. W pięknych drewnianych domostwach Mosuo nie brak dziś telewizorów, pralek i telefonów. Mijają czasy, gdy była to biedna, odizolowana społeczność, do której po powstaniu komunistycznego państwa w 1949 r. władza ludowa dotarła dopiero siedem lat później. Nad jeziorem Lugu gwiazda popkultury Yang Erche Namu urządza muzeum mające dokumentować styl życia Mosuo, a przede wszystkim pokazywać, że w tej społeczności nie chodzi wcale o wolną miłość. Symbolem dostatku dla Mosuo jest suszona świnia (zhupiao rou), którą tradycyjnie przechowuje się w pokoju seniorki klanu. Świnie po zabiciu patroszy się i luzuje z kości, oprócz czaszki. Po nasoleniu i przyprawieniu tusze są zaszywane i wieszane w chłodnym i przewiewnym miejscu. Tam suszą się przez minimum trzy, ale bywa, że i pięć lat. Smakują tak wyjątkowo, jak wyjątkowe jest całe królestwo kobiet nad nefrytowym jeziorem – Matką Lugu.
Zapierające dech w piersiach ujęcia zwierząt i wspaniała Puszcza Białowieska! Zobacz „Królestwo” w zaciszu własnego domu
"Królestwo", najnowsza superprodukcja twórców słynnego dokumentalno-przyrodniczego cyklu "Mikrokosmos" i "Makrokosmos", już od 6 kwietnia na Blu-rayu.
Twórcy „Mikro-„ i „Makrokosmosu” tym razem zabierają nas do niezwykłego świata prapuszczy. Oczami jej mieszkańców odkrywamy historię natury, naszego kontynentu i człowieka od epoki lodowcowej do czasów współczesnych. Tysiące lat temu Europa pokryta był niekończącym się lasem, w którym swoje królestwo miały łosie, żubry, wilki i jelenie. Prapuszcza rozciągała się przez cały kontynent, a jej serce tętniło w Puszczy Białowieskiej, która dzisiaj zachowała się tylko we fragmencie. W głębinie tajemniczego lasu rozgrywa się niesamowita opowieść o przyrodzie – tej dzikiej i nietkniętej ludzką ręką. Zapierające dech w piersiach ujęcia zwierząt, fenomenalne obrazy przyrody i wyjątkowa rola Puszczy Białowieskiej, jedynego miejsca, które oddaje charakter lasu w postaci, w jakiej istniał tysiące lat temu – "Królestwo" to niesamowita przygoda dla całej rodziny. Od 6 kwietnia „Królestwo” będzie dostępne na Blu-rayu. View oEmbed on the source website
Puszcza Białowieska na dużym ekranie. Robi wrażenie!
Chcesz zobaczyć coś wspaniałego? Obejrzyj zapowiedź najnowszego filmu twórców „Makrokosmosu. Jego bohaterką została właśnie Puszcza Białowieska.
„W sercu pełnego tajemnic lasu rozgrywa się niezwykła opowieść o przyrodzie, tej najdzikszej, nietkniętej ludzką ręką” – zachęcają producenci „Królestwa”. Film jest najnowszą produkcją Jacques’ a Perrina. Zamyka słynny, rozpoczęty 20 lat temu ,przyrodniczy cykl, na który składają się „Mikrokosmos, „Makrokosmos” i „Oceany”. Tym razem przed obiektyw trafili mieszkańcy europejskich lasów. Na film składają się unikalne obrazy przyrody, fenomenalne ujęcia zwierząt, w sytuacjach, w których nie często mamy okazję je oglądać. Wszystko wsparte wspaniałą muzyką Bruno Coulaisa. Opowieść o pradawnej puszczy to kinowa przyjemność (jak zwykle nie można nadziwić się, skąd wzięła się tam ta kamera?!), to też niezwykle pouczające doświadczenie. W końcu to w Puszczy Białowieskiej zachowały się ostatnie fragmenty lasu o charakterze pierwotnym. Zdjęcia do filmu zrealizowano nie tylko w Polsce - w Białowieży i Osowcu-Twierdzy (ocarowa rola Puszczy!), ale również w Laponii, Francji, Holandii, Rumunii i na Węgrzech. "Królestwo" w kinach od 16 września. View oEmbed on the source website
Lata politycznych waśni doprowadziły do przejęcia władzy w kraju przez wojsko. Co stoi u źródeł tego konfliktu?
Urok pieniądza potrafi poluzować nawet więzy tradycji, i to właśnie ta siła spowodowała, że 30 lat temu stary porządek społeczny Tajlandii zachwiał się w posadach. W okresie boomu ekonomicznego, który rozpoczął się w latach 80. XX w., przychód per capita potroił się w ciągu jednego pokolenia. Bangkok, stolica kraju, przeistoczył się w naszpikowaną wieżowcami metropolię, w której świątynie buddyjskie musiały walczyć o przestrzeń z coraz to nowymi centrami handlowymi. Mieszkańcy ze wsi przenieśli się do miast, co zaburzyło tradycyjny model rodziny. Około 10 proc. z 67-milionowej ludności Tajlandii obecnie mieszka w stolicy, a liczba ta byłaby znacznie wyższa, gdyby doliczyć rzesze pracowników najemnych przybyłych do Bangkoku z rolniczych terenów kraju. Bite drogi, elektryczność, motocykle i telewizory – dzięki tym i innym udogodnieniom tajscy rolnicy stali się jednymi z najzamożniejszych biednych. Naukowcy nazwali tę nową grupę społeczną „chłopstwem o średnich dochodach”. Poprawa poziomu życia paradoksalnie przyczyniła się jednak do wzrostu niezadowolenia z przepaści ekonomicznej, jaka dzieli ich od bogatych. W ostatnich latach tajskie społeczeństwo przechodziło historyczną przemianę, w której biedniejsze klasy społeczne, zachęcane przez ambitnych polityków, próbowały przejąć część władzy i środków płynących do kraju, dotąd pozostających całkowicie poza ich zasięgiem. Zmiany te nie spodobały się przedstawicielom dawnego systemu politycznego – pałacowi, biurokracji, sądownictwu i przede wszystkim wojsku. Wszystkie te siły zwarły szyki, by zachować przywileje wynikające z mocno zhierarchizowanego systemu, który określa reguły życia obywateli Tajlandii. Dynamika zmian osiągnęła apogeum 22 maja, kiedy wojsko dokonało zamachu stanu. Wraz z nim wprowadzono godzinę policyjną oraz drastyczne ograniczenia wolności słowa i prasy. Przedstawiciele obalonego rządu zostali zatrzymani, niektórzy się ukrywają. Dziennikarze, politycy i naukowcy znani z krytycznych poglądów wobec nowych władz dostali ostrzeżenia przed kwestionowaniem ich poczynań. Wśród aresztowanych jest Chaturon Chaisang, minister edukacji. – Jeśli ktoś sądzi, że zamach stanu zakończy konflikt i akty przemocy, jest w błędzie – zdążył jeszcze powiedzieć, nim został zabrany przez uzbrojonych żołnierzy. Gdy piszę te słowa, kilka dni po zamachu stanu, nie sposób przewidzieć, w jakim kierunku zmierza Tajlandia i jaka będzie jej sytuacja polityczna w chwili, gdy magazyn trafi do kiosków. Policja w Bangkoku pod billboardem z podobizną króla Bhumibola Adulyadeja broni się przed antyrządowymi demonstrantami. W czasie ostrych starć w lutym 2014 r. zginęły cztery osoby, a 64 zostały ranne. Schyłek panowania króla jest jedną z przyczyn niepokojów społecznych. Fot. James Nachtwey Społeczne doły są dzisiaj najliczniejszą wyborczą siłą. Kandydaci z ramienia ugrupowania wspieranego przez biednych wygrywali we wszystkich dotychczasowych wyborach od 2001 r., ale formowane przez nich rządy były odsuwane od władzy w wyniku zamachów stanu lub wyrokami sądu o podłożu politycznym. Do kraju, w którym kultura nakazuje unikania wszelkich konfrontacji i konfliktów za pomocą wymówek, półsłówek i słynnego tajskiego uśmiechu, powoli wkrada się atmosfera niechęci i nietolerancji. W pierwszych miesiącach tego roku w kampanii pod hasłem „Sparaliżować Bangkok” dziesiątki tysięcy protestujących obywateli blokowało skrzyżowania i zakłócało spokój nieustannym gwizdem. Był to spektakularny przejaw antydemokratycznych nastrojów narodu. Przed wyborami, które odbyły się 2 lutego, protestujący utrudniali kandydatom rejestrację i uniemożliwili dowiezienie urn do lokali wyborczych. W dniu wyborów zatarasowali wejścia do lokali, przepychając się z tymi, którzy próbowali oddać głos. Ponieważ wiele lokali wyborczych zamknięto, Trybunał Konstytucyjny unieważnił całe wybory, a to postawiło kraj w politycznym zawieszeniu. Zamach stanu wprowadzono po tym, jak wybrana w demokratycznych wyborach premier Yingluck Shinawatra została zmuszona do dymisji przez Trybunał Konstytucyjny, który uznał ją za winną nadużywania władzy. Decyzję tę poprzedziły miesiące pogłosek o planowanym przejęciu rządów przez wojsko. Ale w kraju, w którym od 1932 r., kiedy Tajlandia stała się monarchią konstytucyjną, zanotowano około 20 zamachów oraz prób zamachów stanu, takie pogłoski nie dziwią. W masowych święceniach w północno-wschodniej Tajlandii 89 młodych mężczyzn zmienia odświętny strój na szaty mnicha. Konsumpcyjny styl życia młodych pokoleń sprawia jednak, że coraz mniej Tajów poświęca się życiu klasztorne. Fot. James Nachtwey Upraszczając złożoną sytuację: pozbawieni prawa głosu obywatele Tajlandii potocznie zwani czerwonymi koszulami domagają się wyborów, będąc przekonanymi o swojej wygranej. Druga strona konfliktu, określana jako żółte koszule, dąży do zmiany systemu wyborczego, wiedząc, że w obecnej sytuacji nie jest w stanie zyskać wystarczającej liczby głosów, by utrzymać władzę. Ruch antywyborczy odpiera zarzuty o antydemokratyzm i twierdzi, że jego definicja demokracji po prostu nieco się różni od powszechnej. – Nie można stwierdzić, że Amerykanie czy Brytyjczycy mają jej jedynie słuszną wizję – mówi Danuch Tanterdtif, właściciel szkoły języków obcych i technik komputerowych, przedstawiciel żółtych koszul. – Demokracja to kultura i sposób myślenia. W Tajlandii długo mieliśmy króla, zanim wprowadzono tu demokrację. Zmiany nie przyjdą w szybkim tempie – wyjaśnia. Król Bhumibol Adulyadej od lat zajmuje ważne miejsce w zbiorowej świadomości i stanowi jeden z filarów tożsamości narodowej Tajów. Obchodzący w tym roku 86. urodziny monarcha zasiada na tronie od 1946 r., dłużej niż wynosi średnia długość życia w Tajlandii. Wielu obywateli nie wyobraża sobie państwa bez niego. W przeszłości król wykorzystał swój autorytet do zapobieżenia kilku kryzysom. Jednak w ostatnim czasie zapadający na zdrowiu monarcha ograniczył aktywność i milcząco obserwuje wydarzenia. Będąc monarchą konstytucyjnym, Adulyadej nie sprawuje władzy bezpośrednio, lecz może mieć znaczny wpływ na sytuację polityczną kraju. Wydaje się niemożliwe, aby jakikolwiek jego następca cieszył się takim szacunkiem i uznaniem. Pod naporem globalizacji Tajlandia jednocześnie stopniowo odchodziła od starej struktury reprezentowanej przez monarchę. Mimo że niemal 95 proc. Tajów uznaje się za buddystów, ich religijność często ogranicza się do rytuałów. Mnisi buddyjscy nie cieszą się już tak wielkim szacunkiem jak kiedyś, przede wszystkim z powodu skandali i rosnącego materializmu duchownych. Coraz mniej młodych mężczyzn goli głowy, by na kilka miesięcy poświęcić się klasztornemu życiu, co kiedyś było popularnym rytuałem przejścia. Tymczasem dominującą rolę w tajskiej polityce odgrywa człowiek, który nawet nie mieszka w kraju. Thaksin Shinawatra, były premier obalony w drodze zamachu stanu w 2006 r., nadal cieszy się największym poparciem. Ostatnie wybory z 2011 r. wygrała jego siostra, Yingluck, którą Thaksin bezwstydnie popierał, ogłaszając swoim „klonem”. Kampania mająca na celu paraliż miasta wywiązała się po próbie przegłosowania przez rząd Yingluck ustawy o amnestii z zapisem ułaskawiającym Thaksina skazanego za korupcję, co pozwoliłoby mu wrócić do kraju. Thaksin – miliarder, który zbił majątek w branży telekomunikacyjnej, lecz nie pochodzi z uprzywilejowanych rodów tajskich oligarchów – świetnie wyczuł wyborczy potencjał rzesz biednych obywateli, niezauważanych dotąd przez polityków. Zyskał ich poparcie, wprowadzając system taniej opieki medycznej i program pomocy materialnej. Jego praca u podstaw zaowocowała poparciem większości wyborców, co zagroziło pozycji elity politycznej Bangkoku. Po wygranej w 2001 r. Thaksin Shinawatra odniósł wyborczy sukces również w kolejnych wyborach, w 2005 r., zyskując ogromną przewagę. Mimo to Shinawatrze daleko do demokraty. W czasie swych rządów samowolnie redukował kompetencje niezależnych agencji władzy państwowej, których zadaniem była kontrola działalności władzy wykonawczej, ograniczył wolność wypowiedzi prasowej i wykorzystywał stanowisko do czerpania korzyści materialnych. Stosując bezwzględną politykę, którą zyskał uznanie wśród swoich zwolenników, Shinawatra rozognił uśpiony od lat ruch wyzwoleńczy malajskich muzułmanów w południowych prowincjach kraju. Wśród zastosowanych przeciw nim metod były drastyczne akcje zbrojne i masakra ludności cywilnej. W ostatnich dziesięciu latach w zamachach, zasadzkach i atakach bombowych zginęło około 6 tys. ludzi. Zamach stanu z 2006 r. nie zdołał ograniczyć ogromnych wpływów Shinawatry, a gdy generałowie oddali głos wyborcom, w kolejnych demokratycznych wyborach zwycięzcą ponownie została partia byłego premiera. Podczas gdy sądy i wojsko dokonywały następnych prób obalania rządów powiązanych z Shinawatrą, Tajlandia borykała się z protestami organizowanymi naprzemiennie przez ugrupowania spod żółtej i czerwonej flagi. W 2010 r. dziesiątki tysięcy czerwonych koszul przez dwa miesiące okupowały centralną dzielnicę handlową Bangkoku. – Przywiodły mnie tu brak równości i sprawiedliwości. Nie ma u nas demokracji i musimy ją sobie sami wywalczyć. Nikt nam jej nie da – powiedział mi jeden z protestujących rolników z północy. Próby negocjacji nie przyniosły efektów i do akcji wkroczyło wojsko. Po wielu dniach otwartej walki, chaosu i ognia demonstracja została rozbita. W zamieszkach zginęło 90 osób, w większości cywili. W ostatnich latach stale rośnie liczba ofiar przemocy o podłożu politycznym. Żadna ze stron konfliktu nie jest skłonna przyznać się do porażki, za to coraz częściej można usłyszeć słowa takie jak „separatyzm” i „wojna domowa”. To najbardziej ekstremalne opcje wyjścia z impasu, w jakim znalazła się dzisiaj Tajlandia.
National Geographic dla najmłodszych: Rafy – królestwo kolorów
Ci z Was, którzy mieli szczęście spędzać wakacje np. w Sharm el Sheikh w Egipcie widzieli rafy koralowe na własne oczy.
A przyznacie, że jest to piękny widok, gdyż wokół nich roi się od bajecznie kolorowych ryb tropikalnych. Są wśród nich niebieskie garbiki i amfipriony w pomarańczowe i białe pasy, czerwone, pomarańczowe i żółte ustniczki, zielone mureny i maleńkie, srebrne sardele. Na samych koralowcach rosną czerwone i zielone algi. A czym jest rafa koralowa? Choć sprawia wrażenie rośliny jest zbudowana z malutkich żyjątek, które spokrewnione są z meduzami. Koralowce, bo tak się nazywają, lubią czyste i ciepłe wody – najlepiej oceanu. Od góry mają czułki, które sprawiają wrażenie ramion. Wydzielają mineralną substancję, z której tworzy się rafa. Zresztą również ich ciała stają się z czasem jej częścią, gdyż koralowce, jak wszystkie inne stworzenia na ziemi umierają. Ale też tworzą solidne podstawy mieszkalne dla swych następców. Tekst: Agnieszka Budo