Megastruktury obcych wokół największych czarnych dziur? Fascynująca teoria fizyka z Oksfordu
Największa znana czarna dziura ma masę około 36 miliardów Słońc. Jest gargantuicznie wielka, ale to i tak nic w porównaniu z obiektami, jakich poszukuje Brian Lacki – fizyk teoretyczny, który na co dzień poluje na sygnały obcych cywilizacji, a przy okazji zaproponował, jak wytropić czarne dziury większe niż całe galaktyki.
Niezależnie od typu, żadna czarna dziura nie jest mała. Nawet najmniejsze zarejestrowane czarne dziury mają masę wielokrotnie większą od Słońca, a rekordzistki, jak Kosmiczna Podkowa (Cosmic Horseshoe), mają masę nawet 36 miliardów Słońc. Ale na tym nie koniec. Obecnie mówi się o typie czarnej dziury, która przyćmiewa wszystkie pozostałe: niewiarygodnie ogromnych czarnych dziur, znanych również jako SLAB (stupendously large black holes). Te mroczne potwory mogłyby mieć masę dorównującą całym galaktykom. Czy czarna dziura rzuca cień? Koncepcja SLAB-ów narodziła się kilka lat temu, po części jako efekt uboczny poszukiwań ciemnej materii – tajemniczej substancji odpowiadającej za około 85 procent materii we wszechświecie. Naukowcy próbowali wykryć te giganty, tropiąc emitowane przez nie światło lub zniekształcenia czasoprzestrzeni, jakie powodują. Na początku tego roku astronom Brian Lacki z oksfordzkiego projektu Breakthrough Listen (SETI) zaproponował jednak inne podejście: szukanie cieni, jakie SLAB-y rzucają na kosmiczne mikrofalowe promieniowanie tła – światło uwolnione tuż po Wielkim Wybuchu, które do dziś wypełnia cały kosmos. Odniesienie do programu poszukiwania inteligencji pozaziemskiej jest w tym wypadku kluczowe. Jak wyjaśnił Brian Lacki w rozmowie z portalem „New Scientist”, zastanawianie się nad tym, co mogłoby istnieć we wszechświecie pomaga określić jakich sygnałów warto szukać. – Od dawna pojawiają się hipotezy, że zaawansowane cywilizacje nie musiałyby ograniczać się do swoich planet. Mogłyby budować olbrzymie konstrukcje wielkości całych układów planetarnych, a nawet jeszcze większe – powiedział astronom. Galaktyczny rój Dysona czyli sposób Obcych na energię Lacki odniósł się w ten sposób do koncepcji tzw. roju Dysona: struktury otaczającej gwiazdę ogromną liczbą elementów pochłaniających jej promieniowanie i wykorzystujących energię do zasilania wszystkiego, czego dana cywilizacja potrzebuje: od habitatów po systemy obliczeniowe. Jednak kto powiedział, że rój musiałby ograniczać się do jednej gwiazdy? Niektórzy teoretycy zastanawiają się, czy takie roje mogłyby istnieć w skali całej galaktyki. Czy obcy mogli zmusić czarne dziury do pracy? – Zaproponowałem, że zamiast budować roje wokół gwiazd, bardzo zaawansowane cywilizacje mogłyby rozpraszać w przestrzeni międzygwiazdowej sztuczne ziarenka pyłu, z których każde zawierałoby mikroskopijny komputer – powiedział Lacki. Wyjaśnił, że takie drobiny nadal pochłaniałyby światło gwiazd, ale ponieważ znajdowałyby się znacznie dalej od nich, miałyby bardzo niską temperaturę – niewiele wyższą od temperatury kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła, około 3–4 kelwinów. – Powód, dla którego inteligentna cywilizacja mogłaby się na to zdecydować, jest prosty: im niższa temperatura, tym więcej obliczeń można wykonać przy użyciu tej samej ilości energii. Później poszedłem o krok dalej i zasugerowałem, że jeśli naprawdę chce się osiągnąć absolutne maksimum możliwości i wykorzystać jak największą liczbę mikroskopijnych komputerów, można byłoby zaprząc do tego ogromną czarną dziurę o masie biliarda mas Słońca. Służyłaby ona do chłodzenia tych miniaturowych komputerów, ponieważ w przestrzeni wokół niej można byłoby zmieścić ich niewiarygodnie wiele – wyjaśnia ekspert. Energia na kosmiczną skalę: silnik cieplny w czarnej dziurze W swoich rozważaniach poszedł nawet dalej. Innym zaproponowanym przez niego pomysłem jest stworzenie silnika cieplnego, w którym ciepło przepływałoby z kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła do czarnej dziury. Taki przepływ energii cieplnej można byłoby wykorzystać do wytwarzania energii na skalę kosmiczną. – Większość ludzi uważa, że supermasywne czarne dziury są największymi, jakie mogą istnieć. Kiedy gaz zbliża się bardzo blisko czarnej dziury, emituje ogromne ilości promieniowania. Powstają również dżety cząstek oraz potężne wiatry, które wywierają ciśnienie wypychające materię na zewnątrz. Przez długi czas sądzono więc, że z powodu tego efektu „zadławienia” czarna dziura nie może urosnąć do masy większej niż około 100 miliardów mas Słońca. Nie wiemy jednak tego z całkowitą pewnością – mówi astronom. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Niezwykły widok w Gdańsku. Monumentalny Księżyc lewituje w kościele św. Jana
Czy to sen? To pytanie zadaje sobie każdy, kto wchodzi teraz do kościoła św. Jana w Gdańsku. Do gotyckiej świątyni zawitał monumentalny Księżyc. Lewituje w transepcie i wprawia zwiedzających w osłupienie. Każdy centymetr tej podświetlanej od wewnątrz kuli odpowiada 5 kilometrom prawdziwej powierzchni Srebrnego Globu.
Dzieło sztuki w formie Księżyca wiszące w kościele św. Jana to kolejny zaskakujący pomysł pracowniczek Nadbałtyckiego Centrum Kultury, które realizuje różne projekty wewnątrz tej świątyni. W 2025 roku kościół stał się „LeŚnią”, czyli roślinną strefą wytchnienia. Księżycowe muzeum Instalacja „Museum of the Moon” („Księżycowe Muzeum”) w formie Księżyca to dzieło autorstwa brytyjskiego artysty Luke’a Jerrama. Przedstawia replikę Księżyca w skali 1:500 000. Oznacza to, że każdy centymetr tej podświetlanej od wewnątrz kuli odpowiada 5 kilometrom prawdziwej powierzchni Srebrnego Globu. Mierzy 7 metrów średnicy. Jak powstało to dzieło? Artysta wykorzystał bardzo precyzyjne zdjęcia dostarczone przez amerykańską agencję kosmiczną NASA. Czym dokładnie jest instalacja „Museum of the Moon”? „Proponujemy wydarzenie oparte na minimalizmie formy i skali, wchodzące w unikalny dialog z gotycką architekturą Centrum św. Jana” – czytamy w komunikacie Nadbałtyckiego Centrum Kultury. Dodano, że aranżacja i oprawa przestrzeni zaprojektowano tak, by zaskoczyć zmysły odbiorców – pełen efekt wizualny widzowie odkryją dopiero po przekroczeniu progu. Instalacja znalazła się w świątyni w ramach projektu „chyba śnisz…”. Celem inicjatorek akcji było stworzeniu „totalnego, onirycznego doświadczenia przestrzeni”. Kuratorką wystawy jest Anna Zalewska-Andruszkiewicz. Podróżujący Księżyc Instalacja podróżuje po całym świecie. Gości w katedrach, muzeach i na festiwalach, a teraz na chwilę ląduje w Gdańsku. Jednak to nie jest jej pierwszy raz w Polsce. W 2019 roku można było ją obejrzeć z okazji na dziedzińcu Centrum Nauki Kopernik w Warszawie w okazji 50 rocznicy pierwszego lądowania ludzi na Srebrnym Globie w ramach programu Apollo. Do tej pory praca była pokazywana ponad 350 razy w 40 krajach, zachwycając ponad 30 milionów widzów. Kim jest Luke Jerram – autor instalacji „Museum of the Moon”? Jerram jest Brytyjczykiem. Tworzy rzeźby, instalacje oraz projekty live art. Działa od 1997 roku i ma na swoim koncie blisko 1000 wystaw na całym świecie. Można określić go mianem multiinstrumentalisty, bo tworzy zarówno obiekty muzealne, ale również po spektakularne, wielkoformatowe interwencje w przestrzeni publicznej. Szerokim echem odbiła się jego instalacja Play Me, I’m Yours. Było to ponad 2000 ulicznych pianin w 70 miastach. Dotarła do 10 milionów odbiorców i stała się stałym elementem współczesnej popkultury. Kiedy zobaczyć Księżyc w kościele? Instalację można zobaczyć za darmo! Jest dostępna dla zwiedzających do 4 lipca 2026 roku w Centrum św. Jana (ul. Świętojańska 50, Gdańsk). Świątynia czynna jest codziennie w godzinach 10:00 – 20:00. Z kolei możliwość zwiedzania całonocnego odbędzie się z 3 na 4 lipca – nie są wymagane zapisy. Oprowadzania kuratorskie będzie możliwe 25 czerwca i 2 lipca – te spotkania są bezpłatne, ale ze względu na limit miejsc obowiązują wcześniejsze zapisy w serwisie evenea.pl. Organizatorzy zachęcają do wizyty osoby z niepełnosprawnościami ruchowymi. Całość instalacji oraz wydarzenia towarzyszące odbywają się na parterze NCK – Centrum św. Jana. Przestrzeń jest w pełni dostępna i pozbawiona barier architektonicznych. Źródło: Nadbałtyckie Centrum Kultury Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
To dlatego Wszechświat milczy. Kosmiczny „mikser” niszczy sygnały od obcych cywilizacji
Dlaczego nie słyszymy sygnałów od innych cywilizacji w kosmosie, choć w teorii powinno ich być mnóstwo? Nowe badania wskazują, że sygnały radiowe od inteligentnych istot pozaziemskich mogą być zakłócane przez ich macierzyste gwiazdy. Aby te sygnały odebrać, musimy zmienić sposób słuchania. Naukowcy już wiedzą, jak to zrobić.
Skoro we Wszechświecie istnieje mnóstwo planet nadających się do zamieszkania, to dlaczego nie wykryliśmy jeszcze żadnych śladów obcej inteligencji? To tzw. paradoks Fermiego, sformułowany przez fizyka Enrico Fermiego w 1950 roku. Nowe badania mogą wreszcie rzucić światło na to fascynujące pytanie. Naukowcy z instytutu SETI odkryli, że sygnały radiowe wysyłane przez obce cywilizacje mogą być zniekształcane przez pogodę kosmiczną, co utrudnia ich wykrycie przez ziemskie urządzenia. Badacze zaproponowali też metodę, aby to „obejść”. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie „The Astrophysical Journal”. Kosmiczny mikser, czyli jak gwiazdy rozmywają sygnał Nowe badanie koncentruje się na wpływie pogody kosmicznej na transmisje radiowe. Astronomowie zazwyczaj poszukują sygnałów w bardzo wąskim paśmie częstotliwości, skupiając się na wyraźnych i regularnych anomaliach, ponieważ takie zjawiska nie występują w naturze. Okazuje się jednak, że naładowane cząstki (tzw. wiatr słoneczny), promieniowanie oraz koronalne wyrzuty masy z gwiazd, mogą powodować znaczne zniekształcenie takich sygnałów i ich rozproszenie na znacznie szerszy zakres częstotliwości. Tak zmienione sygnały stają się znacznie trudniejsze do wykrycia. Jeśli sygnał zostanie zbyt mocno „rozmyty” przez lokalną pogodę kosmiczną, może stać się zbyt słaby dla ziemskich urządzeń i pozostać dla nas niewidoczny. Dlaczego kosmos milczy? Odpowiedź kryją karły typu M Aby dokładniej zbadać to zjawisko, astronomowie Vishal Gajjar oraz Grayce Brown przeanalizowali dane z komunikacji między Ziemią a starymi sondami kosmicznymi, takimi jak Mariner cztery czy próbniki Viking. Na podstawie tych informacji stworzyli jeden z największych istniejących katalogów przykładów rozszerzania sygnałów. To pozwoliło im opracować model oddziaływania gwiazdowej plazmy na technosygnatury. Szczególną uwagę badacze poświęcili karłom o typie widmowym M, które są najpowszechniejszymi gwiazdami w naszej galaktyce i stanowią około trzech czwartych wszystkich „słońc” w Drodze Mlecznej. Ponieważ wiele z tych gwiazd istnieje niemal od początków Wszechświata, naukowcy uważają, że było wystarczająco dużo czasu na rozwinięcie się wokół nich zaawansowanych cywilizacji. Modelowanie wykazało, że sygnały pochodzące z planet karłów typu M są szczególnie podatne na zniekształcenia. A zatem może to właśnie dlatego nic nie słyszymy? Jak teraz będziemy szukać obcych? Autorzy publikacji zaproponowali nowe ramy, które pozwolą oszacować stopień zniekształcenia sygnału, w zależności od jego częstotliwości oraz rodzaju gwiazdy. Przyszłe projekty poszukiwania pozaziemskich cywilizacji, korzystające z nowoczesnych i niezwykle czułych teleskopów nowej generacji, takich jak SKA-Low, powinny uwzględniać zjawisko rozszerzania sygnału podczas skanowania nieba. Badanie rzuca nowe światło na milczenie kosmosu. Astronomowie zyskują potężne narzędzie, które może w końcu pozwolić na odnalezienie i poprawne zinterpretowanie sygnałów pozaziemskich cywilizacji, które do tej pory rozmywały się w kosmiczny szum. Źródło: The Astrophysical Journal Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kosmiczny kataklizm widoczny gołym okiem. Zbliża się wyjątkowy wybuch, który można zobaczyć raz w życiu
Astronomowie na całym świecie z zapartym tchem obserwują niewielki i dotychczas niepozorny gwiazdozbiór Korony Północnej. Wszystkie dane wskazują, że w najbliższych tygodniach dojdzie tam do potężnej eksplozji termojądrowej, w wyniku której na naszym niebie pojawi się „nowa” gwiazda. Mowa o układzie T Coronae Borealis, zwanym potocznie Płonącą Gwiazdą. To jedno z tych wydarzeń, które przeciętny człowiek ma szansę zaobserwować tylko raz w życiu.
Spis treści: Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Wybuch T Coronae Borealis (często określaną skrótem T CrB) to jedno z najbardziej wyczekiwanych zjawisk astronomicznych ostatnich dekad, które już wkrótce zmieni wygląd nocnego nieba nad Polską. Ten odległy o 3000 lat świetlnych układ podwójny, złożony z białego karła i czerwonego olbrzyma co około 80 lat doświadcza gwałtownej eksplozji termojądrowej. W efekcie niemal niewidoczna na co dzień gwiazda rozbłyśnie jasnością porównywalną z Gwiazdą Polarną. Dla obserwatorów w naszym kraju to wyjątkowa okazja – konstelacja Korony Północnej wznosi się latem niemal w sam zenit, co pozwoli na bezproblemowe dostrzeżenie spektakularnego rozbłysku gołym okiem, nawet z rozświetlonych centrów dużych miast. Dlaczego T Coronae Borealis wybuchnie właśnie teraz? To nie pierwszy raz, gdy piszemy o spodziewanym wybuchu T Coronae Borealis. Jedna z proponowanych dat to 25 czerwca 2026 r., ale moment erupcji pozostaje niepewny. Obserwacje z teleskopów kosmicznych pokazują, że układ wykazuje pewne podobieństwa do okresu poprzedzającego erupcję z 1946 r., co wzmacnia przekonanie, że wybuch jest bliski. T Coronae Borealis nie jest pojedynczą gwiazdą, lecz układem podwójnym oddalonym od Ziemi o około 3000 lat świetlnych. Składa się z dwóch obiektów: czerwonego olbrzyma (gwiazdy u schyłku swojego życia) oraz białego karła (gęstej, martwej pozostałości po innej gwieździe). Oba ciała krążą bardzo blisko siebie, co prowadzi do kosmicznego kanibalizmu. Czerwony olbrzym stale wyrzuca w przestrzeń materię, którą swoją potężną grawitacją ściąga biały karzeł. Wodór pochodzący z zewnętrznych warstw olbrzyma gromadzi się na powierzchni karła, tworząc gęstą, rozgrzaną powłokę. Gdy ciśnienie i temperatura w tej warstwie osiągną masę krytyczną, dochodzi do gwałtownej, niekontrolowanej fuzji termojądrowej. To, co czyni T CrB wyjątkową, to powtarzalność tego procesu. Jest to tzw. nowa powrotna – jedna z zaledwie około dziesięciu znanych w naszej Galaktyce. Eksplozje na jej powierzchni następują cyklicznie, średnio co 80 lat. Ostatnie takie widowisko ludzkość mogła podziwiać w 1946 roku, a wcześniejsze w 1866 roku. Astronomowie z NASA potwierdzili, że od kilkunastu miesięcy układ zachowuje się identycznie jak przed wybuchem sprzed ośmiu dekad – zaliczył charakterystyczny, przejściowy spadek jasności, co oznacza, że faza krytyczna została osiągnięta. Spektakularny rozbłysk widoczny z centrów miast Na co dzień układ T Coronae Borealis ma jasność około 10 magnitudo, co oznacza, że jest całkowicie niewidoczny bez użycia zaawansowanych teleskopów. Jednak w momencie eksplozji termojądrowej jego jasność wzrośnie kilka tysięcy razy, osiągając około 2 magnitudo. Dla obserwatora na Ziemi oznacza to, że gwiazda stanie się tak samo jasna jak Gwiazda Polarna. Będzie można ją bez trudu dostrzec gołym okiem i to nie tylko w bieszczadzkich gęstwinach, ale nawet z terenów silnie zurbanizowanych i rozświetlonych sztucznym światłem centrów miast, takich jak Warszawa, Kraków czy Wrocław. Samo zjawisko będzie jednak krótkotrwałe. Maksymalna jasność utrzyma się przez zaledwie kilkanaście godzin, a gołym okiem gwiazda będzie widoczna przez około tydzień. Po tym czasie układ powróci do swojego stanu uśpienia na kolejne 80 lat. Jak i gdzie szukać nowej gwiazdy na polskim niebie? Położenie geograficzne Polski wpisuje się idealnie w warunki obserwacyjne tego zjawiska. W czerwcu gwiazdozbiór Korony Północnej jest w naszym kraju widoczny przez całą noc i wznosi się wysoko nad południowy horyzont. Aby zlokalizować miejsce przyszłego wybuchu, należy wykonać kilka prostych kroków: Spójrz w niebo w pierwszej połowie nocy (najlepiej około godziny 23:00), kierując wzrok wysoko nad południowy horyzont. Odnalezienie ułatwią dwa bardzo jasne punkty odniesienia: Wega (w gwiazdozbiorze Lutni) oraz Arktur (w gwiazdozbiorze Wolarza). Pomiędzy nimi znajduje się charakterystyczny, niewielki łuk złożony z siedmiu gwiazd, przypominający koronę lub podkowę – to właśnie Korona Północna. Obecnie najjaśniejszą gwiazdą w tym układzie jest Alphecca (kamień szlachetny w koronie). Gdy T Coronae Borealis wybuchnie, pojawi się po lewej stronie tego gwiezdnego łuku, całkowicie zaburzając dotychczasową geometrię konstelacji i stając się drugim najjaśniejszym punktem w tym rejonie nieba. Naukowcy apelują, aby zapoznać się z tym fragmentem nieba już teraz. Dzięki temu, gdy nadejdzie moment eksplozji, natychmiast zauważysz subtelną, lecz historyczną zmianę w układzie gwiazd. Źródła: NASA (Global Standard) AAVSO (American Association of Variable Star Observers) Space.com The Astrophysical Journal Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Inauguracja Programu Badań Kosmicznych Sieci Badawczej Łukasiewicz – historyczna szansa dla naszego kraju
Analiza globalnych trendów pokazuje jednoznacznie, że inwestycje w sektor kosmiczny przynoszą wymierne korzyści gospodarcze. Według danych ESA 1 euro inwestycji zwraca od 3 do 8 euro! Teraz, dzięki Programowi Badań Kosmicznych Sieci Badawczej Łukasiewicz, Polska ma realne szanse znaleźć własną niszę w globalnym wyścigu o kosmos i stać się europejskim liderem niezależnego dostępu do orbity dla małych satelitów.
Sieć Badawcza Łukasiewicz to ogólnopolska organizacja, na którą składają się 22 instytuty zlokalizowane w 12 miastach w Polsce. Misją Łukasiewicza jest dostarczanie przedsiębiorstwom innowacyjnych rozwiązań biznesowych, które wpłyną na zwiększenie konkurencyjności krajowej gospodarki na globalnym rynku. Jednym z obszarów działalności jest właśnie sektor kosmiczny – inżynierowie Sieci dysponują szerokim doświadczeniem, szczególnie w zakresie współpracy z Europejską Agencją Kosmiczną, z którą realizują obecnie ponad 50 projektów. Własna nisza w globalnym wyścigu o kosmos Polska nie tylko aspiruje do udziału w globalnym wyścigu o kosmos, lecz realnie buduje kompetencje, które mogą zapewnić jej trwałą przewagę. Zainaugurowany w tym roku Program Badań Kosmicznych Sieci Badawczej Łukasiewicz będzie się składać z kilkudziesięciu projektów badawczych zaplanowanych do 2035 roku. Skupią się na trzech obszarach: rozwijaniu platform satelitarnych, technologiach wynoszenia ich na orbitę, pracach nad tzw. ładunkami użytecznymi (aparaturą badawczą lub innym oprzyrządowaniem umieszczonym w kosmosie). Podczas inauguracji zaprezentowano plany dotyczące m.in. wynoszenia satelitów na niskie orbity za pomocą rakiet startujących z mobilnych wyrzutni (lub w wersji alternatywnej spod samolotów), wyspecjalizowanych technologii awionicznych czy zaawansowanych materiałów, w tym ultraczarnych powłok i ekranowania zabezpieczającego ładunki użyteczne pod kątem promieniowania kosmicznego. Co istotne inżynierowie skupieni wokół Łukasiewicza mają już na swoim koncie znaczące osiągnięcia w obszarze inżynierii kosmicznej. Rakieta suborbitalna ILR‑33 BURSZTYN 2K, pierwsza na świecie wykorzystująca 98% nadtlenek wodoru jako utleniacz, została przetestowana w docelowej konfiguracji i osiągnęła pułap 101 km, a więc umowną granicę kosmosu. Ponadto, w ciągu dwóch najbliższych lat na orbitę trafi satelita SPARK opracowany wspólnie przez grupę instytutów Sieci, których prace koordynuje Łukasiewicz – ILOT. Osiągnięcia te można wykorzystać również do rozwoju technologii umożliwiających serwisowanie satelitów. To wejście w nowy segment rynku kosmicznego o ogromnym potencjale wzrostu. Technologia dla bezpieczeństwa i suwerenności Rozwój technologii kosmicznych jest również jednym z priorytetowych kierunków badań, określanych jako kluczowe dla zaspokojenia potrzeb Sił Zbrojnych RP. Kosmos to bowiem obecnie prawdziwa kuźnia technologii z sektora obronnego i dual‑use (podwójnego zastosowania), czyli produktów opracowanych do celów cywilnych, które mogą zostać wykorzystane także co celów wojskowych, w tym do produkcji systemów obronnych. Szansa dla polskiej gospodarki Program Badań Kosmicznych to nie tylko inwestycja w naukę i przemysł, lecz także w bezpieczeństwo, suwerenność technologiczną i przyszłą pozycję Polski w Europie. Jeśli wykorzystamy tę szansę, polskie technologie kosmiczne mogą stać się jednym z filarów krajowej innowacyjności. Polska ma realną szansę być europejskim liderem w serwisowaniu satelitów, rozwijaniu technologii cyfrowych oraz ekologicznych napędów – i to z własnym satelitą na orbicie. Analitycy szacują, że do 2040 roku globalna wartość projektów kosmicznych wzrośnie trzykrotnie, warto więc zdobyć silną pozycję w tym sektorze. Materiał promocyjny dla Sieci Badawczej Łukasiewicz
Już dziś największa rakieta w historii ludzkości rusza na orbitę. Gdzie oglądać start misji?
Rakieta większa od dotychczasowych, ale... z mniejszą liczbą części? Dokładnie tak wygląda nowy plan SpaceX na podbój kosmosu. Dzisiejszej nocy z zupełnie nowej platformy startowej Pad 2 wystrzeli potężny Starship V3. Elon Musk postanowił zaryzykować: z boostera usunięto jeden z kluczowych elementów sterujących , a pod maską ukryto aż 39 ulepszonych silników nowej generacji. Wszystko po to, by otworzyć ludziom drogę na Marsa i Księżyc. Czy ten ryzykowny krok opłaci się miliarderowi?
Spis treści: Nowe ramiona Mechazilli i infrastruktura Pad 2 Kosmiczna bestia w liczbach – Nowe silniki i prostsza budowa Misja suborbitalna i testy kosmiczne Gdzie oglądać start misji? Pierwotnie próba miała odbyć się 21 maja, jednak SpaceX odwołał start w ostatniej minucie z powodu wykrytego problemu technicznego. Nowe ramiona Mechazilli i infrastruktura Pad 2 Dzisiejszy lot będzie debiutem nie tylko nowej wersji Starshipa, ale także drugiej, ulepszonej platformy startowej (Pad 2) w kosmodromie Starbase w Teksasie. Nowa infrastruktura pozwala na szybsze tankowanie megarakiety. Zmieniono również architekturę wieży startowej – Mechazilli. Jej ramiona zaprojektowane do chwytania wracających boosterów i statków stały się krótsze i bardziej zwrotne. Według SpaceX te usprawnienia mają umożliwić skokowy wzrost możliwości systemu, w tym jego pełne i szybkie ponowne użycie, transfer paliwa na orbicie oraz wysyłanie ludzi i ładunków na Księżyc oraz Marsa. Kosmiczna bestia w liczbach – Nowe silniki i prostsza budowa Sercem nowego Starshipa są ulepszone silniki Raptor V3. SpaceX upchnęło ich w całej rakiecie aż 39 – całe 33 sztuki napędzają dolny człon, a pozostałe 6 odpowiada za sam statek. Co to oznacza w praktyce? Nowy napęd ma znacznie prostszą konstrukcję , a przy starcie wygeneruje potworną siłę około 80 MN ciągu. Żeby zobrazować tę moc – to dwa razy więcej, niż ma flagowa rakieta NASA i ponad dwa razy więcej niż legendarny Saturn V, który zabrał ludzi na Księżyc w ubiegłym wieku. Inżynierowie wprowadzili też kilka przełomowych poprawek w samej konstrukcji rakiety: Trzy „płetwy” zamiast czterech: Na dole rakiety zamontowano teraz tylko trzy kratownice sterowe, które pomagają sterować boosterem podczas powrotu na Ziemię. Pozbycie się czwartej to mniejsza waga i mniej skomplikowany mechanizm. Pierścień, który nie odpada: Zmieniono mocowanie specjalnego pierścienia łączącego oba stopnie rakiety. Do tej pory ta część odpadała w trakcie lotu i przepadała. Teraz na stałe trzyma się boostera, dzięki czemu wróci z nim na Ziemię i nadaje się do ponownego użycia. Przeprojektowany układ paliwowy: System odpowiedzialny za przepływ paliwa w boosterze stworzono zupełnie od nowa. Jest ogromny – rozmiarem przypomina całą rakietę Falcon 9. Dzięki temu wszystkie 33 silniki mogą odpalić idealnie w tym samym momencie , a cała rakieta porusza się w powietrzu o wiele stabilniej. Misja suborbitalna i testy kosmiczne Dzisiejszy lot będzie 12. startem w ramach programu Starship. Pod wieloma względami powtórzy profil poprzednich prób – będzie to lot suborbitalny zakończony kontrolowanym wodowaniem obu stopni w oceanie. Podczas lotu przetestowany zostanie ulepszony mechanizm wypuszczania ładunków. Statek uwolni 20 atrap satelitów Starlink oraz dwa prawdziwe satelity wyposażone w kamery, które będą analizować stan osłony termicznej statku. Sam Ship V3 zyskał modyfikacje niezbędne do długich misji głębokiego kosmosu. Wzbogacono go o wydajniejszy system kontroli orientacji, zawory izolacyjne dla gazów pod wysokim ciśnieniem oraz specjalny system zarządzania paliwem kriogenicznym podczas długiego dryfu w próżni. Ponadto statek posiada cztery porty dokujące. Pozwolą one na połączenie z przyszłymi orbitalnymi tankowcami, co jest kluczowe, ponieważ lot na Księżyc lub Marsa będzie wymagał kilkunastokrotnego tankowania na orbicie. Gdzie oglądać start misji? Transmisja na oficjalnej stronie SpaceX oraz kanale NASA rozpocznie się o 23:45 czasu środkowoeuropejskiego, czyli na 45 minut przed otwarciem okna startowego. Źródła: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
„Obcy” na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Naukowcy odkryli zmutowane szczepy bakterii
Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej naukowcy odkryli szczepy mikrobów. Analiza wykazała, że mutują one w sposób nieobserwowany wcześniej w warunkach ziemskich. Ponieważ część z nich wykazuje oporność na antybiotyki, odkrycie to budzi uzasadnione obawy o bezpieczeństwo przyszłych misji załogowych.
W tym artykule: Bakterie żyją w mikrograwitacji Szczepy antybiotykooporne Mutacja na orbicie Walka z patogenami na orbicie Naszą planetę zamieszkuje co najmniej bilion gatunków mikroorganizmów. Podtrzymują każdą formę życia i sprawiają, że planeta nadaje się do zamieszkania. Mikroorganizmy były pierwszą formą życia, która pojawiła się na naszej planecie około 3,8 miliarda lat temu. Dwa i pół miliarda lat temu odegrały kluczową rolę w pojawieniu się pierwszej komórki eukariotycznej, od której pochodzą wszystkie zwierzęta i rośliny, w tym ludzie. Około czterdziestu bilionów (10 do potęgi 12) mikroorganizmów żyje w jelitach każdego człowieka. Mikroorganizmy są esencją życia i siłą napędową ewolucji. Ewoluują z prędkością, która wymagałaby 10 tys. lat eksperymentów w laboratorium tylko po to, aby dorównać jednemu dniu naturalnej ewolucji. Bakterie żyją w mikrograwitacji To dość jasno pokazuje, dlaczego mikroby znajdują się wszędzie. Również w kosmicznym domu ludzkości, jakim jest Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS). W dodatku w zamkniętym środowisku stacji panują warunki, które doprowadziły do zmutowania mikrobów w sposób nieobserwowany na Ziemi. Bakterie jelitowe wpływają na myślenie. Naukowcy znaleźli związek między mikrobiomem a kondycją mózgu Chcesz mieć sprawny umysł? Zadbaj o swoje bakterie jelitowe – radzą uczeni. Właśnie wykazali, że bakterie te wpływają na kondycję intelektualną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bakterie-jelitowe-wplywaja-na-myslenie-naukowcy-znalezli-zwiazek-miedzy-mikrobiomem-a-kondycja-mozgu-fot-getty-images-7f2031e.jpeg" width="938" height="528" alt="Bakterie jelitowe wpływają na myślenie. Naukowcy znaleźli związek między mikrobiomem a kondycją mózgu (fot. Getty Images)" title="Bakterie jelitowe wpływają na myślenie. Naukowcy znaleźli związek między mikrobiomem a kondycją mózgu (fot. Getty Images)" /> Już w 2018 roku znaleziono na ISS pięć szczepów mutujących bakterii. Jednak ostatnie badania, opublikowane właśnie w czasopiśmie naukowym „Microbiome Journal”, mówią o 13 kolejnych. Podczas gdy poprzednia analiza wykazała podobieństwa, bardziej dogłębne prace genetyczne sugerują, że pod wpływem stresu środowiskowego szczepy znalezione na ISS mogły mutować na wiele sposobów. Stały się zarówno genetycznie, jak i funkcjonalnie odmienne od tych, które żyją na Ziemi. Szczepy antybiotykooporne Zmutowane bakterie, które wzięli pod lupę badacze z indyjskich ośrodków naukowych, to szczepy Enterobacter bugandensis. Jest to patogen oportunistyczny. Czyli taki, który może wywołać chorobę tylko, gdy gospodarz ma obniżoną odporność. Bakteria należy do grona lekoopornych, co oznacza, że część antybiotyków nie jest już skutecznych w jej zwalczaniu. Właśnie dlatego tak ważne jest zrozumienie tego, co wydarzyło się na orbicie i znalezienie skutecznych środków mogących przeciwdziałać rozwojowi patogenów w środowisku kosmicznym. Bo chory astronauta przebywający na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej może dość szybko wrócić na Ziemię i trafić do szpitala. Gorzej, jeśli taki lekooporny szczep zaatakuje ludzi na trudnych misjach księżycowych lub jeszcze trudniejszych i dłuższych marsjańskich. Mutacja na orbicie – Zidentyfikowaliśmy pewne geny obecne wyłącznie w organizmach związanych z ISS, ale nie w ich ziemskim środowisku – napisali autorzy w artykule. Podkreślają, że przeprowadzili kompleksowe badanie pozwalające zrozumieć zawiłości genomu E. bugandensis pochodzącej z ISS . Wyniki porównano ze szczepami ziemskimi, ze szczególnym uwzględnieniem tych związanych z infekcjami klinicznymi. – Hipotezą kluczową dla naszych badań było to, że osobliwa natura środowiska kosmicznego – odmienna od wszystkiego, co znamy na Ziemi – może napędzać te adaptacje genomowe. Nasze badania ujawniły skomplikowane interakcje mikrobiologiczne, oferując wgląd w dynamikę ekosystemu mikrobiologicznego na ISS – napisali badacze. Walka z patogenami na orbicie Zrozumienie, w jaki sposób bakterie ewoluują w kosmosie, jest ważne dla ochrony zdrowia astronautów. A także dla wypracowania alternatywnych metod walki z tymi patogenami. – Zmutowane geny mogą potencjalnie służyć jako cele dla odpowiednio dobranego leczenia przeciwko patogennym mikroorganizmom w unikatowym środowisku ISS – kontynuują autorzy. Badane szczepy są zintegrowane ze społecznościami wielu różnych bakterii, z których część jest również oporna na wiele leków. Właśnie ta koegzystencja może być kolejnym czynnikiem, który pomógł organizmom z powodzeniem znaleźć swoje nisze w specyficznym środowisku ISS. Środowisku o niskiej grawitacji, wysokim poziomie promieniowania i podwyższonej zawartości dwutlenku węgla. Poza koniecznością wypracowania metod przeciwdziałającym zagrożeniu, jakie mogą stwarzać mutujące szczepy bakterii, badania te otwierają również realną debatę na temat tego, jak środowisko kosmiczne wpływa na ewolucję życia. Źródło: Microbiome Journal. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polacy zapolują na międzygwiezdną kometę. Dostarczyliśmy pierwszy instrument do przełomowej sondy ESA
Sonda Comet Interceptor ma przechwycić kometę spoza Układu Słonecznego i dokładnie ją zbadać, za pomocą urządzeń umieszczonych na trzech statkach kosmicznych. Polscy naukowcy i inżynierowie z Centrum Badań Kosmicznych PAN właśnie ukończyli pierwszy instrument tej brawurowej misji. To już druga misja kometarna, w której bierzemy udział.
W czwartek, 14 maja zakończono ostatnie testy zintegrowanego instrumentu DFP-B2 (Dust, Fields and Plasma), opracowanego na potrzeby misji Comet Interceptor Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Urządzenie znajduje się już w zakładach firmy SENER — hiszpańskiego integratora odpowiedzialnego za jedną z trzech sond misji. Dla rodzimego sektora kosmicznego jest to wyjątkowe wydarzenie, ponieważ pierwszy raz ogromnym, międzynarodowym zespołem partnerów naukowych i technologicznych odpowiedzialnych za DFP-B2 kieruje polska instytucja. Polacy w europejskiej czołówce badań nad kometami Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) jako pierwszy z zespołów misji ukończyło instrument lotny sondy Comet Interceptor, której start planowany jest na 2029 rok. Instytut brał też udział w pierwszej historycznej misji kometarnej ESA. Na potrzeby sondy Rosetta przygotował wówczas kluczowe elementy instrumentu MUPUS opracowywanego przez Niemiecką Agencję Kosmiczną. Jak schwytać kometę międzygwiezdną? Misja Comet Interceptor została wybrana do realizacji przez ESA w 2019 roku, a formalnie zatwierdzona w 2022 roku. Jej celem jest zbadanie tzw. dziewiczej komety długookresowej pochodzącej z Obłoku Oorta lub obiektu międzygwiezdnego wchodzącego do Układu Słonecznego po raz pierwszy. To komety takie, jak na przykład 1I/ʻOumuamua czy przebywająca właśnie w naszym układzie planetarnym 3I/ATLAS. Comet Interceptor jest pierwszą w historii misją ESA zaprojektowaną do przechwycenia i analizy tego typu obiektu kosmicznego. Co skrywają komety spoza Układu Słonecznego? – Komety są swego rodzaju kapsułami czasu. Ich jądra zawierają zamrożone molekuły pochodzące z okresu formowania się Układu Słonecznego lub — w przypadku obiektów międzygwiezdnych — z innych układów planetarnych. Możliwość zbadania takiego obiektu byłaby wyjątkową szansą na zrozumienie warunków panujących podczas narodzin planet i systemów planetarnych — podkreśla prof. Hanna Rothkaehl z CBK PAN, liderka naukowa instrumentu DFP i całego, międzynarodowego konsorcjum instrumentu. Sonda „przyczai się” w punkcie libracyjnym Potrójna sonda zostanie „zaparkowana”w tzw. punkcie libracyjnym L2 znajdującym się około 1,5 mln km za Ziemią po stronie nocnej. Tam, nie tracąc wiele paliwa, będzie mogła czekać nawet dwa lata na odpowiedni obiekt. Gdy astronomowie potwierdzą, że do naszego układu wleciał obiekt międzygwiezdny, Comet Interceptor wyruszy w jego kierunku, dogoni go i na miejscu wypuści dwa mniejsze satelity. Te, okrążając kometę, wykonają jej precyzyjne pomiary i stworzą mapę 3D obiektu. Instrument DFP zbada pył, pola magnetyczne i elektryczne oraz plazmę w otoczeniu komety. Zintegrowane instrumenty DFP zostaną rozmieszczone zarówno na głównym statku A, jak i na mniejszej sondzie B2, umożliwiając jednoczesne wielopunktowe pomiary takich parametrów jak: gęstość, temperatura i prędkość plazmy, rozkłady energii elektronów, jonów i atomów neutralnych, właściwości plazmy pyłowej oraz potencjał statku kosmicznego. Trwają testy drugiego instrumentu – Testy drugiego, większego instrumentu, który zostanie zamontowany na statku-matce, powinny zakończyć się do połowy lata. Będzie on wyposażony w sensory podobne do tych znajdujących się na mniejszej sondzie, ale także w dodatkowe analizatory plazmy, sondy Langmuira i dwa analizatory cząstek — wszystko po to, aby lepiej zrozumieć środowisko otaczające kometę — mówi mgr inż. Konrad Aleksiejuk, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN oraz członek zespołu misji Comet Interceptor. Start misji Comet Interceptor planowany jest na przełom lat 2028 i 2029. Sondę wyniesie potężna europejska rakieta Ariane 6. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nadchodzi najdłuższe całkowite zaćmienie Słońca w historii. Nikt z nas go jednak nie zobaczy
Zbliżamy się do najdłuższego całkowitego zaćmienia Słońca w historii ludzkości. To wielkie wydarzenie, ponieważ poprzedni rekord padł 27 czerwca 363 roku. Niestety, mimo że znamy już dokładną datę tego spektaklu, nasze pokolenie będzie musiało obejść się smakiem.
Według obliczeń astronomów najdłuższe zaćmienie Słońca w historii wydarzy się 16 lipca 2186 roku. Ziemię spowije mrok rodem z filmów katastroficznych. Kiedy będzie historyczne zaćmienie Słońca? Rekordowe zaćmienie z 363 roku zostanie pobite po 1800 latach. Warto było czekać, bo ma potrwać aż 7 minut i 29 sekund. To niemal najdłuższy możliwy czas zaćmienia, bo teoretycznie może ono maksymalnie trwać 7 minut i 32 sekundy. Najlepszym punktem obserwacji do obserwacji historycznego zaćmienia – informujemy na wszelki wypadek, jeśli chcielibyście przekazać informacje swoim wnukom – będzie Ameryka Południowa, a dokładnie wąski pas w Kolumbii, Wenezueli i północnej Brazylii. Co to jest zaćmienie Słońca? W przeszłości zaćmienia przerażały – nagłe nastanie nocy budziło lęki i było odczytywane jako gniew bogów, zwiastun katastrof naturalnych czy chorób. Dzisiaj wiemy, że zaćmienia są wynikiem idealnego ustawienia Księżyca pomiędzy Ziemią a Słońcem. Naukowcy są w stanie przewidzieć je co do sekundy, jednak ciągle mają w sobie coś „magicznego”. Co ciekawe, zaćmienie Słońca zachodzi wyłącznie podczas nowiu – to faza, kiedy tarcza Księżyca jest niemal całkowicie niewidoczna. W ciągu roku na całej Ziemi występują co najmniej dwa zaćmienia, a na jednym obszarze występuje ono statystycznie raz na 370 lat. Nie zawsze, bo np. w Hrubieszowie wystąpiło ono zarówno 1842, jak i w 1851 roku. Rodzaje zaćmień Słońca Niezwykłym przypadkiem związanym z zaćmieniami Słońca jest to, że Księżyc jest 400 razy mniejszy od gwiazdy, ale znajduje się także… 400 razy bliżej Ziemi niż ona. To sprawia, że oba ciała niebieskie z powierzchni naszej planety zdają się być niemalże tej samej wielkości. To jednak iluzja. Nauka rozpoznaje kilka rodzajów zaćmień. Wyróżnia je stopień przesłonienia Słońca przez Księżyc. Z pewnością najbardziej spektakularne jest zaćmienie całkowite, podczas którego cała tarcza jest przesłonięta. Charakterystyczne, częściej spotykane jest zaćmienie obrączkowe, gdy widoczny jest jasny pierścień Słońca wokół Księżyca. Zaćmienie Słońca w Polsce W Polsce mamy ostatnio szczęście – 29 marca 2025 mogliśmy obserwować częściowe zaćmienie Słońca. Kolejna taka szansa 2 sierpnia 2027, więc nie musimy długo czekać. Jeśli będziemy jednak chcieli ujrzeć całkowite zaćmienie Słońca w naszym kraju, to musimy uzbroić się w cierpliwość – najbliższa taka szansa 7 października 2135 roku. Powody historycznie najdłuższego zaćmienia Słońca Czemu rekord przewidziano dokładnie na 2186 rok? Jest kilka przyczyn. To wynik wyjątkowej, chociaż bezwiednej współpracy Ziemi, Słońca i Księżyca. Przede wszystkim Ziemia znajdzie się blisko najdalszego punktu swojej orbity od Słońca (w aphelium), przez co życiodajna gwiazda będzie mieć nieco mniejszą tarczę. Jednocześnie Księżyc będzie w najbliższym punkcie swojej orbity od Ziemi (perygeum), przez co zajmie więcej miejsca na nieboskłonie. Dzięki temu łatwiej będzie mu zasłonić Słońce. To samo w sobie wystarczyłoby do wystąpienia całkowitego zaćmienia Słońca, ale dodatkowo cień będzie padał niemal idealnie prostopadle na powierzchnię Ziemi, co jeszcze wzmocni efekt i pozwoli zaćmieniu osiągnąć swoją niemal maksymalną długość. Niestety, większość z nas nie będzie miała okazji tego doświadczyć. Jeśli komuś bardzo zależy na całkowitym zaćmieniu, to najbliższe będzie można zaobserwować z terenów Portugalii, Hiszpanii i Grenlandii już 12 sierpnia 2026. Uwaga – zjeżdża się tam wtedy mnóstwo turystów. Nie będzie to jednak historycznie najdłuższe zaćmienie Słońca. Źródło: Szkoła Główna Mikołaja Kopernika, NASA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rozpad fałszywej próżni: chińscy fizycy odtworzyli koniec Wszechświata w laboratorium
Wszechświat wydaje się nam stabilny. Jednak fizycy kwantowi twierdzą, że może on znajdować się w tymczasowym stanie pozornego spokoju, który może zostać przerwany w mgnieniu oka. Tzw. rozpad fałszywej próżni to jedna z najbardziej przerażających koncepcji teorii kwantowej. Teraz udało się odtworzyć ją w laboratorium.
Spis treści: Czym jest próżnia? Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga – W kwantowej teorii pola „próżnia” nie jest po prostu pustą przestrzenią, lecz stanem o najniższej energii pola kwantowego. Jeśli krajobraz energetyczny ma wiele lokalnych minimów, lokalne stany podstawowe stanowią tzw. fałszywą próżnię (FV), która może tunelować w kierunku globalnego stanu podstawowego (prawdziwej próżni, TV). Proces ten wykazuje cechy podobne do klasycznych przemian w przechłodzonym gazie oraz tunelowania wielu cząstek w układach kwantowych. W tej pracy badamy rozpad fałszywej próżni oraz nukleację bąbli w pierścieniu atomów Rydberga – napisali w artykule opublikowanym na łamach Physical Review Letters uczeni z Uniwersytetu Tsinghua w Chinach. Co konkretnie mieli na myśli? Czym jest próżnia? Zacznijmy od próżni. Fizyka kwantowa uznaje próżnię za stan o najniższej energii we Wszechświecie. Jednak możliwe jest, że istnieje bardziej stabilny stan o jeszcze niższej energii. Jeśli fragment przestrzeni przeszedłby do tego stanu, mógłby się rozszerzać i pochłonąć cały Wszechświat z prędkością światła, nadpisując po drodze prawa fizyki. Na całe szczęście rozpad fałszywej próżni prowadzi do zniszczenia Wszechświata tylko w niektórych scenariuszach teoretycznych. Samo zjawisko leży na styku teorii kwantowej i teorii względności – co czyni je potencjalnie użytecznym narzędziem do próby rozwiązania dotychczas nieusuwalnych różnic między tymi dwoma podejściami. Równania teorii względności bardzo dobrze opisują, jak działa fizyka we Wszechświecie w dużych skalach i przy wysokich prędkościach. Niestety, gdy schodzimy do niezwykle małych rozmiarów (świata kwantowego na poziomie atomowym i subatomowym) teoria względności przestaje wystarczać do opisu zachowania materii. Najlepszym narzędziem, którym współcześnie dysponujemy jest tzw. kwantowa teoria pola. Opisuje ona sposób oddziaływania pól kwantowych i cząstek. Prawdziwa a fałszywa próżnia: metafora połączonych jezior Gdy teorie te działają w swoich zakresach, wszystko przebiega poprawnie. Jednak w pewnych ekstremalnych warunkach ich zakresy się nakładają, co wywołuje katastrofalne problemy. Nie istnieje jeszcze teoria, która łączyłaby oba te światy, dlatego fizycy badają obszary ich styku. Jeśli krajobraz energetyczny pola kwantowego ma wiele lokalnych minimów (czyli „dołków”), odpowiadają one fałszywym próżniom. Mogą przejść do prawdziwej próżni, czyli jeszcze niższego stanu energii. Można to wytłumaczyć metaforą pojezierza: niektóre jeziora są głębsze niż inne – jeśli na dnie jednego z jezior powstanie tunel, woda spłynie do głębszej niecki. Gdyby coś takiego wydarzyło się w próżni kosmicznej, nie mielibyśmy do czynienia ze zmianą wyłącznie lokalną. Zamiast odpływu wody, niewielki obszar przestrzeni przeszedłby do niższego stanu energii, tworząc coś w rodzaju bańki. Bańka ta nie pozostałaby w miejscu. Po osiągnięciu krytycznego rozmiaru, zaczęłaby rozszerzać się z prędkością bliską prędkości światła, przekształcając wszystko czego dotknie, w nowy stan. To początkowe „tunelowanie” do niższego stanu jest procesem kwantowym – ale jego konsekwencje rozgrywają się w największych możliwych skalach, zmieniając cały Wszechświat. Mikrowszechświat w laboratorium - pierścień atomów Rydberga W eksperymencie laboratoryjnym uczeni użyli modelu zastępczego – pierścienia atomów Rydberga. W zwykłym atomie mamy jądro otoczone chmurą elektronów. Jeśli dostarczymy atomowi niewielką ilość energii, chmura elektronowa nieco się rozszerza. Naukowcy ułożyli parzystą liczbę wzajemnie odpychających się atomów Rydberga w pierścień. W takiej konfiguracji każdy atom przyjmuje spin przeciwny do swoich sąsiadów, tworząc symetryczny, naprzemienny układ. Następnie pobudzili atomy laserami, łamiąc tę symetrię. Dzięki temu pierścień mógł istnieć w dwóch różnych konfiguracjach o nieco różnych energiach – jednej odpowiadającej fałszywej próżni, a drugiej prawdziwej. Układ ten „zanikał” w kierunku preferowanego stanu podstawowego, z szybkością zależną od siły działania lasera. Jest to zgodne z najczęściej akceptowanym mechanizmem rozpadu fałszywej próżni – powstawaniem kwantowej bańki zawierającej prawdziwą próżnię. Warunki sprzyjające powstaniu takiej bańki zwiększają prawdopodobieństwo przejścia. Eksperyment potwierdził przewidywania teoretyczne. Czy pewnego dnia pomoże nam też odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo powinniśmy się obawiać nagłej przemiany Wszechświata w coś zupełnie innego? Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W 2014 roku obiekt spoza Układu Słonecznego spłonął nad Ziemią. Odtajniono archiwalne dane
Dowództwo Kosmiczne USA ujawniło, że w 2014 roku nad Papuą-Nową Gwineą zaobserwowano obiekt pozasłoneczny. Meteoryt miał pół metra średnicy i trafił do ziemskiej atmosfery z nieznanego układu.
W tym artykule: Co jest pierwszym odkrytym obiektem pozasłonecznym? Co pojawiło się w 2014 r. na niebie nad Papuą-Nową Gwineą? Czy da się odnaleźć szczątki pozasłonecznego obiektu? Do niedawna sądziliśmy, że pierwszym obiektem pozasłonecznym – czyli pochodzącym spoza Układu Słonecznego – jest słynna ‘Oumuamua. To niewielka kometa, którą odkryto w 2017 r. ‘Oumuamua sławę zawdzięcza dwóm cechom. Pierwszą jest jej ogromna prędkość, większa niż wynikałaby z działania sił grawitacyjnych. Obserwacje wykazały, że kometa porusza się z szybkością 93 tys. km/godz. i cały czas przyspiesza. Przyspieszanie uważa się za skutek stałego wyrzucania z niej gazu i pyłu. Drugą dziwną cechą, jaką ma ten obiekt spoza Układu Słonecznego, jest jego nietypowy kształt. Przypomina wydłużone i spłaszczone cygaro. Czy to przypadek? Prof. Abraham Loeb, astrofizyk z Harvardu, spekulował publicznie, że ‘Oumuamua może być wrakiem statku kosmicznego zbudowanego przez pozaziemskie cywilizacje. Kometą zainteresował się nawet instytut SETI. Jednak obserwacje nie wykazały niczego, co sugerowałoby, że mogłaby być tworem sztucznym. Co jest pierwszym odkrytym obiektem pozasłonecznym? ‘Oumuamua to nazwa wywodząca się z języka hawajskiego. Można ją przetłumaczyć jako „pierwszy posłaniec”. Podkreśla to, że jest to pierwszy obiekt pozasłoneczny kiedykolwiek odkryty przez człowieka. Gigantyczna kometa zmierza w kierunku Słońca. Co wiemy o komecie Bernardinelli-Bernstein? Ogromna kometa, o średnicy od 100 do 200 km odwiedza właśnie Układ Słoneczny po raz pierwszy od 3 mln lat. Jednak by zobaczyć kometę Bernardinelliego-Bernsteina wciąż konieczny będzie tel... Jak się jednak właśnie okazało – nie jest to do końca prawda. Już wcześniej bowiem na Ziemię zawitał meteoryt, który pochodzi spoza naszego Układu Słonecznego. Odkrycie wiąże się bezpośrednio z ‘Oumuamuą. Po tym, jak o tamtej komecie zrobiło się głośno, prof. Loeb polecił swojemu studentowi Amirowi Sirajowi przekopanie się przez bazę danych NASA, rejestrującą meteoryty i meteory, jakie pojawiły się na Ziemi i nad Ziemią. Po przejrzeniu tysiąca rekordów w CNEOS Amir Siraj nagle natknął się na coś nietypowego. Co pojawiło się w 2014 r. na niebie nad Papuą-Nową Gwineą? Był to zapis o meteorycie, który 8 stycznia 2014 r. został zaobserwowany nad wyspą Manus. Siraj spostrzegł, że miał on nadzwyczaj dużą prędkość. Oszacowano ją na ok. 209 tys. km/godz. – To było naprawdę dużo! Pomyślałem: o Boże, to musi być obiekt pozasłoneczny! – wspomina Siraj w portalu Vice.com. Dlaczego jeszcze tu nie przylecieli? A może jesteśmy zupełnie sami? Poszukiwania życia w kosmosie Na całym świecie fani z wypiekami śledzą losy dwójki agentów badających teorie o kosmitach i spiskach w serialu "Archiwum X". Kilka dekad temu rekordy popularności biły książki Ericha vo... Zwraca uwagę, że odkrycie dosłownie czekało na widoku. Jednak przed ‘Oumuamuą nikomu nie przyszło do głowy, że w bazie rejestrującej meteoryty i meteory mogą być też takie, które pochodzą spoza Układu Słonecznego. W 2019 r. Siraj i Loeb napisali pracę naukową o obiekcie znad Papui Nowej-Gwinei. Zgłosili ją do czasopisma naukowego „The Astrophysical Journal Letters” oraz umieścili na serwerze arxiv.org, gdzie trafiają preprinty artykułów naukowych. Niespodziewanie okazało się jednak, że ich artykuł utknął w procesie recenzowania. Dlaczego? Ponieważ kluczowe dane – dotyczące prędkości odkrytego obiektu – zostały utajnione przez rząd amerykański. A konkretnie przez Dowództwo Kosmiczne Stanów Zjednoczonych (United States Space Command, USSC). Obawiało się ono, że opublikowanie ich ujawni technologie pozwalające Amerykanom rejestrować pojawiające się na niebie rozbłyski. Rozpoczęła się kilkuletnia walka biurokratyczna o odtajnienie danych. Jak mówi Siraj, „była to cała epopeja”. Ostatecznie jednak USSC oficjalnie przyznało, że w 2014 r. nad Ziemią spłonął półmetrowy meteoryt pozasłonecznego pochodzenia. Czy da się odnaleźć szczątki pozasłonecznego obiektu? To prowadzi do zaskakującego wniosku. W przeciwieństwie do ‘Oumuamuy, która ominęła Ziemię w odległości 30 mln km, szczątki meteorytu z 2014 r. spadły do oceanu. To oznacza, że można by je odszukać! Byłoby to jednak zadanie niezwykle trudne. Starożytne miasta, które mieli odwiedzić kosmici. Czy można odnaleźć ich ślady? Był rok 1954, kiedy Erich von Däniken, 19-latek z katolickim wykształceniem i pasjonat latających spodków, wspiął się na Wielką Piramidę w Gizie. Wówczas było to jeszcze dozwolone. Czte... Mimo to zdaniem Amira Siraja warto spróbować. – Perspektywa znalezienia obiektu pozasłonecznego jest wystarczająco ekscytująca, by się tym zająć – stwierdził astrofizyk. – Rozmawiałem już na ten temat z ekspertami od ekspedycji oceanograficznych – podkreśla. Jeśli udałoby mu się zebrać fundusze i zorganizować wyprawę naukową, mógłby to być dobry kandydat na naukową misję stulecia. Źródła: Vice.com, Science Alert, arxiv.org.
Program Artemis NASA. Kiedy astronauci wrócą na Księżyc?
Ludzkość ostatni raz gościła na Księżycu w grudniu 1972 r. Teraz NASA szykuje program Artemis. Ma on stworzyć stałą bazę księżycową i otworzyć drogę do dalszej eksploracji kosmosu.
W tym artykule: Program Artemis – założenia Rakieta SLS i kapsuła Orion Stacja księżycowa Ile będzie kosztować program Artemis? – Uważam, że nasz naród powinien zobowiązać się do tego, iż zanim skończy się obecna dekada, osiągniemy cel, jakim jest lądowanie człowieka na Księżycu i jego bezpieczny powrót na Ziemię – powiedział w kwietniu 1961 roku prezydent USA John F. Kennedy. Powołał wówczas do życia legendarny program Apollo. Gdy w 2019 roku ówczesny administrator NASA Jim Bridenstine ogłaszał nowy program księżycowy, powiedział, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać. Artemis to największy program kosmiczny od czasu zakończenia budowy Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Rozbudowane przedsięwzięcie, którego celem jest nie tylko wysłanie na Księżyc pierwszej kobiety, ale przede wszystkim budowa stacji księżycowej. Program Artemis w wielu aspektach jawnie nawiązuje do programu Apollo. Czyli tego, który przyniósł nam pierwsze lądowanie na Księżycu. Program Artemis – założenia Jednak program Artemis ma być wielowątkowy i długi. Jego cele obejmują zdecydowanie więcej niż zatknięcie flagi i przywiezienie na Ziemię próbek księżycowego regolitu. Artemis ma przede wszystkim przenieść główny ciężar startów misji załogowych z Ziemi w miejsce o znacznie niższej, a więc łatwiejszej do pokonania grawitacji. I zamierza dokonać tego dzięki supernowoczesnej technologii. Przypomnijmy, że w 2022 roku minęło dokładnie pół wieku, odkąd Eugene Cernan, astronauta misji Apollo 17, pozostawił ostatnie ludzkie ślady na Księżycu. Gdy to robił, na rynku pojawił się pierwszy naukowy kalkulator ręczny. Pięćdziesiąt lat później każdy z nas nosi w kieszeni urządzenie o większej mocy obliczeniowej niż komputery, które wykorzystywano w programie Apollo. Zmieniło się wszystko. Od materiałów, jakie można wykorzystać do tworzenia nowoczesnych, lżejszych skafandrów kosmicznych. Przez nowoczesne technologie bazujące na algorytmach sztucznej inteligencji. Po możliwości telekomunikacyjne, takie jak internet i liczne satelity na orbicie Ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rakieta-sls-w-koncu-wystartowala-i-coz-to-bylo-za-widowisko-misja-artemis-1-leci-na-ksiezyc-fot-kevin-dietsch-getty-images-c143395.jpg" width="938" height="614" alt="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" title="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" /> Jeżeli wszystkie plany agencji skupionych wokół programu Artemis zostaną zrealizowane, to w ciągu dekady na Księżycu powinna znaleźć się stacja zamieszkana przez ludzi. Warto dodać, że mowa nie tylko o NASA, ale też o agencjach europejskiej, kanadyjskiej, japońskiej i wielu innych. Ale na tym nie koniec. Otwarcie mówi się o górnictwie kosmicznym. W tym o księżycowych kopalniach helu-3, który może być wykorzystywany w energetyce. Ten izotop helu ma stanowić bardzo wydajne paliwo dla reaktorów termojądrowych. Europejska Agencja Kosmiczna, która już od ponad dekady rozwija program Moon Village, myśli o drukowaniu habitatów z księżycowego regolitu. Jedno jest pewne – motto misji Artemis mówiące, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać, świetnie oddaje zamysły poszczególnych agencji. Rakieta SLS i kapsuła Orion Jak na razie jedyną sprawdzoną metodą ucieczki z Ziemi są potężne rakiety nośne. Program Apollo miał swojego Saturna V, najpotężniejszą rakietę w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu. Program Artemis ma rakietę SLS, czyli Space Launch System. Ta projektowana od 2011 roku ciężka rakieta nośna bazuje na technologiach sprawdzonych w programie wahadłowców. Tym razem również astronauci zasiądą w małym statku kosmicznym umieszczonym na szczycie potężnej rakiety. Tylko teraz statkiem tym ma być nowoczesny Orion zbudowany przez Lockheed Martin. To ta sama firma, która skonstruowała m.in. lądowniki marsjańskie Viking 1 i Viking 2. Moduł serwisowy Oriona to dzieło ESA i Airbusa. Sam statek jest nowoczesny, ma więcej miejsca dla astronautów i jest naszpikowany nowoczesną elektroniką. Gorzej miała się sprawa z SLS. Ciężka rakieta zaliczała kolejne opóźnienia i błędy. Co prawda w kosmicznym biznesie opóźnienia są czymś naturalnym. Natomiast o problemach mówi się, że lepiej gdy zdarzają się w trakcie testów niż podczas misji. Jednak wielu specjalistów zastanawiało się, czy SLS, która już w trakcie prac projektowych ponad dekadę temu nie wyróżniała się zbytnią innowacyjnością, podoła zadaniu. Po wielu kłopotach do startu rakiety SLS w ramach misji Artemis 1 doszło w listopadzie 2022 roku. W trakcie misji powstało m.in. niezwykłe zdjęcie Księżyca i Ziemi. W grudniu Orion misji Artemis 1 powrócił na Ziemię. Testy wypadły pomyślnie. Zgodnie z planem w 2024 roku SLS miała wynieść w podróż na Księżyc pierwszą od 1972 roku misję załogową. Liczne opóźnienia sprawiły, że ten harmonogram nie jest już aktualny. W kwietniu 2026 r. załogowa misja Artemis II obleciała Księżyc bez lądowania. Kolejna misja, Artemis III, będzie testować rozwiązania potrzebne do lądowania na Księżycu, ale na orbicie ziemskiej. Samo lądowanie jest zapowiadane na 2028 r. w ramach misji Artemis IV. Nie wiadomo jednak, czy Amerykanów nie wyprzedzą w tym Chińczycy. Stacja księżycowa Ale lądowanie na Księżycu to tylko mały krok dla programu Artemis. Głównym zadaniem ma być budowa stacji. Pierwotnie miała to być orbitalna Gateway, służąca do badań naukowych i jednocześnie będąca stacją początkową dla planowanych załogowych misji marsjańskich. Podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, Gateway miała składać się z kilku modułów i mogłaby być rozbudowywana. Jednak po zmianie władzy w USA projekt zarzucono. Prace wykonane przez zagranicznych partnerów NASA trafiły do kosza. NASA twierdziła, że do 2030 roku na Księżycu będą mieszkać ludzie. Teraz agencja spuściła z tonu, choć w planach nadal jest baza na powierzchni Księżyca zasilana energią jądrową. Ile będzie kosztować program Artemis? A co z firmami prywatnymi? Wielkim zwycięzcą przetargów związanych z programem Artemis jest Elon Musk i jego SpaceX. Po pierwsze, firma ta ma zadbać o logistykę i zaopatrzenie stacji. SpaceX dzięki rakietom Falcon Heavy ma wynieść w kierunku Księżyca moduł napędowy i logistyczny stacji. Natomiast rozwijany przez firmę Starship został wybrany na nowy lądownik misji Artemis. Pozostaje pytanie o koszt przedsięwzięcia. Dane NASA mówią o konieczności wydania 100 miliardów dolarów tylko do 2028 roku. I tutaj warto ponownie zacytować przemówienie prezydenta Kennedy’ego, którzy przekonywał, że: „Żadne przedsięwzięcie nie będzie równie imponujące i żadne nie wywrze większego wpływu na przyszłą eksplorację kosmosu; jednak żadne nie będzie również trudniejsze do realizacji ani bardziej kosztowne”.
Galaktyka Cygaro wyrzuca w przestrzeń gaz z rekordową prędkością. Nowe dane uzyskano dzięki sondzie XRISM
Astronomowie po raz pierwszy dokładnie zmierzyli prędkość gazu wypływającego z gwiazdotwórczej Galaktyki Cygaro (M82). Wypływ rozciąga się na przestrzeni 40 tysięcy lat świetlnych, a prędkość uciekającego gazu przekracza 3,2 miliona kilometrów na godzinę. Gaz ma też rekordową temperaturę około 25 milionów stopni Celsjusza.
Mamy to szczęście, że powstaliśmy i żyjemy w całkiem przyjemnej, spokojnej galaktyce, która stopniowo, w zrównoważonym tempie, przekształca gaz w gwiazdy. Ale w ogromnym kosmosie istnieją też miejsca zdecydowanie bardziej dynamiczne, prawdziwe „fabryki gwiazd”. Galaktyczna fabryka gwiazd Jedna z takich „fabryk” znajduje się około 12 milionów lat świetlnych stąd, w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy. Mowa o Galaktyce Cygaro (Messier 82, M82, NGC 3034) – najjaśniejszej galaktyce na niebie w zakresie podczerwieni. M82 tworzy gwiazdy mniej więcej dziesięć razy szybciej niż Droga Mleczna, a skutki tego procesu widoczne są na niebie jako ogromny pióropusz gazu rozciągający się na 40 000 lat świetlnych od jej centrum. Astronomowie badają ten wypływ gazu od dziesięcioleci, mimo to nie byli w stanie ustalić jednej z najbardziej kluczowych kwestii, a mianowicie tego, z jaką prędkością porusza się najgorętszy gaz wewnątrz wypływu. Teraz, dzięki sondzie XRISM – wspólnej misji NASA i Japońskiej Agencji Eksploracji Kosmicznej JAXA – wreszcie udało im się uzyskać odpowiedź. Kosmiczna drogówka Instrument Resolve na pokładzie XRISM skupił się na emisji promieniowania rentgenowskiego z atomów żelaza w centrum M82. Analiza pozwoliła ocenić, że gaz pędzi na zewnątrz z prędkością ponad 3,2 miliona kilometrów na godzinę. Temperatura tego materiału wynosi około 25 milionów stopni Celsjusza! Jest na tyle wysoka, że wywiera ogromne ciśnienie na otaczający gaz i wypycha go na zewnątrz niczym zawór bezpieczeństwa uwalniający nagromadzoną parę. Zagadkę rozwiązano, wykorzystując efekt Dopplera, czyli zjawisko, które sprawia, że dźwięk syreny przejeżdżającej karetki zmienia wysokość. Zjawisko to również rozciąga linię widmową żelaza, gdy jego źródło porusza się szybko w różnych kierunkach. Mierząc stopień poszerzenia tej linii, badacze mogli bezpośrednio obliczyć prędkość. Efekt Dopplera wykorzystuje się również w policyjnych radarach mierzących prędkość na drogach. Można więc powiedzieć, że w tym wypadku naukowcy postawili się w roli galaktycznej drogówki. Superwiatr galaktyczny Co napędza ten proces? Eksplozje masywnych gwiazd, które wyrzucają ogromne ilości energii, oraz wiatry gwiazdowe generowane stale przez młode gwiazdy. Razem tworzy to tzw. superwiatr galaktyczny – działający jak zawór bezpieczeństwa w szybkowarze. Jednak w tym miejscu zagadka ponownie staje się wyjątkowo intrygująca. Dane zebrane przez sondę XRISM pokazały, że z Galaktyki Cygaro wycieka rocznie gaz o masie siedmiu mas Słońca. Część tej masy, konkretnie cztery masy Słońca, można wyjaśnić, bazując na supernowych i wietrze gwiezdnym. Ale trzy masy Słońca pozostają niewyjaśnione. Dokąd trafiają, czy całkowicie opuszczają galaktykę, czy może krążą i wracają – tego jeszcze nie wiadomo. Dlaczego temat uciekającego gazu z odległej galaktyki jest istotny? Pozwala zrozumieć, jak tego typu procesy kontrolują rozwój galaktyk. Wspiera procesy rozprzestrzeniania się ciężkich pierwiastków we Wszechświecie, a tym samym wpływa na przyszłe gwiazdy. Decyduje o tym, jak galaktyki ewoluują przez miliardy lat. Dzięki sondzie XRISM naukowcy mają wreszcie szansę zweryfikować modele ewolucji galaktyk pochodzące jeszcze z lat 80. ubiegłego wieku. Źródło: NASA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Poznaj czterech astronautów, którzy wyruszą w podróż dookoła Księżyca. To pierwsza taka misja od dekad
Po ponad 50 latach od ostatniego kroku człowieka na Srebrnym Globie, ludzkość wraca w stronę Księżyca. Tym razem nie jest to jednak wyścig dwóch mocarstw, lecz precyzyjnie zaplanowana, międzynarodowa wyprawa, która ma przetrzeć szlaki dla stałej bazy księżycowej. Poznaj czterech astronautów, którzy w ramach misji Artemis II staną się nowymi twarzami eksploracji kosmosu.
To nie jest zwykły lot testowy – to pierwsza załogowa misja księżycowa od czasów programu Apollo. Czteroosobowa załoga spędzi około 10 dni w przestrzeni kosmicznej, testując granice wytrzymałości statku Orion wynoszonego przez ogromną (mierzącą ponad 100 metrów) rakietę SLS. Celem jest wykrycie problemów, które mogłyby umknąć podczas lotów bezzałogowych. W tej misji priorytetem jest bezpieczeństwo i procedury, a nie brawura. Załoga jest rekordowa pod względem różnorodności: po raz pierwszy w stronę Księżyca poleci kobieta, osoba czarnoskóra oraz obywatel innego kraju niż Stanów Zjednoczonych. Zmierzą się z etosem legend Neila Armstronga czy Buzza Aldrina. Reid Wiseman. Dowódca z żelaza Dowódcą wyprawy został Reid Wiseman, weteran NASA i komandor Marynarki Wojennej USA. Wiseman wnosi do misji ogromne doświadczenie – w 2014 roku spędził 165 dni na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a później kierował Biurem Astronautów NASA. Choć kosmos to jego pasja, twardo stąpa po ziemi. Jako samotny ojciec dwóch nastoletnich córek (żona zmarła w 2020 r.) otwarcie mówi o ryzyku zawodowym. – Powiedziałem dzieciom: tu jest testament, wiecie, co robić – przyznaje, podkreślając, że świadomość zagrożenia to nieodłączny element życia astronauty. Victor Glover. Pilot nowej generacji Stery statku Orion przejmie 49-letni Victor Glover. To postać symboliczna – Glover zostanie pierwszą osobą czarnoskórą, która poleci w kierunku Księżyca. Jako doświadczony pilot Marynarki Wojennej, doskonale wie, jak radzić sobie w ekstremalnych warunkach. Jego wybór to sygnał, że NASA stawia na najlepszych ekspertów, niezależnie od pochodzenia, budując nowy etos kosmicznej współpracy. Ma już za sobą kilka rekordów: w 2020 roku został pierwszym Afroamerykaninem, który wziął udział w długoterminowej misji na ISS. W przeszłości chciał zostać policjantem, tak jak jego ojciec, ale oglądanie wahadłowców w telewizji zmieniło jego punkt widzenia. – Naprawdę chciałbym poprowadzić jeden z nich – pomyślał jako chłopiec. Christina Koch. Inżynierka od zadań specjalnych Christina Koch to żywa legenda NASA. Jest rekordzistką świata w kategorii najdłuższego lotu kosmicznego kobiety (328 dni) i uczestniczką pierwszego wyłącznie kobiecego spaceru w kosmosie. Z wykształcenia inżynierka i była badaczka Antarktydy, w misji Artemis II pełni rolę specjalistki. – Zawsze mówię ludziom: róbcie to, co was przeraża. A to znaczy, że muszę postępować zgodnie z własnymi radami – śmieje się astronautka. Wybór Koch na pierwszą kobietę w misji księżycowej to naturalna konsekwencja jej niezwykłych dokonań technicznych i wytrzymałościowych. Jeremy Hansen: Międzynarodowy głos misji Skład załogi dopełnia 50-letni Kanadyjczyk, Jeremy Hansen. Jego obecność to dowód na to, że powrót na Księżyc to projekt globalny, a nie tylko amerykański. Hansen, emerytowany pilot myśliwców Królewskich Kanadyjskich Sił Powietrznych, od 2009 roku współpracuje z NASA, m.in. jako łącznik między Ziemią a ISS. Chociaż jest jedynym członkiem załogi, który nie był jeszcze w kosmosie, jego doświadczenie operacyjne i lata treningów czynią go filarem tej historycznej ekspedycji. Dzięki niej ojciec trójki dzieci spełni marzenie swojego życia. Astronauci mają być gotowi do startu już 1 kwietnia 2026 roku. Wówczas otwiera się kilkudniowe okno startowe. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy na pozbawionych światła księżycach planet swobodnych mogą panować warunki przychylne życiu?
Planety swobodne są wyrzutkami swoich systemów planetarnych. Utraciły grawitacyjną smycz w wyniku różnego rodzaju zjawisk. Niektóre z nich wciąż utrzymują swoje księżyce. Wydaje się, że takie pozbawione stałego dostępu do światła światy nie mogą mieć zdolności podtrzymywania życia. Jednak nowa publikacja naukowców z Instytutu Maxa Plancka oraz ESA pokazuje, że w pewnych warunkach księżyce planet swobodnych mogą być środowiskiem przychylnym rozwojowi życia.
Księżyce krążące wokół pozbawionych gwiazd tzw. planet swobodnych (rogue planets) mogą pozostawać wystarczająco ciepłe, aby przez miliardy lat utrzymywać wodę w stanie ciekłym – sugerują wyniki nowego badania opublikowanego na łamach „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. Oznacza to, że w głębokiej przestrzeni kosmicznej mogłyby istnieć długotrwałe środowiska sprzyjające życiu. Egzoksiężyce egzoplanet Podkreślmy, że badanie dotyczynaturalnych satelitów egzoplanet, czyli tzw. egzoksiężyców, szczególnie tych krążących wokół planet swobodnie przemieszczających się w przestrzeni międzygwiezdnej. Istnienie takich egzoksiężyców planet międzygwiezdnych nie zostało jeszcze jednoznacznie potwierdzone, jednak rosnąca liczba pośrednich dowodów sugeruje, że pierwsze takie odkrycie może nastąpić w niedalekiej przyszłości. Planety swobodne lub planety międzygwiezdne powstają w młodych układach planetarnych, gdzie silne oddziaływania grawitacyjne potrafią wyrzucić planetę z jej orbity wokół gwiazdy, wysyłając ją w przestrzeń międzygwiezdną. Badania wskazują jednak, że takie planety mają znaczną szansę zachować swoje księżyce nawet po opuszczeniu układu planetarnego. Sam proces wyrzucenia planety z układu zmienia orbity jej księżyców, rozciągając je w wydłużone, eliptyczne trajektorie wokół planety. Kiedy księżyc porusza się po takiej wydłużonej orbicie, jego odległość od planety stale się zmienia. Grawitacja planety ściska i rozciąga wnętrze księżyca, powodując powstawanie ciepła. Zjawisko to nazywa się grzaniem pływowym (tidal heating). Powstające w jego wyniku ciepło wewnętrzne może — według nowego badania — być na tyle silne, by zapobiegać zamarzaniu oceanów nawet w zimnej przestrzeni międzygwiezdnej. Podobne zjawiska znamy z Układu Słonecznego, m.in. z księżyców Jowisza Europa i Io oraz z księżyca Saturna Enceladusa. Kolebka życia nie wymaga Słońca Korzystając z modeli komputerowych, naukowcy ustalili, że temperatura na księżycu wielkości Ziemi, orbitującym wokół planety swobodnej w typie Jowisza, mogłaby być wystarczająco wysoka, aby utrzymać ciekłą wodę na powierzchni nawet przez 4,3 miliarda lat — czyli niemal tak długo, jak istnieje Ziemia. – Kolebka życia niekoniecznie wymaga Słońca — powiedział główny autor badania dr David Dahlbüdding z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium oraz z Centrum Badań Astrochemicznych Instytutu Maxa Plancka. Wcześniej prowadzone badania sugerowały, że na takich księżycach mogłaby istnieć ciekła woda tylko, jeśli posiadałyby one grubą atmosferę zdominowaną przez dwutlenek węgla (CO₂). Ale tu pojawił się problem z kondensacją CO₂ oraz zapadaniem się atmosfery, szczególnie w warunkach wysokiego ciśnienia, które sprzyjałyby długo utrzymującym się warunkom sprzyjającym podtrzymaniu życia. 4,3 miliony lat z ciekłą wodą Aby rozwiązać ten problem, badacze wykorzystali samospójny model atmosfery, który uwzględnia zarówno transfer promieniowania, jak i chemię równowagową z procesami kondensacji. Dzięki temu mogli zasymulować bardziej stabilną atmosferę zdominowaną przez wodór dla różnych początkowych składów chemicznych, obejmujących m.in. węgiel, tlen i azot. – Nasze wyniki wskazują, że takie atmosfery mogą skutecznie zatrzymywać ciepło dzięki absorpcji wywołanej zderzeniami cząsteczek wodoru (H₂). Pozwala to utrzymać temperaturę powierzchni sprzyjającą istnieniu ciekłej wody przez okres nawet do 4,3 miliarda lat, w zależności od ciśnienia powierzchniowego, przy jednoczesnym uniknięciu zapadania się atmosfery spowodowanego kondensacją. Dodatkowo cykle nawilżania i wysychania wywołane silnymi pływami, w połączeniu z zasadowością rozpuszczonego amoniaku (NH₃), mogą tworzyć warunki sprzyjające polimeryzacji RNA, a tym samym wspierać powstanie życia. Autorzy podkreślają, że odkrycie to może znacząco poszerzyć zakres środowisk, w których może powstawać życie, sugerując, że życie mogłoby pojawiać się i przetrwać nawet w najciemniejszych rejonach Galaktyki, daleko od jakiejkolwiek gwiazdy. Źródło: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
2,5 sekundy, które zmieniły historię. 100 lat temu przeprowadzono pierwszy udany test rakiety na paliwo ciekłe
Dzisiaj Robert H. Goddard uznawany jest za jednego z ojców ery kosmicznej. Lecz 100 lat temu, gdy przeprowadzał swój przełomowy eksperyment, traktowano go jako dziwaka rzucającego się z motyką na Księżyc. W symboliczny sposób jednak tam trafił. Rakiety programu Apollo czerpały z projektów Goddarda, a Buzz Aldrin z Apollo 11 zabrał biografię Goddarda na Srebrny Glob.
Był zimny, marcowy dzień. Na polach w Massachusetts wciąż zalegał śnieg. Na pustym pastwisku dla krów na farmie ciotki Effie w Auburn stanęła dziwna metalowa konstrukcja. Miała nieco ponad trzy metry wysokości, a główny powód jej wybudowania ginął pośród cienkich metalowych rurek. Niemal dokładnie 100 lat temu, 16 marca 1926 roku, równo o godzinie 14.30 czasu lokalnego, nieświadomy dalekosiężnych konsekwencji swoich badań, Robert Hutchings Goddard wystrzelił pierwszą na świecie rakietę na paliwo ciekłe. Wzniosła się w górę na zaledwie 12 metrów i przeleciała jedynie 56, mimo to był to przełomowy moment w historii lotów kosmicznych. Ten szalony człowiek, który nie zna fizyki Rakieta Goddarda miała bardzo prostą konstrukcję. Paliwem była benzyna, a utleniaczem ciekły tlen (LOX). Wcześniej urodzony w 1882 roku Goddard eksperymentował m.in. z prochem. Pierwsze eksperymenty z rakietami prochowymi prowadził na Clark University, gdzie zdobył tytuł magistra, a następnie doktora. Pierwszą taką rakietę wystrzelił w 1915 roku, finansując eksperyment z własnych pieniędzy. Z czasem otrzymał wsparcie finansowe między innymi od Smithsonian Institution oraz Clark University, a jego prace opublikowano w 1919 roku. Jednym z jego najważniejszych pomysłów w badaniach nad rakietami na paliwo ciekłe było wykorzystanie bardzo zimnego ciekłego tlenu do chłodzenia komory spalania rakiety podczas opuszczania zbiornika paliwa. Goddard był w swoich czasach traktowany przez gazety jak dziwak. „The New York Times” zarzucał mu wręcz brak znajomości fizyki. Napisano wtedy: „Ten profesor Goddard, ze swoją katedrą w Clark College i poparciem Smithsonian Institution, nie zna relacji między akcją a reakcją; ani potrzeby posiadania czegoś lepszego niż próżnia, wobec czego można by reagować – powiedzieć to byłoby absurdalne. Oczywiście wygląda na to, że brakuje mu wiedzy, którą codziennie wykłada się w szkołach średnich”. „The Times” ostatecznie odwołał ten komentarz 16 lipca 1969 roku – w dniu, w którym Armstrong, Aldrin i Collins wyruszyli w drogę na Księżyc w rakiecie wywodzącej się z koncepcji Goddarda. Wszystko w rękach żony Przy przełomowym starcie obecni byli: Henry Sachs (asystent i szef zespołu technicznego), Esther Goddard (żona wynalazcy), Percy Roope (profesor fizyki z Clark University). To właśnie Esther zawdzięczamy rozpropagowanie badań i koncepcji Roberta Goddarda. Przez dziesięciolecia – nawet po śmierci męża – prowadziła dokumentację, gasiła pożary powstałe podczas startów rakiet oraz pilnowała składania licznych wniosków patentowych. Esther Goddard: rozszyfrowywała notatki męża; fotografowała eksperymenty; gasiła pożary powstające po startach; prowadziła księgi rachunkowe; szyła spadochrony do rakiet. Większość zdjęć dokumentujących prace Goddarda wykonała właśnie ona. Po śmierci męża aktywnie dbała o jego dorobek. W czasach powojennych uwagę świata przyciągali głównie niemieccy naukowcy rakietowi z Wernherem von Braunem na czele, więc Esther pilnowała, aby wkład Goddarda nie został zapomniany. Przekazała ponad 60 przedmiotów do Smithsonian Institution, uporządkowała jego dokumenty i zgłosiła wiele patentów pośmiertnych. Z 214 patentów związanych z Goddardem aż 131 uzyskano po jego śmierci dzięki jej staraniom. Historycy podkreślają dziś, że wspominanie Esther pomaga przeciwdziałać tzw. „efektowi Matyldy” – zjawisku polegającemu na pomijaniu wkładu kobiet w historii nauki. Z inspiracji science fiction Sam Goddard, choć traktowany bardziej jak dziwak niż wizjoner, otrzymał wsparcie finansowe od lotnika Charlesa Lindbergha, rodziny Guggenheimów oraz amerykańskiej armii. Przeniósł się także do Roswell w stanie Nowy Meksyk, gdzie w latach 30. było niewiele mieszkańców, co sprzyjało testom rakiet. Swoje pomysł Goddard czerpał z literatury science fiction, ale analizował je w sposób naukowy. Już w 1908 roku odrzucił wiele koncepcji startu rakiet – między innymi napęd magnetyczny, atomowy czy wystrzelenie z działa. Pomysł działa był szczególnie znany z powieści Jules’a Verne’a „Z Ziemi na Księżyc”, ale Goddard wykazał, że przeciążenia byłyby zabójcze dla astronautów. Głównymi osiągnięciami Goddarda są: Badania nad stabilnością rakiet W pierwszej rakiecie na paliwo ciekłe silnik znajdował się nad zbiornikami paliwa, bo Goddard uważał, że poprawi to stabilność. Po testach przeniósł jednak silnik pod zbiorniki, a stabilność zapewnił dzięki ruchomym łopatkom w strumieniu spalin i żyroskopom. Koncepcja rakiet wielostopniowych Goddard badał także pomysł rakiet wielostopniowych. Polegał on na odrzucaniu pustych zbiorników paliwa podczas lotu, co zmniejszało masę rakiety i pozwalało jej osiągać większą wysokość. Chłodzenie silników Komory spalania rakiet często się przegrzewały i topiły. Goddard opracował dwie metody chłodzenia: chłodzenie kurtynowe (film cooling) – paliwo było rozpylane po wewnętrznych ścianach komory, tworząc warstwę ochronną chłodzenie regeneracyjne – paliwo przepływało przez kanały w ścianach komory przed spaleniem, jednocześnie chłodząc silnik i podgrzewając paliwo Ponadto: udowodnił w 1916 roku, że rakiety mogą działać w próżni, w 1929 roku wystrzelił pierwszą rakietę z ładunkiem naukowym, rozwijał systemy sterowania i naprowadzania, eksperymentował z pompami paliwa będącymi poprzednikami dzisiejszych turbopomp rakietowych. Na Księżyc i z powrotem Dziś Robert Goddard jest powszechnie uznawany za jednego z twórców nowoczesnej astronautyki, obok Hermanna Obertha w Niemczech i Konstantina Ciołkowskiego w Rosji. Jego imię nosi Centrum Lotów Kosmicznych NASA. Symboliczne znaczenie miał fakt, że Buzz Aldrin, drugi człowiek na Księżycu, zabrał ze sobą autobiografię Goddarda podczas misji Apollo 11 w 1969 roku. Źródło: Space Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowe badanie sugeruje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które mogłyby zaatakować Ziemię
Szansa na atak ze strony kosmitów jest sto razy mniejsza niż ryzyko zagłady ludzkości przez gigantyczną asteroidę. Mimo to statystyki sugerują, że w naszej galaktyce mogą istnieć co najmniej cztery wrogie cywilizacje.
W tym artykule: Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? Alberto Caballero nie jest astrofizykiem. Jako doktorant zajmuje się międzynarodowymi konfliktami na hiszpańskim Uniwersytecie Vigo. Ten kierunek badawczy zainspirował go do przeprowadzenia pewnego myślowego eksperymentu. Caballero postawił następujące pytanie. Jeśli w kosmosie istnieją inne cywilizacje i jeśli ich skłonność do najeżdżania sąsiadów odpowiada skłonności Ziemian do wywoływania wojen, to ile może być agresywnych kosmitów tylko w Drodze Mlecznej? Rozumowanie, w którym zawarł odpowiedź, opisał w artykule umieszczonym w archiwum preprintów naukowych arXiv. Artykuł nie został jeszcze zrecenzowany. Mimo to zyskał rozgłos, ponieważ analiza Caballero prowadzi do klarownego wniosku. Statystyka wskazuje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które – gdyby miały takie możliwości techniczne – najechałyby Ziemię. Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Caballero zaczął od zebrania danych o liczbie konfliktów zbrojnych na Ziemi w latach 1950–2022. W tym czasie wojnę, najazd lub inwazję na różną skalę wywołało 51 państw ze 195 istniejących. Na szczycie listy znalazły się Stany Zjednoczone z 14 konfliktami zbrojnymi. Następnie Hiszpan oszacował prawdopodobieństwo, że dany kraj wywoła wojnę, uzależnione od udziału jego wydatków na wojsko w ogólnych, globalnych wydatkach zbrojeniowych. Znów przodowały tu Stany Zjednoczone. Amerykańskie wydatki na wojsko stanowiły 38 proc. wszystkich pieniędzy lokowanych w sektorze zbrojeniowym w badanych okresie. „Mój tata jako pierwszy rozpoczął poszukiwanie obcej inteligencji”. Opowieść córki Franka Drake'a Czy kosmici istnieją? Na wiosnę 1960 roku, 29-letni astronom z pasmami przedwczesnej siwizny i beztroskim nastawieniem, postanowił stawić czoła jednemu z najbardziej egzystencjalnych pytań lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/frank-drake-jako-pierwszy-rozpoczal-naukowe-poszukiwania-pozaziemskich-cywilizacji-fot-nrao-aui-nsf-9aaa6f2.jpeg" width="938" height="623" alt="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" title="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" /> W kolejnym kroku Cabarello zsumował skłonności poszczególnych krajów do wywołania wojny i podzielił wynik przez liczbę krajów na Ziemi. Odsetek, jaki otrzymał – 0,028 proc. – uznał za wskaźnik pokazujący, jakie jest „aktualne prawdopodobieństwo, że ludzkość dokona inwazji na obcą cywilizację”. Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Była to dopiero pierwsza część eksperymentu myślowego. W następnej Cabarello wykorzystał skalę Kardaszowa, by oszacować, kiedy Ziemianie byliby w stanie opanować podróże międzygwiezdne. Uzależniając zaawansowanie technologiczne od ilości gromadzonej energii policzył, że od tego etapu dzieli nas jeszcze 259 lat. Po przyjęciu założenia, że ludzka skłonność do inwazji maleje z czasem, policzył, że za dwa i pół wieku ryzyko, iż nasi następcy wybiorą się na gwiezdną wojnę, wynosi 0,0014 proc. Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? A gdyby przypisaną Homo sapiens skłonność do zachowań agresywnych przełożyć na inne potencjalne cywilizacje z Drogi Mlecznej? Cabarello wykorzystał szacunki SETI z 2012 r. oceniające, na ilu planetach w galaktyce może istnieć życie. Mówią one, że tylko w Drodze Mlecznej może istnieć 15 tys. innych cywilizacji. Ile z nich byłoby wrogich? Jeśli miałyby podobną jak ludzka skłonność do agresji, byłoby ich około 4 (dokładnie 4,42). Jednak – na szczęście – jeśli miałaby być to dodatkowo cywilizacja typu 1 na skali Kardaszowa – czyli taka, która opanowała podróże międzygwiezdne – wówczas wynik obliczeń Cabarello spada poniżej jednego. Odtajnione dokumenty i sygnały z innych galaktyk. Nauka kontra UFO w 2020 Pandemia koronawirusa i przymus tkwienia w czterech ścianach nie osłabił zapału poszukiwaczy pozaziemskich cywilizacji. Ich wyobraźnię dodatkowo pobudzały najnowsze astronomiczne odkrycia. O... – Prawdopodobieństwo, że obca cywilizacja, z którą nawiążemy kontakt nas zaatakuje jest dwa rzędy wielkości mniejsze niż prawdopodobieństwo, że w Ziemię uderzy mordercza asteroida – przyznał Cabarello w swoim artykule. Eksperyment myślowy Hiszpana jest ciekawy. Jednak rozumowanie, jakie zaproponował, budzi wiele zastrzeżeń. Po pierwsze, jego podstawą są dane o konfliktach na Ziemi z krótkiego okresu: tylko siedemdziesięciu lat. Po drugie, opiera się na wielu ryzykowanych założeniach. Np. takim, że skłonność do agresji potencjalnych kosmitów będzie odpowiadała ludzkiej. Jeśli dołożymy do tego ogromne odległości w kosmosie, ryzyko wojny z obcą cywilizacją spada praktycznie do zera. Źródło: arXiv. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
„Wszechświat jest pełen myśliwych". Teoria ciemnego lasu wyjaśnia, dlaczego nie powinniśmy szukać kosmitów
Paradoks Fermiego od dekad spędza sen z powiek naukowcom. Skoro wszechświat ma blisko 14 miliardów lat, dlaczego wciąż nie trafiliśmy na ślad Obcych? Teoria ciemnego lasu rzuca na ten problem wyjątkowo mroczne światło.
W tym artykule: Teoria ciemnego lasu Czy kosmici się nas boją? Argumenty przeciwko teorii ciemnego lasu Najbardziej koszmarny scenariusz Paradoks Fermiego został sformułowany przez fizyka Enrico Fermiego podczas popołudniowej pogawędki już w 1950 roku. Ma wiele niuansów, ale jego sercem jest następujące główne założenie. Nasz Układ Słoneczny ma zaledwie 4,6 miliarda lat, podczas gdy Wszechświat – 13,8 miliarda lat. To mnóstwo czasu, aby życie na innych planetach przekształciło się w społeczeństwa zaawansowane technologicznie. Czyli takie, które mogłyby wyruszyć w podróż przez morze gwiazd i nawiązać z nami kontakt. Jednak nie znaleźliśmy jeszcze żadnych śladów istnienia tych społeczeństw. Więc gdzie są ci wszyscy kosmici? – Istnieje wiele możliwych, nakładających się rozwiązań paradoksu Fermiego – mówi astrofizyczka Moiya McTier. Czy kosmos jest po prostu zbyt rozległy, aby Obcy mogli dotrzeć na Ziemię? A może nie mogą wyrwać się z własnych planet? Albo mogą, ale nie odpowiada im nasze Słońce? Albo nie uważają nas za wystarczająco inteligentnych? Czy wszyscy sami się niszczą, zanim staną się zdolni do podróży międzygwiezdnych? Może jesteśmy jedynym zaawansowanym technologicznie społeczeństwem w naszym zakątku kosmosu? Może ewolucja życia jest bardzo rzadka? Teoria ciemnego lasu Alternatywne wyjaśnienie to tzw. teoria ciemnego lasu. Powodem, dla którego nie możemy zobaczyć tych obcych cywilizacji jest to, że wszystkie się ukrywają. W przeciwieństwie do ludzkości Obcy doszli do wniosku, że udostępnianie ich lokalizacji potencjalnie wrogim sąsiadom jest po prostu zbyt niebezpieczne. Ta koncepcja zyskała na popularności, gdy została przedstawiona w „Problemie trzech ciał” (3 Body Problem). Czyli serialowej adaptacji literackiej trylogii autora Cixina Liu na platformie Netflix. Ale czy jest to wiarygodne rozwiązanie paradoksu Fermiego? Pomysł nie jest nowy. Pojawiał się w opowiadaniach science fiction od wielu dziesięcioleci. Liu w swojej książce z 2008 roku nadał tej hipotezie chwytliwą nazwę. Opisuje Wszechświat jako ciemny las, w którym każda cywilizacja przypomina uzbrojonego myśliwego, ostrożnie poruszającego się naprzód. Jeśli ten myśliwy znajdzie inne życie, może zrobić tylko jedną rzecz: zaatakować i wyeliminować je. W tym lesie „piekło to inni ludzie.” Czy kosmici się nas boją? – Paradoks Fermiego mówi tylko tyle, że cywilizacje są rzadkie. Nie mówi nam jednak, dlaczego tak jest. Jedno z rozwiązań jest następujące: tak, wszyscy tam są, ale się ukrywają. Jeśli się zdradzą, ktoś się pojawi i ich zniszczy – mówi Ian Crawford, planetolog i astrobiolog z Uniwersytetu Londyńskiego. Strach ma swoje ewolucyjne korzyści. Możemy wzdrygnąć się w nocy na dźwięk dziwnego hałasu. Chociaż w większości przypadków jest on nieszkodliwy, nasza ostrożność może uratować nam życie, gdy pojawi się prawdziwe zagrożenie. – Bycie agresywnym ma pewną wartość, jeśli chodzi o przetrwanie – uważa Seth Shostak, główny astronom Instytutu Poszukiwań Inteligencji Pozaziemskiej (SETI). Zapobiegawczo wyeliminuj konkurencję, a będziesz mógł spać bezpieczniej, zdobywając dodatkowe zasoby. Historia ludzkości – i jej teraźniejszość – jest pełna ponurych tego przykładów. Argumenty przeciwko teorii ciemnego lasu Teoria ciemnego lasu jest jednak szeroko krytykowana. Najbardziej oczywistym problemem jest to, że niezwykle trudno jest ukryć zaawansowany technologicznie świat. Sygnały radiowe rozprzestrzeniają się w kosmosie i można je wykryć. Analogia z lasem zawodzi, gdy weźmie się pod uwagę naturę kosmosu. – Mogą w nim istnieć wrodzy kosmici. Jednak odległości między nimi będą prawdopodobnie niewyobrażalnie ogromne – mówi Seth Shostak. Pomysł ataku wyprzedzającego traci więc sens. Wielkie odległości między cywilizacjami oznaczają, że prawdopodobnie nigdy nie musiałyby konkurować o zasoby. Każda miałaby niemal nieograniczone planety, asteroidy, a nawet gwiazdy do dyspozycji. – Skoro jest tak wiele cywilizacji, a niektóre z nich mogłyby chcieć nas zniszczyć, to musimy wyjaśnić, dlaczego to się jeszcze nie stało. Może istnieje jakieś Imperium Galaktyczne, które powstrzymuje działania wojenne? – zastanawia się Karim Jebari, badacz w szwedzkim Instytucie Studiów nad Przyszłością. Uważa on, że inne cywilizacje doszły do tego samego logicznego wniosku. Nadal istnieją, ponieważ inne zaawansowane społeczeństwa Obcych zostawiły je w spokoju. Może z nadzieją na pokojową współpracę? – Dla mnie teoria ciemnego lasu jest jednym z mniej przekonujących wyjaśnień paradoksu Fermiego. Opiera się na kilku antropocentrycznych założeniach, które nie są uzasadnione – komentuje Moiya McTier. Strach to potężna rzecz. Ale taka też jest ciekawość. Najbardziej koszmarny scenariusz Nie musi to koniecznie oznaczać, że teoria ciemnego lasu nadaje się tylko do kosza. Poza strachem musimy bowiem wziąć pod uwagę skłonności do agresji. – Załóżmy, że kiedyś w historii Galaktyki pojawiła się agresywna cywilizacja technologiczna. I postanowiła zniszczyć każdą planetę, na której istnieje życie lub technologia – mówi Ian Crawford. Jeśli celem byłaby eksterminacja dla samej eksterminacji, teoria ciemnego lasu wydaje się bardziej prawdopodobna. – Nie widzimy Obcych, bo ich tam już nie ma – wyjaśnia Ian Crawford. Cywilizacja dokonująca rzezi przemieszcza się od gwiazdy do gwiazdy, metodycznie gasząc wszelkie oznaki życia. To naprawdę przerażająca wizja kosmosu. Źródło: National Geographic.
Parada planet już 28 lutego. 6 planet ustawi się w linii nad polskim niebem
Miłośnicy astronomii w Polsce zacierają ręce – już 28 lutego 2026 nad naszym krajem odbędzie się rzadka parada planet – aż 6 planet Układu Słonecznego ułoży się w jednej linii na nocnym niebie. Na sobotę zapowiadana jest piękna pogoda i czyste niebo, więc zdecydowanie warto czekać. Jak najlepiej obserwować to zjawisko?
Chociaż niewielkie parady planet (np. obejmujące 3 planety) zdarzają się całkiem często, to 28 lutego w jednej linii ustawi się aż 6: Merkury, Wenus, Jowisz, Saturn, Uran oraz Neptun. Okno czasowe na ich obserwację jest niezwykle krótkie, ale to gratka dla astronomów. Czym jest parada planet? Parada planet to szczególny moment, w którym kilka planet Układu Słonecznego pojawia się na nocnym niebie jednocześnie, tworząc widowiskowy łuk. Nie oznacza ona oczywiście, że planety rzeczywiście ustawiają się w jednej linii w przestrzeni kosmicznej – to złudzenie optyczne, wynikające z ich pozycji na orbitach względem obserwatora na Ziemi. Jak powstaje linia planet na niebie? Optyczna linia wynika z tego, że większość planet Układu Słonecznego porusza się wokół Słońca w zbliżonej płaszczyźnie (ekliptyce). Kiedy ich położenia na orbitach zbiegną się odpowiednio z naszą perspektywą, tworzą na niebie rozpoznawalny łuk. I chociaż wydaje się, że są blisko siebie, to nie dajmy się oszukać: w rzeczywistości dzielą je miliony, a nawet miliardy kilometrów. Kiedy i jak najlepiej obserwować paradę planet 28 lutego 2026? Optymalne warunki do obserwacji będą w najbliższą sobotę, 28 lutego, w godzinach 17:30–18:30. Co ważne, nie można się spóźnić: najniżej położone planety, czyli Merkury, Wenus i Saturn, zajdą szybko po Słońcu. I po zabawie! Jakie warunki obserwacji wybrać? Idealne będzie miejsce z odsłoniętym zachodnim horyzontem, najlepiej niewielkie wzniesienie. Warto oddalić się od miejskich świateł – wszyscy wiemy, że na łonie natury gwiazdy (i planety) widać lepiej. Jak odróżnić planetę od gwiazdy? Jest na to prosty sposób: gwiazdy migoczą, a planety świecą światłem stałym. To najprostszy sposób rozróżnienia ich podczas obserwacji. Nie bagatelizuj bezpieczeństwa Chociaż obserwacja kosmosu nie kojarzy się z uszkodzeniem wzroku, to wielu domorosłych astronomów przekonało się, że jest zupełnie inaczej. Bezwzględnie nie należy patrzeć w kierunku Słońca przez sprzęt optyczny (nawet przez lornetkę), zanim to nie zajdzie całkowicie za horyzontem. Inaczej można bezpowrotnie uszkodzić oczy. Gdzie i jakich planet szukać na niebie podczas parady? Planety widoczne gołym okiem Najłatwiejsze do odnalezienia będą Wenus i Jowisz (ten ostatni będzie jednym z najjaśniejszych obiektów na nocnym niebie. Merkury i Saturn pojawią się niżej, tuż po zachodzie Słońca. Dlatego trzymamy kciuki za czysty horyzont. W razie problemów z odnalezieniem parady warto wspomóc się specjalnymi aplikacjami na smartfona, które pomogą w orientacji. Jest ich kilka i część z nich jest darmowa. Obserwacja Urana i Neptuna – sprzęt i wskazówki dla zaawansowanych Chociaż Urana można próbować wypatrzyć gołym okiem lub przez lornetkę, to do Neptuna najlepiej użyć teleskopu. Obie dalekie od ziemi planety znajdą się wysoko nad horyzontem. Nie przegap wyjątkowego spektaklu Chociaż obserwacja może nie być taka prosta, a planety nie ułożą się w idealnej linii, a na łuku, to zapowiadana dobra pogoda może dostarczyć niezapomnianych wrażeń. Już w tę sobotę będziemy mogli poczuć się jak astronomowie sprzed wieków. To kosmiczne widowisko może się nie powtórzyć przez długie lata. Warto zawczasu wybrać odpowiednie miejsce, zabrać koce, lornetki – lub teleskopy – i oddać się obserwacji kosmosu. Źródło: BBC, LiveScience, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rakiety, które niszczą atmosferę. To cena lotów w kosmos
W lutym ubiegłego roku nad Europą przeleciały szczątki rakiety Falcon 9, by w końcu spocząć w Oceanie Atlantyckim na zachód od Irlandii. Wszyscy odetchnęli z ulgą – zawsze jest strach, że trafią w zamieszkałą część kontynentu. Okazało się jednak, że radość była przedwczesna: pozostawiły za sobą „smugę litu”, która zdewastowała górną warstwę atmosfery. Czy to cena, którą musimy płacić za podbój kosmosu przez SpaceX?
W ciągu ostatniej dekady liczba startów orbitalnych gwałtownie wzrosła – w 2024 było ich 259, w 2025 około 320 a do końca lat 30. planowane jest wystrzelenie nawet 560 000 satelitów. Przemysł kosmiczny niesie jednak za sobą skutki, o których wcześniej nie wiedzieliśmy: zanieczyszczenie generowane podczas powrotu zużytych fragmentów rakietowych nie ograniczają się wyłącznie do powierzchni Ziemi – dotyczą też wyższych, niezwykle wrażliwych warstw atmosfery. Wcześniej nie umieliśmy tego zbadać. I nie wiedzieliśmy, że trzeba. Rakiety wielokrotnego użytku Powrót rakiety Falcon 9 – szczególnie przez to, że był niekontrolowany – był wielkim wydarzeniem na kosmicznym niebie, obserwowanym nawet w Polsce. Wydaje się, że takie rakiety wielokrotnego użytku to świetne rozwiązanie – szczególnie dla ich producentów. Oszczędza się na surowcach, a po naprawach szczątki rakiety już niedługo mogą ponownie wyruszyć w kosmos. Każda deorbitacja generuje jednak mnóstwo tzw. śmieci kosmicznych, które – wbrew wyobrażeniom – nie zawsze kończą swoją drogę na Ziemi w formie niegroźnych popiołów. Nagły wzrost stężenia litu nad polskim niebem W lutym 2025 niemieccy naukowcy z Instytutu Maxa Plancka bacznie przyglądali się spadającej rakiecie. Wykryli oni towarzyszącą jej w górnych warstwach atmosfery wyraźną smugę litu – do pomiarów wykorzystali LiDAR, czyli laserowy system teledetekcyjny umieszczony w północnej części Niemiec. Lit pochodzący z Falcona 9 został zaobserwowany na wysokości od 97 do 94 kilometrów n.p.m. i utrzymywał się przez 27 minut. Tak gwałtownego i wyraźnego wzrostu litu – aż 10-krotności wartości bazowej – nie dało się wytłumaczyć naturalnymi procesami atmosferycznymi. Kosmiczne śmieci „psują” ziemską atmosferę Naukowcy uczulają, że nie wszystkie pierwiastki czy związki powstające podczas spalania rakiet lub satelitów można wykryć tak łatwo. Część substancji przechodzi skomplikowane reakcje chemiczne podczas wchodzenia w gęstsze warstwy powietrza i staje się niemierzalna. Oprócz litu, coraz częściej analizuje się inne metale używane w budowie rakiet, takie jak sód, wapń czy tytan. Badania prowadzone są przez czołowe ośrodki naukowe Europy i USA, a ich wyniki mają wpływ na globalną politykę kosmiczną oraz regulacje dotyczące bezpieczeństwa środowiskowego. Czemu lit w górnej warstwie atmosfery powinien nas niepokoić? Obserwowany dziesięciokrotny wzrost stężenia litu wskazuje na możliwość czasowego zaburzenia równowagi chemicznej mezosfery i termosfery. Na razie nie wiadomo, jakie mogą być długofalowe skutki tego typu zanieczyszczeń – czy wpłyną one na powstawanie chmur mezosferycznych, propagację fal radiowych czy inne kluczowe dla klimatu procesy. Niektóre modele sugerują, że część metali może katalizować reakcje rozkładu ozonu lub wchodzić w interakcje z innymi związkami, zmieniając skład chemiczny tych niezwykle delikatnych obszarów atmosfery. Oznacza to potencjalne zagrożenie dla globalnej równowagi klimatycznej. Eksploracja kosmosu ma wielki potencjał, ale nie możemy się nią zachłysnąć – najpierw należy pomyśleć o naszej „przyziemnej” planecie. Koszt wysyłania tak wielu obiektów w kosmos (a potem ściąganiu ich z powrotem) może się okazać większy, niż sądziliśmy i mierzalny nie tylko w pieniądzach. Naukowcy apelują o rozwagę. Źródło: Communications Earth & Environment, gov.pl, PAP, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Układ odwrócony na lewą stronę”. Nowe odkrycie w kosmosie
Wokół odległej gwiazdy krąży niewielki układ planetarny, który wydaje się przeciwieństwem tego, czego można się spodziewać. Astronomowie odkryli skalistą planetę na rubieżach układu, w miejscu, gdzie zwykle znajdują się planety gazowe. To może zmienić nasze postrzeganie ewolucji planet.
Gwiazda LHS 1903 jest chłodnym, słabo świecącym czerwonym karłem znajdujący się w gwiazdozbiorze Sekstantu. Jest oddalona od Ziemi o około 65 lat świetlnych, czyli w odległościach kosmicznych jest naszą bardzo bliską sąsiadką. LHS 1903 jest chłodniejsza i świeci słabiej niż nasze Słońce. A teraz wiemy, że wytworzyła układ planetarny o bardzo nietypowym uszeregowaniu. Planety skaliste i gazowe olbrzymy Astronomowie z Uniwersytetu w Warwick przy użyciu teleskopów naziemnych i obserwatoriów kosmicznych odnaleźli i sklasyfikowali cztery planety krążące wokół LHS 1903. Pierwsza, najbliższa gwieździe planeta, jest skalista, kolejne dwie to gazowe olbrzymy. Do tego momentu wszystko jest spójne z tym co znamy: w Układzie Słonecznym skaliste planety, takie jak Merkury, Wenus, Ziemia i Mars, znajdują się blisko Słońca, natomiast bardziej gazowe planety zewnętrzne – Jowisz, Saturn, Uran i Neptun – krążą dalej. Jedna z teorii tłumaczących to zjawisko mówi, że gdy planety formują się wokół młodych gwiazd, silne promieniowanie gwiazdy zmiata ich gazowe atmosfery, pozostawiając stałe jądra. Prowadzi to do powstawania grup małych, skalistych planet orbitujących blisko gwiazdy. Im dalej od centralnej gwiazdy, tym chłodniej, dlatego gazowe olbrzymy mają większą szansę uformować się i utrzymać swoje gazowe powłoki. Astronomowie twierdzą, że ten wzorzec powtarza się w systemach planetarnych w całej naszej Galaktyce, ale znaleźli jeden, który działa trochę inaczej. Układ odwrócony na lewą stronę Otóż czwarta planeta wspomnianego układu LHS 1903 jest skalista. Kolejność planet skalista–gazowa–gazowa–skalista w jednym układzie planetarnym jest nietypowa i niezmiernie rzadko obserwowana we Wszechświecie. — Zachodzi tu dziwny nieporządek, którego wynikiem jest układ odwrócony na lewą stronę. Skaliste planety zwykle nie formują się daleko od swojej gwiazdy macierzystej, za światami gazowymi – mówi główny autor, dr Thomas Wilson, adiunkt w Katedrze Fizyki Uniwersytetu w Warwick. Wygląda na to, że odległy skalisty świat krążący wokół LHS 1903 albo utracił swoją atmosferę gazową, albo nigdy jej nie miał. Formowanie od środka Rozważano wiele wyjaśnień tego fenomenu, jednak większość teorii dotyczących na przykład kosmicznej katastrofy zdolnej zmienić kolejność orbit, została wykluczona. Za to pojawiły się dowody wskazujące, że cztery planety nie powstały jednocześnie – jak należałoby się spodziewać – lecz tworzyły się kolejno w procesie zwanym formowaniem planet od środka na zewnątrz (inside-out planet formation). Jeśli LHS 1903 „rodziła” swoje planety jedna po drugiej, od najbardziej wewnętrznej do najbardziej zewnętrznej, to każda z nich ewoluowała po kolei, zagarniając pobliski pył i gaz, pozostawiając dalsze planety w oczekiwaniu i potencjalnie w innym środowisku. Innymi słowy czwarta, skalista planeta mogła powstać ze szczątkowego budulca. – Zanim ostatnia, zewnętrzna planeta się uformowała, system mógł już być pozbawiony gazu, który uważa się za kluczowy dla powstawania planet. A jednak mamy tu mały, skalisty świat, który przeczy oczekiwaniom. Wygląda na to, że znaleźliśmy pierwszy dowód na planetę powstałą w środowisku zubożonym w gaz – mówi dr Wilson. Czy ta niewielka, skalista planeta zewnętrzna może być dziwnym wyjątkiem, czy może pierwszą wskazówką nowego wzorca ewolucji układów planetarnych? Tak czy inaczej, to odkrycie domaga się wyjaśnienia wykraczającego poza nasze typowe rozumienie powstawania planet. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Przecenialiśmy Jowisza. „Podręczniki będą wymagały aktualizacji”
Gazowy olbrzym okazał się nieco mniejszy niż uważano. Jowisz nadal pozostaje największą planetą Układu Słonecznego, ale do tej pory źle szacowaliśmy jego wielkość. Myliliśmy się nieznacznie, ale wyraźnie. Skąd ten błąd?
Sonda Juno pozwoliła wykazać, że Jowisz jest o 24 kilometry mniejszy niż sądziliśmy. Dlaczego wcześniej zwiększyliśmy jego rozmiar i jak udało się odkryć tę „mistyfikację”? Chociaż różnica wydaje się niewielka, to dzięki temu odkryciu lepiej rozumiemy ewolucję gazowego giganta. Jak NASA odkryła nowy rozmiar Jowisza? Zaskakujące odkrycie zawdzięczamy sondzie Juno, która od 2016 roku znajduje się na orbicie Jowisza. Pomiarów dokonano za pomocą analizy zakrzywienia sygnałów radiowych wysyłanych przez sondę, gdy przechodziła ona za Jowiszem z punktu widzenia Ziemi (czyli w momencie, w którym planeta znajdowała się pomiędzy Juno a Ziemią). – Kiedy sonda Juno przechodziła za Jowiszem z perspektywy Ziemi, jej sygnał radiowy przemieszczał się przez atmosferę planety, zanim dotarł do nas – tłumaczy planetolog Eli Galanti z Instytutu Weizmana w Izraelu, kierownik badań. To pozwoliło uzyskać szczegółowe mapy temperatury i gęstości atmosfery planety. Udało się dzięki temu uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz kształtu i rozmiaru Jowisza. O ile mniejszy jest Jowisz? Dane z Juno zaskakują Średnica równikowa Jowisza jest mniejsza o około 8 km, a średnica od bieguna do bieguna o 24 kilometry. Dotychczasowe dane pochodziły z lat 70. XX wieku i opierały się na misjach Pioneer i Voyager, które łącznie dostarczyły zaledwie 6 punktów pomiarowych. Juno wzbogaciła te informacje o 26 dodatkowych punktów. „Tych kilka kilometrów ma znaczenie” Choć zmniejszenie rozmiaru o kilka kilometrów może wydawać się pozornie nieistotne, dla naukowców ma to ogromne znaczenie. – Nawet niewielkie przesunięcie w promieniu planety pozwalają znacznie lepiej dopasować modele wnętrza Jowisza do dostępnych danych grawitacyjnych i atmosferycznych – wyjaśnia Eli Galanti. Lepsze zrozumienie rozmiaru planety umożliwia dokładniejsze modelowanie jej wewnętrznej struktury, a tym samym poznanie procesów zachodzących we wnętrzu gazowego olbrzyma. To przełomowe podejście może mieć wpływ na naszą wiedzę o innych planetach gazowych tego typu – nie tylko w Układzie Słonecznym, ale także wokół innych gwiazd. Jak wielki jest Jowisz? Ziemia to stosunkowo mała planeta – szczególnie w porównaniu z Jowiszem. Gazowy olbrzym jest tak ogromny, że zmieściłyby się w nim wszystkie inne planety, a sama Ziemia ponad 1300 razy (niegdyś Jowisz mógł być nawet większy i mieścić ich nawet 2000). Składa się głównie z wodoru i helu ze śladowymi ilościami innych gazów. Silne wiatry i burze owiewające piątą planetę od Słońca widzimy jako wyraźne przemieszczające się po niej pasy. Źródło: Reuters, Space.com, Nature Astronomy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwsza mapa kosmosu w 102 długościach fal podczerwieni! To początek nowej ery w astronomii
Teleskop NASA SPHEREx zaskoczył naukowców – kilka miesięcy po starcie misji powstała pierwsza mapa całego nieba, wykonana w aż 102 długościach fal podczerwonych. Dla astronomów to fantastyczna wiadomość na koniec roku.
Spis treści: Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? Wystrzelony w pierwszej połowie tego roku teleskop kosmiczny SPHEREx bardzo szybko udowodnił, że jest wyjątkowo potężnym narzędziem astronomicznym. Wystarczyło kilka miesięcy pracy, by z danych uzyskanych przez to kosmiczne obserwatorium skompilować pierwszą mapę całego nieba wykonaną w 102 długościach fal podczerwonych. Znajdują się na niej również obiekty niewidoczne dla ludzkiego oka. Jakie tajemnice odkryje przed nami SPHEREx? Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Gdy w kwietniu tego roku informowaliśmy o starcie misji NASA SPHEREx, nie przypuszczaliśmy nawet, że to nowoczesne obserwatorium pracujące w świetle widzialnym i bliskiej podczerwieni tak szybko i dobitnie zademonstruje swoje możliwości. A potrafi naprawdę wiele! Akronim misji – SPHEREx – odnosi się do Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer i oznacza: spektrofotometr do badania historii Wszechświata, epoki rejonizacji oraz lodów kosmicznych. Jak widać, już w samej nazwie zawarta jest idea sięgnięcia do okresu tuż po Wielkim Wybuchu, gdy Wszechświat dopiero się tworzył. Zadanie, jakie postawili przed tym kosmicznym okiem jego twórcy, jest wymagające. Teleskop ma zmapować całe niebo w 102 zakresach podczerwieni, zebrać dane o genezie pierwszych galaktyk i kluczowych składnikach życia w naszym kosmicznym otoczeniu. Chociaż promieniowanie podczerwone nie jest widzialne, na mapie zostało ono przedstawione za pomocą kolorów umownych. Gorący wodór oznaczono kolorem niebieskim, pył kosmiczny – czerwonym, a gwiazdy – zielonym, niebieskim i białym. Część map uwypukla odległe galaktyki i gwiazdy w dysku Drogi Mlecznej poprzez usunięcie emisji pyłu i gorącego gazu. Inne natomiast koncentrują się na mgławicach, obszarach formowania gwiazd oraz złożonych cząsteczkach organicznych, które odgrywają rolę w procesach powstawania planet. Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Każda z 102 długości fal dostarcza odmiennych informacji o obserwowanych galaktykach, ich gwiazdach oraz otaczającym je środowisku. SPHEREx wykorzystuje sześć detektorów z filtrami, które rozdzielają światło na poszczególne zakresy widma. Pierwsza mapa, opublikowana w grudniu tego roku, pokazuje, że nowoczesny teleskop, wyposażony w trzy lustra oraz detektory półprzewodnikowe z tellurku rtęciowo-kadmowego, ma dużą szansę wykonać postawione przed nim zadanie w stu procentach. Przez ostatnie pół roku SPHEREx codziennie obserwował kolejny pas nieba, wykonując około 3600 zdjęć dziennie. W ciągu sześciu miesięcy obserwatorium objęło pełne 360 stopni nieba, rejestrując ogromne ilości danych i tworząc ponad 100 map w podczerwieni. Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? – To niesamowite, jak dużo informacji SPHEREx zebrał w tak krótkim czasie. Informacji, których wartość jeszcze się podniesie, gdy zostaną połączone z danymi z innych naszych misji. W zasadzie mamy 102 nowe mapy całego nieba, każda wykonana w innej długości fali i zawierająca unikatowe informacje. Myślę, że każdy astronom znajdzie tu coś wartościowego, ponieważ misje NASA umożliwiają światu odpowiadanie na fundamentalne pytania o to, jak Wszechświat powstał i jak się zmieniał, by ostatecznie stworzyć nam w nim dom – napisał w oświadczeniu Shawn Domagal-Goldman, dyrektor Wydziału Astrofizyki w centrali NASA. Podczas planowanej na dwa lata tzw. misji podstawowej, SPHEREx wykona jeszcze trzy dodatkowe skany całego nieba. Aby tego dokonać, teleskop ma zebrać dane o ponad 450 milionach galaktyk. Następnie zostaną one połączone, co pozwoli zwiększyć czułość pomiarów. Naukowcy są przekonani, że te mapy dadzą wgląd w zdarzenie, które zaszło jedną miliardową bilionowej części sekundy po Wielkim Wybuchu – i od tamtej pory się nie powtórzyło. Źródło: Universe Today Nasza ekspertka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najpiękniejszy gwiazdozbiór zimowego nieba – za jego nazwą może stać mit nawiązujący do Wisły
Erydan to rozległy gwiazdozbiór znany już w starożytności. Rozciąga się przez ponad 100 stopni łuku nieba i może być obserwowany z różnych szerokości geograficznych. Dlaczego fascynował już Arystotelesa i jak można go odnaleźć dziś?
Spis treści: Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Choć dziś rzadko wspominany poza gronem pasjonatów astronomii Erydan był jednym z ważniejszych gwiazdozbiorów znanych starożytnym. Jego długi, wijący się kształt przywodził na myśl rzekę płynącą przez nieboskłon – stąd liczne powiązania z mitologicznym Erydanem, mitycznym nurtem niosącym ze sobą opowieści o upadku Faetona i niebiańskim porządku. Konstelacja, rozciągająca się od gwiazdozbioru Oriona aż po południowy kraniec nieba, nadal skrywa wiele fascynujących historii – i chociaż nie jest łatwa do zaobserwowania z Polski w całości, jej obecność na nocnym niebie wciąż budzi zachwyt. Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji W kulturze starożytnej Grecji Erydan ma podwójne znaczenie. Z jednej strony jest to bóstwo rzeczne, syn tytanów Okeanosa i Tetydy, uosabiający potężne i nieznane wody Północy. Z drugiej – to tajemnicza rzeka, która według mitologii wypływała z podziemnego świata Hadesu i była zlokalizowana na północy, poza granicami znanego świata. Grecy kojarzyli ją z miejscem przekraczającym rzeczywistość, granicznym punktem między życiem a śmiercią. Z rzeką Erydan nierozerwalnie związany jest grecki mit o Faetonie, synu boga słońca Heliosa i nimfy morskiej Klimene. Zainspirowany boskim pochodzeniem, Faeton postanowił poprowadzić rydwan ojca po niebie. Nie zapanował jednak nad ognistymi końmi. Słońce zbliżyło się zbyt mocno do Ziemi, powodując kataklizmy, susze i pożary. Aby zapobiec całkowitemu zniszczeniu świata, Zeus uderzył piorunem w Faetona, strącając go z niebios. Młodzieniec spadł do rzeki Erydan i utonął. Tragiczna śmierć Faetona wywołała rozpacz jego sióstr – Heliad, córek Heliosa. Bogowie z litości przemienili je w topole, rosnące na brzegach Erydanu, a ich łzy zamieniły się w bursztyn, który miał spływać wraz z wodami tej mitycznej rzeki. Z żalu po Faetonie rozpłakał się również jego przyjaciel – łabędź. Bogowie, widząc jego ból, umieścili go na niebie jako gwiazdozbiór Łabędzia. W ten sposób tragiczna opowieść zyskała kosmiczny wymiar, a Erydan został utrwalony zarówno w micie, jak i na nieboskłonie. Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Mityczna rzeka Erydan, choć pierwotnie obecna wyłącznie w greckich opowieściach, mogła mieć rzeczywisty odpowiednik w geografii Europy. Badacze do dziś spierają się, która z rzeczywistych rzek mogła być inspiracją dla tego legendarnego nurtu, związanego z mitami o Faetonie, bursztynie i granicy życia i śmierci. Jednym z najczęściej wskazywanych kandydatów jest Wisła. Choć brak jednoznacznych dowodów na to, że starożytni Grecy znali jej bieg, to właśnie z terenów nadbałtyckich pochodził bursztyn, który trafiał do basenu Morza Śródziemnego. W starożytności mówiono o „północnej rzece bursztynowej”, co teoretycznie mogłoby odpowiadać dolnemu biegowi Wisły. Jednak Herodot wyrażał sceptycyzm, uznając nazwę Erydan za typowo grecką, stworzoną przez poetów, a nie rzeczywistą. Drugą kandydatką jest Rodan – rzeka o silnym nurcie, przepływająca przez dzisiejszą Francję i uchodząca do Morza Śródziemnego. Już w czasach starożytnych była ważnym szlakiem handlowym, a jej dziki, nieprzewidywalny charakter mógł budzić skojarzenia z mitycznym Erydanem – pełnym niebezpieczeństw i tajemnic. Trzecią rzeką rozpatrywaną przez historyków i geografów jest Pad – najdłuższa rzeka Włoch, położona blisko starożytnych szlaków bursztynowych. Już w II wieku p.n.e. grecki historyk Polybius uważał, że to właśnie Pad był opisywanym w poezji Erydanem. Dolina Padu była zasiedlona od czasów prehistorycznych, a bursztyn mógł być transportowany z północy właśnie przez nią. Co więcej, odkrycia geologiczne dostarczają niezwykle interesującej perspektywy. Około 40 milionów lat temu na terenach dzisiejszego Bałtyku istniała rzeczywista rzeka, która płynęła z północy na południe i wpadała do Morza Północnego. Niosła ze sobą żywicę drzew iglastych, która osadzała się na obszarze obecnej Zatoki Gdańskiej. Z biegiem czasu żywica ta przekształciła się w bursztyn bałtycki, znany i ceniony w starożytnym świecie. Geolodzy nazwali tę pradawną rzekę Eridan lub Eridanos, co może być naukowym echem greckiej mitologii. Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Erydan jako niebiańska rzeka w mitologii i kulturach świata Mitologiczny Erydan, podobnie jak wiele innych elementów starożytnych wierzeń, znalazł swoje odbicie na niebie. Gwiazdozbiór o tej samej nazwie został zidentyfikowany przez starożytne cywilizacje jako niebiańska rzeka, będąca symbolicznym przedłużeniem boskiej narracji. Co ciekawe, różne kultury przypisywały tej konstelacji swoje własne wielkie rzeki: w Egipcie był to Nil, w starożytnej Mezopotamii Eufrat, a w Indiach Ganges. Erydan, w sensie astronomicznym, jest szóstym co do wielkości gwiazdozbiorem nieba równikowego. W Polsce jest widoczny częściowo zimą, najczęściej na południowym horyzoncie, w sąsiedztwie konstelacji Oriona i Byka. Najjaśniejsze gwiazdy gwiazdozbioru Erydanu W skład gwiazdozbioru wchodzi około 100 gwiazd widocznych gołym okiem, a najważniejsze z nich pełnią kluczową rolę w nawigacji i badaniach astronomicznych. Najjaśniejszą z nich jest Alfa Erydanu – Achernar (arab. „koniec rzeki”), będąca dziewiątą najjaśniejszą gwiazdą na niebie. To gorący niebieski olbrzym, którego ekstremalne tempo rotacji sprawia, że przyjmuje spłaszczony kształt. Kolejna znacząca gwiazda to Beta Erydanu – Cursa, biały podolbrzym, który znajduje się blisko Oriona i przez to często bywa wykorzystywany jako punkt orientacyjny. Na uwagę zasługuje również Theta Eridani – Acamar, układ podwójny, który w starożytności był uważany za „koniec” Erydanu, zanim odkryto dalsze odcinki konstelacji. Erydan i układy planetarne – potencjalne życie poza Ziemią Szczególne zainteresowanie wzbudzają także układy planetarne. 40 Eridani (Omikron-2) to potrójny system gwiezdny, odległy o 16,5 roku świetlnego, zawierający planetę typu superziemi. Co ciekawe, w uniwersum Star Trek uznano go za ojczystą gwiazdę Wolkan, cywilizacji znanej z logiki i chłodnej racjonalności. Innym fascynującym obiektem jest Epsilon Eridani (Ran) – pomarańczowy karzeł oddalony o zaledwie 10,5 roku świetlnego. Otacza go złożony układ planetarny, w tym planety, pas planetoid i struktura podobna do pasa Kuipera w naszym Układzie Słonecznym, co czyni go idealnym kandydatem do badań nad egzoplanetami i potencjalną egzystencją życia. Galaktyki i mgławice w gwiazdozbiorze Erydanu Gwiazdozbiór Erydanu skrywa również galaktyki spiralne, takie jak NGC 1291, NGC 1532, NGC 1232 oraz NGC 1300 – ostatnia z nich wyróżnia się poprzeczką przecinającą jej jądro, co sugeruje dynamiczne procesy wewnętrzne. Nie sposób pominąć również mgławicy planetarnej NGC 1535, która przypomina swoim wyglądem oko i dostarcza danych o ostatnich etapach życia gwiazd podobnych do Słońca. Źródła: Astro.com, Constellation-Guide.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.