Król Władysław zgadzał się na wszystko. W jego czasach Jagiellonowie zasiadali na 4 europejskich tronach
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak przybliża postać jednego z najmniej znanych Jagiellonów. Władysław Jagiellończyk, król Czech i Węgier, bywa zapamiętany jako władca słaby – ten, który na wszystko się zgadzał. To jednak za jego czasów Jagiellonowie stworzyli coś na kształt środkowoeuropejskiej wspólnoty politycznej, obejmującej kilka tronów i utrzymywanej dzięki rodzinnej współpracy.
Spis treści: Najlepiej wykształcony z synów Kazimierza Jagiellonowie na czterech tronach Bracia, którzy współpracowali Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach W historii Jagiellonów łatwo skupić się na wielkich królach zasiadających na tronie w Krakowie – a pominąć tych, którzy budowali potęgę dynastii poza jego granicami. Władysław Jagiellończyk, władca Czech i Węgier, przez lata pozostawał w cieniu bardziej znanych braci. Tymczasem to właśnie on odegrał kluczową rolę w stworzeniu jagiellońskiej dominacji w Europie Środkowej – choć jego sposób rządzenia do dziś budzi pytania i kontrowersje. O tym mniej znanym w Polsce władcy z dynastii Jagiellonów opowiada prof. Bożena Czwojdrak, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Najlepiej wykształcony z synów Kazimierza Władysław był uczniem Jana Długosza i – jak podkreśla prof. Czwojdrak – wyróżniał się na tle rodzeństwa. Odebrał staranne wykształcenie, mówił płynnie kilkoma językami i swobodnie poruszał się w świecie dyplomacji. W historii zapisała się sytuacja, gdy młody królewicz przywitał włoskiego posła w jego ojczystym języku – ku jego autentycznemu zachwytowi. Kompetencje dyplomatyczne Władysława nie budziły wątpliwości. A jednak historia zapamiętała go inaczej. Przydomek „król bene” (od łacińskiego „dobrze”) nie był komplementem – odnosił się do jego skłonności do zgadzania się na postulaty możnych. Czy rzeczywiście brakowało mu ambicji? A może była to świadoma strategia rządzenia w skomplikowanej rzeczywistości politycznej Czech i Węgier? W państwach tych silna pozycja elit ograniczała władzę monarchy, a kompromis często okazywał się jedyną drogą do utrzymania stabilności. Jagiellonowie na czterech tronach – Droga Władysława do władzy nie była przypadkowa. Tron czeski objął dzięki porozumieniu swojego ojca, Kazimierza Jagiellończyka, z Jerzym z Podiebradów. Niedługo później został również królem Węgier. Choć sam nie wykazywał szczególnej ekspansywności, znalazł się w centrum jednego z najważniejszych projektów politycznych epoki – rozszerzenia wpływów Jagiellonów w Europie Środkowej. – opowiada prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska. W tym samym czasie jego bracia obejmowali kolejne władze: Jan Olbracht, Aleksander Jagiellończyk i Zygmunt Stary zasiadali na tronie w Krakowie. W efekcie dynastia kontrolowała równocześnie kilka kluczowych państw regionu. Jak zauważa prof. Czwojdrak, była to sytuacja niemal bez precedensu – rodzinna sieć władzy, oparta nie tylko na polityce, ale też na relacjach osobistych. Bracia, którzy współpracowali Jagiellonowie utrzymywali ze sobą bliskie kontakty, korespondowali i wspierali się politycznie. Zygmunt Stary jeszcze jako młody książę spędził wiele czasu na dworze węgierskim Władysława, ucząc się realiów rządzenia poza Polską. Ta współpraca sprawiała, że mimo podziału na różne państwa dynastia działała w pewnym sensie wspólnie. Postać Władysława Jagiellończyka wymyka się prostym ocenom. Z jednej strony – władca ustępliwy, z drugiej – człowiek dobrze wykształcony i sprawny dyplomata, który potrafił utrzymać władzę w trudnych warunkach politycznych. Być może jego rządy najlepiej opisuje napięcie między ambicją a kompromisem – napięcie, które definiowało całą epokę Jagiellonów w Europie Środkowej. Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego Jagiellonowie wymarli tak szybko? Tajemnice królewskiego rodu
Dynastia, która stworzyła jedno z największych państw Europy, zniknęła zaskakująco szybko. Jeszcze w XVI wieku Jagiellonowie rządzili rozległymi terytoriami od Bałtyku po Dunaj – a potem nagle zabrakło następców. Czy o ich końcu zdecydował przypadek, biologia, czy może polityczne wybory? Posłuchaj nowego odcinka podcastu National Geographic Polska, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o końcu wielkiej dynastii.
Spis treści: Od potęgi do kryzysu sukcesji Biologia, polityka, przypadek Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Kiedy Kazimierz Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka doczekali się licznego potomstwa, wydawało się, że przyszłość dynastii Jagiellonów jest więcej niż bezpieczna. Para królewska miała aż trzynaścioro dzieci – wśród nich przyszłych władców, duchownych i świętego. Od potęgi do kryzysu sukcesji – Można było odnieść wrażenie, że Jagiellonowie „zabezpieczyli się na pokolenia” – a sam Kazimierz Jagiellończyk mógł odchodzić spokojny o los tronu – opowiada prof. Bożena Czwojdrak, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, w rozmowie z Łukaszem Załuskim. – Rzeczywistość okazała się jednak znacznie bardziej skomplikowana. Choć synowie Kazimierza obejmowali trony w Polsce, Czechach i na Węgrzech, kolejne pokolenia nie były już tak liczne ani tak trwałe – tłumaczy badaczka epoki. Część potomków nie doczekała się dzieci, inni umierali młodo, a jeszcze inni wybierali drogę kariery kościelnej zamiast zakładania rodzin. W efekcie dynastia, która wydawała się niemal „nieśmiertelna”, zaczęła się kurczyć. Biologia, polityka, przypadek W rozmowie w podcaście National Geographic Polska prof. Czwojdrak zwraca uwagę, że nie ma jednej prostej odpowiedzi na pytanie o wymarcie Jagiellonów. Na ich los złożyło się kilka czynników: późne małżeństwa, niewielka liczba potomków w kolejnych pokoleniach, a także realia polityczne, które nie zawsze sprzyjały stabilnej sukcesji. Nie bez znaczenia był również zwykły przypadek – coś, czego dynastie nie są w stanie kontrolować. Symbolicznym końcem dynastii była śmierć Zygmunta II Augusta w 1572 roku. Król nie pozostawił legalnego następcy, co doprowadziło do bezprecedensowej sytuacji w historii Polski – wolnej elekcji. To właśnie wtedy zakończyła się epoka Jagiellonów, a Rzeczpospolita weszła w nowy etap swoich dziejów. Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Przez ponad sto lat kształtowały wyobrażenie o polskich królach. Czy Matejko wymyślił wizerunki władców
Poczet królów polskich Matejki to jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł w historii polskiej sztuki, ale czy rzeczywiście pokazuje prawdziwe twarze władców? Prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, na ile te wizerunki są zgodne z historią.
Spis treści: Nie było fotografii – były źródła pośrednie Co mówi współczesna nauka? Czy Matejko był świadkiem otwarć królewskich grobowców? Dziś wiemy więcej, jak wyglądali Jagiellonowie Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach „Poczet królów i książąt polskich” to seria rysunków stworzona przez Jana Matejkę w latach 1890–1892. Cykl ten przedstawia 44 polskich władców – królów i książąt – a także cztery postacie kobiece: księżne i królowe. Posłuchaj nowego odcinka wideopodcastu National Geographic Polska. Rozmówczynią Łukasza Załuskiego jest prof. Bożena Czwojdrak, historyczka i mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Nie było fotografii – były źródła pośrednie Matejko pracował w XIX wieku, przedstawiając postaci sięgające nawet wczesnego średniowiecza. Oczywiście nie dysponował żadnymi realistycznymi portretami większości władców. Dlatego opierał się na różnych typach źródeł: miniatury i iluminacje rękopisów – np. kroniki średniowieczne, gdzie pojawiały się schematyczne przedstawienia władców, monety i pieczęcie – szczególnie cenne, bo często powstawały za życia danego władcy, nagrobki i rzeźby – np. sarkofagi królewskie na Wawelu, wcześniejsze portrety (jeśli istniały) – zwłaszcza dla władców od XVI wieku wzwyż. W przypadku postaci takich jak Bolesław Chrobry czy Mieszko I, materiał ikonograficzny był bardzo skromny lub wręcz symboliczny. Matejko musiał więc uzupełniać luki własną wizją. Co mówi współczesna nauka? Współcześni historycy i archeolodzy są zgodni, że Jan Matejko z dużą starannością oddawał realia poszczególnych epok, szczególnie w zakresie ubioru oraz insygniów władzy – oczywiście w granicach wiedzy dostępnej w XIX wieku. Jednocześnie podkreśla się, że wygląd twarzy wielu przedstawionych władców ma charakter w dużej mierze hipotetyczny, zwłaszcza w przypadku postaci z najwcześniejszych okresów historycznych, dla których brak wiarygodnych źródeł ikonograficznych. Mimo tych ograniczeń dzieła Matejki mają ogromne znaczenie edukacyjne i kulturowe – to one w dużej mierze ukształtowały wyobrażenie Polaków o wyglądzie dawnych władców. Czy Matejko był świadkiem otwarć królewskich grobowców? Tak, choć uczestniczył tylko w otwarciu grobów dwojga polskich władców. – Jan Matejko był przy otwarciu grobowców Jadwigi Andegaweńskiej i Kazimierza Wielkiego. Można by więc podejrzewać, że tych dwoje królów Polski jest mniej więcej zbliżonych na wizerunkach malarza do ich faktycznych wyglądów – mówi prof. Bożena Czwojdrak i dodaje – Większości władców Matejko sobie po prostu wyobrażał. Badaczka epoki zwraca też uwagę, że w porównaniu z naszymi sąsiadami, na ziemiach Królestwa Polskiego nie powstawało wcale tak wiele wizerunków władców. Czesi w tym czasie malowali swoich królów i królowe na potęgę. – My mamy pecha, bo do nas praktycznie nie docierała z Zachodu kultura obrazu. Ja z zazdrością patrzę na moich kolegów historyków czeskich, którzy wydawali przy okazji rocznicy śmierci Karola Luksemburskiego wydawali albumy z wizerunkami swojego władcy. A my nawet nie wiemy, jak wyglądała Jadwiga Andegaweńska – mówi mediewistka w podcaście National Geographic Polska. Dziś wiemy więcej, jak wyglądali Jagiellonowie Dzięki projektowi National Geographic, którego celem była rekonstrukcja wizerunków władców z dynastii Jagiellonów, możemy przyjrzeć się obliczu królów i królowych z tej dynastii. Dynastia Jagiellonów przez niemal dwa stulecia wywierała decydujący wpływ na dzieje Polski, Litwy, Czech i Węgier, będąc okresem politycznej potęgi oraz rozkwitu kultury, często nazywanym złotym wiekiem. Znane nam z tradycji artystycznej wizerunki tych władców są jednak w dużej mierze efektem twórczej interpretacji. „Nowy Poczet Jagiellonów” podejmuje próbę odtworzenia ich wyglądu w oparciu o wiarygodne źródła historyczne, przywracając bardziej autentyczny obraz postaci, które odegrały kluczową rolę w historii regionu. Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Szlachta w Rzeczypospolitej stanowiła ewenement. Ale nie była zamkniętym klubem
Szlachta w Rzeczypospolitej była liczniejsza niż w większości krajów Europy. W niektórych rejonach stanowiła nawet kilkadziesiąt procent całej populacji. Skąd wzięła się ta wyjątkowa struktura społeczna? Odpowiedź kryje się w historii przywilejów i nobilitacji.
Wszyscy zapewne znacie przysłowie: „Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”. Odzwierciedla ono zasadę równości całego stanu szlacheckiego, bez względu od posiadany majątek czy piastowane stanowisko. Bogaty czy biedny, wpływowy czy mniej znaczący – każdy Sarmata miał taką samą pozycję wśród przedstawicieli swojego stanu. Jan Szczęsny Herburt podczas sejmiku w Wiszni w 1584 roku podkreślał wyjątkowość polskiej szlachty jako coś unikatowego, ponieważ w żadnym innym kraju nie miała ona tak licznego i równego w prawach przedstawicielstwa. Ile było szlachty w dawnej Polsce? Jeśli przełożyć tę zasadę na czasy współczesne, można dostrzec analogię do idei równości obywateli wobec prawa – niezależnie od ich statusu materialnego czy zawodowego. We współczesnym społeczeństwie mówimy o politycznej równości obywateli, ponieważ każdy, bez względu na to, czy jest zamożny, czy żyje w biedzie, ma prawo głosu w wyborach. Niemniej muszę zaprzestać dalszego porównywania, aby uniknąć zarzutu o prezentyzm. Stan szlachecki w Rzeczypospolitej nie obejmował całego społeczeństwa, lecz tylko jego mały wycinek. Przyjmuje się, że szlachta w XVI wieku stanowiła średnio 6–8 procent ludności, choć ta liczba nie oddaje pełnego zróżnicowania w poszczególnych regionach państwa. Na przykład w województwie krakowskim w 1662 roku szlachta stanowiła jedynie 1,66 procent ludności, a w Wielkopolsce w latach siedemdziesiątych XVII wieku – 3,4 procent. W północnych województwach, takich jak pomorskie i chełmińskie, szlachta liczyła odpowiednio 6,7 i 7,9 procent mieszkańców. Jej udział był wyższy w zachodnich i centralnych częściach kraju, szczególnie na Mazowszu: w XVII wieku wynosił około 25 procent. Jeszcze większy odsetek odnotowano na ziemi wiskiej oraz łomżyńskiej, gdzie szlachta stanowiła aż 45–47 procent społeczeństwa. Te dane ukazują wyjątkowy, nieporównywalnie wyższy udział szlachty w społeczeństwie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w porównaniu z innymi krajami europejskimi, w których szlachta stanowiła mniej więcej 1 procent populacji. Zbliżony odsetek można było zauważyć jedynie na Węgrzech (4,5 procent w XVI wieku) oraz w Hiszpanii (4,6 procent pod koniec XVIII wieku). Od kiedy szlachta jest szlachtą? Elitę ziemską zaczęto nazywać szlachtą w XVI wieku – wcześniej określano ją mianem rycerstwa. Uprzywilejowanie tej grupy wynikało z posiadania ziemi, którą już od XI wieku nadawano rodom rycerskim w zamian za ich zasługi albo obowiązek służby wojskowej na rzecz władcy. Jak pisał w połowie XVII wieku Szymon Starowolski, duchowny i polihistor: „Szlachectwo jest od zacności rzeczone, to jest, od cnoty i dzielności przodków naszych […].” Z czasem szlachta zyskiwała kolejne przywileje, takie jak własne sądownictwo, nietykalność osobistą do czasu zakończenia procesu oraz udział w obradach sejmików i sejmu, w trakcie których decydowano o podatkach i ustanawiano nowe prawa. Szlachectwo zostało zdefiniowane na sejmie w Radomiu w 1505 roku i bazowało na dwóch kryteriach: pochodzeniu od obojga rodziców szlacheckiego stanu oraz posiadaniu ziemi. Wiązało się również z konkretnym herbem, czyli symbolem umieszczanym na tarczy, którego tradycja sięga początków XIII wieku. Wówczas polskie rycerstwo zaczęło przyjmować znaki rozpoznawcze, wykorzystywane między innymi na polu bitwy. Herb był przypisany do rodu, ale nie do pojedynczej rodziny. Rodziny pieczętujące się tym samym herbem nie musiały być spokrewnione, czasem łączyła je wyłącznie symbolika. Przykładowo herbem Topór pieczętowały się rody Tarłów, Tęczyńskich, Trepków czy Ossolińskich. Jak zostać szlachcicem? Czy istniała możliwość wejścia do stanu szlacheckiego bez spełnienia obydwu wymogów? W Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniały trzy drogi do uzyskania szlachectwa: naturalizacja, adopcja i nobilitacja. Naturalizacja Naturalizacja (indygenat) dotyczyła osób, które posiadały szlachectwo i herb, lecz pochodziły z zagranicy i nie były obywatelami Rzeczypospolitej. Przykładem nadania indygenatu jest sarmacki kronikarz Aleksander Gwagnin, który w 1571 roku otrzymał go od króla Zygmunta Augusta za szczególne zasługi wojskowe, zwłaszcza w dziedzinie sztuki fortyfikacji. Aby nabyć ziemię w Rzeczypospolitej, cudzoziemska szlachta musiała uzyskać indygenat, ponieważ konstytucje z 1590, 1601 i 1609 roku zakazywały cudzoziemcom nabywania ziemi na terenie Rzeczypospolitej. Adopcja Adopcja, czyli włączenie do rodu heraldycznego, niekiedy wiązała się z wkupieniem się do zubożałej rodziny herbowej. Najbardziej znanym i wyjątkowym aktem adopcji heraldycznej był proces zapoczątkowany po unii horodelskiej w 1413 roku. Wówczas czterdzieści siedem polskich rodów szlacheckich przyjęło litewskich bojarów do swoich herbów, co oznaczało nie tylko symboliczną integrację elit, lecz także masowe rozszerzenie systemu heraldycznego na nową warstwę społeczną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z początku przywileje objęły wyłącznie do bojarów katolickich z Litwy właściwej – wykluczono więc ruskich i niekatolickich przedstawicieli litewskiej elity. Dopiero przywilej Władysława Jagiełły z 1434 roku umożliwił uzyskanie polskich herbów także bojarom ruskiego pochodzenia, niezależnie od ich wyznania. Warto zaznaczyć, że to rozszerzenie dotyczyło jedynie Rusinów z Litwy właściwej. Szlachta spoza tego obszaru często przyjmowała natomiast polskie herby w sposób nieformalny lub tworzyła własne znaki, które z czasem uznano za herby. Ta heraldyczna samowolka została formalnie zakazana w 1616 roku. Nobilitacja Najpowszechniejszą formą uszlachetniania była nobilitacja. Przyznawana za szczególne zasługi na rzecz państwa, przez wiele lat stanowiła przywilej królewski. Od 1601 roku każda taka decyzja wymagała rekomendacji senatu i sejmu, a w przypadku wojskowych – także zgody hetmana. Nobilitacje najczęściej przyznawano za odwagę i zasługi na polu bitwy. Aby zapewnić jawność tego procesu, każda nominacja musiała zostać ogłoszona w konstytucji, co miało przeciwdziałać nieoficjalnym nadaniom. Nobilitacja mogła przybierać dwie formy: uszlachetnienie osobiste i dziedziczne. Uszlachetnienie osobiste oznaczało, że herb nie przechodził na potomków. Przykładem takiej nobilitacji jest przywilej nadany przez Zygmunta I Starego w 1523 roku, umożliwiający profesorom Uniwersytetu Krakowskiego uzyskanie szlachectwa po dwudziestu latach pracy na uczelni. Przywilej ten często nie był jednak respektowany, wiele zależało więc od osobistych starań akademików, zwłaszcza jeśli pochodzili z nieformalnych związków. Jednym z takich przypadków jest Stanisław Sokołowski, wybitny wykładowca retoryki, zasłużony kaznodzieja i spowiednik króla Stefana Batorego. Urodzony poza małżeństwem, początkowo nie miał praw szlacheckich. Legalizację swojego pochodzenia otrzymał od Zygmunta Augusta w 1570 roku, a nobilitację – rok później. Władza królewska w tym zakresie również została ograniczona, od 1578 roku do legitymizowania nieprawych dzieci (oprócz miast królewskich) konieczna była bowiem zgoda sejmu. Uszlachetnienie dziedziczne Uszlachetnienie dziedziczne, czyli szlachectwo przechodzące na dzieci, przyznawano osobom, które szczególnie zasłużyły się na rzecz państwa. Przykładem wyjątkowej nobilitacji jest krakowski drukarz Jan Januszowski, działający w drugiej połowie XVI wieku. Za swoje wybitne osiągnięcia w dziedzinie typografii i sztuki drukarskiej, a także za zainicjowanie nowego systemu ortograficznego i stworzenie narodowego kroju pisma w 1588 roku otrzymał nobilitację od króla Zygmunta Wazy. Tytuł ten, wraz z prawem do szlachectwa, należał się zarówno samemu Januszowskiemu, jak i jego potomkom obu płci. Niestety, z powodu rodzinnej tragedii nikt nie odziedziczył przywilejów. W 1601 roku w wyniku zarazy szalejącej w Krakowie zmarli: żona drukarza, jego cztery córki i syn. Wyjątkowość tego aktu podkreśla również fakt, że dyplom nobilitacyjny Januszowskiego należy do najpiękniejszych zachowanych przykładów iluminowanych dokumentów tego rodzaju. Wielu chciało zostać szlachcicem Uzyskanie nobilitacji, czyli wejście do stanu szlacheckiego, nie było łatwe. O przyjęcie do tej grupy starało się wiele osób, co prowadziło do licznych nadużyć, w tym do uzurpacji szlacheckiego pochodzenia. Tego rodzaju przypadki były na tyle powszechne, że powstała instytucja nagany szlachectwa, czyli kwestionowania przez Trybunał Koronny i Trybunał Litewski pochodzenia osoby oskarżonej o fałszowanie szlachectwa. I tak Sarmaci zebrani na sejmiku w Sądowej Wiszni w 1633 roku wyrazili swoje niezadowolenie, że plebejusze stosują różne podstępy, takie jak fałszywe zeznania i świadectwa czy sfabrykowane dokumenty, by uzyskać dekrety potwierdzające ich rzekome szlachectwo. Uchwała sejmikowa nawoływała posłów, aby współpracowali z przedstawicielami innych województw w celu przeciwdziałania tym nadużyciom i wzmocnienia kontroli nad procesem dowodzenia szlachectwa. Jeszcze w tym samym roku uchwalono konstytucję o wywodzeniu szlachectwa, w której zapisano, że każda osoba starająca się udowodnić swoje szlachectwo powinna przedstawić odpowiednie świadectwa, dokumenty oraz autentyczne pisma i zeznania, które potwierdzą pochodzenie i prawo do majątku. To jest przedruk z książki autorstwa Artura Wiesława Wójcika pt. „Sarmatia. Czarna legenda złotego wieku”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. Już 14 grudnia 1390 r. Elżbieta i Jadwiga cieszyły się wolnością. W podzięce za cudowne ocalenie nadały klasztorowi dominikanów w Łańcucie karczmę z rybnikiem w Markowej Woli. Wdzięczny Janowi z Jičina za uratowanie bliskich mu osób Władysław II Jagiełło wyraził zgodę na jego ślub z Elżbietą. Zapewne uznał jej małżeństwo z Czamborem za nieważne i zawarte pod przymusem. Innego zdania był śląski rycerz, który cały czas upominał się o swoje prawa. Pod koniec 1393 r. udał się do Krakowa, aby odzyskać żonę. Jan z Jičina przejrzał plany rywala. Nasłał na Czambora dwunastu kuszników, którzy zastrzelili go, kiedy wychodził z łaźni. Jičinskiemu nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem, ponieważ sam już w 1395 r. zakończył żywot. Wątpliwości historyków Informacje o dwóch pierwszych małżeństwach Elżbiety znane są przede wszystkim z „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Powstały one kilkadziesiąt lat po śmierci królowej. Nie wspomina o niej choćby Bartosz Paprocki w swym herbarzu „Herby rycerstwa polskiego” z końca XVI wieku. Napisał tylko, że Elżbieta „była za Granowskiego, a potem, będąc wdową, szła za Jagiełłę”. W wydanej w 1874 r. książce „Elżbieta, trzecia żona Jagiełły. Opowiadanie historyczne” historyk Klemens Kantecki zakwestionował więc przekaz kronikarza. Stwierdził, iż opowieść o Czamborze i Jičinskim mogła zostać wymyślona przez przeciwników królowej, którym chodziło „o rzucenie plamy na jej przeszłość, o zohydzenie jej w oczach potomności”. Współcześni badacze potwierdzili jednak autentyczność przekazu Długosza w oparciu o zachowane dokumenty z końca XIV wieku. Kolejne małżeństwo Po śmierci drugiego męża Elżbieta zamieszkała u swojego wuja, wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna. Tam dochodziła do siebie po dramatycznych przeżyciach ostatnich kilku lat. W niedługim czasie Spytek znalazł jej jednak odpowiedniego kandydata na kolejnego męża – owdowiałego kasztelana nakielskiego Wincentego Granowskiego. W 1397 r. doszło do ślubu pary. W kolejnych latach małżonkowie doczekali się pięciorga dzieci: Jadwigi, żony Jana z Leksandrowic, zmarłego w dzieciństwie Ottona, Elżbiety, żony księcia opolskiego Bolka V, Jana, protoplasty rodu Pileckich herbu Leliwa, Eufemii zwanej Ofką, żony Jana z Jičina, pasierba swej matki. Trzecie małżeństwo Elżbiety, chociaż trwało dłużej niż dwa poprzednie, również miało dramatyczny finał. Między 10 lipca a 9 grudnia 1410 r. Wincenty Granowski zmarł, najprawdopodobniej otruty przez swoich politycznych przeciwników. Ślub z Jagiełłą Elżbieta Granowska nie myślała zapewne o kolejnym małżeństwie po śmierci trzeciego męża, lecz życie pisze niezwykłe scenariusze. Na początku 1417 r. zapałał do niej uczuciem król Władysław II Jagiełło i postanowił poprosić ją o rękę. Ślub Granowskiej i Jagiełły odbył się 2 maja 1417 r. w Sanoku, a udzielał go arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski. Małżeństwo to wstrząsnęło dworem królewskim. Dworzanie nie mogli pojąć, jak monarcha mógł wziąć za żonę kobietę – jak to o niej pisał Długosz – „mającą już za sobą kilka małżeństw, wyczerpaną nadto wielką liczbą dzieci”. Chociaż kronikarz nazywał też Elżbietę „zwiędłą ze starości”, inni historycy wyrażali się o jej urodzie nader pochlebnie. Marcin Bielski, świadek wydobycia szczątków królowej w katedrze na Wawelu w 1586 r., pisał, że „ta białogłowa musiała być subtelna i cudna”. Bartosz Paprocki nazwał ją kobietą „pięknej urody, acz w leciach podeszłą”. Jaka była Elżbieta Granowska? Władysław Jagiełło nie zamierzał poprzestać na małżeństwie. Chciał, aby Elżbieta została koronowana na królową. W sierpniu 1417 r. w Nowym Mieście Korczynie zagroził nawet urzędnikom, że zrzeknie się tronu na rzecz swojej córki Jadwigi, jeśli nie zaakceptują jego decyzji. W międzyczasie otrzymał od papieża dyspensę, aby przestali zarzucać mu, że małżeństwo z córką matki chrzestnej to kazirodztwo. W końcu 19 listopada 1417 r. w katedrze na Wawelu Jan Rzeszowski włożył na jej głowę koronę królowej. Lecz i tak nie zmieniło to stosunku części szlachty do jej osoby. Nie brakowało opinii, że Granowska zdobyła monarchę oszustwem lub czarami. Kiedy 2 sierpnia 1419 r. w czasie podróży króla z Poznania do Środy piorun zabił dwóch przedstawicieli służby i cztery konie, doszukiwano się w tej tragedii gniewu Bożego za królewskie małżeństwo. Niechęć szlachty przeniosła się także na członków najbliższej rodziny królowej. Kanclerz i biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec odmówił opieczętowania dokumentu dającego synowi Elżbiety zwierzchnictwo nad szlachtą z Jarosławia i okolicznych terenów. Elżbieta Granowska nie miała ambicji wpływania na prowadzoną przez męża politykę, chociaż niejednokrotnie służyła mu radą. To właśnie z jej inicjatywy Jagiełło i wielki książę litewski Witold spotkali się 17 października 1418 r. z wielkim mistrzem krzyżackim Michaelem Küchmeisterem von Sternbergiem pod Wieloną. Kiedy zaś w maju 1419 r. monarcha wyruszał do Koszyc na zjazd z królem Niemiec i Węgier Zygmuntem Luksemburskim, królowa wyszła mu na spotkanie aż do Bodzentyna. Jak pisał Długosz – „słaba i chora, pomimo choroby towarzyszyła królowi w podróży przez Bliziny, Żarnów i Sulejów aż do Wolborza”. Zapewne już wówczas chorowała na gruźlicę, której objawy w kolejnych miesiącach przybrały na sile. Śmierć Elżbiety Granowskiej Trzecia żona króla Władysława II Jagiełły zmarła 12 maja 1420 r. w Krakowie. Została pochowana w kaplicy mansjonarskiej na Wawelu. Przez trzy lata nie zdołała zdobyć szacunku dworu, który nie ukrywał, że cieszy się z jej przedwczesnej śmierci. Jan Długosz tak pisał o panującej wówczas atmosferze: „Ta nowina napełniła głęboką radością dwór królewski i całe Królestwo Polskie, ponieważ wszyscy razem cieszyli się, że hańba ich i króla została zmazana i w czasie pogrzebu urządzono większą owację, niż w czasie koronacji. […] Wszyscy ubrani w bardziej odświętne szaty brali udział w uroczystościach pogrzebowych królowej, wiwatując wśród śmiechu i radości”. Chociaż niespełna dwa lata później monarcha ożenił się z księżniczką Zofią Holszańską, nie zapomniał o swojej największej miłości. Kiedy w 1430 r. potwierdzał przywileje dla kościoła parafialnego w Szubinie, domagał się w nim modlitwy za zmarłą przed dziesięcioma laty żonę. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Ten szkocki zamek nie należy do Wielkiej Brytanii. Od 170 lat jest prywatnym azylem monarchów
Balmoral, potężna, granitowa budowla o surowej sylwetce, przez ponad 170 lat był najcenniejszym i najbardziej prywatnym domem brytyjskiej rodziny królewskiej. Jednak pod rządami Karola III zamek wkroczył w nową erę. Po raz pierwszy w historii jego wnętrza zostały otwarte dla zwiedzających. Tą historyczną decyzją król przekształcił odosobnione schronienie w publiczną atrakcję. Jaka jest historia tego zachwycającego zamku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Imponująca posiadłość na imponującym terenie Od domku myśliwskiego do królewskiej posiadłości Doskonały przykład stylu Scottish Baronial Zwiedzanie zamku Balmoral Przed 2024 rokiem, zwiedzający mogli zobaczyć jedynie wspaniałe zamkowe ogrody, teren otaczający posiadłość i salę balową, gdzie eksponowane są królewskie stroje i bogata kolekcja akwareli. Dzięki bezprecedensowej decyzji króla w wybrane miesiące w sezonie jesiennym zwiedzający mogą wejść do prywatnych pomieszczeń. Bilety nie są tanie, a mimo to wyprzedają się jak świeże bułeczki. To potwierdza ogromne zainteresowanie rodziną królewską, jak i wspaniałą posiadłością. Trudno się temu dziwić, bo Balmoral przyciąga nie tylko wspaniałą architekturą, ale i ciekawą historią. Imponująca posiadłość na imponującym terenie Zamek Balmoral jest zlokalizowany w północno-wschodniej Szkocji, w hrabstwie Aberdeenshire, na południowym brzegu rzeki Dee. Znajduje się mniej więcej w połowie drogi między malowniczymi wioskami Ballater i Braemar. Zlokalizowany na wysokości około 280 metrów n.p.m., jest dosłownie zanurzony w sercu szkockich wyżyn. Park Narodowy Cairngorms Posiadłość jest zlokalizowana na terenie Parku Narodowego Cairngorms, największego tego typu obszaru w Wielkiej Brytanii. Tamtejszy krajobraz maluje się jako rozległe pustkowie, na którym znajdują się wrzosowiska, pięć z sześciu najwyższych szczytów Wielkiej Brytanii, stare lasy i rwące rzeki. To właśnie ta majestatyczna, niemal dzika sceneria, uwieczniona w poezji George’a Byrona, który spędził tam dzieciństwo, urzekła niegdyś królową Wiktorię i księcia Alberta. Surowe piękno tego regionu stało się fundamentem, na którym zbudowano królewską więź z tym miejscem. O ile krajobraz tego obszaru przedstawia się surowo, to w żadnym wypadku nie można nazwać go „jałowym”. Park jest schronieniem dla wielu gatunków szkockiej fauny, między innymi dla jelenia szlachetnego, wiewiórki rudej, głuszca czy orła przedniego. Od domku myśliwskiego do królewskiej posiadłości Historia posiadłości Balmoral rozpoczęła się jeszcze przed nastaniem czasów wiktoriańskich. Już w XIV wieku król Robert II Szkocki posiadał w tym miejscu domek myśliwski. W 1390 roku Sir William Drummond wzniósł tu pierwszy kamienny zamek. Na przestrzeni wieków posiadłość przechodziła w ręce potężnych rodów, w tym Gordonów i Farquharsonów. Najważniejszy rozdział w historii tego miejsca rozpoczął się wraz z przybyciem tam królowej Wiktorii i księcia Alberta. Podczas swoich pierwszych wizyt w Szkocji para królewska była tak uderzona pięknem wyżyn, że postanowiła znaleźć tam swój własny azyl. W 1848 roku wydzierżawili, a w 1852 roku ostatecznie kupili posiadłość Balmoral. W 1853 roku książę Albert zlecił architektowi Williamowi Smithowi z Aberdeen zaprojektowanie nowej, znacznie większej rezydencji. Sama królowa położyła kamień węgielny pod budowę, co było symbolicznym aktem tworzenia nowego domu od podstaw. Obecność rodziny królewskiej na stałe zmieniła tożsamość regionu. Dolina rzeki Dee, wcześniej znana po prostu jako Deeside, zyskała przydomek „Royal Deeside” (Królewska Dolina Dee). Miejsce żałoby i odosobnienia W 1861 roku książę zmarł nagłą śmiercią. Dla pogrążonej w żałobie królowej, posiadłość Balmoral stała się spokojnym schronieniem – miejscem, gdzie w odosobnieniu mogła przeżywać swój ból. To właśnie tam, na wzgórzu z widokiem na posiadłość, wzniosła monumentalny kopiec pamięci – Piramidę Księcia Alberta – jako trwały hołd dla ukochanego męża. Zamek pozostał w rękach rodziny królewskiej Po śmierci Wiktorii, zgodnie z jej wolą, Balmoral przechodził na kolejnych monarchów jako nieodłączna część dziedzictwa rodziny królewskiej. Posiadłość stała się miejscem letniego odpoczynku dla każdego kolejnego pokolenia – miejscem, gdzie można było odetchnąć od sztywnej etykiety dworskiej. Posiadłość miała szczególne znaczenie dla królowej Elżbiety II. Każdego lata spędzała tam kilka miesięcy. Co najważniejsze, uważała to miejsce za swój prawdziwy dom. To właśnie w murach ukochanego zamku odeszła 8 września 2022 roku, zamykając tym samym pewną epokę w historii monarchii i samego zamku. Doskonały przykład stylu Scottish Baronial Zamek Balmoral jest arcydziełem XIX-wiecznego stylu neogotyckiego, znanego jako Scottish Baronial. Styl ten był romantyczną reinterpretacją architektury szkockich wież mieszkalnych i zamków z okresu późnego średniowiecza i renesansu. Charakteryzuje się asymetrycznymi planami, skomplikowanymi liniami dachów, stożkowymi wieżyczkami (nazywanymi „pieprzniczkami”), schodkowymi szczytami i blankami, które miały nawiązywać do rycerskiej przeszłości. Balmoral jest uważany za kwintesencję i najdoskonalszy przykład stylu Scottish Baronial, a jego budowa znacząco przyczyniła się do popularyzacji tej estetyki w całej Szkocji i poza nią. Zamek, wpisany na listę zabytków kategorii A, wyróżnia się kilkoma kluczowymi cechami. Dominującym elementem jest wysoka na około 30 metrów wieża główna, determinująca zamkowy charakter budowli. Całość została wzniesiona z lokalnego, jasno-szarego granitu z Glen Gelder. To rozwiązanie sprawia, że zamek zdaje się „wyrastać” naturalnie z otaczającego ją krajobrazu. Książę Albert osobiście nadzorował projekt, wprowadzając liczne poprawki do planów Williama Smitha, co świadczy o jego głębokim zaangażowaniu w tworzenie tego miejsca. Finalnie powstał budynek, który funkcjonalnie jest wygodną wiktoriańską wiejską rezydencją, ale symbolicznie – romantycznym zamkiem na wyżynach. Zamkowe ogrody Rozwój ogrodów Balmoral rozpoczął się pod czujnym okiem księcia Alberta. W latach 20. XX wieku Maria Teck stworzyła tu ogród formalny. Książę Filip, małżonek królowej Elżbiety II, znacząco rozbudował ogród warzywny, którego plony do dziś zaopatrują królewską kuchnię podczas letnich pobytów. Z okazji złotego jubileuszu Elżbiety II w 2002 roku, wzniesiono Oranżerię Jubileuszową. Najnowszy wkład wniósł król Karol III, którego pasja do ogrodnictwa i zrównoważonego rozwoju jest powszechnie znana. Z jego inicjatywy powstał nowy Labirynt Ostu (Thistle Maze), a szczególny nacisk położono na uprawy organiczne, których produkty trafiają nie tylko na królewski stół, ale także do menu zamkowej restauracji. Zwiedzanie zamku Balmoral Oferta turystyczna królewskiej posiadłości jest doprawdy imponująca, tym bardziej, że mówimy tu przecież o posiadłości, która wciąż służy rodzinie królewskiej. Zamek Balmoral oferuje kilka opcji zwiedzania. Wariant podstawowy Najpopularniejszym wariantem jest zwiedzanie ogólne, w ramach którego turyści mogą zobaczyć: ogrody i tereny zielone, salę balową, wozownię i stajnie. Wycieczki odbywają się od kwietnia do początku sierpnia. Warto podkreślić, że psy są mile widziane w ogrodach i na terenie otaczającym posiadłość. Są jednak dwa warunki – czworonogi muszą mieć zapiętą smycz, a opiekunowie muszą pamiętać o sprzątaniu po swoich ulubieńcach. Wariant ekskluzywny Znacznie bogatszą opcją, pozwalającą zobaczyć więcej niż tylko salę balową, jest zwiedzanie z przewodnikiem. W tym wariancie zwiedzający w niewielkich grupach (liczących od 10 do 12 osób) są oprowadzani przez prywatne komnaty, używane przez rodzinę królewską, np. Green Drawing Room, Red Corridor, jadalnię, bibliotekę. Bilety są limitowane. W miesiącach, w których organizowane są wycieczki (najczęściej w sezonie jesiennym), do posiadłości może wejść tylko kilkadziesiąt osób dziennie. Wariant wycieczkowy Ciekawym wariantem jest ekspedycja. To coś dla miłośników przyrody, którzy chcą zobaczyć więcej niż tylko zamek. W tym miejscu należy bowiem wspomnieć, że posiadłość zajmuje obszar o powierzchni około 20 tys. hektarów i obejmuje najbardziej malownicze zakątki regionu. Zwiedzanie obejmuje trwającą około 2 godz. wyprawę samochodem terenowym po lasach i wrzosowiskach. Przewodnik opowiada o tamtejszej faunie i florze i zdradza tajniki zarządzania tak rozległym majątkiem. Zwiedzający mają okazję zobaczyć nie tylko zachwycający krajobraz szkockich wyżyn, ale także rzadkie gatunki ptaków. Źródło: BalmoralCastle.com Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jagiellonowie docenieni. Projekt „National Geographic Polska” nominowany w prestiżowym konkursie
Nowy Poczet Jagiellonów to propozycja, która zrywa z podręcznikowym podejściem do historii. „National Geographic Polska” tchnął nowe życie w postacie władców, opierając się na badaniach i faktach. Nasza inicjatywa została nominowana w prestiżowym plebiscycie „Archeologiczne Sensacje 2025”.
Redakcja czasopisma „Archeologia Żywa” rozpoczęła kolejną edycję plebiscytu „Archeologiczne Sensacje”, którego celem jest pokazanie dokonań w zakresie polskiej archeologii. W ramach konkursu doceniane są nie tylko spektakularne odkrycia, ale także codzienna, często niewidoczna praca badawcza. Nowy Poczet Jagiellonów – czy będzie najważniejszą premierą? W plebiscycie „Archeologii Żywej” znajduje się 10 kategorii, w których przyznawane są laury. Nowy Poczet Jagiellonów, czyli inicjatywa „National Geographic Polska”, została nominowany w kategorii „Najważniejsza premiera dziedzictwa”. W jej ramach wyróżniane są wydarzenia, projekty lub inicjatywy, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do promocji i ochrony dziedzictwa kulturowego w 2025 roku. – Jako redakcja „National Geographic Polska” chcieliśmy zmierzyć się z utrwalonymi wyobrażeniami i zaproponować wizerunki władców z dynastii Jagiellonów oparte na źródłach, badaniach i współczesnych narzędziach, a nie na schematach powielanych od pokoleń – komentuje redaktor naczelny „National Geographic Polska” Łukasz Załuski. – To próba przywrócenia im ludzkiego wymiaru i pokazania, że dziedzictwo historyczne może być jednocześnie rzetelne naukowo i atrakcyjne wizualnie. Nominacja w plebiscycie „Archeologii Żywej” to dla nas ogromne wyróżnienie – dodał Załuski. Skarby, wykopaliska, publikacje – archeologicznych sensacji jest więcej W pozostałych dziewięciu kategoriach wskazano dziesiątki innych przedsięwzięć. W konkursie nominowano na przykład najskuteczniej popularyzowane badania, najciekawszą publikację archeologiczną, wystawę muzealną, skarb czy zdjęcie. – Każdy rok przynosi w Polsce setki, a w praktyce tysiące nowych danych archeologicznych, bo mówimy o kraju, na którego terenie zarejestrowano już blisko pół miliona pozycji w ewidencji zabytków archeologicznych i wciąż dochodzą kolejne – mówi redaktor naczelny „Archeologii Żywej” dr Radosław Biel. Pilna potrzeba popualaryzacji W ocenie dr. Biela potrzebujemy rzetelnej popularyzacji, opartej na aktualnym stanie badań. A z jego znajomością bywa różnie, o czym świadczy na przykład tylko pozorna wiedza na temat nawet najsłynniejszego polskiego stanowiska archeologicznego – Biskupina. – Archeologia jest zresztą wyjątkowa, bo może być nauką naprawdę wspólną, nie tylko w kwestii ochrony zabytków, ale również odkrywania tajemnic przeszłości. Tym bardziej cieszy nas, gdy polskie odkrycia coraz częściej pojawiają się także na stronie i łamach „National Geographic Polska” – dodaje dr Biel. „Archeologiczne Sensacje” – każdy z was może wybrać faworyta W tym konkursie głosy oddaje zarówno jury, jak i internauci. Głosowanie potrwa do godz. 19:00, 2 stycznia 2026 roku, a wyniki plebiscytu zostaną ogłoszone 15 stycznia 2026 o godz. 19:00 w trakcie specjalnej transmisji na kanale YouTube. Szczegółowe informacje o nominacjach oraz formularz do głosowania dostępne są na stronie: https://archeologia.com.pl/archeologiczne-sensacje-2025/. Zachęcamy do wsparcia projektu naszej redakcji! Dziennikarz „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski jest jednym z jurorów w konkursie „Archeologiczne Sensacje”, ale nie nominował i nie typował zwycięzców w kategorii „Najważniejsza premiera dziedzictwa”. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nowy poczet władców Polski startuje! Do 2032 roku ukażą się aż 42 tomy
Nowa seria „Poczet Władców Polski” to pierwsze w historii kompletne i naukowe biografie wszystkich polskich monarchów. Premiera już 29 listopada 2025 podczas Targów Książki Historycznej w Arkadach Kubickiego. To wydarzenie bez precedensu!
Państwowy Instytut Wydawniczy inauguruje serię „Poczet Władców Polski” – projekt bez precedensu w polskiej historiografii. Po raz pierwszy powstaje pełna, naukowa seria monografii wszystkich władców Polski. Do 2032 roku ukażą się aż 42 tomy, tworzące jednolity, spójny cykl przedstawiający monarchów polskich od najdawniejszych czasów. Nowy poczet władców Polski Za merytoryczny nadzór nad serią odpowiada rada naukowa w składzie: prof. Jacek Banaszkiewicz, prof. Marek Barański, prof. Henryk Litwin i prof. Zofia Zielińska. W projekcie udział biorą najwybitniejsi historycy-mediewiści, specjalnie zaproszeni do napisania poszczególnych tomów. Pierwsze dwa tomy – „Bolesław Chrobry” autorstwa prof. Andrzeja Pleszczyńskiego oraz „Ludwik Węgierski” prof. Stanisława A. Sroki – trafią do sprzedaży 25 listopada 2025. Bolesław Chrobry i Ludwik Węgierski – pierwsze tomy już w sprzedaży Monografia „Bolesław Chrobry” autorstwa prof. Andrzeja Pleszczyńskiego ukazuje sylwetkę pierwszego koronowanego władcy Polski jako jedną z kluczowych postaci wczesnego średniowiecza. Autor opiera się na najnowszych badaniach i szerokim materiale źródłowym, starając się zrekonstruować sposób myślenia i działania władcy w jego epoce, bez powielania późniejszych mitów i uproszczeń. Szczególną uwagę poświęca relacjom z Niemcami, polityce dynastycznej oraz koronacji Bolesława w 1025 roku. Książka liczy 448 stron i została wydana w twardej oprawie. Z kolei prof. Stanisław A. Sroka prezentuje w pracy „Ludwik Węgierski” bieżący stan wiedzy o królu, którego rządy w Polsce trwały dwanaście lat. Książka oparta została na źródłach węgierskich i polskich, a autor dotarł do całkowicie nowych informacji, m.in. opinii medycznych obalających teorię o przyczynie śmierci władcy. Książka ukazuje znaczenie panowania Ludwika nie tylko w Polsce, ale i w Europie – od Adriatyku po Karpaty. Liczy 400 stron i została wydana w twardej oprawie. Kim byli ci władcy? Nowe fakty i odkrycia historyczne Bolesław Chrobry to władca, który według saskiego kronikarza Brunona z Kwerfurtu „kochany był jak dusza i więcej niż życie”. Prof. Pleszczyński przedstawia go jako realistę i stratega, który zręcznie lawirował pomiędzy cesarstwem a interesem dynastii Piastów. Książka przybliża także wydarzenia Zjazdu Gnieźnieńskiego z 1000 roku oraz koronację Chrobrego, której tysiąclecie przypada w 2025 roku. Ludwik Węgierski, choć na Węgrzech zyskał przydomek Wielkiego, w Polsce był oceniany mniej entuzjastycznie. Jego rządy były postrzegane jako okres przejściowy między panowaniem Kazimierza Wielkiego a rządami jego córki Jadwigi. Profesor Sroka dowodzi, że decyzje polityczne Ludwika – w tym przekazanie sukcesji córkom – miały kluczowe znaczenie dla przyszłości unii polsko-litewskiej i dynastii Jagiellonów. Targi Książki Historycznej 2025 – premiera, spotkanie, emocje Oficjalna premiera serii odbędzie się podczas Targów Książki Historycznej w Arkadach Kubickiego. Spotkanie z autorami zaplanowano na 29 listopada 2025 (sobota), godz. 13:00, w Sali Kinowej. W wydarzeniu udział wezmą: prof. Andrzej Pleszczyński, prof. Stanisław A. Sroka oraz dr Łukasz Michalski – dyrektor Państwowego Instytutu Wydawniczego. Rozmowę poprowadzi redaktor Michał Karpowicz. Wstęp na targi oraz spotkanie jest wolny. Dla pasjonatów historii to niepowtarzalna okazja, by osobiście spotkać autorów i dowiedzieć się więcej o kulisach powstawania serii. Seria, jakiej jeszcze nie było: 42 monografie do 2032 roku „Poczet Władców Polski” to projekt wyjątkowy. Po raz pierwszy w dziejach polskiej humanistyki powstaje tak kompleksowe, naukowe opracowanie wszystkich monarchów – od pierwszych Piastów aż po czasy nowożytne. Seria ma ogromne znaczenie nie tylko dla środowiska akademickiego, ale również dla polskiej edukacji i kultury pamięci. Każdy z tomów tworzony jest od podstaw, z myślą o popularyzowaniu rzetelnej wiedzy historycznej opartej na faktach. Zakończenie całego projektu planowane jest na 2032 rok. Do tego czasu ukaże się łącznie 42 tomy. Seria „Poczet Władców Polski” to nie tylko monumentalna praca wydawnicza, ale również nowe otwarcie w polskiej refleksji nad dziejami państwa i jego przywódców. Źródła: https://piw.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Bolesław Chrobry „odwiedził” Biskupin. Śpiewał tam o swoim życiu
Śpiewający król, aktor zafascynowany historią i Biskupin jako średniowieczny plan filmowy. To nie zapowiedź nowej produkcji Netflksa, ale muzealny projekt z okazji jubileuszu Bolesława Chrobrego. W głównej roli gwiazda polskiego kina: Tomasz Karolak. Zobaczcie, co z tego wyszło!
W 2025 roku obchodzimy okrągłą, bo tysięczną rocznicę koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Z tego powodu w ostatnich miesiącach w Gnieźnie odbywają się liczne imprezy upamiętniające te ważne wydarzenia. Oprócz widowiska „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” są to też inne imprezy, ale też wydawnictwa, na przykład w postaci komiksu o pierwszym królu Polski. Rozśpiewane muzeum Jedną z instytucji silnie zaangażowanych w jubileusz jest Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Z jego inicjatywy powstał cykl produkcji wideo „Piast Superstars”. Utwory muzyczne wykonują znane osobowości, które wcielają się we władców Polski. Do tej pory zrealizowano produkcje na temat Bolesława Śmiałego, Mieszka I i Bolesława III Krzywoustego. Wzięli w nich udział Darek Malejonek, Marek Piekarczyk i Ewa Pitura (Parsifal). Teraz przyszła pora na Bolesława Chrobrego. A pretekstem jest 1000-lecie koronacji tego władcy w 1025 roku. Chrobry w Biskupinie W Chrobrego wcieliła się gwiazda polskiego kina znana zarówno z licznych seriali, ale też z desek teatralnych, Tomasz Karolak. Wykonał piosenkę „To była długa gra”. Tytuł odnosi się do powieści Elżbiety Cherezińskiej „Gra w kości”. Klip czerpie inspiracje z komiksu „Chrobry”, wydanego przez MPPP i wydawnicwo Egmont. Jest to autobiograficzny utwór, w którym władca wspomina swoją drogę na tron. Co ciekawe, większość zdjęć do teledysku zrealizowano w Biskupinie. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że w rezerwacie archeologicznym można zobaczyć rekonstrukcje budowli z różnych epok, również z czasów średniowiecza. Chociaż najbardziej znane budowle są z czasów kultury łużyckiej, czyli mające 2700 lat. W teledysku widzimy Chrobrego witającego Ottona III przed bramą do osiedla z czasów kultury łużyckiej. Ta budowla istniała zatem 1700 lat przed czasami pierwszego króla Polski, ale sprawdziła się w teledysku jako wrota Gniezna. Jednak dalsze zdjęcia pochodzą już ze zrekonstruowanej wioski wczesnośredniowiecznej, również w Biskupinie. Karolak: minąłem się z powołaniem Tomasz Karolak przyznaje, że minął się z powołaniem. – Dzisiaj jestem takim aktorem, który nie chce być aktorem, ale historykiem. Oprowadzam przyjaciół po Krakowie, Rzymie, Jerozolimie i szczycę się tym, że wiem trochę więcej – powiedział Tomasz Karolak portalowi „Przemiany”. View oEmbed on the source website Aktor wystąpił w produkcji muzeum bez pobierania honorarium. A propozycja udziału w produkcji wyszła od niego. Jak sam powiedział była to dla niego przyjemność, ponieważ bardzo interesuje się historią. Muzykę do utworu napisał Jakub Grzechowiak (klawiszowiec Pere Lachaise), a za tekst odpowiada Jarek Mikołajczyk – edukator z Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Źródła: MPPP, Przemiany Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
Kolejny sezon „1670” bije rekordy popularności na Netflixie, a wiele osób ocenia serial jako najlepszą polską produkcję komediową ostatnich lat. Przygody Jana Pawła Adamczewskiego to jednak nie tylko okazja do śmiechu, ale także zainteresowania się historią Polski XVII wieku. Tło historyczne serialu jest bardzo ciekawe i warto je poznać, by móc docenić „smaczki” ukryte w produkcji.
Spis treści: Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Barok, sarmaci i polska wieś Pełen śmiechu i żartów serial „1670” rozgrywa się w gorącym okresie w historii Polski. Dla Rzeczypospolitej XVII wiek to stulecie wojen: nasz kraj uwikłany był w konflikty z niemalże wszystkimi sąsiadami, a wiele części królestwa zostało zniszczone. A zamawiano przecież pomyślność dla Polski! Wojny miały bezpośredni wpływ na losy polskiej szlachty epoki baroku, które sportretowane są w serialu. Co warto wiedzieć? Przygotujcie się na drobne spojlery. Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem Główną osią 2. sezonu serialu są dożynki królewskie, na których ma pojawić się sam monarcha. Kto rządził w tym czasie Rzeczpospolitą? Ponad 80-letnie panowanie pochodzących ze Szwecji Wazów zakończyło się w 1668 roku, kiedy abdykował a następnie zmarł Jan II Kazimierz Waza. Nie cieszył się on dużą popularnością, a jego rządy przypadły na czas brutalnych wojen z Kozakami, Moskwą czy potopu szwedzkiego wynikającego między innymi ze sporów dynastycznych wewnątrz rodziny Wazów. W 1670 królem Polski jest Michał Korybut Wiśniowiecki – polski król, magnat wybrany na zasadzie wolnej elekcji i jednocześnie według historyków jeden z najgorszych monarchów w historii Polski. Jego panowanie to czas wewnętrznej anarchii szlachty – co możemy zobaczyć w serialu – a także wielkiej wojny z Imperium Osmańskim. Zginął przedwcześnie w 1673 roku, przygotowując się do zerwania traktatu pokojowego z Turkami. „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Sam Jan Paweł Adamczewski mówi w serialu, że pochodzi z „pokolenia traumy potopu szwedzkiego”. Nie da się ukryć, że na szlachcicach epoki baroku wojna ze Szwedami odcisnęła wyraźne piętno. Brutalny najazd Skandynawów dowodzonych przez króla Karola X Gustawa (również Wazę) rozpoczął się w 1655 roku i zakończył pełnym sukcesem. Szwedzi wyruszyli na Rzeczpospolitą na flocie złożonej z 39 okrętów, na ląd schodząc w Szczecinie, który od kilkudziesięciu lat znajdował się wtedy pod ich kontrolą. Inwazja nie była trudna, bo niebronione granice stały otworem – zbuntowana przed królem szlachta odmawiała uchwalenia nowych podatków, a wojska uwikłane były w wojnę z Moskwą. Powody potopu – czemu Szwedzi zaatakowali? Przyczyna ataku Szwecji na Polskę była prosta: Jan II Kazimierz Waza, król Polski, wciąż utrzymywał, że jest legalnym królem skandynawskiego państwa. Pozwalał sobie nawet na afronty dyplomatyczne, mimo że większość polskich wojsk znajdowała się na wschodzie kraju. Karol Gustaw widział więc okazję na łatwe zwycięstwo i miał wyraźny, propagandowy powód do wojny. Szwedzi dosłownie „zalali” tereny Korony. Zbuntowana szlachta nie podejmowała wielkich walk, a król został w końcu wygnany z kraju. Przełomowa okazała się dopiero obrona Jasnej Góry, która podniosła morale Polaków i pozwoliła wygnać Skandynawów z kraju w roku 1656. Zanim to jednak nastąpiło, dokonali oni największej grabieży w dziejach Polski. Nie ma się więc co dziwić, że w serialu na każde wspomnienie Szwedów szlachcice spluwają. Łagodnie mówiąc – nie przepadali za najeźdźcami. Od zakończenia wojny minęło 10 lat – w 1660 roku podpisano pokój w Oliwie. Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Wszyscy słyszeliśmy o słynnej Odsieczy Wiedeńskiej, kiedy to w 1683 roku król Polski Jan III Sobieski wygnał Turków spod obecnej stolicy Austrii. W czasach Jana Pawła Adamczewskiego konflikt z Osmanami nie był jednak w tak zaawansowanej fazie. W pierwszym odcinku 2. sezonu widzimy sarmatów w Turcji na negocjacjach w Al-Inkluziw. Chociaż nazwa miejscowości to oczywisty żart, to w 1670 roku relacje między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim zdecydowanie były napięte. O ile wątpliwa jest możliwość wizyty w Turcji podrzędnego polskiego szlachcica, to ukazany na ekranie temat rozmów z Osmanami mógł być dosyć trafiony. Dotyczyły one statusu Kozaków (którzy wówczas uznali nad sobą zwierzchnictwo Turcji), popierania Habsburgów oraz Mołdawii, która była niegdyś lennem Polski, a na którą Osmanie mieli chrapkę. I chociaż umowa dyplomatyczna wynegocjowana przez Jana Pawła określana jest sukcesem, to rzeczywistość była nieco bardziej brutalna. Turcy zaatakowali Rzeczpospolitą w 1672 roku, co rozpoczęło krwawą wojnę. Po początkowych zwycięstwach ponieśli oni klęskę pod Chocimiem z rąk hetmana Jana Sobieskiego – pojawiającego się z resztą w serialu – późniejszego króla Polski. Między innymi to wydarzenie otworzyło mu drogę do korony po zmarłym Wiśniowieckim. Osmani, dzięki męstwu i geniuszowi strategicznemu, ochrzcili go nawet „Lwem Lechistanu”. Barok, sarmaci i polska wieś „1670” jest świetnym sposobem na zainteresowanie szerszej publiczności historią baroku w Polsce – warto pamiętać, że historia ta nie dzieje się w średniowieczu, które skończyło się w Europie w 1453 roku w związku z upadkiem Konstantynopola. Serial w nieco krzywym zwierciadle pokazuje przywary polskiej szlachty, w której jak w lustrze możemy przejrzeć się wszyscy – współcześni Polacy. Warto jednak znać szersze tło historyczne przedstawionych na ekranie wydarzeń i zdawać sobie sprawę, że prezentowana na nim satyra nie zawsze jest zgodna z prawdą historyczną. Źródło: Netflix, wielkahistoria.pl, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy tutaj rezydował Mieszko I? Archeolodzy badają kluczową lokalizację w Gnieźnie
Ślady kamiennych fundamentów, najprawdopodobniej z czasów wczesnego średniowiecza, odkryli archeolodzy na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Historycy są przekonani, że w tym rejonie znajdowała się monumentalna siedziba Mieszka I.
Pod koniec sierpnia badacze z Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie rozpoczęli kolejny sezon wykopalisk na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie. Nazwa ekspedycji mówi wszystko: Ekspedycja Palatium 2025. Palatium to nic innego jak określenie na siedzibę władcy – w tym przypadku Mieszka I i pierwszych władców Polski. A tej od lat poszukują archeolodzy w Gnieźnie. Pierwsze wyniki wykopalisk Po kilku dniach wykopalisk odbyła się konferencja prasowa, na której przedstawiono pierwsze rezultaty. „Podczas tegorocznych badań odkryto ślady kamiennych fundamentów, najprawdopodobniej datowanych na okres wczesnego średniowiecza. Wzgórze Lecha było stale zamieszkałe od przynajmniej IX wieku, więc w trakcie prac wykopaliskowych archeolodzy napotykają przedmioty z warstw kulturowych z wielu setek lat wstecz” – czytamy w komunikacie Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Podkreślono w nim, że obecne badania wykopaliskowe nie przynoszą zaskakujących efektów w postaci ukrytych pod ziemią ruin budowli, ale „ledwo dostrzegalne ślady w glebie w postaci tzw. negatywów – ciemniejszych fragmentów w gruncie w miejscach dawnych budowli”. Najnowszym znaleziskiem jest palenisko. „Trafiliśmy na wczesnośredniowieczne palenisko. Niby kilka kamieni, ślad przypalonej ziemi i spieczona glina, a jednak w tej dziurze w ziemi znaleźliśmy kawałek codzienności ludzkiej sprzed setek lat” – przekazali badacze w social mediach. Kościół nad palatium? Archeolodzy mają poważny problem z namierzeniem siedziby Mieszka I, bo w jej miejscu na Wzgórzu Lecha w kolejnych stuleciach wzniesiono kościół pw. Św. Jerzego. Stoi on w tym miejscu do dziś, chociaż jego bryła była wielokrotnie przebudowywana. Dlatego archeolodzy mogą prowadzić badania tylko w sąsiedztwie tej budowli – w tym roku przy jej północnych ścianach. Sądzą jednak, że istnieje duża szansa, iż dostarczą one przełomowych informacji o roli Gniezna na przełomie X i XI wieku. Wykopaliska będą kontynuowane w kolejnych tygodniach – archeolodzy poszerzą wykop, co da im szerszy ogląd sytuacji. Znaleziska zostaną udokumentowane cyfrową metodą fotogrametrii. Z kolei odkryta zaprawa murarska będzie poddana specjalistycznym analizom. Rezydencje pierwszych władców Polski. Gdzie się znajdowały? We wczesnych etapach istnienia Polski władcy nie mieli jednej stałej siedziby. Przemieszczali się pomiędzy kluczowymi grodami. Archeolodzy mają dowody na obecność takich rezydencji na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i na Ostrowie Lednickim. A co z Gnieznem? – Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie znajdowała się monumentalna siedziba władcy – powiedziała archeolog prof. Hanna Kóčka-Krenz w czasie konferencji prasowej zorganizowanej po paru dniach wykopalisk na Wzgórzu Lecha. Podkreśliła, że Gniezno było jednym z czołowych grodów państwa pierwszych Piastów, dlatego nie mogło się obyć bez palatium. – Książę musiał mieć tutaj swoją siedzibę, zwłaszcza, że to miejsce pełniło bardzo ważną rolę, jeśli chodzi o stronę sakralną – dodała. Źródła: National Geographic Polska, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bolesław Chrobry jak superbohater. Komiks bije rekordy popularności
Nie jest to opowieść o Asterixie czy Thorgalu, ale stała się hitem. Bohaterem tego komiksu jest pierwszy polski król – Bolesław Chrobry. Gnieźnieńskie muzeum jest zaskoczone sukcesem nowego wydawnictwa i zapowiada dodruk.
W tym roku w Polsce obchodzona jest okrągła, tysięczna rocznica koronacji pierwszego króla Polski – Bolesława Chrobrego. W jubileusz zaangażowały się liczne instytucje w Gnieźnie – pierwszej stolicy naszego kraju. Wśród inicjatyw oprócz warsztatów, wystaw i wydarzeń plenerowych (o jednym pisaliśmy na naszych łamach) pojawiło się też wydawnictwo – komiks z Chrobrym w roli głównej. Wydawniczy sukces Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Już kwietniu tego roku ruszyła przedsprzedaż komiksu „Chrobry”, który powstał przy współpracy z Muzeum Początków Państwa Polskiego (MPPP) w Gnieźnie z wydawnictwem Egmont. Rysunki stworzył Piotr Bednarczyk, a scenariusz napisał Maciej Kur. Ten duet znany jest z serii „Lil i Put” oraz kontynuacji przygód „Kajka i Kokosza”. Od początku komiks spotkał się z wielkim zainteresowaniem czytelników. Cały nakład w liczbie 3 tys. sztuk jest już na wyczerpaniu, dlatego wydawcy planują dodruk w październiku. O czym jest komiks? Komiks opowiada losy Bolesława Chrobrego od maleńkości po kres jego ziemskiego wędrówki. Na planszach opowieści autorzy zaprezentowali wydarzenia i decyzje, które ukształtowały charakter przyszłego króla oraz to, jak wyglądało raczkujące państwo polskie. Komiks nie pudruje rzeczywistości. Zaprezentowano brutalne oblicze władcy – na przykład oślepienie swoich wrogów. Są też jednak wątki bardziej humorystyczne, dzięki czemu komiks czyta się jak opowieść przygodową. Nie jest to sztywna lekcja historii. – Nie jesteśmy dzisiaj przyzwyczajeni do formuły czysto podręcznikowej, czyli „data, wydarzenie, data, wydarzenie”. To chyba nie jest dla nas wszystkich już zbyt ciekawe. Postanowiliśmy zrobić to w inny sposób – opowiada National Geographic Polska dyrektor MPPP dr Michał Bogacki. Wskazuje, że pomysł na taką formułę pochodził od autora scenariusza – Macieja Kura oraz rysownika Piotra Bednarczyka. Komiks o Chrobrym – to dopiero początek Czy muzealnicy z Gniezna spodziewali się takiego sukcesu? – Chyba nie takiego – przyznaje Bogacki. – Pierwszy nakład wyprzedał się praktycznie w ciągu dwóch miesięcy – dodaje dr Bogacki. Sukces Chrobrego przekonał muzealników do kontynuowania projektu. Przygotowywana jest seria poświęcona pierwszym polskim władcom w bardzo podobnej formule. – Już pracujemy nad komiksem poświęconym Mieszkowi I. Ukaże się w przyszłym roku, później Mieszko II, Kazimierz Odnowiciel i kolejni aż do Bolesława Krzywoustego. Jednocześnie zaczynamy niedługo pracę nad inną serią poświęconą kobietom w czasach piastowskich – zapowiada dyrektor. Pierwszą bohaterką będzie Świętosława. Źródła: National Geographic Polska, MPPP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Magiczne widowisko o Chrobrym. Tak świętuje Gniezno
Spektakl „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” przyciągnął tysiące widzów. Trafiłem do onirycznego świata pełnego metafor i postaci nie z tego świata. Dlaczego to wydarzenie różni się od wszystkich dotychczasowych?
Spis treści: Tłumy widzów w centrum Gniezna Wehikułem w przeszłość Skala robi wrażenie Koniec to dopiero początek W tym roku mija 1000 lat od koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Za wschodnią granicą wojna, u nas – zawirowania polityczne i pogodowe. W mediach niewiele słychać o tej ważnej rocznicy. Tymczasem w ostatnich miesiącach w Gnieźnie odbywają się liczne imprezy upamiętniające koronację. Jednym z nich jest widowisko „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie”. Miałem okazję być na jego premierze w miniony piątek, 1 sierpnia. Tłumy widzów w centrum Gniezna Już na godzinę przed rozpoczęciem spektaklu, przed bramą na placu św. Wojciecha pojawiły się spore tłumy. Spektakl odbywa się w sześciu odsłonach – w każdej biorą udział 2 tysiące osób. Bilety na widowisko zostały wyprzedane – to w sumie aż 12 tysięcy wejściówek. Dla widzów przygotowano wygodne piętrowe trybuny. Każdy miał dobry widok na scenę, którą był trawiasty skwer przed Gnieźnieńską Katedrą. Spektakl zaczął się jeszcze przed oficjalnym początkiem. Przybyłych witali nie tylko stewardzi, ale też aktorzy, biorący w nim udział – można było z nimi zrobić sobie zdjęcie. Co ciekawe, nie byli to tylko wojowie czy postaci ze średniowiecza. Ta atrakcja cieszyła się dużym powodzeniem wśród przybyłych. Wehikułem w przeszłość Gdy usiadłem na trybunach, scenę wypełnił gęsty dym. Przemieszczały się po niej tajemnicze postaci. Sztuczna mgła spowijała aktorów i częściowo widzów przez cały spektakl. Poczułem się trochę jak w wehikule czasu, z którego jednak nie mogę wyjść. Odległą przeszłość obserwowałem z jego wnętrza, dlatego nie wszystko widziałem wyraźnie i nie wszystkie wydarzenia potrafiłem zrozumieć. Oniryczna atmosfera towarzyszyła mi przez cały godzinny spektakl. Jego centralnym punktem jest postać Bolesława Chrobrego, która gra w kości ze śmiercią. Król wspomina swoje życie. Można odnieść wrażenie, że była to jego spowiedź, albo podsumowanie dokonań na łożu śmierci. Skala robi wrażenie Największe wrażenie zrobiła na mnie skala przedsięwzięcia. Na scenie było 100 aktorów, kaskaderzy i jeźdźcy konni. Pojawiły się też zagadkowe wehikuły rodem ze świata snu. Doskonały był maping na Katedrze Gnieźnieńskiej. Trudno było mi uwierzyć, że nie patrzę na obraz na monitorze stworzony przez sztuczną inteligencję. Spektakl w swojej stylistyce przypomina przedstawienia teatralne ze współczesnych progresywnych scen, a nie historyczne widowiska takie jak odgrywana co roku Bitwa pod Grunwaldem. Sporo tutaj metafor i symboliki. „Spowiedź” Bolesława Chrobrego (czyli momenty, w których król przemawiał) była podana prosto i bez zbędnej poetyki, co kontrastowało z bogactwem warstwy wizualnej. Koniec to dopiero początek Po zakończeniu spektaklu było więcej czasu na kontakt z aktorami. Jeźdźcy z grup rekonstrukcyjnych podjechali do widzów na wierzchowcach. Można było też podejść do fragmentu średniowiecznej osady, a nawet przymierzyć hełm woja. Dlatego wielu przybyłych powoli opuszczało plac św. Wojciecha w Gnieźnie. Teraz można było wyjść z wehikułu czasu i dotknąć historii sprzed tysiąca lat. Stała się w końcu namacalna i nie ograniczona przez mgły prawieków. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten bunt nie przyniósł znaczących natychmiastowych rozstrzygnięć. Ustanowił jednak groźny precedens
Wojna kokosza, znana także jako rokosz lwowski, stanowiła kulminację napięć, które narastały między średnią szlachtą a królewskim dworem. Niezadowoleni z polityki Zygmunta Starego i królowej Bony panowie herbowi zaczęli coraz głośniej domagać się reform ustrojowych. Przedstawili królowi długą listę postulatów, a gdy ten nie zgodził się na ich spełnienie, postanowili wystąpić przeciwko niemu. Nie można jednak powiedzieć, że pierwszy w historii Polski rokosz szlachty był wyłącznie konfliktem o zakres władzy. Bo o ile na pierwszy plan rzeczywiście wysuwała się „złota wolność szlachecka”, to należy podkreślić, że spór dotyczył także pewnych dysfunkcji systemowych.
Spis treści: Szlachta niezadowolona z rządów króla Zaszantażować władcę Szlachta wystąpiła przeciwko swojemu królowi Konsekwencje buntu Skąd wzięła się nazwa „wojna kokosza”? Istnieją dwa wyjaśnienia. Pierwsze wskazuje, że stanowi wyraz szlacheckiego sprzeciwu przeciwko „panoszeniu się kokoszy”, co wskazuje na daleko idącą ingerencję królowej Bony w sprawy państwowe. Druga wersja głosi, że nazwa pierwszego rokoszu polskiej szlachty wzięła się wydarzeń, które rzekomo miały miejsce pod Lwowem. Podobno wygłodniali szlachcice zjedli wszystkie kury w okolicy. Bez względu na interpretację, stanowi wyraz pogardy dla wydarzeń z 1537 roku. Czy słusznie? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie. Szlachta niezadowolona z rządów króla Wojna kokosza była bezpośrednim następstwem próby wymuszenia przez króla na szlachcie przyjęcia podatków na wojsko. Należy jednak podkreślić, że sytuacja, o której mowa, była zaledwie punktem kulminacyjnym napięć, które narastały już od jakiegoś czasu. Już wcześniej powstał bowiem tzw. ruch egzekucyjny, którego postulaty dotyczyły przede wszystkim przeprowadzenia reform w obszarze sądownictwa, skarbowości i wojska. Średnia szlachta wystąpiła też przeciw potężnym magnatom, domagając się uporządkowania spraw związanych z królewszczyznami. Panowie herbowi nie byli zadowoleni z braku reform w obszarze przestarzałego, niepełnego i przyjętego tylko w niektórych częściach państwa prawa. Wyrażali sprzeciw wobec łączenia niektórych godności i urzędów, czego następstwem były urzędnicze zaniedbania. Nie szczędzili królewskiej parze krytyki za przeprowadzoną elekcję vivente rege, na mocy której Zygmunt August został królem jeszcze za życia ojca. Zaszantażować władcę Żeby osiągnąć swoje cele, na sejmie, który odbył się w lipcu 1535 roku, posłowie odmówili uchwalenia funduszy na armię. Domagali się decyzji w sprawie egzekucji i wymusili na senacie poparcie swojego ruchu na kolejnym sejmie. Ten odbył się na przełomie 1536 i 1537 roku i też nie przyniósł rozstrzygnięcia w sprawie podatków. Albo podatki, albo wyprawa wojenna Król musiał pozyskać fundusze na armię. W tym celu mógł zgodzić się na żądania szlachty albo zdyscyplinować niesfornych panów herbowych. Wybrał drugie wyjście. Senat zaproponował zwołanie pospolitego ruszenia. Liczono, że postawiona pod murem szlachta zgodzi się na podatki, chcąc wrócić na swoje ziemie. Ogłoszono więc wyprawę na Mołdawię. Zygmunt Stary zebrał we Lwowie kilkudziesiąt tysięcy szlachciców. Sam obradował na zamku z senatorami i w tym czasie nie zezwolił zebranym pod miastem na rozejście się. Nie przewidział jednak, jakie skutki może pociągnąć za sobą to działanie. Szlachta wystąpiła przeciwko swojemu królowi Powszechne niezadowolenia szlachty z rządów króla stworzyło podatny grunt do buntu. W trakcie przymusowego pobytu pod Lwowem, panowie herbowi zawiązali rokosz. Obrady rozpoczęły się 22 lipca 1537 roku. Głównymi przywódcami buntu zostali Mikołaj Taszycki, Marcin i Piotr Zborowscy, Jan Sierakowski i Walenty Dembiński. Do połowy września odbyło się pięć narad, w następstwie których zgłoszono 36 postulatów. Żądania dotyczyły między innymi ceł, sposobów stwierdzania dokumentów na własność ziemską, dziesięcin duchownych i metryki koronnej. Kasztelan małogoski poszedł nawet o krok dalej i wypunktował królowi całą listę zarzutów dotyczących łamania prawa. Reakcja króla Król z góry odmówił spełnienia postulatów dotyczących ceł i metryki koronnej. Na większość przystał, a część odłożył na najbliższy sejm. Miał jednak jeden warunek – szlachta musiała uchwalić podatki na wojsko. W rezultacie znaczna część zebranych opuściła Lwów, twierdząc, że ostateczna decyzja w tej kwestii należy do sejmu. Konsekwencje buntu Szlachta nie skrzywdziła swojego króla, a on odpłacił im tym samym. Co prawda buntownicy stanęli przed sądem sejmowym, a Jan Tarnowski przedstawił im zarzut obrazy majestatu (co było bardzo poważnym występkiem), ale dla większości najpoważniejszą konsekwencją złożenie przysięgi rycerskiej, na mocy której musieli stawić się na każde wezwanie króla. Najdotkliwsze sankcje spadły na braci Piotra i Marcina Zborowskich, głównych prowodyrów rokoszu. Za buntowniczą postawę wysoką cenę zapłacił zwłaszcza drugi z wymienionych, który stracił urząd cześnika nadwornego i został zmuszony do opuszczenia sejmu. A co ze wspomnianym wcześniej podatkiem? Ten finalnie został uchwalony w 1538 roku, na sejmie w Piotrkowie. Przyszłe skutki wojny kokosza Wojna kokosza miała jeden pozytywny aspekt – ugruntowała działalność ruchu egzekucyjnego. W czasie panowania Zygmunta Augusta wiele przedstawianych postulatów doczekało się wdrożenia. Innym aspektem pierwszego w historii buntu szlachty było też ustanowienie precedensu dla rokoszu jako zwyczajowego organu reprezentacji szlacheckiej. W rezultacie rokosz stał się uznawaną formą działania politycznego w Rzeczypospolitej, a prawo szlachty do współdecydowania o losach państwa zostało utrwalone. Jednak czy w tym zakresie było to zjawisko pozytywne? To zależy. Prawo do oporu przeciw królowi, gdy ten naruszał prawa i swobody, stało się kamieniem węgielnym szlacheckiej wolności. Wolności, której szlachta nierzadko nadużywała. Przykładem niech będzie rokosz Zebrzydowskiego, który na niemal rok pogrążył kraj w wojnie domowej. Inny przykład – liberum veto, które przyczyniło się do osłabienia i paraliżu państwa. Narzędzia, które miały chronić szlachecką wolność i gwarantować odpowiedzialność monarchy, w rezultacie zostały zniekształcone i wykorzystane w niewłaściwych celach. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
100 aktorów, pirotechnika, król z zaświatów. Gniezno szykuje spektakl roku
Ponad 100 aktorów, kaskaderzy i jeźdźcy – wezmą udział w spektaklu w Gnieźnie, który odbędzie się w sierpniu. „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” przeniesie widzów do czasów, gdy z pogańskich rytuałów i mitów rodziła się nowa tożsamość.
Spis treści: Spektakl w Gnieźnie. Czego się spodziewać? „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” – to musisz wiedzieć W tym roku mija 1000 lat od koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Z tej okazji w Gnieźnie odbywa się wiele imprez. Ta będzie jednak najbardziej spektakularna. W pierwszej stolicy Polski zaplanowano na początku sierpnia widowisko w sześciu odsłonach. „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” przeniesie widza do czasów kształtowania się polskiej państwowości. „To wydarzenie o charakterze edukacyjnym i artystycznym, które ma upamiętnić milenium koronacji pierwszego króla Polski. Jednocześnie jest to próba nowoczesnej narracji o początkach państwowości” – poinformowali organizatorzy. Spektakl w Gnieźnie. Czego się spodziewać? – Będzie to jeden z największych spektakli tego typu w Polsce – przekazał National Geographic Polska Artur Krysztofiak, dyrektor Wydziału Promocji Kultury i Turystyki Urzędu Miejskiego w Gnieźnie. Spektakl będzie miał ponadczasowy wymiar – zapewniają jego twórcy. Ma przenieść widzów do czasów, gdy z pogańskich rytuałów i mitów rodziła się nowa tożsamość narodowa. View oEmbed on the source website „Już w sierpniu w sercu Pierwszej Stolicy Polski na własne oczy zobaczyć będzie można, jak Polska wynurza się z ciemności średniowiecza, by podążyć ku światłu chrztu, korony i państwowości. Zobaczyć, jak powstaje polski naród – niepokonany przez ponad 1000 lat, mimo wojen, zaborów i dziejowych zakrętów. Ogień historii, światło i dźwięk opowiedzą w legendarnym Gnieźnie historię, która tętni w naszych żyłach do dziś” – czytamy w zaproszeniu. W tworzeniu scenariusza brali udział naukowcy i historycy. Chociaż brzmi on miejscami dość zaskakująco. Obudzony z martwych Bolesław Chrobry zagra ze śmiercią w kości. A stawką jest pamięć. „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” – to musisz wiedzieć Widowisko odegrane zostanie w sześciu odsłonach: 1, 2, 3 oraz 8, 9 i 10 sierpnia. Bilety kupić można za symboliczne 20 zł – projekt sfinansowany został ze środków Miasta Gniezna oraz Samorządu Województwa Wielkopolskiego. Widowisko wystawione zostanie u stóp Wzgórza Lecha w Gnieźnie. Przygotowano je z rozmachem. Weźmie w nim udział ponad 100 aktorów, kaskaderzy, wojowie i jeźdźcy. Szykowany jest też ogromny videomapping na murach katedry i widowiskowa oprawa pirotechniczna. Organizatorzy spodziewają się 12 tys. widzów, więc warto szybciej zaplanować sobie transport i nocleg. Szczegółowe informacje i sprzedaż biletów na www.gniezno2025.pl. Warto wspomnieć, że w najbliższych tygodniach w Gnieźnie odbędzie się wiele innych imprez towarzyszących. Zaplanowano warsztaty, happeningi i spotkania. Konieczne należy odwiedzić Muzeum Początków Państwa Polskiego, które słynie z najbardziej oryginalnych gadżetów muzealnych w Polsce. Warto też wpaść do Gniezna w ten weekend. W dniach 18–20 lipca odbędzie się tam kolejna edycja Koronacji Królewskiej. Wydarzenie od lat przyciąga miłośników historii i entuzjastów średniowiecznych inscenizacji. Wszystko by uczcić postać Bolesława Chrobrego – pierwszego króla Polski, znakomitego władcy, który faktycznie przyczynił się do chrystianizacji Polski. Potrafił być również bezwzględny i okrutny. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli bogaty grobowiec majańskiego króla. Umarł bezzębny
Umarł w podeszłym wieku i bez zębów. Te K’ab Chaak był majańskim królem i założycielem dynastii. W jego grobowcu w Caracol w Belize znaleziono paciorki zdobione motywem… małp. Sprawdź, co jeszcze skrywała jego komora grobowa.
Spis treści: Spektakularne odkrycie po latach badań Bogate dary i małpie motywy Badania archeologiczne w Mezoameryce są prawdziwym wyzwaniem dla archeologów. Obszar ten pokrywa w dużej części dżungla, która porasta starożytne miasta. Wiele zabudowań jest niewidocznych i nadal pozostają ukryte przez naukowcami. To się jednak zmienia wraz z postępem technologicznym. Sporo nieznanych archeologom dawnych osad zlokalizowano dzięki LiDAR-owi, czyli lotniczemu skanowaniu laserowemu. Spektakularne odkrycie po latach badań Miasto Majów Caracol odkryto jednak w „klasyczny” sposób – na zagadkowe ruiny natknął się w 1937 roku lokalny drwal, a badania tego stanowiska archeologicznego ruszyły rok później. Po latach badań okazało się, że jest to największe miasto Majów w Belize i na nizinach Majów. Od lat 80. XX wieku miejsce to bada małżeństwo amerykańskich archeologów z Uniwersytetu w Houston – Arlen F. Chase i Diane Z. Chase. Badacze ogłosili właśnie spektakularne odkrycie. Jest to grobowiec Te K’ab Chaaka, czyli pierwszego władcy tego starożytnego miasta Majów i założyciela dynastii królewskiej. Wstąpił na tron w 331 roku n.e. Jest to pierwszy grobowiec władcy, który udało się zidentyfikować w ciągu ponad czterdziestu lat prac w Caracol. Mimo że nie jest podpisany jego imieniem, archeolodzy są przekonani, że należał właśnie do niego. View oEmbed on the source website Rządzona przez Te K’ab Chaaka metropolia odgrywała ważną rolę polityczną w historii Majów. Rozciągała swoje wpływy na południową część półwyspu Jukatan od 560 do 680 roku n.e., zanim została opuszczona około 900 roku n.e. Dynastia królewska założona przez Te K’ab Chaaka przetrwała w Caracol ponad 460 lat. Bogate dary i małpie motywy Te K’ab Chaaka pochowano u podstawy świątyni rodziny królewskiej. W momencie pochówku władca był w podeszłym wieku i miał około 170 cm wzrostu. Nie miał już żadnych zębów. W komorze znajdowało się oprócz ciała: 11 naczyń ceramicznych, rzeźbione rurki z kości, biżuteria z jadeitu zdobiona motywem małp (czepiaków), mozaikowa maska z jadeitu, muszle spondylusa z Pacyfiku. Na naczyniach ceramicznych ukazano różne sceny. Na jednej władca Majów trzyma włócznię i przyjmuje ofiary. Inne naczynie przedstawiają wizerunek Ek Chuaha, boga Majów odpowiedzialnego za handel. Na czterech naczyniach widać związanych jeńców. Ciekawostką są dwa naczynia z pokrywkami z modelowanymi uchwytami w kształcie głów. Dla archeologów znaleziska z grobowca są ważne również dlatego, bo wskazują na wczesne interakcje z cywilizacją Teotihuacan. Źródło: Uniwersytet w Houston Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Analfabeci na tronie? Sprawdź, który polski władca nie potrafił się podpisać
Czy polscy władcy byli analfabetami – to pytanie budzi spore emocje. Wbrew pozorom, brak umiejętności pisania nie musiał oznaczać braku wykształcenia. W artykule przyglądamy się faktom historycznym, które rzucają nowe światło na tę kwestię.
Spis treści: Kiedy historia wygrywała z reformą – spór generałów o analfabetów w mundurach Czy Karol Wielki naprawdę był analfabetą? Historyczna legenda na warsztacie Czy król Franków był piśmienny? Źródła mówią więcej, niż myślisz Analfabeci na tronach Europy? Nie wszędzie pismo było królewską powinnością Od „rex idiota” do Alfreda Wielkiego – jak monarchowie mierzyli się z nauką czytania Polscy władcy, którzy byli analfabetami Kazimierz Wielki analfabetą? Niewygodne pytania o królewskie wykształcenie Czy Jagiełło był dzikusem? Mit, który wciąż żyje w wyobraźni Analfabetyzm z braku podpisu? Historyczna pułapka myślenia Współcześnie trudno wyobrazić sobie osobę na stanowisku władzy, która nie potrafi pisać i czytać. W średniowieczu w Polsce i w całej Europie sytuacja wyglądała jednak zupełnie inaczej. Elity intelektualne skupiały się wokół duchowieństwa, a obowiązki świeckich władców koncentrowały się na innych aspektach rządzenia. Czy brak umiejętności pisania świadczył o niższym poziomie rozwoju? A może po prostu nie był wówczas konieczny? Historycy spierają się do dziś, ale jedno jest pewne – temat budzi emocje i zmusza do refleksji. Kiedy historia wygrywała z reformą – spór generałów o analfabetów w mundurach W 1957 roku, w czasach głębokiego PRL-u, posiedzenia Komisji Obrony Narodowej zazwyczaj przeradzały się w rutynowe, pozbawione emocji debaty. Tym razem jednak było inaczej – spotkanie przekształciło się w pełną napięcia wymianę argumentów. Temat? Palący problem edukacji w polskim wojsku. Czy oficerowie powinni mieć wykształcenie średnie? Czy pułkownicy powinni być zmuszani do zdawania matury, by móc pozostać w służbie? Doszło do ostrego starcia dwóch wpływowych generałów. Józef Zarzycki stanowczo popierał projekt, zgodnie z którym każdy oficer musiałby posiadać świadectwo dojrzałości. Sprzeciwiał mu się Józef Kuropieska, przekonując, że walka z analfabetyzmem może być „krzywdząca dla starszych wiekiem” członków kadry oficerskiej. Aby poprzeć swój punkt widzenia, Kuropieska sięgnął do... historii. Przekonywał, że nawet Bolesław Chrobry nie potrafił czytać, a mimo to był skutecznym i wielkim władcą. Zarzycki odparł, że „umiał pisać już Bolesław Krzywousty”, ale Kuropieska miał kolejne argumenty. Przypomniał, że Kazimierz Jagiellończyk również miał być rzekomo analfabetą. Ostatecznie to historyczne anegdoty wygrały z racjonalnymi planami reformy. Jeśli bowiem Chrobry nie potrzebował szkoły, by zdobywać terytoria i wygrywać wojny, to czy jego współcześni „naśladowcy” naprawdę muszą odrabiać prace domowe? Tak oto reforma edukacji w wojsku PRL runęła pod ciężarem anegdotycznych porównań – a sama debata miała więcej wspólnego z mitami niż z faktami. Czy Karol Wielki naprawdę był analfabetą? Historyczna legenda na warsztacie Sprawa wykształcenia politycznych figur od zawsze nurtowała ludzi. Im władca wybitniejszy i bardziej wpływowy, tym większą wagę przywiązywano do przeciwności losu, którym musiał stawić czoła, by osiągnąć swoją pozycję. Chociażby więc do analfabetyzmu. XXI-wieczni licealiści lubią powtarzać, że nawet Albert Einstein zbierał pały z matematyki. Tak samo amatorzy historii od stuleci kolportują twierdzenie, że twórca podwalin zjednoczonej Europy, wielki patron sztuki i edukacji Karol Wielki, nie potrafił czytać ani pisać. Jednak opowieści o szkolnych problemach Einsteina to tylko plotki oparte na bardzo wątłych podstawach. Z historią Karola jako niedouczonego tłumoka jest podobnie. „Karol był analfabetą, ale w tamtych czasach pisali tylko duchowni”. Podobne zdanie wypowiedział też prof. Norman Davies. „Chociaż był wspaniałym mówcą, sam pozostał analfabetą” – czytamy w słynnej pracy „Europa”. Te i podobne twierdzenia zasadzają się na naszym rozumieniu średniowiecza jako epoki ciemnej, brudnej i brutalnej. Tymczasem w państwie Franków od władców wymagano choćby podstawowego literackiego wykształcenia. Było tak już w czasach dynastii Merowingów, która poprzedzała ród Karola. Zachowały się odręczne podpisy pięciu różnych monarchów z tej linii. O Chilperyku I, który rządził w VI w., wiadomo nawet, że układał łacińskie wiersze. Gdy dwieście lat później na tronie zasiadł Karol Wielki, normy były tylko nieco mniej restrykcyjne. Władca sam zresztą stwierdził, że nie brakowało mu edukacji! Zachował się list, w którym ogłaszał, że poddani powinni „iść za jego przykładem” i kształcić się w zakresie sztuk wyzwolonych. Z innych źródeł wiemy z kolei, że król od małego uczył się modlitw i że był zapalonym bibliofilem. Czy król Franków był piśmienny? Źródła mówią więcej, niż myślisz Skąd w takim razie powszechne przekonanie o nieuctwie cesarza? Rzecz zasadza się na krótkim komentarzu jego biografa Einharda. W dziele spisanym niedługo po śmierci Karola czytamy: „Próbował on pisać i z tego względu miał w zwyczaju kłaść woskowe tabliczki pod poduszkami swego łoża, tak by mógł – mając wolną chwilę – przyzwyczajać swą dłoń do stawiania liter. Wysiłek ten przyszedł jednak w zbyt późnym wieku i niewielkie przyniósł owoce”. Einhard, jak widać, wspominał wyłącznie o pisaniu. Dzisiaj odruchowo przyjmujemy, że zdolność czytania musi się nierozerwalnie wiązać z pisaniem. W średniowieczu było jednak inaczej. Twierdzono wówczas, że człowiek kulturalny, pobożny powinien być w stanie chwalić Boga w języku łacińskim. A szczególnie – znać i odczytywać psalmy. Nie musiał jednak w żadnym razie osobiście przelewać słów na pergamin. To już nie był wyraz intelektualnego wyrobienia, ale czyste rzemiosło. Rzecz godna mnichów czy urzędników, ale niekoniecznie królów. Chyba że ci mieli akurat taką fantazję. Nie ma dobrych powodów, by kwestionować, że Karol potrafił czytać. Szczególnie że Einhard w innym miejscu swojej księgi potwierdził, iż cesarz szczycił się wykształceniemw zakresie sztuk wyzwolonych. Analfabeci na tronach Europy? Nie wszędzie pismo było królewską powinnością Co jednak z innymi krajami? Czy gdzieś w Europie znajdziemy tabuny niedouczonych królów, dla których litery były niemalże magicznymi, nieodgadnionymi symbolami? W istocie takich władców nie brakowało, szczególnie na krańcach łacińskiego świata. W Norwegii jeszcze w XII w. w otoczeniu monarchów unikano pisma jak ognia. O rządzącym od 1161 r. Magnusie Erlingssonie historycy piszą, że „odstawał od Kapetyngów, Plantagenetów, Kastylijczyków czy Aragonów”. Także szkockiemu królowi z końca XI w. Malcolmowi Canmore’owi wypominano, że litery stanowią dla niego zagadkę, choć zarazem wiadomo, że sporo pieniędzy wydawał na książki. O dziwo, sprawa nie jest równie oczywista w przypadku Czyngis-chana, twórcy imperium mongolskiego, którego barbarzyńskie hordy spustoszyły wschodnią Europę. Powstają całe prace naukowe, w których roztrząsa się, czy był tylko mecenasem stepowej kultury, czy może nawet miłośnikiem filozoficznych traktatów i literatem! Okazuje się, że Czyngis-chan nakazał, by pisma ujgurskiego uczono wszystkich książąt, a nawet szeregowych członków jego hordy. Pilnował też, by jego rozkazy były spisywane, a gdy wydawał szczególnie donośne decyzje, kazał sprawdzać istniejące zwoje praw. Argumentów za tym, że sam tworzył, jest niewiele i wydają się cokolwiek naciągane. Ale nawet najwięksi sceptycy dopuszczają, że Czyngis-chan uczył się czytać. Nie był więc człowiekiem zupełnie ciemnym. Od „rex idiota” do Alfreda Wielkiego – jak monarchowie mierzyli się z nauką czytania Tam gdzie docierała kultura pisma, rodziło się przekonanie, że suweren powinien być w stanie z tą kulturą obcować. Analfabetyzm dla nikogo nie był powodem do chluby. Już prędzej stanowił przywarę, którą należało zwalczać. Wyjątkowo czytelny okazuje się przykład Alfreda Wielkiego. Ten król Wessexu panujący u schyłku IX w. zasłynął heroiczną obroną kraju przed wikińskimi najazdami. Sam zlecił też spisanie swojej autoryzowanej biografii. Księga jest nie tylko opowieścią o jego rządach, pobożności i wizji politycznej, ale też o trudnej nauce czytania. Tym razem władca nawet nie próbuje ukrywać, że do 11. roku życia nie miał żadnego kontaktu z pismem. Później podłapał jakieś podstawy, ale jako trzydziestolatek dalej nie potrafił samodzielnie czytać. Kazał uczyć tej sztuki swojego syna i następcę, a zarazem sam pobierał lekcje, zazdroszcząc szkolonym w piśmie dworzanom. Wreszcie nadszedł sukces, a król był tak dumny z nowo zdobytej umiejętności, że przy każdej okazji czytał na głos księgi i nosił ze sobą podręczne lektury. Ale już za pisanie nawet nie próbował się zabierać. Alfred został nazwany Wielkim. Takiej opinii nie miał Konrad II, władca Niemiec. Przejął tron w 1024 r. i założył nową dynastię salicką, jednak poddani wprost pisali, że to „rex idiota” – a więc dosłownie król tępak. Za młodu pobierał wprawdzie lekcje na dworze biskupa Wormacji, ewidentnie jednak nie był zbyt pojętnym uczniem. Nawet jego własny panegirysta kronikarz Wipon był zmuszony przyznać, że król „nie jest wykształcony w piśmie”. Dla porównania, o panującym wtedy polskim królu Mieszku II rozpowiadano, że zna nie tylko rodzimy język, ale też łacinę i grekę. Również na temat kolejnego piastowskiego władcy, Kazimierza Odnowiciela, dysponujemy dowodami, że odebrał skrupulatne wykształcenie. Okazuje się zresztą, że w historii Polski dość trudno wskazać jednoznaczne przypadki analfabetów na tronie. Polscy władcy, którzy byli analfabetami Jeśli ktoś na pewno nie umiał czytać, to chyba tylko Mieszko I – barbarzyński wódz, który podjął decyzję o chrystianizacji kraju i dopiero jako dorosły zetknął się po raz pierwszy z kulturą łacińską. Czytała jednak bez wątpienia jego żona Dobrawa. Księżna wychowała się przecież na dworze słynącym z wielkiej dbałości o literacką edukację. Młodsza siostra władczyni – a zarazem założycielka pierwszego klasztoru w państwie Przemyślidów – uchodziła za jedną z najlepiej wykształconych dam w tej części Europy. Z kolei rodzony brat Dobrawy Krystian spisał pierwszą kronikę dokumentującą dzieje Czech. Przybywając do Polski, narzeczona Mieszka zabrała ze sobą kapelanów i cenne księgi. Styczność z nimi na pewno miał dorastający Bolesław Chrobry. Za jego czasów zaczęto spisywać „Rocznik Rychezy”, dokumentujący początki dziejów kraju. Nawet niemiecki kronikarz Thietmar (nienawidzący Bolesława) przyznał, że polski król, gdy zdarzyło mu się zgrzeszyć, kazał sobie przynosić księgi kanonów i badać, w jaki sposób powinien pokutować. Nawet jeśli nie czytał tych kodeksów osobiście, to i tak widać, że z książkami miał więc kontakt nie gorszy niż statystyczny XXI-wieczny Polak! Dużo mniej można powiedzieć o edukacji żyjącego stulecie później Bolesława Krzywoustego. Generał Zarzycki twierdził, że władca ten potrafił pisać, ale trudno o jakikolwiek dowód w sprawie. Być może wojskowy odruchowo założył, że jeśli książę wydał słynny testament, to musiał go osobiście zanotować (co nawet dziś nie jest powszechną praktyką). Wniosek raczej chybiony, bo na dobrą sprawę nie wiadomo, czy Testament Krzywoustego nie był wyłącznie ustnym rozkazem. A jeśli nawet przeniesiono go na pergamin, to tym na pewno zajęli się kanceliści. Kazimierz Wielki analfabetą? Niewygodne pytania o królewskie wykształcenie Młodzieńcza edukacja Bolesława Krzywoustego rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. „Do największych jego osiągnięć chłopięcych należało pokonanie w samodzielnym zmaganiu nie bariery języka łacińskiego, ale dzika czy niedźwiedzia” – stwierdził półżartem biograf władcy Stanisław Rosik. Zaraz dodał jednak, że z milczenia źródeł nie wypada od razu wyciągać wniosków o zupełnym upadku dworskiej kultury. Mówimy przecież o czasach, gdy powstała kronika Galla Anonima. Wiadomo też, że sam Krzywousty kazał wymazywać imiona ludzi, do których stracił zaufanie, z wszelkich notatek historycznych. Widocznie więc doskonale rozumiał znaczenie pisma, nawet jeśli się nim nie posługiwał. Podobne wątpliwości budzi postać Kazimierza Wielkiego. Ten wielki władca, reformator prawa i sponsor nauki akademickiej, mógł być... analfabetą! Podczas jednego z polsko-krzyżackich procesów odnotowano, że król jest niepiśmienny i że trzeba mu przekładać łacinę na język ludowy. Odnotowano – podkreślmy – w niezależnym raporcie, potwierdzonym przez piastowską stronę sporu. W całej polskiej historii nie ma bardziej przekonującego dowodu, że na tronie mógł zasiadać nieuk. A jednak to nie przykład Kazimierza wywołuje największe emocje wśród pasjonatów przeszłości. Za niepiśmiennych prostaków tradycyjnie uważano nie ostatnich Piastów, ale właśnie pierwszych Jagiellonów. Czy Jagiełło był dzikusem? Mit, który wciąż żyje w wyobraźni W odniesieniu do Władysława Jagiełły górę znów biorą uprzedzenia i ahistoryczne fantazje. Pamiętając słynną legendę o Jadwidze, która kazała podglądać Litwina w łaźni, by upewnić się, że nie jest jakimś włochatym niedźwiedziem, przyjmujemy odruchowo, iż w 1386 r. na polskiego króla wybrano zupełnego dzikusa. Dopiero w Krakowie, i to za sprawą naszych przodków, miał nabrać podstaw ogłady. W XIX w. historycy doszli zresztą do wniosku, że prymityw ze Wschodu sam się zdemaskował. Miał wyznać Krzyżakom, że „pisać i czytać nie umie, i dlatego musi słuchać tylko co mu czytają”. Tak rzecz ujął w 1846 r. historyk Łukasz Gołębiowski. Wciąż wiele osób wierzy w tę rewelację. Tymczasem cytat został wyrwany z kontekstu i błędnie przetłumaczony. Jagiełło przyznawał się wyłącznie do tego, że nie umie czytać po łacinie. Sprawę trafnie i zwięźle skomentował jego biograf Stefan Kuczyński. „Być może, iż jadąc do Polski nie umiał pisać po łacinie, ale że musiał umieć czytać i pisać po rusku, to nie ulega najmniejszej wątpliwości – stwierdził. – Skoro bojarzy i dygnitarze litewscy umieli czytać i wystawiali przepustki na piśmie, jak mógł nie umieć pisać ukochany syn Olgierda, od młodości przeznaczony na następcę tronu, przyjaźniący się z zakonnikami z Zachodu, prawdopodobnie uczącymi go z polecenia jego ojca, wielkiego księcia Litwy?” Pierwszy król z dynastii Jagiellonów znał co najmniej trzy języki: litewski, ruski i polski. I jeśli Jan Długosz pisał o nim, że jest „człekiem płytkiego rozumu i małych zdolności”, to tylko przez nieuzasadnioną złośliwość. Podobnie należy oceniać zarzuty kierowane pod adresem Kazimierza Jagiellończyka – ostatniego średniowiecznego władcy Polski. A zdaniem wielu także ostatniego analfabety na tronie. Nawet wśród historyków padają głosy, że tego króla celowo wychowywano na głupka, by nie pchał się do władzy i nie mieszał szyków starszemu bratu – Władysławowi Warneńczykowi. Analfabetyzm z braku podpisu? Historyczna pułapka myślenia Na poparcie całej koncepcji istnieje tylko jeden dowód. Nie zachował się żaden odręczny podpis króla, z czego wnioskowano, że widocznie nie potrafił pisać. Trudno o większą nadinterpretację – szczególnie, że w tej epoce po prostu nie istniał zwyczaj podpisywania dokumentów przez monarchów! Wspomniany Warneńczyk robił to tylko sporadycznie. Częściej do stawiania autografów zabierał się Jan Olbracht, ale i tak zachowało się tych podpisów tylko dziewięć. „Wyciąganie z milczenia źródeł zbyt kategorycznych wniosków o analfabetyzmie Kazimierza wydaje się krzywdzić tego króla i jego wychowawców” – komentowała wybitna historyczka Maria Bogucka. Można jeszcze dodać do tych słów napomnienie, że takie insynuacje nie świadczą o kulturze osobistej. Ale ta przecież nigdy nie szła w parze z wykształceniem. Król mógł być gładkim półanalfabetą, ale też oczytanym chamem. O angielskim władcy z XII w. Henryku I mówiono nawet, że ukuł maksymę: „Król niepiśmienny to tylko koronowany osioł”. I świetnie się zabawiał, powtarzając ją po łacinie w towarzystwie swego mniej wykształconego ojca. Tym szkalowanym tatusiem był Wilhelm Zdobywca. Karierę zrobił podbijając Anglię, miał więc jakieś powody, by zaniedbać naukę. Zadbał jednak, aby wyedukować potomstwo. Źródło: National Geographic Polska
Węgierski królewicz Emeryk jest symbolem Gór Świętokrzyskich. W jego życiu prawda miesza się z legendą
W Nowej Słupi znajduje się opactwo benedyktynów na Świętym Krzyżu, które wzięło swoją nazwę od najważniejszej chrześcijańskiej relikwii. Legenda wiąże powstanie klasztoru z historią węgierskiego królewicza Emeryka, syna Stefana I Świętego. Czy jednak faktycznie miał on związki z Górami Świętokrzyskimi?
Spis treści: Pobożny królewicz Tajemniczy pielgrzym Pątnik, a może pątniczka? Królewicz Emeryk uznawany jest za patrona młodzieży i jednego z najważniejszych węgierskich świętych. Jego relikwie znajdują się zaś nie tylko na Węgrzech, ale też w Austrii i Niemczech. Przekazy źródłowe na temat syna pierwszego węgierskiego króla są jednak wyjątkowo skąpe, a wiarygodność jego powstających od końca XI wieku żywotów budzi poważne wątpliwości. Wyłania się z nich obraz pobożnego i żyjącego w celibacie następcy tronu, którego przedwczesna śmierć była ogromnym ciosem dla całej dynastii Arpadów. Już w czasach średniowiecza postać św. Emeryka cieszyła się dużą popularnością także w Polsce, w szczególności zaś w Górach Świętokrzyskich, gdzie uchodził on za inicjatora powstania słynnego opactwa łysogórskiego. Pobożny królewicz Nawet podstawowe informacje biograficzne dotyczące Emeryka budzą wątpliwości. Powszechnie uważa się, że przyszedł on na świat w 1000 lub 1007 r., choć daty te pochodzą dopiero z nowożytnych źródeł. Był jedynym synem króla Węgier Stefana I Świętego i księżniczki bawarskiej Gizeli (siostry cesarza Henryka II), który dożył dorosłego wieku. Od najmłodszych lat towarzyszył swojemu ojcu w czasie wizyt w węgierskich ośrodkach kultu chrześcijańskiego, m.in. w opactwie benedyktyńskim Pannonhalma. Jego wychowawcą miał być pochodzący z Wenecji opat benedyktyński św. Gerard Sagredo. „Własne swe płaszcze purpurowe oddawał na obrusy przed ołtarz, które to obrusy po dziś dzień służą w kościołach królewskich” – pisała o nim „Kronika węgierska” z XIII wieku. Stefan widział w Emeryku swojego następcę, więc zadbał o to, aby znaleźć mu odpowiednią kandydatkę na żonę. Zdaniem części badaczy synowa monarchy była córką króla Chorwacji Krzesimira III, inni zaś twierdzą, że była potomkinią cesarza bizantyjskiego Romana III. Według średniowiecznych żywotów Emeryka po ślubie odmówił on współżycia z żoną, pragnąc zachować czystość aż do śmierci. Biograf Stefana I Świętego György Györffy przypuszczał, że królewicz towarzyszył ojcu w starciu z cesarzem Konradem II, kiedy w 1030 r. najechał on na Węgry. Emeryk zmarł 2 września 1031 r. w wieku zaledwie 24 lat na skutek ran odniesionych po tym, jak w czasie polowania w lesie Igfon został zaatakowany przez dzika. 5 listopada 1083 r. papież Grzegorz VI kanonizował go wraz z ojcem Stefanem oraz domniemanym opiekunem Gerardem. Tajemniczy pielgrzym Kult św. Emeryka już w czasach średniowiecza rozszerzył się na inne europejskie kraje, w tym także na Polskę. W pochodzącej z XV wieku historii założenia klasztoru łysogórskiego zwanej „powieścią czeską” można odnaleźć informację, że królewicz węgierski przybył na rozkaz ojca do Polski, aby odwiedzić grób św. Wojciecha. Na drogę zaś dostał cząstkę Krzyża Świętego, która niegdyś była w posiadaniu cesarza Konstantyna Wielkiego. W czasie pobytu na dworze Chrobrego Emeryk miał się ożenić z córką polskiego władcy. W trakcie polowania z teściem w pobliżu Kielc zobaczył anioła nakazującego mu podarowanie drogocennej relikwii klasztorowi na Łysej Górze. Podobną opowieść można odnaleźć także w „Roczniku Świętokrzyskim” z ok. 1437 r., chociaż w tej wersji Emeryk miał poślubić nie córkę Bolesława Chrobrego, lecz Mieszka I i to z nim polować w ziemi świętokrzyskiej. Tam zaś w miejscu zniknięcia cudownego jelenia ofiarował Święty Krzyż benedyktynom. Legenda o obecności Emeryka w Polsce została spopularyzowana przez Jadwigę Łuszczewską „Deotymę” w jej wydanym w 1855 r. poemacie „Tomira. Misterium”, w którym opisała pobyt królewicza na gnieźnieńskim dworze i jego polowanie z Chrobrym w okolicach Łysej Góry. Z upływem lat tradycja połączyła również węgierskiego królewicza z zagadkowym posągiem klęczącego pielgrzyma w Nowej Słupi, w pobliżu prowadzącego do łysogórskiego klasztoru szlaku zwanego Drogą Królewską. Zdaniem badaczy rzeźba powstała w XIII wieku, lecz nie zachowały się żadne wiarygodne informacje dotyczące okoliczności jej utworzenia. W najpopularniejszej wersji legendy Emeryk nie jest królewiczem, lecz rycerzem, który zamienił się w kamień, ponieważ zgrzeszył zarozumiałością. Uważał się on bowiem za najbardziej pobożnego człowieka na ziemi i twierdził, że po śmierci jego dusza powędruje do raju. Gdy po przybyciu Emeryka do klasztoru nagle rozległy się dzwony, rycerz miał stwierdzić, że biją one na jego powitanie, i wtedy właśnie dosięgła go kara. Od tego czasu co roku przesuwa się o ziarnko piasku w kierunku łysogórskiego opactwa. Gdy w końcu do niego dotrze, zakończy nie tylko swoją pokutę, ale i dzieje całego świata. Pątnik, a może pątniczka? Badania historyków zadają kłam legendzie o obecności św. Emeryka w Górach Świętokrzyskich i jego roli w powstaniu benedyktyńskiego zespołu klasztornego w Nowej Słupi. Informację o małżeństwie królewicza z polską księżniczką zakwestionował już w 1895 r. autor „Genealogii Piastów” Oswald Balzer. Zauważył on, że średniowieczne przekazy podają rok 1003 lub 1006 jako datę wizyty Emeryka na Łysej Górze, podczas gdy najprawdopodobniej nie było wówczas jeszcze na świecie. O tym polsko-węgierskim mariażu nie wspominają też żadne współczesne królewiczowi przekazy źródłowe, jak choćby kronika Thietmara z Merseburga, który był dobrze poinformowany o relacjach rodzinnych Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Większość badaczy przyjmuje, iż klasztor i kościół romański zostały ufundowane dopiero w XII wieku przez księcia Bolesława Krzywoustego. Tożsamość tajemniczego pielgrzyma z Nowej Słupi nadal oddziałuje jednak na wyobraźnię, niektórzy zaś dopatrują się w posągu nie rycerza, a… modlącej się niewiasty. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Te obiady służyły rozwijaniu polskiej kultury i sztuki. Król zapraszał najznakomitszych artystów
Obiady czwartkowe stały się tradycją za rządów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Król każdego tygodnia spotykał się z ludźmi literatury, sztuki i nauki, by... no właśnie, po co? Czym były obiady czwartkowe? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Król czy mecenas sztuki? Przyjęcie tylko dla zaproszonych gości Uległość wobec Rosji, brak stanowczości w obliczu narastającej agresji ze strony państw ościennych, przystąpienie do konfederacji targowickiej i doprowadzenie do rozbiorów, które na długie lata wymazały Rzeczpospolitą z mapy Europy. Nie ulega wątpliwości, że Stanisław August Poniatowski zasłużył sobie na surową ocenę. Nie można jednak powiedzieć, że rządy ostatniego króla Polski były jednoznacznie negatywne. Należy przypomnieć, że to właśnie Poniatowski zwołał Sejm Czteroletni i doprowadził do uchwalenia Konstytucji 3 maja. Zreformował szkolnictwo i powołał nowatorską jak na owe czasy instytucję – Komisję Edukacji Narodowej. Wspierał też rozwój kultury i sztuki. Król czy mecenas sztuki? Niektórzy krytycy Poniatowskiego twierdzą, że bardziej niż na króla nadawał się na ministra kultury. Jest w tym sporo racji. Stanisław August był przecież znanym kolekcjonerem dzieł sztuki, inicjatorem powstania pierwszej stałej sceny publicznej w Polsce. Sprowadzał do kraju zagranicznych artystów, wspierał powstanie czasopisma „Monitor”. Nie można zapomnieć, że Poniatowskiemu zależało też na stworzeniu warunków, w których możliwa była swobodna wymiana myśli i poglądów. Król karmił artystów, by ci mogli karmić ludzi W tym celu organizował tzw. obiady czwartkowe – inspirowane paryskimi salonami literackimi cotygodniowe spotkania polskich intelektualistów, literatów i artystów. Dziś zwyczaj ten jest kojarzony przede wszystkim z osobą króla, jednak należy podkreślić, że Poniatowski jedynie pełnił rolę organizatora biesiady. Faktycznym inicjatorem spotkań, nazywanych też „mądrymi obiadami” lub po prostu – „czwartkami”, był Adam Kazimierz Czartoryski. W praktyce obiady czwartkowe nie były niczym innym, jak kontynuacją organizowanych przez księcia spotkań, które odbywały się w Pałacu Błękitnym. A że Poniatowski lubował się w sztuce, zgodził się bez wahania. Pierwsze spotkanie odbyło się w 1770 roku. Było pierwszym z wielu, bo król organizował „czwartki” regularnie przez siedem lat. Nie po to, by zaspokoić próżność. Stanisław August karmił artystów, by ci mogli karmić społeczeństwo oświeconymi ideami. Przyjęcie tylko dla zaproszonych gości W odróżnieniu od spotkań organizowanych w Paryżu, w obiadach czwartkowych mogli uczestniczyć tylko mężczyźni. Skład gości nie był stały (z nielicznymi wyjątkami). W przyjęciu uczestniczyło maksymalnie 12 zaproszonych przez monarchę biesiadników. Stałe miejsce przy stole mieli Adam Naruszewicz i Stanisław Trembecki. Oprócz nich pojawiali się także między innymi Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Ignacy Krasicki, Franciszek Bohomolec, Józef Wybicki i wielu innych ludzi kultury i sztuki. Biesiadnicy zwyczajowo spotykali się w Pokoju Żółtym lub Gabinecie Marmurowym na Zamku Królewskim, a latem – w pałacyku w Łazienkach. Zasiadali przy okrągłym stole, ale obsługa nie od razu wnosiła wykwintne dania. Obiady czwartkowe, czyli strawa dla ducha... Spotkanie rozpoczynano dyskusją na temat literatury, malarstwa, rzeźby, muzyki i nauki. Rozmowy nie cichły nawet podczas posiłku i po obiedzie. Nie unikano też rozmów o polityce, bo obiady czwartkowe służyły nie tylko wyróżnianiu utworów głoszących oświecone idee. Poniatowski wierzył, że szerząc nowoczesne myśli i poglądy, przygotowuje grunt pod zmiany w państwie. Po dyskusji odczytywano teksty, które każdy przygotowywał na tę okazję. Były to wiersze, dramaty, rozprawy naukowe i filozoficzne. ... i dla ciała Dyskusja była gwoździem programu, jednak król nie mógł pozwolić, by ktokolwiek opuścił jego włości z pustym żołądkiem. Przygotowaniem potraw na tę okazję zajmował się słynny Paul Tremo, który po mistrzowsku łączył polskie i francuskie tradycje kulinarne. Na przystawkę zazwyczaj podawano talerz wędlin. Następnie na stole pojawiał się barszcz z uszkami, zupa cebulowa albo rosół z jarząbków. Daniem głównym najczęściej była barania pieczeń, ale serwowano też szczupaka w białym winie, cietrzewie z buraczkami lub głuszce z czerwoną kapustą. Do tego podawano jarzyny i pikantne marynaty. Co biesiadnicy dostawali do picia? Hiszpańskie lub francuskie wino. Jednak na znak protestu przeciwko szerzącemu się w Polsce pijaństwu, kielich króla najczęściej był napełniany wodą. Zwyczajowy deser Dlaczego w obiadach czwartkowych nie uczestniczyły kobiety? Bo dzięki temu można było swobodnie recytować obsceniczne wiersze, które każdy gość znajdował pod nakryciem. Niektóre były tak pikantne, że nie nadawały się do odczytania w tak zacnym gronie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Potężny król w towarzystwie bogów. Spektakularne znalezisko w Niniwie
W ruinach starożytnego miasta w Mezopotamii archeolodzy natrafili na coś wyjątkowego. To płaskorzeźba z wizerunkiem króla Aszurbanipala flankowanego przez bogów Isztar i Aszura. Takie przedstawienie jest rzadkością w sztuce pałacowej Mezopotamii.
Spis treści: Spektakularne znalezisko w sali tronowej Bogowie w pałacu – rzadka sprawa Położenie reliefu w kluczowym miejscu Niewielu archeologów prowadzi obecnie wykopaliska w tych krajach Bliskiego Wschodu, które uważana są za niezbyt bezpieczne. Na przykład niemiecka misja badawcza z Uniwersytetu w Heidelbergu pracuje na terenie starożytnego miasta Niniwa. Niniwa uważana jest za najstarsze i najludniejsze miasto starożytnego imperium asyryjskiego. Położona jest na wschodnim brzegu rzeki Tygrys, niedaleko współczesnego miasta Mosul w Iraku. Swoją potęgę Niniwa zawdzięcza położeniu na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych i bliskości dużych cieków wodnych, które nanosiły życiodajny muł – dzięki temu kwitło rolnictwo. Spektakularne znalezisko w sali tronowej Archeolodzy z Niemiec podczas ostatniego sezonu badawczego skupiali swoje wysiłki na ruinach sali tronowej w północnym pałacu króla Aszurbanipala. Władał on w latach 668–627 p.n.e. Ten wielki przywódca zasłynął między innymi ze zorganizowania pierwszej biblioteki na Bliskim Wschodzie. Archeolodzy natknęli się na duże fragmenty monumentalnej płaskorzeźby, przedstawiającej wspomnianego wyżej władcę imperium asyryjskiego wraz z dwoma ważnymi bóstwami i innymi postaciami. Płaskorzeźbę wykonano na masywnej kamiennej płycie o długości 5,5 metra i wysokości trzech metrów. Całość ważyła około 12 ton. Bogowie w pałacu – rzadka sprawa Znalezisko jest niezwykłe dla badaczy nie tylko ze względu na jego rozmiar, ale także na przedstawione sceny. – Wśród wielu znanych nam reliefów z asyryjskich pałaców, nie ma przedstawień głównych bóstw – mówi kierownik wykopalisk w pałacu północnym, prof. Aaron Schmitt z Instytutu Prehistorii, Protohistorii i Archeologii Starożytnego Bliskiego Wschodu na Uniwersytecie w Heidelbergu W centrum niedawno odkrytej płaskorzeźby znajduje się król Aszurbanipal, ostatni wielki władca imperium asyryjskiego. Flankują go dwa najwyższe bóstwa: bogowie Aszur i Isztar, patronka Niniwy. Za nimi podąża geniusz ryb, który zapewnia bogom i władcy zbawienie i życie. Widoczna jest też postać wspierająca coś z podniesionymi ramionami, najprawdopodobniej jest to człowiek-skorpion. Nad tym postaciami rozpościerał się zapewne sporych rozmiarów dysk słoneczny. Położenie reliefu w kluczowym miejscu Według prof. Schmitta, płaskorzeźba pierwotnie znajdowała się w niszy usytuowanej naprzeciwko głównego wejścia do sali tronowej, czyli najważniejszego miejsca w pałacu. Badacze z Heidelbergu odkryli fragmenty reliefu w dole znajdującym się za tą niszą. Dół wykopano prawdopodobnie w okresie hellenistycznym, w III lub II wieku p.n.e. Niniwa była intensywnie badania 100 lat temu przez Brytyjczyków – nie znaleźli płaskorzeźby, bo była dobrze ukryta. Zgodnie z ustaleniami z Irackim Państwowym Zarządem Starożytności i Dziedzictwa (SBAH), niemieccy badacze planują udostępnić płaskorzeźbę w jej pierwotnej lokalizacji. Stanie się to po jej odrestaurowaniu. Źródło: Uniwersytet w Heidelbergu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Badania genetyczne potwierdziły: w katedrze w Płocku pochowano Piastów
Od kilku lat trwają analizy genetyczne szczątków, które należą do przedstawicieli pierwszej panującej w Polsce dynastii – Piastów. Za najbardziej obiecujące pod względem badawczym uznano te znajdujące się w płockiej katedrze.
Spis treści: Wielki projekt badania DNA Piastów W Płocku cała nadzieja Piastowska rodzina z Płocka Analizy DNA Piastów są bardzo trudnym zadaniem, gdyż miejsca ich pochówku są w większości naruszone lub kompletnie zniszczone. Naukowcy analizują je, aby raz na zawsze przeciąć różne spekulacje dotyczące rodowodu tej królewskiej rodziny. Sugerowano jej skandynawskie lub morawskie pochodzenie. Poza tym DNA może nieść inne interesujące informacje o zmarłych. Wielki projekt badania DNA Piastów Kilka lat temu zespół prof. Marka Figlerowicza rozpoczął przedsięwzięcie mające na celu przeanalizowanie DNA Piastów w ramach w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, który realizowany jest w Instytucie Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk oraz na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Początkowo wytypowano pół tysiąca miejsc z domniemanymi szczątkami Piastów. Jednak okazało się, że grobowce były zniszczone lub szczątki były przemieszane z późniejszymi. To zaskoczyło naukowców. W Płocku cała nadzieja W ocenie prof. Figlerowicza najbardziej obiecujące do badań są szczątki Piastów spoczywające w Płocku. W kaplicy królewskiej i w krypcie płockiej bazyliki spoczywają Władysław I Herman (1043-1102) i Bolesław III Krzywousty (1086-1138) oraz szczątki 14 piastowskich książąt mazowieckich, w tym, w tym Konrad I Mazowiecki (1187-1247), Siemowit III Starszy (1320-1381), Janusz II Mazowiecki (1455-1495) i księżniczka Gaudemunda-Zofia (zm. 1288 r.). Jest to największa nekropola Piastów. Płockie Wzgórze Tumskie, gdzie wznosi się katedra, znajduje się na liście Pomników Historii. W sobotę 10 maja na konferencji w Płocku zatytułowanej „W poszukiwaniu naszych korzeni. Piastowski Płock” prof. Figlerowicz przedstawił częściowe wyniki badań DNA Piastów pochowanych w katedrze. Wszystkie zostaną ujawnione w publikacji naukowej, która ma się ukazać w najbliższym czasie. W prezentacji zaznaczył, że są to rezultaty prac, które prowadzone były po pobraniu w 2019 r. do badań DNA próbek ze szczątków pochowanych w Kaplicy Królewskiej, jak również w znajdującej się poniżej krypcie płockiej bazyliki. „Nie ma wątpliwości, że szczątki pochowane w katedrze w Płocku są szczątkami Piastów” - podkreślił prof. Figlerowicz. Eksperci wykonali też analizy radiowęglowe szczątków, które umożliwiają określenie wieku pozostałości organicznych. Pochodziły z lat około 1100 do 1495. – To jest dokładnie czas, kiedy Piastowie tutaj byli, kiedy byli tutaj chowani. Wszystko, co znaleźliśmy pochodziło właśnie z tego okresu, z którego powinno pochodzić – powiedział prof. Figlerowicz cytowany przez serwis Dzieje.pl. Piastowska rodzina z Płocka Eksperci wykonali również badania antropologiczne szczątków Piastów z Płocka. Potwierdziły znany z przekazów historycznych ich wiek w chwili ich śmierci. Z kolei badania DNA wykazały „relacje, jakie powinniśmy obserwować pomiędzy członkami jednej rodziny”. – Ustaliliśmy stopień pokrewieństwa pomiędzy tymi próbkami i ku naszemu zadowoleniu wyszło, że rzeczywiście co najmniej w kilku przypadkach istnieje pokrewieństwo – dodał prof. Figlerowicz. Zaplanowane w projekcie badania szczątków kostnych Piastów obejmują także rekonstrukcje twarzy dokonywane na podstawie trójwymiarowych skanów czaszek. Źródło: Dzieje.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Henryk Walezy nie był jedyny. Polscy królowie spod znaku LGBTQ
Homoseksualizm polskich królów przez lata stanowił temat tabu, choć źródła historyczne wyraźnie sugerują, że nie wszyscy polscy władcy byli heteronormatywni. Współcześni badacze szukają więc śladów homoerotycznych relacji monarchów w przekazach źródłowych i dokonują interesujących odkryć.
Spis treści: „Grzechy sodomskie” Szczodrego Polskie ikony LGBTQ „Włoszkuś” Wiśniowiecki Młodzieńcze przygody królewicza Przyjaźń czy kochanie? W historiografii nie brakuje publikacji opisujących heteroseksualne romanse władców, a niektóre z królewskich kochanek, jak legendarna Esterka czy słynna hrabina Cosel, trwale zapisały się w pamięci Polaków. Kiedy zaś myślimy o nieheteronormatywnych polskich monarchach, najczęściej jako pierwszy przychodzi nam do głowy król Polski i Francji Henryk Walezy. Miał przekłute uszy, przesadnie dbał o wygląd i otaczał się gronem przystojnych dworzan zwanych mignonami. Z kolei w ostatnim czasie za sprawą serialu „Królowie” znów zrobiło się głośno na temat domniemanego homoseksualizmu Władysława Warneńczyka. Okazuje się, że władców Polski, którym kronikarze i historycy przypisywali intymne relacje z mężczyznami, było więcej. Niektórzy z nich znani byli również ze swoich licznych heteroseksualnych podbojów. Chociaż wiarygodność i interpretacja części tych doniesień jest co najmniej dyskusyjna, warto przyjrzeć im się bliżej bez zbędnych emocji i uprzedzeń. „Grzechy sodomskie” Szczodrego Pierwszym polskim monarchą, który zdaniem części badaczy mógł utrzymywać kontakty homoseksualne, był panujący w latach 1058–1079 (od 1076 r. jako król) Bolesław Szczodry, czyli Śmiały. Już w pochodzącym z połowy XIII wieku „Żywocie większym świętego Stanisława” pióra Wincentego z Kielczy pojawiła się informacja, że piastowski władca „porzuciwszy zamiłowanie do cnót, pogrążył się we wszelkich występkach, a ulegając niecnym skłonnościom, jak koń i muł, który nie ma rozumu, ogarnięty złością i niegodziwością, idąc za pożądliwością ciała, zamienił chwałę swą na hańbę, a naturalny sposób życia na taki, który sprzeczny jest z naturą”. Korzystający z tego źródła Jan Długosz w pisanych w latach 1455–1480 „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” poszedł o krok dalej. Stwierdził wręcz, iż władca „pogrążył się w budzącym odrazę, nie dającym się wypowiedzieć, bagnie grzechu sodomskiego”. Życie w „grzechu sodomskim” miał zapoczątkować w czasie wyprawy na Ruś Kijowską, „naśladując godne potępienia zwyczaje Rusinów, u których to zboczenie było pospolite”. W ten sposób „uwikłał wszystkich swych potomków, królestwo i ród swój w wielką i długotrwałą hańbę, którą mogło zmazać jedynie miłosierdzie Boże”. Chociaż w średniowieczu przez „grzech sodomski” rozumiano przede wszystkim homoseksualizm, według przekazu „Kroniki wielkopolskiej” z końca XIII wieku Szczodrego posądzano wręcz o zoofilię. Pisano w niej o królu: „Brzydził się kobietami tak dalece, że zawsze w podróży kazał za sobą wodzić klacz pokrytą purpurą i najcieńszymi tkaninami zamiast żony. Powiadają nawet niektórzy, że zbestwioną zmyślnością używał jej, czego inne pisma, którym wierzyć należy, dowodnie zaprzeczają”. Sam Długosz wspominał zresztą w swym „Żywocie świętego Stanisława biskupa krakowskiego”, iż Szczodry „przez najszpetniejszy występek zaczął się łączyć z bydlętami”. Zdaniem historyka Pawła Fijałkowskiego oskarżenia o współżycie króla ze zwierzętami miały się opierać na błędnej interpretacji przekazu Wincentego z Kielczy. Ten wspominał jedynie, że władca żył w sposób „sprzeczny z naturą”, czyli w zawoalowany sposób sugerował jego kontakty homoseksualne. Nawet do doniesień o domniemanym homoseksualizmie czy raczej biseksualizmie monarchy (Długosz wspominał też o jego romansach z kobietami) trzeba jednak podchodzić z dużym dystansem. Pochodzą one z późnych źródeł, propagujących kult św. Stanisława i zohydzających postać jego zabójcy. Polskie ikony LGBTQ Wśród polskich królów, których społeczność LGBTQ uznaje za „swoich”, prym wiodą Władysław Warneńczyk i Henryk Walezy. W przypadku Warneńczyka źródłem informacji o jego domniemanych homoseksualnych relacjach jest przekaz kroniki Jana Długosza: „On, skłonny do rozkoszy męskich, ani w czasie pierwszej wyprawy przeciw Turkom, ani w czasie tej drugiej, którą wtedy prowadził, gdy szalała wojna, gdy naokoło panował strach i było mnóstwo wrogów przy garstce jego wojska, kiedy należało przebłagać miłosierdzie Boże i pozyskać je sobie, on, nie zważając zupełnie na własne niebezpieczeństwo i na zagrożenie całego wojska, nie porzucał swych przeciwnych czystości, wstrętnych rozkoszy”. Jerzy Besala w publikacji popularnonaukowej „Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie” czy wspomniany już Fijałkowski uznali, że Długosz uważał za „rozkosze męskie” kontakty męsko-męskie. Jednak inni badacze, jak choćby mediewista Stanisław A. Sroka, sądzą, iż mogło chodzić po prostu o rozwiązły tryb życia. Przypominają, że w tłumaczeniu kroniki Długosza z 1869 r. zamiast zwrotu „skłonny do rozkoszy męskich” można odnaleźć mniej kontrowersyjne określenie „zbyt chuciom cielesnym podległy”. Znacznie więcej źródeł zachowało się natomiast na temat homoerotyzmu Henryka Walezego. Wybrany na pierwszej wolnej elekcji w 1573 r. monarcha zwracał powszechną uwagę swoim nietypowym wizerunkiem. Ambasador Wenecji pisał o nim: „Sposób ubierania się i wyszukane stroje sprawiają, że zdaje się on delikatnym i zniewieściałym; gdyż poza bogatymi sukniami, które nosi, pokrytymi całkowicie złocistym haftem, drogimi kamieniami i perłami najwyższej ceny, okazuje jeszcze nadzwyczajną dbałość o swą bieliznę i ułożenie włosów. Ma zwykle na szyi podwójną kolię z oprawionej w złoto ambry; chwieje się ona na jego piersi i wydaje słodki zapach. Lecz to, co najwięcej, moim zdaniem, odbiera mu dostojeństwa, to fakt, iż uszy ma przekłute jak kobieta [...] i to jeszcze nie zadowala się jednym kolczykiem w każdym uchu, lecz nosi po dwa ozdobione zwisającymi z nich drogimi kamieniami i perłami”. Nowy polski król otaczał się też grupą młodych mężczyzn zwanych mignonami, czyli pieszczochami lub pięknisiami. Choć zwani byli złośliwie przez jego siostrę Małgorzatę „mignonami łóżkowymi”, stanowili przede wszystkim gwardię przyboczną Henryka i jego stronnictwo polityczne. Nie może zatem dziwić, że zachowanie króla uważane było przez polską szlachtę za nietypowe i świadczące o jego słabości. „Henryk nie tylko do berła niezdatny, ale nawet do tronu, gdyż miał cienkie nóżki i cały zdawał się słaby” – pisał o nim wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. Chociaż w listach monarcha zapewniał swego kanclerza Nicolasa de Neufville’a, markiza de Villeroy, o swojej bezgranicznej miłości, i całował martwe ciało jednego ze swoich mignonów Jacquesa de Lévisa, kiedy zginął w „bitwie mignonów”, zachowały się również opisy jego namiętnych uczuć do kobiet. Listy do Marii de Clèves, księżnej de Condé, w której był nieszczęśliwie zakochany, Walezjusz podpisywał podobno własną krwią. Po jej przedwczesnej śmierci nosił zaś strój żałobny pokryty trupimi czaszkami i własnoręcznie wykonał różaniec z trupich główek symbolizujący jej odejście. Z kolei na pamiątkę upojnej nocy spędzonej z królem w sierpniu 1574 r. w Wenecji kurtyzana i poetka Veronica Franco napisała sonet porównujący go do Jowisza. Żona Ludwika Lotaryńska nazywała go swoim „przystojnym i dobrym mężem” i ubolewała, że nie mogła urodzić mu upragnionego potomka (kilkakrotnie poroniła). Kiedy zaś 2 sierpnia 1589 r. Henryk został zamordowany, monarchini pogrążyła się w rozpaczy i do końca życia nosiła po nim żałobę. „Włoszkuś” Wiśniowiecki Królem, któremu przypisywano „włoskie nałogi” czy „włoskie obyczaje”, jak nazywano w dawnych wiekach stosunki homoseksualne, był również Michał Korybut Wiśniowiecki. Wybrany na polu elekcyjnym w czerwcu 1669 r. monarcha uważany jest powszechnie za jednego z najgorszych polskich władców. Uchodził za osobę powolną i niezbyt inteligentną, nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu przypłacił otyłością, a postępującą łysinę ukrywał, nosząc potężne peruki. 27 lutego 1670 r. na Jasnej Górze ożenił się z córką cesarza rzymsko-niemieckiego oraz króla Czech i Węgier Ferdynanda III Eleonorą Marią Józefą, z którą tworzył udane, lecz bezpotomne małżeństwo. Monarchini dwukrotnie poroniła. Złośliwi twierdzili, że cały czas pozostawała dziewicą, a Wiśniowiecki kazał jej udawać owe poronienia, aby uciszyć plotki o swojej impotencji lub homoseksualizmie. Cenne źródło informacji na temat opinii, jaką cieszył się władca, stanowią krążące na królewskim dworze utwory literackie. W prześmiewczym „Trenie królowi Michałowi” anonimowy dworzanin pisał o nim: „Oddaj żonę, wróć berło, a sam pod Wiśniowcem, U którego z dłużników mieszkaj sobie z chłopcem Albo się też ucz w szkole. Wszak Fabrycy żyje, Niech cię o to najbardziej, żeś był królem, bije. Nie bierz czasu tej damie, czeka jej kto godny, I królować nie umiesz, i włoszkuś niepłodny”. Jak zauważył Paweł Fijałkowski, słowo „włoszkuś” oznaczało „włoskie nałogi”, a „chłopiec” najprawdopodobniej królewskiego służącego i jednocześnie kochanka. Z kolei na ogłoszonej przez przeciwników Wiśniowieckiego 1 lipca 1672 r. liście pięćdziesięciu zarzutów przeciw królowi pojawiły się m.in. „zabawy i delicje ze swoimi ganimedami”. Określenie to nawiązywało do pięknego królewicza trojańskiego Ganimeda, którego według mitologii zakochany Zeus uprowadził na Olimp i uczynił swoim kochankiem. Trzeba jednak pamiętać, że opowieści o homoerotycznych miłosnych podbojach Wiśniowieckiego pochodziły od jego przeciwników, którzy zresztą sami gubili się w zeznaniach. Innym razem przypisywali bowiem królowi romans z niejaką Konarzowską, co z kolei stało w sprzeczności z pogłoską o jego impotencji. Młodzieńcze przygody królewicza Władysław IV Waza i Stanisław August Poniatowski – zwłaszcza drugi z wymienionych – to królowie, którzy znani byli ze swoich licznych romansów z kobietami. Jedna z kochanek Władysława IV Jadwiga Łuszkowska zamieszkała nawet na Zamku Królewskim w Warszawie. Syn jej i króla Władysław Konstanty był uważany za członka rodu Wazów, choć sam wolał tytułować się hrabią de Waseneu. O miłosnych podbojach Poniatowskiego krążyły z kolei legendy, a do jego najsłynniejszych kochanek należały caryca Rosji Katarzyna II (jeszcze jako wielka księżna Katarzyna Aleksiejewna), Elżbieta Grabowska czy Izabela Czartoryska. Obydwaj utrzymywali jednak w młodości dość niejednoznaczne relacje męsko-męskie, które sugerują, iż mogli być biseksualistami lub odkrywali swoją seksualność, podejmując relacje o homoerotycznym charakterze. Kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński pisał w swoim „Pamiętniku” o królewiczu Władysławie Wazie, że bardzo bliska relacja łączyła go ze Stanisławem Kazanowskim, synem jego nauczyciela Zygmunta Kazanowskiego. Oddajmy mu głos: „Więc, że się w łożnicy swojej ze mną i z Kazanowskim najczęściej królewicz bawił, rozkazawszy odźwiernemu, aby nikogo nie puszczali, wzięli sobie suspicję komisarze i insi dworzanie, że na wszeteczeństwie ten czas królewicz trawi, a że my przez one sekretne drogi jemu do takowej zabawy posługujemy. Co, aczkolwiek niewinnie, i on, i my cierpieliśmy, ja jednak wiedząc, jako pieszczona rzecz jest uczciwe, abym i w podejrzeniu nieprzystojnego na urodzenie moje urzędu nie był, począłem z wolna umykać się i schadzać onej sekretnej konwersacji”. Historycy nie są zgodni, czy owe „wszeteczeństwa”, o które podejrzewano młodych arystokratów, to orgie z udziałem kochanek czy też może ich homoerotyczny trójkąt. W innym miejscu Ossoliński dodawał bowiem, że kiedy w listopadzie 1618 r. Kazanowski ciężko zachorował w obozie pod Moskwą, królewicz Władysław „jako żona męża pilnował, mało nie po całym dniu i nocy przy nim siedząc w onym smrodzie brzydkim”. Przyjaźń królewicza ze Stanisławem Kazanowskim zakończyła się, kiedy w czasie bójki na szable Stanisława i jego brata Adama stanął w obronie tego drugiego. Od tego czasu to właśnie Adam Kazanowski stał się ulubieńcem przyszłego polskiego monarchy. Kiedy w 1632 r. Władysław IV objął królewski tron, podarował Kazanowskiemu pałac na Przedmieściu Krakowskim i przywrócił dla niego urząd stolnika koronnego, a w 1642 r. mianował go marszałkiem nadwornym koronnym. Trudno dziś rozstrzygnąć, jakie dokładnie relacje łączyły Władysława z braćmi Kazanowskimi, ale nie ulega wątpliwości, że byli oni sobie bardzo bliscy. Przyjaźń czy kochanie? Wyjątkowa relacja łączyła również kasztelanica krakowskiego Stanisława Antoniego Poniatowskiego (późniejszego króla Stanisława Augusta) z angielskim poetą, satyrykiem i dyplomatą Charlesem Hanburym Williamsem. Ich znajomość narodziła się w lipcu 1750 r., kiedy Poniatowski miał osiemnaście lat, a Williams czterdzieści dwa. Przez kolejnych siedem lat ich drogi kilkakrotnie się ze sobą splatały i przez cały czas utrzymywali oni ze sobą kontakt korespondencyjny. W listach Williams zwracał się do polskiego młodzieńca per „mój kasztelaniczku najdroższy”, „mój kochany wojewodzicu” czy „mój kochany Stasieńku”. Chociaż wśród historyków dominuje przekonanie, że zwroty te świadczą jedynie o quasi-ojcowskiej czułości ze strony Anglika, część autorów (m.in. Paweł Fijałkowski) sugeruje, iż ich relacja mogła na pewnym etapie przybrać seksualny charakter. Sam Poniatowski pisał w swoich „Pamiętnikach” o pobycie w Saksonii w 1751 r. w towarzystwie Williamsa: „Wolny od wszelkiej troski żyłem w rozkosznej okolicy, w pięknej porze roku, w dobranym towarzystwie, byłem prawie zakochany, a nie rozpustny bynajmniej”. Jeśli zaś chodzi o relacje damsko-męskie, podkreślał, że przez długi czas nie czuł się pewnie w kontaktach z kobietami. Dopiero wielkiej księżnej Katarzynie Aleksiejewnie, z którą nawiązał romans w Petersburgu jako 23-latek, „mógł złożyć w ofierze to, czego nikt nie posiadał”. Niezależnie od tego, czy Williams i Poniatowski byli tylko przyjaciółmi, czy też faktycznie zostali kochankami, nie ulega wątpliwości, że angielski dyplomata odegrał w życiu przyszłego monarchy niebagatelną rolę. „Był mi przewodnikiem, nauczycielem, opiekunem; [...] kochał mnie tak długo i tak tkliwie” – pisał o nim Stanisław August w swoich „Pamiętnikach”. Tajemnicę swojej relacji obydwaj panowie zabrali ze sobą do grobu, pozostawiając kolejnym pokoleniom historyków pole do interpretacji źródeł i wzajemnych polemik. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
1000 lat temu miała miejsce koronacja Bolesława Chrobrego. To początek Polski jako królestwa
Bolesław Chrobry był pierwszym polskim władcą namaszczonym na króla. Niestety, koronacja Bolesława Chrobrego poprzedziła jego śmierć o zaledwie dwa miesiące.
Spis treści: Zjazd Gnieźnieński Koronacja Bolesława Chrobrego Niezależny król suwerennej Polski Zuchwałe zwycięstwo Bolesław, syn księcia Polski Mieszka I i czeskiej księżniczki Dobrawy, objął rządy w 992, wypędzając krótko potem swoją macochę Odę i przyrodnich braci. Jako chrześcijański władca wciąż pogańskiego kraju wspierał chrystianizację Polski. Sprzyjał też wyprawom misyjnym Wojciecha Sławnikowica, biskupa praskiego i Brunona z Kwerfurtu. Praski biskup odegrał w historii ustanowienia królestwa polskiego niezamierzoną, choć wyjątkowo istotną rolę. Wojciech Sławnikowic udał się z misją chrystianizacyjną m.in. do Prusów, gdzie nie był zbyt przychylnie witany. Mimo wszystko zrezygnował ze zbrojnej obstawy. 23 kwietnia 997 roku biskup Wojciech oraz jego towarzysze zostali zaatakowani z rozkazu pogańskiego kapłana Sicco. Tubylcy odcięli głowę biskupa i nadziali ją na pal. Głowę tę potajemnie zdjął z pala i przewiózł do Gniezna nieznany Pomorzanin. Książę Bolesław nakazał wykupienie ciała misjonarza, płacąc za nie ilością złota równą wadze zwłok. Wkrótce potem Chrobry rozkazał pochować szczątki misjonarza w Gnieźnie. Zjazd Gnieźnieński Męczeńska śmierć Wojciecha Sławnikowica i jego szybka kanonizacja stały się powodem przyjazdu do Polski cesarza niemieckiego Ottona III – człowieka pobożnego i przekonanego o konieczności powołania nowego Cesarstwa Rzymskiego. Ta religijno-polityczna wizyta określana jest jako Zjazd Gnieźnieński. Podczas tego wydarzenia utworzono m.in. polskie arcybiskupstwo (metropolię kościelną) w Gnieźnie, a także biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu, i Kołobrzegu. Tym samym cesarz Otton III potwierdził niezależność państwa polskiego i suwerenność jego władcy. Gall Anonim przekazuje, że podczas spotkania Bolesław Chrobry został uznany za przyjaciela Świętego Cesarstwa Rzymskiego oraz niezależnego władcę. Cesarz Otton III wyróżnił go, wręczając Bolesławowi kopię włóczni św. Maurycego oraz gwóźdź z Krzyża Pańskiego. Wyjątkowo istotnym aktem było symboliczne nałożenie przez Ottona III jego cesarskiego diademu na skronie Bolesława, co miało potwierdzić wzajemną przyjaźń i dążenie do wspólnie obranego celu. Chrobry chciał ofiarować cesarzowi tradycyjne dary, które wcześniej składano niemieckim władcom jako wyraz ich zwierzchności nad Polską. Jednak Otton III odmówił, uznając Bolesława za równego sobie władcę. Koronacja Bolesława Chrobrego Jednak droga Bolesława Chrobrego do korony trwała jeszcze ćwierć wieku. Z pewnością zaważyła na tym śmierć Ottona III w 1002 roku. Jego następca – cesarz Henryk II – zrezygnował z planów swojego poprzednika i nie widział w polskim księciu partnera. Przeciwnie, chciał go sobie podporządkować, co doprowadziło do długoletnich wojen pomiędzy Bolesławem i Henrykiem. Wojny odsuwały wizję korony. Nie pomogło nawet wysłanie poselstwa do Rzymu. Korona, która miała wyznaczyć nowy rozdział w historii Polski, trafiła na Węgry, na skronie Stefana I. Dopiero śmierć Henryka II w 1024 roku i niemal równoczesny zgon papieża Benedykta VIII sprawiły, że temat koronacji księcia Polski powrócił. Zgodę na koronację Bolesława Chrobrego wydał papież Jan XIX. Papieska aprobata była w tamtym czasie kluczowa, ponieważ nadawała koronacji autorytet religijny i polityczny. Do samego aktu koronacji mogło dojść wyłącznie w Gnieźnie, ponieważ miasto to było siedzibą arcybiskupa. Sama koronacja, do której doszło 18 kwietnia 1025 roku, w Niedzielę Wielkanocną, w gnieźnieńskiej archikatedrze, polegała na nałożeniu korony i namaszczeniu świętymi olejami. Dopiero po takim akcie władca stawał się pomazańcem bożym. A to jednoznacznie określało, że jego władza pochodzi wprost od Boga. Nie ma wiele danych o samym przebiegu ceremonii ani o towarzyszących jej uroczystościach. Niezależny król suwerennej Polski Koronacja Bolesława Chrobrego z 1025 roku była nie tylko wydarzeniem religijnym, ale również istotnym aktem politycznym, który podkreślał niezależność młodego państwa polskiego. To właśnie wtedy Polska zaczęła być określana mianem królestwa, choć dopiero koronacja Władysława Łokietka w 1320 roku trwale ugruntowała królewską godność. Obecne godło Polski – Orzeł Biały w koronie – nawiązuje do tej pierwszej koronacji, która stała się ważnym punktem zwrotnym w naszej historii. Koronacja Bolesława Chrobrego odegrała kluczową rolę w procesie konsolidacji i umacniania wczesnofeudalnego państwa polskiego, jednocześnie podnosząc jego pozycję na arenie międzynarodowej. Dzięki temu wydarzeniu Polska zyskała status suwerennego państwa w średniowiecznym rozumieniu tego pojęcia. Uroczystość ta miała również znaczący wpływ na relacje wewnętrzne w kraju. Bolesław, jako pomazaniec boży, został wyniesiony ponad resztę społeczeństwa, co wzmacniało jego autorytet jako władcy. Zuchwałe zwycięstwo Jednak kronikarze niemieccy upatrują w koronacji Chrobrego raczej zuchwalstwa i przebiegłości niż ważnego aktu polityczno-religijnego. Rocznikarz z Kwedlinburga pod datą 1025 rok zanotował: „Bolesław książę Polski, dowiedziawszy się o śmierci wzniosłego cesarza Henryka, podniesiony na duchu, trucizną pychy do tego stopnia zalał swoje wnętrzności, że zuchwale odważył się po namaszczeniu nałożyć sobie koronę, za którą to jego zarozumiałą śmiałość ducha rychło spotkała go zemsta Boga, albowiem wkrótce zeszedł poddany smutnemu wyrokowi śmierci”. W podobnym tonie wypowiada się kapelan Konrada II, następcy Henryka II: „Słowianin Bolesław, książę Polaków, zdobył z krzywdą króla Konrada insygnia królewskie i tytuł królewski, lecz jego zuchwalstwo przyćmiła nagła śmierć”. Faktem jest, że Bolesław Chrobry nie cieszył się koroną zbyt długo. Zmarł 17 czerwca 1025 roku, przekazując zarówno ziemie polskie, jak i koronę synowi – Mieszkowi II Lambertowi. Ten koronował się na króla Polski jeszcze w grudniu tego samego roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zygmunt Luksemburski bronił chrześcijańskich wartości. Walczył z Turkami, husytami i własną żoną
Cesarz Zygmunt Luksemburski zapisał się w historii jako obrońca chrześcijańskiej Europy przed rosnącymi wpływami muzułmanów i ruchów heretyckich. Zorganizowana przez niego krucjata antyturecka zakończyła się jednak klęską, a wieloletnia wojna z husytami spustoszyła jego skarbiec i wciągnęła go w długi.
Spis treści: Zygmunt Luksemburski – wejście w świat polityki Walka o tron Węgier Obrońca chrześcijaństwa Trudne relacje z Polską Wojna z husytami i temperamentem żony Był królem Węgier, Niemiec, Czech i Włoch, a pod koniec życia jako trzeci przedstawiciel dynastii Luksemburgów osiągnął godność cesarza. Ocena rządów Zygmunta Luksemburskiego, bo o nim mowa, od wielu lat stanowi przedmiot sporu badaczy. Władca ten miał ambicje, by dorównać swojemu ojcu, cesarzowi Karolowi IV, jednemu z najwybitniejszych średniowiecznych monarchów. Jednak prowadzona przez niego polityka osłabiła znajdujące się pod jego panowaniem państwa zarówno militarnie, jak i finansowo. Chociaż należy docenić, że przyczynił się do zakończenia wielkiej schizmy zachodniej i dostrzegał rosnące zagrożenie ze strony Turków osmańskich, jego utopijne przedsięwzięcia często kończyły się niepowodzeniem. Pod koniec życia stał się zaś bohaterem skandalu obyczajowego związanego z bujnym temperamentem jego żony Barbary Cylejskiej. Zygmunt Luksemburski – wejście w świat polityki Zygmunt Luksemburski przyszedł na świat 15 lutego 1368 r. w Pradze lub Norymberdze jako dziesiąte z czternaściorga dzieci cesarza Karola IV, a zarazem drugi potomek z jego czwartego małżeństwa z księżniczką pomorską Elżbietą. Poprzez matkę płynęła w nim piastowska krew, była ona bowiem wnuczką króla Kazimierza III Wielkiego. Swoje imię przyszły monarcha zawdzięczał zaś ulubionemu świętemu swojego ojca, królowi Burgundów Zygmuntowi. Chociaż nigdy nie doczekał się żadnego oficjalnego przydomka, w czeskich kronikach często nazywano go od koloru włosów „rudym lisem”. Zygmunt znał co najmniej sześć języków: niemiecki, czeski, węgierski, łacinę, francuski, włoski i być może chorwacki. Jednym z jego nauczycieli był florencki humanista Niccolò Beccari. Już od najmłodszych lat królewicz stał się obiektem polityki dynastycznej swojego ojca. W 1374 r. został zaręczony z trzyletnią córką króla Węgier i Polski Ludwika Andegaweńskiego Marią, która na mocy przywileju koszyckiego miała w przyszłości objąć po ojcu polski tron. Po śmierci Karola IV, zmarłego 29 listopada 1378 r. w Pradze, Zygmunt otrzymał tytuł margrabiego brandenburskiego. Wkrótce trafił na dwór króla Węgier Ludwika Andegaweńskiego w Trnawie, gdzie monarcha przygotowywał go do roli swojego następcy. W lipcu 1382 r. na zjeździe w Zwoleniu zmusił starostów Królestwa Polskiego do złożenia Zygmuntowi przysięgi wierności, a następnie wysłał go do Polski, aby spacyfikował przeciwnego Andegawenom byłego starostę kujawskiego Bartosza z Odolanowa. Kiedy 10 września 1382 r. Ludwik zmarł, oblegający Odolanów Luksemburczyk zdecydował się zawrzeć ugodę z krnąbrnym starostą. Po śmierci Andegawena wdowa po nim Elżbieta Bośniaczka zmieniła decyzję męża i doprowadziła do koronacji swojej starszej córki na królową Węgier, a tron Polski przeznaczyła dla młodszej Jadwigi. Początkowo Zygmunt nie zamierzał rezygnować z walki o polski tron, lecz ostatecznie musiał pohamować swoje ambicje. W grudniu 1382 r. nie został bowiem wpuszczony przez możnych do Krakowa, a wiosną 1384 r. zakazali mu oni przyjazdu do Polski pod groźbą wojny po tym, jak Bośniaczka chciała wysłać go do kraju jako opiekuna małoletniej królowej Jadwigi. Jednocześnie jednak królowa wdowa cały czas zwlekała ze sfinalizowaniem małżeństwa Zygmunta z Marią Andegaweńską, a wiosną 1385 r. odesłała Luksemburczyka do Brandenburgii i zaczęła snuć plany małżeństwa córki z królewiczem francuskim Ludwikiem Orleańskim. Walka o tron Węgier Upokorzony Zygmunt Luksemburski nie zamierzał dać za wygraną. Już w maju 1385 r. przybył do Pragi, aby pozyskać wsparcie zbrojne ze strony swojego brata, króla Niemiec i Czech Wacława IV, w wyprawie zbrojnej na Węgry. Kiedy na początku września 1385 r. wraz ze swoim wojskiem otoczył zamek w Bratysławie, w którym przebywały Elżbieta i Maria, Bośniaczka w końcu uległa i zgodziła się na mariaż córki. 15 września 1385 r. w Zwoleniu Zygmunt poślubił Andegawenkę, lecz już trzy miesiące później parę czekały kolejne problemy. Król Neapolu Karol III z Durazzo pozbawił bowiem Marię władzy i sam objął tron węgierski. W lutym 1386 r. Elżbieta Bośniaczka z pomocą palatyna Mikołaja z Gary doprowadziła do obalenia i śmierci nowego monarchy, lecz zwolennicy zmarłego króla pojmali ją i Marię i uwięzili w zamku Novigrad nad Adriatykiem. W styczniu 1387 r. Luksemburczykowi udało się doprowadzić do uwolnienia Marii, lecz nie zdołał ocalić teściowej, która została uduszona. 31 marca 1387 r. Zygmunt Luksemburski został koronowany na króla Węgier w katedrze w Székesfehérvár. Oficjalnie rządził wraz ze swoją żoną, chociaż faktycznie to on odpowiadał za najważniejsze decyzje i nadania ziemskie, a Maria co najwyżej potwierdzała je swoją pieczęcią. Tylko raz pozwoliła sobie na większą ingerencję w sprawy polityczne. Według kroniki Jánosa Thuróczego, kiedy Zygmunt skłonny był darować życie pojmanemu w 1394 r. Jánosowi Horvátowi, który odpowiadał za aresztowanie i śmierć Bośniaczki, Maria nakłoniła go, aby pomścił jej matkę i brutalnie zamordował zdrajcę. Monarcha bardzo przeżył przedwczesny zgon swojej żony, która zmarła 17 maja 1395 r. po upadku z konia, wydając przedwcześnie na świat martwego syna. Obrońca chrześcijaństwa Luksemburczyk utrzymał węgierski tron po śmierci Andegawenki, lecz jego pozycja uległa znacznemu osłabieniu. Aby odzyskać poparcie węgierskich możnych, musiał obiecać im, że będzie ofiarowywał ziemie i wyższe stanowiska w królestwie wyłącznie Węgrom. Wyjątkiem był jego najbliższy doradca polskiego pochodzenia Ścibor ze Ściborzyc, który miał pod swoją władzą 31 zamków i był nazywany „małym królem Słowacji”. Opanowanie napiętej sytuacji na Węgrzech było konieczne, ponieważ coraz większe zagrożenie zaczęły stanowić dla kraju i całej chrześcijańskiej Europy wojska tureckie, które zdobyły dominację na terenie Bałkanów. Zygmunt zebrał więc wsparcie wojskowe z Francji, Burgundii, Niemiec, Anglii, Włoch, Czech i Polski oraz od hospodara wołoskiego i zorganizował krucjatę przeciw Turkom. Zakończyła się ona jednak spektakularnym zwycięstwem wojsk tureckich, które 25 września 1396 r. zdziesiątkowały chrześcijańskich rycerzy w bitwie pod Nikopolis. Klęska Luksemburczyka sprawiła, że stracił on niemal zupełnie poparcie na Węgrzech. W kwietniu 1401 r. został uwięziony przez swoich poddanych i odzyskał wolność dopiero pięć miesięcy później na skutek interwencji swojego brata Wacława IV. Chociaż Zygmunt wydał akt amnestii wobec sprawców aresztowania, nie uspokoił w ten sposób sytuacji w kraju. W 1403 r. popierany przez papieża Bonifacego IX król Neapolu Władysław I, syn Karola III z Durazzo, ogłosił się nowym węgierskim władcą, a następnie został koronowany w Zadarze przez arcybiskupa Ostrzyhomia. Ostatecznie Zygmunt po kilku miesiącach zmusił go do odwrotu, lecz i tak Władysław do śmierci tytułował się królem Węgier i Chorwacji. Trudne relacje z Polską Stosunki Zygmunta Luksemburskiego z Polską przez większą część jego panowania były bardzo napięte. W 1392 r. monarcha planował nawet podział Królestwa Polskiego pomiędzy Rzeszę Niemiecką, zakon krzyżacki, Węgry i Morawy. Plan ten przedstawił wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu Konradowi Wallenrodowi książę opolski Władysław Opolczyk, lecz Wallenrod odmówił jego realizacji. Chcąc stworzyć ligę antyturecką, w lipcu 1397 r. Luksemburczyk spotkał się z królem Władysławem II Jagiełłą i królową Jadwigą w Starej Wsi na Spiszu i zawarł z nimi traktat pokojowy. W czasie wielkiej wojny Polski z zakonem krzyżackim stanął jednak po stronie Krzyżaków. W październiku 1410 r. jego wojska dowodzone przez Ścibora ze Ściborzyc zajęły ziemię sądecką, lecz wkrótce zostały rozbite przez kasztelana lubelskiego Jana ze Szczekocin w bitwie pod Bardiowem. 5 marca 1412 r. w Lubowli Zygmunt zawarł z Polską traktat pokojowy, który regulował sprawę Rusi Czerwonej, Mołdawii i Wołoszczyzny, stanowiących przez lata przedmiot sporu pomiędzy Luksemburczykiem i Jagiełłą. Na mocy dokumentu Ruś Czerwona i Podole miały pozostać przy Polsce do śmierci Luksemburczyka lub Jagiełły (w zależności od tego, który z monarchów pierwszy zakończy życie). Następnie po pięciu latach o dalszych losach tych ziem miała zdecydować wspólna polsko-węgierska komisja. Mołdawia miała pozostać polskim lennem, lecz jednocześnie zobowiązywała się wysyłać Zygmuntowi posiłki przeciw Turkom. Jeśli zaś chodzi o Wołoszczyznę, to strona polska uznała węgierskie wpływy na tych terenach. Jeszcze w tym samym roku Jagiełło udzielił Luksemburczykowi pożyczki w wysokości 37 tysięcy kop groszy praskich zabezpieczonej zastawem trzynastu miast na Spiszu (tzw. zastaw spiski). Zygmunt nadal ingerował jednak w sprawy Królestwa Polskiego, zwłaszcza że to właśnie pod jego arbitraż trafiały spory polsko-krzyżackie. W 1420 r. wydał w jednym z nich niekorzystny dla Jagiełły wyrok, co w konsekwencji doprowadziło do zerwania traktatu lubowelskiego. Kiedy zaś próby zmiany wyroku zakończyły się niepowodzeniem, w 1422 r. wybuchła kolejna wojna polsko-krzyżacka, choć tym razem trwająca jedynie kilka miesięcy. Ostatecznie w 1423 r. Zygmunt odnowił w Kieżmarku traktat sojuszniczy z Lubowli, lecz nadal knuł intrygi wymierzone w Jagiełłę, m.in. wysuwając w 1429 r. projekt koronacji wielkiego księcia Witolda na króla Litwy. Wojna z husytami i temperamentem żony 6 grudnia 1405 r. Zygmunt poślubił Barbarę Cylejską, córkę hrabiego Hermana II Cylejskiego i kuzynkę królowej Polski Anny Cylejskiej. Z małżeństwa tego 7 października 1409 r. w Wyszehradzie przyszła na świat jego jedyna córka Elżbieta Luksemburska, późniejsza żona króla Niemiec, Czech i Węgier Albrechta II Habsburga. Po śmierci króla niemieckiego Ruprechta z Palatynatu Luksemburczyk stał się jednym z najpoważniejszych kandydatów do objęcia po nim tronu. W walce o władzę musiał jednak zmierzyć się ze swoim bratem stryjecznym Jodokiem z Moraw. Chociaż 20 września 1410 r. Zygmunt został ogłoszony nowym władcą Niemiec przez trzech elektorów, pozostali opowiedzieli się za Jodokiem. Okres dwuwładzy nie trwał jednak długo. Już w styczniu 1411 r. Jodok zmarł, a 21 lipca 1411 r. elektorzy jednogłośnie poparli Zygmunta, który 8 listopada 1414 r. koronował się w Akwizgranie. W 1414 r. Luksemburczyk zainicjował zwołanie soboru w Konstancji, mającego zakończyć trwającą od 1378 r. wielką schizmę zachodnią, a zarazem powstrzymać rosnące wpływy husytów. Postawa monarchy wobec reformatora religijnego Jana Husa do dziś wzbudza kontrowersje wśród badaczy. Zygmunt nakazał bowiem Husowi stawienie się na soborze, przekazując mu zarazem list żelazny gwarantujący mu bezpieczeństwo. Ostatecznie jednak został on w Konstancji skazany na śmierć i 6 lipca 1415 r. spalony na stosie. Kiedy więc w 1419 r. Zygmunt został królem Czech po śmierci Wacława IV, w kraju wybuchło przeciw niemu powstanie, które zapoczątkowało trwające do 1436 r. wojny husyckie. Chociaż 28 lipca 1420 r. władca został koronowany w praskiej katedrze św. Wita, faktyczne rządy objął dopiero szesnaście lat później po zakończeniu walk. W ostatnich latach życia Zygmunt Luksemburski umocnił swoje wpływy, najpierw koronując się 25 listopada 1431 r. w Mediolanie na króla Włoch, a następnie 31 maja 1433 r. w Rzymie na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Chociaż udało mu się osiągnąć status, jakim wcześniej cieszyli się jego ojciec Karol IV i pradziad Henryk VII, nie było mu dane dożyć w spokoju swoich dni. Wszystko za sprawą jego żony Barbary Cylejskiej, która już za życia męża zaczęła planować swoją przyszłość na węgierskim tronie. Kiedy Zygmunt długo zwlekał z podjęciem decyzji w sprawie zaręczyn króla Polski Władysława Warneńczyka z jego wnuczką Anną Habsburżanką, Barbara postanowiła wziąć sprawy w swoje ręce. Wymyśliła sobie, że sama poślubi zaledwie trzynastoletniego monarchę (miała wówczas 45 lat). Aby powstrzymać zapędy temperamentnej żony, 5 grudnia 1437 r. schorowany cesarz nakazał uwięzić ją w zamku w Bratysławie. Była to jego ostatnia decyzja, podjęta już na łożu śmierci. Zmarł 9 grudnia 1437 r. w Znojmie w wieku 69 lat i został pochowany w katedrze w siedmiogrodzkim Waradynie (obecnie rumuńska Oradea). Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Jak wyglądała Anna Jagiellonka? Pierwsza historyczna rekonstrukcja wizerunku królowej
Pierwsza dama polskiego tronu, która przez dekady pozostawała starą panną. Teraz, dzięki historycznej rekonstrukcji, możemy wreszcie zobaczyć, jak wyglądała Anna Jagiellonka – kobieta, która wbrew przeciwnościom została królową Polski.
Spis treści: Dzieciństwo Anny Jagiellonki i edukacja na królewskim dworze Nieudane zaręczyny i kandydaci do ręki królewny Anny Anna Jagiellonka i Henryk Walezy – miłość czy polityka? Małżeństwo z Stefanem Batorym – królowa i samotność Rekonstrukcja wizerunku Anny Jagiellonki – jak wyglądała? Była jedną z najbardziej niedocenionych postaci dynastii Jagiellonów. Przez dziesięciolecia pozostawała w cieniu silnych mężczyzn i ambitnej matki, a jej życie obfitowało w rozczarowania, polityczne kalkulacje i samotność. Anna Jagiellonka – kobieta, która mimo wszystko sięgnęła po koronę i zapisała się w historii jako ostatnia z rodu Jagiellonów. Dziś, dzięki historycznej rekonstrukcji, możemy po raz pierwszy spojrzeć jej w oczy i zobaczyć, jak naprawdę wyglądała. Dzieciństwo Anny Jagiellonki i edukacja na królewskim dworze Urodziła się 18 grudnia 1523 roku w Krakowie jako czwarte dziecko Zygmunta Starego i Bony Sforzy. Wychowywana pod surowym okiem matki uczyła się włoskiego, łaciny, sztuki haftu, a rozrywki znajdowała w grze w warcaby, szachy i kości. Choroba ojca, skandal obyczajowy brata i związane z tym problemy spowodowały, że w momencie śmierci Zygmunta Starego w 1548 r., 25-letnia Anna wówczas nie miała jeszcze żadnego konkurenta do swojej ręki. W myśl ówczesnych obyczajów była więc starą panną. Wydawało się, że karta odwróci się właśnie w tym roku, bowiem o rękę Anny rozpoczął starania Albrecht Hohenzollern zwany Alcybiadesem, margrabia na bawarskim Kulmbach. Niestety, zarówno bliskie pokrewieństwo, jak i nie najlepsza opinia o kandydacie spowodowały, że dwór polski wraz z Boną odrzucili tę kandydaturę. Po śmierci ojca Anna wraz z matką i siostrami wyjechała na Mazowsze, gdzie przebywała przez 8 lat. Powodem tego wyjazdu był ostry konflikt matki z Zygmuntem Augustem na tle małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną. Co za tym idzie, także kompletna izolacja Anny od jedynego brata. Nieudane zaręczyny i kandydaci do ręki królewny Anny Przez te wszystkie lata, zarówno Bona jak i Zygmunt podejmowali próby, aby wydać trzy córki za mąż. Niestety, wszelkie próby w przypadku Anny spełzały na niczym. Jedyną rozrywką królewny były w tym czasie śluby, ale nie własne, lecz rodzeństwa. Zygmunt poślubił Katarzynę Habsburżankę, a Zofia – księcia brunszwickiego Henryka. Po ślubie siostry królowa Bona wyjechała do Włoch. Anna wraz z Zofią pozostały na utrzymaniu brata. Początkowo przebywały w Warszawie, a później, wraz z bratem, w Wilnie. W 1560 r. o rękę młodszej siostry, Katarzyny, poprosił książę Finlandii, Jan. Ponieważ w zwyczaju polskim nie było mowy o wydaniu młodszej siostry przed starszą, Jan – według instrukcji wydanej przez Zygmunta Augusta – musiał poczekać na zamążpójście Anny. A ta doczekała się w końcu aż 3 konkurentów. Byli nimi: książę Magnus, brat króla Danii, znany awanturnik, a także – jak określiła go w liście Katarzyna Jagiellonka – „nie ma jednego oka i ubogi pijanica”; Gottard Kettler, były wielki mistrz zakonu Kawalerów Mieczowych, a od 1561 r. świecki książę Kurlandii. Tu jednak przeszkodą w małżeństwie było szlacheckie, nie książęce pochodzenie Kettlera; Magnus Waza – ten trzeci kandydat pojawił się w wyniku wspomnianej klauzuli, wystawionej przez Zygmunta Augusta, o wstrzymaniu mariażu Katarzyny przed ślubem z Anną. Zdesperowany Jan namówił młodszego brata, Magnusa, aby ów oświadczył się o rękę Katarzyny. Dwór polski, nie zważając na chorobę psychiczną Magnusa, wyraził zgodę na podwójny mariaż Wazów z Jagiellonkami. W rezultacie doszło jednak tylko do jednego małżeństwa – Jana z Katarzyną. Strona polska, której bardzo zależało na jakimkolwiek mariażu z Wazami, zezwoliła na ślub Katarzyny. Anna w chwili jej ślubu miała już 39 lat. Do śmierci brata przebywała prawie cały czas w Warszawie. W tym czasie czynione były desperackie próby wydania Anny za mąż. W 1564 r. o rękę Anny poprosił Ryszard Wittelsbach. Okazało się jednak, iż posag, jaki wyznaczono Annie – 32 tys. złotych – był zbyt mały i Ryszard wycofał swoją deklarację. W 1468 r. siostra Anny, Zofia, swatała ją z 23-letnim Eberhardem, synem księcia wirtemberskiego. Ten jednak zmarł zaraz po wyrażeniu zgody Anny na to małżeństwo. Anna Jagiellonka i Henryk Walezy – miłość czy polityka? W 1572 roku zmarł król Zygmunt August. Przed Anną stanęła szansa na coś więcej niż zamążpójście. Jako jedyna z Jagiellonów, która pozostawała w kraju mogła liczyć na szersze zainteresowanie wśród europejskich polityków, którzy – wraz z jej ręką – chcieli zdobyć także tron polski. Tym bardziej, że bezpotomny Zygmunt spadkiem obdarzył swoje siostry. Anna stała się bardzo bogatą, lecz 49-letnią panną. Najpewniej to wówczas uwierzyła Henrykowi Walezemu, który rozpoczął starania, aby wraz z jej ręką otrzymać koronę polską. Starania Anny w wyborze Henryka jako pierwszego króla elekcyjnego uwieńczone zostały sukcesem. W 1573 r. Walezy został królem Polski. Jednakże Anna, pomimo słabości, jaką czuła do przystojnego 19-latka, nie zadbała o to, aby wśród licznych warunków, którymi obwarowany był tron polski, znalazł się ten o jej poślubieniu. Henryk także nie przejawiał dążności do tego mariażu, lecz – nie chcąc sobie zrazić królewny – odwiedził ją kilkakrotnie. Posunął się nawet do tego, że trzymał jej dłoń w swojej, o czym Anna skrzętnie donosiła w listach siostrom. Wkrótce okazało się, że zarzucono całkowicie myśl o małżeństwie Henryka z Anną, co było zarówno po myśli panów polskich, jak i samego Walezjusza. A w czerwcu 1574 r. – po ucieczce tegoż do Francji, i jego szybkiej detronizacji – upadły też nadzieje Anny na poślubienie przystojnego Francuza. Małżeństwo z Stefanem Batorym – królowa i samotność Pojawili się jednak nowi kandydaci do tronu, który zdobyć mogli poprzez rękę Anny. Księżniczka bowiem tym razem starała się dopilnować własnego interesu przy układach z kandydatami do tronu polskiego. Miała potężny argument w ręku – 13 grudnia 1575 r. została oficjalnie wybrana na władczynię naszego kraju. Ostatecznie wybór padł na księcia Siedmiogrodu, Stefana Batorego. 1 maja 1576 r. zakończyło się staropanieństwo Anny. Niestety, mąż spędził w jej sypialni nie więcej niż 2–3 noce, a gdy Anna podjęła próbę odwiedzenia w niej męża, ów noc spędził gdzie indziej. W związku z tym Anna jedyną radość mogła czerpać z faktu ślubu, mężem bowiem już się nacieszyć nie mogła. W dodatku przedłużający się mariaż z wiekową już Jagiellonką nie miał żadnych szans na to, by zaowocował potomkiem. W związku z tym szlachta coraz bardziej była skłonna doprowadzić do rozwodu tej pary i ponownego ożenku Batorego z kimś bardziej sposobnym wiekiem. W 1586 r. zmarł Batory, a Anna Jagiellonka owdowiała. Pozostało jej jednak prawo do tronu. Szansy tej jednak nie potrafiła wykorzystać. Wycofując się z życia politycznego, ubiegała się jednak o tron dla swojego siostrzeńca – syna Anny i Jana – Zygmunta Wazy. Przy wydatnej pomocy Anny, w 1587 r. Zygmunt został trzecim elekcyjnym królem polskim. Zygmunt nie odwdzięczył się ciotce w podobny sposób. Starał się odsunąć ją od wszelkich spaw politycznych, a najlepiej także i ze swojego dworu. Anna sama wycofała się z życia politycznego, gdy Zygmunt wyruszył po tron szwedzki. Władczyni nie podjęła nawet próby przejęcia chociażby władzy w Polsce. Zmarła 9 września 1596 roku w Warszawie. Siostrzeniec odwdzięczył się jej dopiero po śmierci, wyprawiając słuszny pogrzeb. Rekonstrukcja wizerunku Anny Jagiellonki – jak wyglądała? Odtworzenie wiernego wizerunku Anny Jagiellonki było znacznie mniejszym wyzwaniem niż rekonstrukcja twarzy wcześniejszych Jagiellonów. Podczas panowania ostatnich władców z tej dynastii coraz powszechniejsze stawało się bowiem malowanie dworskich wizerunków. To dzięki zachowanym obrazom wiemy, że Anna Jagiellonka, choć miała wątpliwą sławę brzyduli, była raczej zupełnie zwyczajnej urody. Być może opinia ta wynikała z jej staropanieństwa – efektu zaniedbań matki i brata. O tym, jak wyglądała Bona i inni władcy z tej epoki, przeczytasz na naszej stronie w sekcji Jagiellonowie. Wizerunek Anny Jagiellonki powstał w ramach projektu National Geographic Polska. Więcej historycznych rekonstrukcji twarzy Jagiellonów można znaleźć na National-Geographic.pl, gdzie do ściągnięcia jest również bezpłatny ebook poświęcony tej dynastii. Źródło: National Geographic Polska