Czy na pozbawionych światła księżycach planet swobodnych mogą panować warunki przychylne życiu?
Planety swobodne są wyrzutkami swoich systemów planetarnych. Utraciły grawitacyjną smycz w wyniku różnego rodzaju zjawisk. Niektóre z nich wciąż utrzymują swoje księżyce. Wydaje się, że takie pozbawione stałego dostępu do światła światy nie mogą mieć zdolności podtrzymywania życia. Jednak nowa publikacja naukowców z Instytutu Maxa Plancka oraz ESA pokazuje, że w pewnych warunkach księżyce planet swobodnych mogą być środowiskiem przychylnym rozwojowi życia.
Księżyce krążące wokół pozbawionych gwiazd tzw. planet swobodnych (rogue planets) mogą pozostawać wystarczająco ciepłe, aby przez miliardy lat utrzymywać wodę w stanie ciekłym – sugerują wyniki nowego badania opublikowanego na łamach „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. Oznacza to, że w głębokiej przestrzeni kosmicznej mogłyby istnieć długotrwałe środowiska sprzyjające życiu. Egzoksiężyce egzoplanet Podkreślmy, że badanie dotyczynaturalnych satelitów egzoplanet, czyli tzw. egzoksiężyców, szczególnie tych krążących wokół planet swobodnie przemieszczających się w przestrzeni międzygwiezdnej. Istnienie takich egzoksiężyców planet międzygwiezdnych nie zostało jeszcze jednoznacznie potwierdzone, jednak rosnąca liczba pośrednich dowodów sugeruje, że pierwsze takie odkrycie może nastąpić w niedalekiej przyszłości. Planety swobodne lub planety międzygwiezdne powstają w młodych układach planetarnych, gdzie silne oddziaływania grawitacyjne potrafią wyrzucić planetę z jej orbity wokół gwiazdy, wysyłając ją w przestrzeń międzygwiezdną. Badania wskazują jednak, że takie planety mają znaczną szansę zachować swoje księżyce nawet po opuszczeniu układu planetarnego. Sam proces wyrzucenia planety z układu zmienia orbity jej księżyców, rozciągając je w wydłużone, eliptyczne trajektorie wokół planety. Kiedy księżyc porusza się po takiej wydłużonej orbicie, jego odległość od planety stale się zmienia. Grawitacja planety ściska i rozciąga wnętrze księżyca, powodując powstawanie ciepła. Zjawisko to nazywa się grzaniem pływowym (tidal heating). Powstające w jego wyniku ciepło wewnętrzne może — według nowego badania — być na tyle silne, by zapobiegać zamarzaniu oceanów nawet w zimnej przestrzeni międzygwiezdnej. Podobne zjawiska znamy z Układu Słonecznego, m.in. z księżyców Jowisza Europa i Io oraz z księżyca Saturna Enceladusa. Kolebka życia nie wymaga Słońca Korzystając z modeli komputerowych, naukowcy ustalili, że temperatura na księżycu wielkości Ziemi, orbitującym wokół planety swobodnej w typie Jowisza, mogłaby być wystarczająco wysoka, aby utrzymać ciekłą wodę na powierzchni nawet przez 4,3 miliarda lat — czyli niemal tak długo, jak istnieje Ziemia. – Kolebka życia niekoniecznie wymaga Słońca — powiedział główny autor badania dr David Dahlbüdding z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium oraz z Centrum Badań Astrochemicznych Instytutu Maxa Plancka. Wcześniej prowadzone badania sugerowały, że na takich księżycach mogłaby istnieć ciekła woda tylko, jeśli posiadałyby one grubą atmosferę zdominowaną przez dwutlenek węgla (CO₂). Ale tu pojawił się problem z kondensacją CO₂ oraz zapadaniem się atmosfery, szczególnie w warunkach wysokiego ciśnienia, które sprzyjałyby długo utrzymującym się warunkom sprzyjającym podtrzymaniu życia. 4,3 miliony lat z ciekłą wodą Aby rozwiązać ten problem, badacze wykorzystali samospójny model atmosfery, który uwzględnia zarówno transfer promieniowania, jak i chemię równowagową z procesami kondensacji. Dzięki temu mogli zasymulować bardziej stabilną atmosferę zdominowaną przez wodór dla różnych początkowych składów chemicznych, obejmujących m.in. węgiel, tlen i azot. – Nasze wyniki wskazują, że takie atmosfery mogą skutecznie zatrzymywać ciepło dzięki absorpcji wywołanej zderzeniami cząsteczek wodoru (H₂). Pozwala to utrzymać temperaturę powierzchni sprzyjającą istnieniu ciekłej wody przez okres nawet do 4,3 miliarda lat, w zależności od ciśnienia powierzchniowego, przy jednoczesnym uniknięciu zapadania się atmosfery spowodowanego kondensacją. Dodatkowo cykle nawilżania i wysychania wywołane silnymi pływami, w połączeniu z zasadowością rozpuszczonego amoniaku (NH₃), mogą tworzyć warunki sprzyjające polimeryzacji RNA, a tym samym wspierać powstanie życia. Autorzy podkreślają, że odkrycie to może znacząco poszerzyć zakres środowisk, w których może powstawać życie, sugerując, że życie mogłoby pojawiać się i przetrwać nawet w najciemniejszych rejonach Galaktyki, daleko od jakiejkolwiek gwiazdy. Źródło: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
2,5 sekundy, które zmieniły historię. 100 lat temu przeprowadzono pierwszy udany test rakiety na paliwo ciekłe
Dzisiaj Robert H. Goddard uznawany jest za jednego z ojców ery kosmicznej. Lecz 100 lat temu, gdy przeprowadzał swój przełomowy eksperyment, traktowano go jako dziwaka rzucającego się z motyką na Księżyc. W symboliczny sposób jednak tam trafił. Rakiety programu Apollo czerpały z projektów Goddarda, a Buzz Aldrin z Apollo 11 zabrał biografię Goddarda na Srebrny Glob.
Był zimny, marcowy dzień. Na polach w Massachusetts wciąż zalegał śnieg. Na pustym pastwisku dla krów na farmie ciotki Effie w Auburn stanęła dziwna metalowa konstrukcja. Miała nieco ponad trzy metry wysokości, a główny powód jej wybudowania ginął pośród cienkich metalowych rurek. Niemal dokładnie 100 lat temu, 16 marca 1926 roku, równo o godzinie 14.30 czasu lokalnego, nieświadomy dalekosiężnych konsekwencji swoich badań, Robert Hutchings Goddard wystrzelił pierwszą na świecie rakietę na paliwo ciekłe. Wzniosła się w górę na zaledwie 12 metrów i przeleciała jedynie 56, mimo to był to przełomowy moment w historii lotów kosmicznych. Ten szalony człowiek, który nie zna fizyki Rakieta Goddarda miała bardzo prostą konstrukcję. Paliwem była benzyna, a utleniaczem ciekły tlen (LOX). Wcześniej urodzony w 1882 roku Goddard eksperymentował m.in. z prochem. Pierwsze eksperymenty z rakietami prochowymi prowadził na Clark University, gdzie zdobył tytuł magistra, a następnie doktora. Pierwszą taką rakietę wystrzelił w 1915 roku, finansując eksperyment z własnych pieniędzy. Z czasem otrzymał wsparcie finansowe między innymi od Smithsonian Institution oraz Clark University, a jego prace opublikowano w 1919 roku. Jednym z jego najważniejszych pomysłów w badaniach nad rakietami na paliwo ciekłe było wykorzystanie bardzo zimnego ciekłego tlenu do chłodzenia komory spalania rakiety podczas opuszczania zbiornika paliwa. Goddard był w swoich czasach traktowany przez gazety jak dziwak. „The New York Times” zarzucał mu wręcz brak znajomości fizyki. Napisano wtedy: „Ten profesor Goddard, ze swoją katedrą w Clark College i poparciem Smithsonian Institution, nie zna relacji między akcją a reakcją; ani potrzeby posiadania czegoś lepszego niż próżnia, wobec czego można by reagować – powiedzieć to byłoby absurdalne. Oczywiście wygląda na to, że brakuje mu wiedzy, którą codziennie wykłada się w szkołach średnich”. „The Times” ostatecznie odwołał ten komentarz 16 lipca 1969 roku – w dniu, w którym Armstrong, Aldrin i Collins wyruszyli w drogę na Księżyc w rakiecie wywodzącej się z koncepcji Goddarda. Wszystko w rękach żony Przy przełomowym starcie obecni byli: Henry Sachs (asystent i szef zespołu technicznego), Esther Goddard (żona wynalazcy), Percy Roope (profesor fizyki z Clark University). To właśnie Esther zawdzięczamy rozpropagowanie badań i koncepcji Roberta Goddarda. Przez dziesięciolecia – nawet po śmierci męża – prowadziła dokumentację, gasiła pożary powstałe podczas startów rakiet oraz pilnowała składania licznych wniosków patentowych. Esther Goddard: rozszyfrowywała notatki męża; fotografowała eksperymenty; gasiła pożary powstające po startach; prowadziła księgi rachunkowe; szyła spadochrony do rakiet. Większość zdjęć dokumentujących prace Goddarda wykonała właśnie ona. Po śmierci męża aktywnie dbała o jego dorobek. W czasach powojennych uwagę świata przyciągali głównie niemieccy naukowcy rakietowi z Wernherem von Braunem na czele, więc Esther pilnowała, aby wkład Goddarda nie został zapomniany. Przekazała ponad 60 przedmiotów do Smithsonian Institution, uporządkowała jego dokumenty i zgłosiła wiele patentów pośmiertnych. Z 214 patentów związanych z Goddardem aż 131 uzyskano po jego śmierci dzięki jej staraniom. Historycy podkreślają dziś, że wspominanie Esther pomaga przeciwdziałać tzw. „efektowi Matyldy” – zjawisku polegającemu na pomijaniu wkładu kobiet w historii nauki. Z inspiracji science fiction Sam Goddard, choć traktowany bardziej jak dziwak niż wizjoner, otrzymał wsparcie finansowe od lotnika Charlesa Lindbergha, rodziny Guggenheimów oraz amerykańskiej armii. Przeniósł się także do Roswell w stanie Nowy Meksyk, gdzie w latach 30. było niewiele mieszkańców, co sprzyjało testom rakiet. Swoje pomysł Goddard czerpał z literatury science fiction, ale analizował je w sposób naukowy. Już w 1908 roku odrzucił wiele koncepcji startu rakiet – między innymi napęd magnetyczny, atomowy czy wystrzelenie z działa. Pomysł działa był szczególnie znany z powieści Jules’a Verne’a „Z Ziemi na Księżyc”, ale Goddard wykazał, że przeciążenia byłyby zabójcze dla astronautów. Głównymi osiągnięciami Goddarda są: Badania nad stabilnością rakiet W pierwszej rakiecie na paliwo ciekłe silnik znajdował się nad zbiornikami paliwa, bo Goddard uważał, że poprawi to stabilność. Po testach przeniósł jednak silnik pod zbiorniki, a stabilność zapewnił dzięki ruchomym łopatkom w strumieniu spalin i żyroskopom. Koncepcja rakiet wielostopniowych Goddard badał także pomysł rakiet wielostopniowych. Polegał on na odrzucaniu pustych zbiorników paliwa podczas lotu, co zmniejszało masę rakiety i pozwalało jej osiągać większą wysokość. Chłodzenie silników Komory spalania rakiet często się przegrzewały i topiły. Goddard opracował dwie metody chłodzenia: chłodzenie kurtynowe (film cooling) – paliwo było rozpylane po wewnętrznych ścianach komory, tworząc warstwę ochronną chłodzenie regeneracyjne – paliwo przepływało przez kanały w ścianach komory przed spaleniem, jednocześnie chłodząc silnik i podgrzewając paliwo Ponadto: udowodnił w 1916 roku, że rakiety mogą działać w próżni, w 1929 roku wystrzelił pierwszą rakietę z ładunkiem naukowym, rozwijał systemy sterowania i naprowadzania, eksperymentował z pompami paliwa będącymi poprzednikami dzisiejszych turbopomp rakietowych. Na Księżyc i z powrotem Dziś Robert Goddard jest powszechnie uznawany za jednego z twórców nowoczesnej astronautyki, obok Hermanna Obertha w Niemczech i Konstantina Ciołkowskiego w Rosji. Jego imię nosi Centrum Lotów Kosmicznych NASA. Symboliczne znaczenie miał fakt, że Buzz Aldrin, drugi człowiek na Księżycu, zabrał ze sobą autobiografię Goddarda podczas misji Apollo 11 w 1969 roku. Źródło: Space Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowe badanie sugeruje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które mogłyby zaatakować Ziemię
Szansa na atak ze strony kosmitów jest sto razy mniejsza niż ryzyko zagłady ludzkości przez gigantyczną asteroidę. Mimo to statystyki sugerują, że w naszej galaktyce mogą istnieć co najmniej cztery wrogie cywilizacje.
W tym artykule: Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? Alberto Caballero nie jest astrofizykiem. Jako doktorant zajmuje się międzynarodowymi konfliktami na hiszpańskim Uniwersytecie Vigo. Ten kierunek badawczy zainspirował go do przeprowadzenia pewnego myślowego eksperymentu. Caballero postawił następujące pytanie. Jeśli w kosmosie istnieją inne cywilizacje i jeśli ich skłonność do najeżdżania sąsiadów odpowiada skłonności Ziemian do wywoływania wojen, to ile może być agresywnych kosmitów tylko w Drodze Mlecznej? Rozumowanie, w którym zawarł odpowiedź, opisał w artykule umieszczonym w archiwum preprintów naukowych arXiv. Artykuł nie został jeszcze zrecenzowany. Mimo to zyskał rozgłos, ponieważ analiza Caballero prowadzi do klarownego wniosku. Statystyka wskazuje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które – gdyby miały takie możliwości techniczne – najechałyby Ziemię. Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Caballero zaczął od zebrania danych o liczbie konfliktów zbrojnych na Ziemi w latach 1950–2022. W tym czasie wojnę, najazd lub inwazję na różną skalę wywołało 51 państw ze 195 istniejących. Na szczycie listy znalazły się Stany Zjednoczone z 14 konfliktami zbrojnymi. Następnie Hiszpan oszacował prawdopodobieństwo, że dany kraj wywoła wojnę, uzależnione od udziału jego wydatków na wojsko w ogólnych, globalnych wydatkach zbrojeniowych. Znów przodowały tu Stany Zjednoczone. Amerykańskie wydatki na wojsko stanowiły 38 proc. wszystkich pieniędzy lokowanych w sektorze zbrojeniowym w badanych okresie. „Mój tata jako pierwszy rozpoczął poszukiwanie obcej inteligencji”. Opowieść córki Franka Drake'a Czy kosmici istnieją? Na wiosnę 1960 roku, 29-letni astronom z pasmami przedwczesnej siwizny i beztroskim nastawieniem, postanowił stawić czoła jednemu z najbardziej egzystencjalnych pytań lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/frank-drake-jako-pierwszy-rozpoczal-naukowe-poszukiwania-pozaziemskich-cywilizacji-fot-nrao-aui-nsf-9aaa6f2.jpeg" width="938" height="623" alt="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" title="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" /> W kolejnym kroku Cabarello zsumował skłonności poszczególnych krajów do wywołania wojny i podzielił wynik przez liczbę krajów na Ziemi. Odsetek, jaki otrzymał – 0,028 proc. – uznał za wskaźnik pokazujący, jakie jest „aktualne prawdopodobieństwo, że ludzkość dokona inwazji na obcą cywilizację”. Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Była to dopiero pierwsza część eksperymentu myślowego. W następnej Cabarello wykorzystał skalę Kardaszowa, by oszacować, kiedy Ziemianie byliby w stanie opanować podróże międzygwiezdne. Uzależniając zaawansowanie technologiczne od ilości gromadzonej energii policzył, że od tego etapu dzieli nas jeszcze 259 lat. Po przyjęciu założenia, że ludzka skłonność do inwazji maleje z czasem, policzył, że za dwa i pół wieku ryzyko, iż nasi następcy wybiorą się na gwiezdną wojnę, wynosi 0,0014 proc. Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? A gdyby przypisaną Homo sapiens skłonność do zachowań agresywnych przełożyć na inne potencjalne cywilizacje z Drogi Mlecznej? Cabarello wykorzystał szacunki SETI z 2012 r. oceniające, na ilu planetach w galaktyce może istnieć życie. Mówią one, że tylko w Drodze Mlecznej może istnieć 15 tys. innych cywilizacji. Ile z nich byłoby wrogich? Jeśli miałyby podobną jak ludzka skłonność do agresji, byłoby ich około 4 (dokładnie 4,42). Jednak – na szczęście – jeśli miałaby być to dodatkowo cywilizacja typu 1 na skali Kardaszowa – czyli taka, która opanowała podróże międzygwiezdne – wówczas wynik obliczeń Cabarello spada poniżej jednego. Odtajnione dokumenty i sygnały z innych galaktyk. Nauka kontra UFO w 2020 Pandemia koronawirusa i przymus tkwienia w czterech ścianach nie osłabił zapału poszukiwaczy pozaziemskich cywilizacji. Ich wyobraźnię dodatkowo pobudzały najnowsze astronomiczne odkrycia. O... – Prawdopodobieństwo, że obca cywilizacja, z którą nawiążemy kontakt nas zaatakuje jest dwa rzędy wielkości mniejsze niż prawdopodobieństwo, że w Ziemię uderzy mordercza asteroida – przyznał Cabarello w swoim artykule. Eksperyment myślowy Hiszpana jest ciekawy. Jednak rozumowanie, jakie zaproponował, budzi wiele zastrzeżeń. Po pierwsze, jego podstawą są dane o konfliktach na Ziemi z krótkiego okresu: tylko siedemdziesięciu lat. Po drugie, opiera się na wielu ryzykowanych założeniach. Np. takim, że skłonność do agresji potencjalnych kosmitów będzie odpowiadała ludzkiej. Jeśli dołożymy do tego ogromne odległości w kosmosie, ryzyko wojny z obcą cywilizacją spada praktycznie do zera. Źródło: arXiv. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
„Wszechświat jest pełen myśliwych". Teoria ciemnego lasu wyjaśnia, dlaczego nie powinniśmy szukać kosmitów
Paradoks Fermiego od dekad spędza sen z powiek naukowcom. Skoro wszechświat ma blisko 14 miliardów lat, dlaczego wciąż nie trafiliśmy na ślad Obcych? Teoria ciemnego lasu rzuca na ten problem wyjątkowo mroczne światło.
W tym artykule: Teoria ciemnego lasu Czy kosmici się nas boją? Argumenty przeciwko teorii ciemnego lasu Najbardziej koszmarny scenariusz Paradoks Fermiego został sformułowany przez fizyka Enrico Fermiego podczas popołudniowej pogawędki już w 1950 roku. Ma wiele niuansów, ale jego sercem jest następujące główne założenie. Nasz Układ Słoneczny ma zaledwie 4,6 miliarda lat, podczas gdy Wszechświat – 13,8 miliarda lat. To mnóstwo czasu, aby życie na innych planetach przekształciło się w społeczeństwa zaawansowane technologicznie. Czyli takie, które mogłyby wyruszyć w podróż przez morze gwiazd i nawiązać z nami kontakt. Jednak nie znaleźliśmy jeszcze żadnych śladów istnienia tych społeczeństw. Więc gdzie są ci wszyscy kosmici? – Istnieje wiele możliwych, nakładających się rozwiązań paradoksu Fermiego – mówi astrofizyczka Moiya McTier. Czy kosmos jest po prostu zbyt rozległy, aby Obcy mogli dotrzeć na Ziemię? A może nie mogą wyrwać się z własnych planet? Albo mogą, ale nie odpowiada im nasze Słońce? Albo nie uważają nas za wystarczająco inteligentnych? Czy wszyscy sami się niszczą, zanim staną się zdolni do podróży międzygwiezdnych? Może jesteśmy jedynym zaawansowanym technologicznie społeczeństwem w naszym zakątku kosmosu? Może ewolucja życia jest bardzo rzadka? Teoria ciemnego lasu Alternatywne wyjaśnienie to tzw. teoria ciemnego lasu. Powodem, dla którego nie możemy zobaczyć tych obcych cywilizacji jest to, że wszystkie się ukrywają. W przeciwieństwie do ludzkości Obcy doszli do wniosku, że udostępnianie ich lokalizacji potencjalnie wrogim sąsiadom jest po prostu zbyt niebezpieczne. Ta koncepcja zyskała na popularności, gdy została przedstawiona w „Problemie trzech ciał” (3 Body Problem). Czyli serialowej adaptacji literackiej trylogii autora Cixina Liu na platformie Netflix. Ale czy jest to wiarygodne rozwiązanie paradoksu Fermiego? Pomysł nie jest nowy. Pojawiał się w opowiadaniach science fiction od wielu dziesięcioleci. Liu w swojej książce z 2008 roku nadał tej hipotezie chwytliwą nazwę. Opisuje Wszechświat jako ciemny las, w którym każda cywilizacja przypomina uzbrojonego myśliwego, ostrożnie poruszającego się naprzód. Jeśli ten myśliwy znajdzie inne życie, może zrobić tylko jedną rzecz: zaatakować i wyeliminować je. W tym lesie „piekło to inni ludzie.” Czy kosmici się nas boją? – Paradoks Fermiego mówi tylko tyle, że cywilizacje są rzadkie. Nie mówi nam jednak, dlaczego tak jest. Jedno z rozwiązań jest następujące: tak, wszyscy tam są, ale się ukrywają. Jeśli się zdradzą, ktoś się pojawi i ich zniszczy – mówi Ian Crawford, planetolog i astrobiolog z Uniwersytetu Londyńskiego. Strach ma swoje ewolucyjne korzyści. Możemy wzdrygnąć się w nocy na dźwięk dziwnego hałasu. Chociaż w większości przypadków jest on nieszkodliwy, nasza ostrożność może uratować nam życie, gdy pojawi się prawdziwe zagrożenie. – Bycie agresywnym ma pewną wartość, jeśli chodzi o przetrwanie – uważa Seth Shostak, główny astronom Instytutu Poszukiwań Inteligencji Pozaziemskiej (SETI). Zapobiegawczo wyeliminuj konkurencję, a będziesz mógł spać bezpieczniej, zdobywając dodatkowe zasoby. Historia ludzkości – i jej teraźniejszość – jest pełna ponurych tego przykładów. Argumenty przeciwko teorii ciemnego lasu Teoria ciemnego lasu jest jednak szeroko krytykowana. Najbardziej oczywistym problemem jest to, że niezwykle trudno jest ukryć zaawansowany technologicznie świat. Sygnały radiowe rozprzestrzeniają się w kosmosie i można je wykryć. Analogia z lasem zawodzi, gdy weźmie się pod uwagę naturę kosmosu. – Mogą w nim istnieć wrodzy kosmici. Jednak odległości między nimi będą prawdopodobnie niewyobrażalnie ogromne – mówi Seth Shostak. Pomysł ataku wyprzedzającego traci więc sens. Wielkie odległości między cywilizacjami oznaczają, że prawdopodobnie nigdy nie musiałyby konkurować o zasoby. Każda miałaby niemal nieograniczone planety, asteroidy, a nawet gwiazdy do dyspozycji. – Skoro jest tak wiele cywilizacji, a niektóre z nich mogłyby chcieć nas zniszczyć, to musimy wyjaśnić, dlaczego to się jeszcze nie stało. Może istnieje jakieś Imperium Galaktyczne, które powstrzymuje działania wojenne? – zastanawia się Karim Jebari, badacz w szwedzkim Instytucie Studiów nad Przyszłością. Uważa on, że inne cywilizacje doszły do tego samego logicznego wniosku. Nadal istnieją, ponieważ inne zaawansowane społeczeństwa Obcych zostawiły je w spokoju. Może z nadzieją na pokojową współpracę? – Dla mnie teoria ciemnego lasu jest jednym z mniej przekonujących wyjaśnień paradoksu Fermiego. Opiera się na kilku antropocentrycznych założeniach, które nie są uzasadnione – komentuje Moiya McTier. Strach to potężna rzecz. Ale taka też jest ciekawość. Najbardziej koszmarny scenariusz Nie musi to koniecznie oznaczać, że teoria ciemnego lasu nadaje się tylko do kosza. Poza strachem musimy bowiem wziąć pod uwagę skłonności do agresji. – Załóżmy, że kiedyś w historii Galaktyki pojawiła się agresywna cywilizacja technologiczna. I postanowiła zniszczyć każdą planetę, na której istnieje życie lub technologia – mówi Ian Crawford. Jeśli celem byłaby eksterminacja dla samej eksterminacji, teoria ciemnego lasu wydaje się bardziej prawdopodobna. – Nie widzimy Obcych, bo ich tam już nie ma – wyjaśnia Ian Crawford. Cywilizacja dokonująca rzezi przemieszcza się od gwiazdy do gwiazdy, metodycznie gasząc wszelkie oznaki życia. To naprawdę przerażająca wizja kosmosu. Źródło: National Geographic.
Parada planet już 28 lutego. 6 planet ustawi się w linii nad polskim niebem
Miłośnicy astronomii w Polsce zacierają ręce – już 28 lutego 2026 nad naszym krajem odbędzie się rzadka parada planet – aż 6 planet Układu Słonecznego ułoży się w jednej linii na nocnym niebie. Na sobotę zapowiadana jest piękna pogoda i czyste niebo, więc zdecydowanie warto czekać. Jak najlepiej obserwować to zjawisko?
Chociaż niewielkie parady planet (np. obejmujące 3 planety) zdarzają się całkiem często, to 28 lutego w jednej linii ustawi się aż 6: Merkury, Wenus, Jowisz, Saturn, Uran oraz Neptun. Okno czasowe na ich obserwację jest niezwykle krótkie, ale to gratka dla astronomów. Czym jest parada planet? Parada planet to szczególny moment, w którym kilka planet Układu Słonecznego pojawia się na nocnym niebie jednocześnie, tworząc widowiskowy łuk. Nie oznacza ona oczywiście, że planety rzeczywiście ustawiają się w jednej linii w przestrzeni kosmicznej – to złudzenie optyczne, wynikające z ich pozycji na orbitach względem obserwatora na Ziemi. Jak powstaje linia planet na niebie? Optyczna linia wynika z tego, że większość planet Układu Słonecznego porusza się wokół Słońca w zbliżonej płaszczyźnie (ekliptyce). Kiedy ich położenia na orbitach zbiegną się odpowiednio z naszą perspektywą, tworzą na niebie rozpoznawalny łuk. I chociaż wydaje się, że są blisko siebie, to nie dajmy się oszukać: w rzeczywistości dzielą je miliony, a nawet miliardy kilometrów. Kiedy i jak najlepiej obserwować paradę planet 28 lutego 2026? Optymalne warunki do obserwacji będą w najbliższą sobotę, 28 lutego, w godzinach 17:30–18:30. Co ważne, nie można się spóźnić: najniżej położone planety, czyli Merkury, Wenus i Saturn, zajdą szybko po Słońcu. I po zabawie! Jakie warunki obserwacji wybrać? Idealne będzie miejsce z odsłoniętym zachodnim horyzontem, najlepiej niewielkie wzniesienie. Warto oddalić się od miejskich świateł – wszyscy wiemy, że na łonie natury gwiazdy (i planety) widać lepiej. Jak odróżnić planetę od gwiazdy? Jest na to prosty sposób: gwiazdy migoczą, a planety świecą światłem stałym. To najprostszy sposób rozróżnienia ich podczas obserwacji. Nie bagatelizuj bezpieczeństwa Chociaż obserwacja kosmosu nie kojarzy się z uszkodzeniem wzroku, to wielu domorosłych astronomów przekonało się, że jest zupełnie inaczej. Bezwzględnie nie należy patrzeć w kierunku Słońca przez sprzęt optyczny (nawet przez lornetkę), zanim to nie zajdzie całkowicie za horyzontem. Inaczej można bezpowrotnie uszkodzić oczy. Gdzie i jakich planet szukać na niebie podczas parady? Planety widoczne gołym okiem Najłatwiejsze do odnalezienia będą Wenus i Jowisz (ten ostatni będzie jednym z najjaśniejszych obiektów na nocnym niebie. Merkury i Saturn pojawią się niżej, tuż po zachodzie Słońca. Dlatego trzymamy kciuki za czysty horyzont. W razie problemów z odnalezieniem parady warto wspomóc się specjalnymi aplikacjami na smartfona, które pomogą w orientacji. Jest ich kilka i część z nich jest darmowa. Obserwacja Urana i Neptuna – sprzęt i wskazówki dla zaawansowanych Chociaż Urana można próbować wypatrzyć gołym okiem lub przez lornetkę, to do Neptuna najlepiej użyć teleskopu. Obie dalekie od ziemi planety znajdą się wysoko nad horyzontem. Nie przegap wyjątkowego spektaklu Chociaż obserwacja może nie być taka prosta, a planety nie ułożą się w idealnej linii, a na łuku, to zapowiadana dobra pogoda może dostarczyć niezapomnianych wrażeń. Już w tę sobotę będziemy mogli poczuć się jak astronomowie sprzed wieków. To kosmiczne widowisko może się nie powtórzyć przez długie lata. Warto zawczasu wybrać odpowiednie miejsce, zabrać koce, lornetki – lub teleskopy – i oddać się obserwacji kosmosu. Źródło: BBC, LiveScience, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rakiety, które niszczą atmosferę. To cena lotów w kosmos
W lutym ubiegłego roku nad Europą przeleciały szczątki rakiety Falcon 9, by w końcu spocząć w Oceanie Atlantyckim na zachód od Irlandii. Wszyscy odetchnęli z ulgą – zawsze jest strach, że trafią w zamieszkałą część kontynentu. Okazało się jednak, że radość była przedwczesna: pozostawiły za sobą „smugę litu”, która zdewastowała górną warstwę atmosfery. Czy to cena, którą musimy płacić za podbój kosmosu przez SpaceX?
W ciągu ostatniej dekady liczba startów orbitalnych gwałtownie wzrosła – w 2024 było ich 259, w 2025 około 320 a do końca lat 30. planowane jest wystrzelenie nawet 560 000 satelitów. Przemysł kosmiczny niesie jednak za sobą skutki, o których wcześniej nie wiedzieliśmy: zanieczyszczenie generowane podczas powrotu zużytych fragmentów rakietowych nie ograniczają się wyłącznie do powierzchni Ziemi – dotyczą też wyższych, niezwykle wrażliwych warstw atmosfery. Wcześniej nie umieliśmy tego zbadać. I nie wiedzieliśmy, że trzeba. Rakiety wielokrotnego użytku Powrót rakiety Falcon 9 – szczególnie przez to, że był niekontrolowany – był wielkim wydarzeniem na kosmicznym niebie, obserwowanym nawet w Polsce. Wydaje się, że takie rakiety wielokrotnego użytku to świetne rozwiązanie – szczególnie dla ich producentów. Oszczędza się na surowcach, a po naprawach szczątki rakiety już niedługo mogą ponownie wyruszyć w kosmos. Każda deorbitacja generuje jednak mnóstwo tzw. śmieci kosmicznych, które – wbrew wyobrażeniom – nie zawsze kończą swoją drogę na Ziemi w formie niegroźnych popiołów. Nagły wzrost stężenia litu nad polskim niebem W lutym 2025 niemieccy naukowcy z Instytutu Maxa Plancka bacznie przyglądali się spadającej rakiecie. Wykryli oni towarzyszącą jej w górnych warstwach atmosfery wyraźną smugę litu – do pomiarów wykorzystali LiDAR, czyli laserowy system teledetekcyjny umieszczony w północnej części Niemiec. Lit pochodzący z Falcona 9 został zaobserwowany na wysokości od 97 do 94 kilometrów n.p.m. i utrzymywał się przez 27 minut. Tak gwałtownego i wyraźnego wzrostu litu – aż 10-krotności wartości bazowej – nie dało się wytłumaczyć naturalnymi procesami atmosferycznymi. Kosmiczne śmieci „psują” ziemską atmosferę Naukowcy uczulają, że nie wszystkie pierwiastki czy związki powstające podczas spalania rakiet lub satelitów można wykryć tak łatwo. Część substancji przechodzi skomplikowane reakcje chemiczne podczas wchodzenia w gęstsze warstwy powietrza i staje się niemierzalna. Oprócz litu, coraz częściej analizuje się inne metale używane w budowie rakiet, takie jak sód, wapń czy tytan. Badania prowadzone są przez czołowe ośrodki naukowe Europy i USA, a ich wyniki mają wpływ na globalną politykę kosmiczną oraz regulacje dotyczące bezpieczeństwa środowiskowego. Czemu lit w górnej warstwie atmosfery powinien nas niepokoić? Obserwowany dziesięciokrotny wzrost stężenia litu wskazuje na możliwość czasowego zaburzenia równowagi chemicznej mezosfery i termosfery. Na razie nie wiadomo, jakie mogą być długofalowe skutki tego typu zanieczyszczeń – czy wpłyną one na powstawanie chmur mezosferycznych, propagację fal radiowych czy inne kluczowe dla klimatu procesy. Niektóre modele sugerują, że część metali może katalizować reakcje rozkładu ozonu lub wchodzić w interakcje z innymi związkami, zmieniając skład chemiczny tych niezwykle delikatnych obszarów atmosfery. Oznacza to potencjalne zagrożenie dla globalnej równowagi klimatycznej. Eksploracja kosmosu ma wielki potencjał, ale nie możemy się nią zachłysnąć – najpierw należy pomyśleć o naszej „przyziemnej” planecie. Koszt wysyłania tak wielu obiektów w kosmos (a potem ściąganiu ich z powrotem) może się okazać większy, niż sądziliśmy i mierzalny nie tylko w pieniądzach. Naukowcy apelują o rozwagę. Źródło: Communications Earth & Environment, gov.pl, PAP, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Układ odwrócony na lewą stronę”. Nowe odkrycie w kosmosie
Wokół odległej gwiazdy krąży niewielki układ planetarny, który wydaje się przeciwieństwem tego, czego można się spodziewać. Astronomowie odkryli skalistą planetę na rubieżach układu, w miejscu, gdzie zwykle znajdują się planety gazowe. To może zmienić nasze postrzeganie ewolucji planet.
Gwiazda LHS 1903 jest chłodnym, słabo świecącym czerwonym karłem znajdujący się w gwiazdozbiorze Sekstantu. Jest oddalona od Ziemi o około 65 lat świetlnych, czyli w odległościach kosmicznych jest naszą bardzo bliską sąsiadką. LHS 1903 jest chłodniejsza i świeci słabiej niż nasze Słońce. A teraz wiemy, że wytworzyła układ planetarny o bardzo nietypowym uszeregowaniu. Planety skaliste i gazowe olbrzymy Astronomowie z Uniwersytetu w Warwick przy użyciu teleskopów naziemnych i obserwatoriów kosmicznych odnaleźli i sklasyfikowali cztery planety krążące wokół LHS 1903. Pierwsza, najbliższa gwieździe planeta, jest skalista, kolejne dwie to gazowe olbrzymy. Do tego momentu wszystko jest spójne z tym co znamy: w Układzie Słonecznym skaliste planety, takie jak Merkury, Wenus, Ziemia i Mars, znajdują się blisko Słońca, natomiast bardziej gazowe planety zewnętrzne – Jowisz, Saturn, Uran i Neptun – krążą dalej. Jedna z teorii tłumaczących to zjawisko mówi, że gdy planety formują się wokół młodych gwiazd, silne promieniowanie gwiazdy zmiata ich gazowe atmosfery, pozostawiając stałe jądra. Prowadzi to do powstawania grup małych, skalistych planet orbitujących blisko gwiazdy. Im dalej od centralnej gwiazdy, tym chłodniej, dlatego gazowe olbrzymy mają większą szansę uformować się i utrzymać swoje gazowe powłoki. Astronomowie twierdzą, że ten wzorzec powtarza się w systemach planetarnych w całej naszej Galaktyce, ale znaleźli jeden, który działa trochę inaczej. Układ odwrócony na lewą stronę Otóż czwarta planeta wspomnianego układu LHS 1903 jest skalista. Kolejność planet skalista–gazowa–gazowa–skalista w jednym układzie planetarnym jest nietypowa i niezmiernie rzadko obserwowana we Wszechświecie. — Zachodzi tu dziwny nieporządek, którego wynikiem jest układ odwrócony na lewą stronę. Skaliste planety zwykle nie formują się daleko od swojej gwiazdy macierzystej, za światami gazowymi – mówi główny autor, dr Thomas Wilson, adiunkt w Katedrze Fizyki Uniwersytetu w Warwick. Wygląda na to, że odległy skalisty świat krążący wokół LHS 1903 albo utracił swoją atmosferę gazową, albo nigdy jej nie miał. Formowanie od środka Rozważano wiele wyjaśnień tego fenomenu, jednak większość teorii dotyczących na przykład kosmicznej katastrofy zdolnej zmienić kolejność orbit, została wykluczona. Za to pojawiły się dowody wskazujące, że cztery planety nie powstały jednocześnie – jak należałoby się spodziewać – lecz tworzyły się kolejno w procesie zwanym formowaniem planet od środka na zewnątrz (inside-out planet formation). Jeśli LHS 1903 „rodziła” swoje planety jedna po drugiej, od najbardziej wewnętrznej do najbardziej zewnętrznej, to każda z nich ewoluowała po kolei, zagarniając pobliski pył i gaz, pozostawiając dalsze planety w oczekiwaniu i potencjalnie w innym środowisku. Innymi słowy czwarta, skalista planeta mogła powstać ze szczątkowego budulca. – Zanim ostatnia, zewnętrzna planeta się uformowała, system mógł już być pozbawiony gazu, który uważa się za kluczowy dla powstawania planet. A jednak mamy tu mały, skalisty świat, który przeczy oczekiwaniom. Wygląda na to, że znaleźliśmy pierwszy dowód na planetę powstałą w środowisku zubożonym w gaz – mówi dr Wilson. Czy ta niewielka, skalista planeta zewnętrzna może być dziwnym wyjątkiem, czy może pierwszą wskazówką nowego wzorca ewolucji układów planetarnych? Tak czy inaczej, to odkrycie domaga się wyjaśnienia wykraczającego poza nasze typowe rozumienie powstawania planet. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Przecenialiśmy Jowisza. „Podręczniki będą wymagały aktualizacji”
Gazowy olbrzym okazał się nieco mniejszy niż uważano. Jowisz nadal pozostaje największą planetą Układu Słonecznego, ale do tej pory źle szacowaliśmy jego wielkość. Myliliśmy się nieznacznie, ale wyraźnie. Skąd ten błąd?
Sonda Juno pozwoliła wykazać, że Jowisz jest o 24 kilometry mniejszy niż sądziliśmy. Dlaczego wcześniej zwiększyliśmy jego rozmiar i jak udało się odkryć tę „mistyfikację”? Chociaż różnica wydaje się niewielka, to dzięki temu odkryciu lepiej rozumiemy ewolucję gazowego giganta. Jak NASA odkryła nowy rozmiar Jowisza? Zaskakujące odkrycie zawdzięczamy sondzie Juno, która od 2016 roku znajduje się na orbicie Jowisza. Pomiarów dokonano za pomocą analizy zakrzywienia sygnałów radiowych wysyłanych przez sondę, gdy przechodziła ona za Jowiszem z punktu widzenia Ziemi (czyli w momencie, w którym planeta znajdowała się pomiędzy Juno a Ziemią). – Kiedy sonda Juno przechodziła za Jowiszem z perspektywy Ziemi, jej sygnał radiowy przemieszczał się przez atmosferę planety, zanim dotarł do nas – tłumaczy planetolog Eli Galanti z Instytutu Weizmana w Izraelu, kierownik badań. To pozwoliło uzyskać szczegółowe mapy temperatury i gęstości atmosfery planety. Udało się dzięki temu uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz kształtu i rozmiaru Jowisza. O ile mniejszy jest Jowisz? Dane z Juno zaskakują Średnica równikowa Jowisza jest mniejsza o około 8 km, a średnica od bieguna do bieguna o 24 kilometry. Dotychczasowe dane pochodziły z lat 70. XX wieku i opierały się na misjach Pioneer i Voyager, które łącznie dostarczyły zaledwie 6 punktów pomiarowych. Juno wzbogaciła te informacje o 26 dodatkowych punktów. „Tych kilka kilometrów ma znaczenie” Choć zmniejszenie rozmiaru o kilka kilometrów może wydawać się pozornie nieistotne, dla naukowców ma to ogromne znaczenie. – Nawet niewielkie przesunięcie w promieniu planety pozwalają znacznie lepiej dopasować modele wnętrza Jowisza do dostępnych danych grawitacyjnych i atmosferycznych – wyjaśnia Eli Galanti. Lepsze zrozumienie rozmiaru planety umożliwia dokładniejsze modelowanie jej wewnętrznej struktury, a tym samym poznanie procesów zachodzących we wnętrzu gazowego olbrzyma. To przełomowe podejście może mieć wpływ na naszą wiedzę o innych planetach gazowych tego typu – nie tylko w Układzie Słonecznym, ale także wokół innych gwiazd. Jak wielki jest Jowisz? Ziemia to stosunkowo mała planeta – szczególnie w porównaniu z Jowiszem. Gazowy olbrzym jest tak ogromny, że zmieściłyby się w nim wszystkie inne planety, a sama Ziemia ponad 1300 razy (niegdyś Jowisz mógł być nawet większy i mieścić ich nawet 2000). Składa się głównie z wodoru i helu ze śladowymi ilościami innych gazów. Silne wiatry i burze owiewające piątą planetę od Słońca widzimy jako wyraźne przemieszczające się po niej pasy. Źródło: Reuters, Space.com, Nature Astronomy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwsza mapa kosmosu w 102 długościach fal podczerwieni! To początek nowej ery w astronomii
Teleskop NASA SPHEREx zaskoczył naukowców – kilka miesięcy po starcie misji powstała pierwsza mapa całego nieba, wykonana w aż 102 długościach fal podczerwonych. Dla astronomów to fantastyczna wiadomość na koniec roku.
Spis treści: Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? Wystrzelony w pierwszej połowie tego roku teleskop kosmiczny SPHEREx bardzo szybko udowodnił, że jest wyjątkowo potężnym narzędziem astronomicznym. Wystarczyło kilka miesięcy pracy, by z danych uzyskanych przez to kosmiczne obserwatorium skompilować pierwszą mapę całego nieba wykonaną w 102 długościach fal podczerwonych. Znajdują się na niej również obiekty niewidoczne dla ludzkiego oka. Jakie tajemnice odkryje przed nami SPHEREx? Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Gdy w kwietniu tego roku informowaliśmy o starcie misji NASA SPHEREx, nie przypuszczaliśmy nawet, że to nowoczesne obserwatorium pracujące w świetle widzialnym i bliskiej podczerwieni tak szybko i dobitnie zademonstruje swoje możliwości. A potrafi naprawdę wiele! Akronim misji – SPHEREx – odnosi się do Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer i oznacza: spektrofotometr do badania historii Wszechświata, epoki rejonizacji oraz lodów kosmicznych. Jak widać, już w samej nazwie zawarta jest idea sięgnięcia do okresu tuż po Wielkim Wybuchu, gdy Wszechświat dopiero się tworzył. Zadanie, jakie postawili przed tym kosmicznym okiem jego twórcy, jest wymagające. Teleskop ma zmapować całe niebo w 102 zakresach podczerwieni, zebrać dane o genezie pierwszych galaktyk i kluczowych składnikach życia w naszym kosmicznym otoczeniu. Chociaż promieniowanie podczerwone nie jest widzialne, na mapie zostało ono przedstawione za pomocą kolorów umownych. Gorący wodór oznaczono kolorem niebieskim, pył kosmiczny – czerwonym, a gwiazdy – zielonym, niebieskim i białym. Część map uwypukla odległe galaktyki i gwiazdy w dysku Drogi Mlecznej poprzez usunięcie emisji pyłu i gorącego gazu. Inne natomiast koncentrują się na mgławicach, obszarach formowania gwiazd oraz złożonych cząsteczkach organicznych, które odgrywają rolę w procesach powstawania planet. Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Każda z 102 długości fal dostarcza odmiennych informacji o obserwowanych galaktykach, ich gwiazdach oraz otaczającym je środowisku. SPHEREx wykorzystuje sześć detektorów z filtrami, które rozdzielają światło na poszczególne zakresy widma. Pierwsza mapa, opublikowana w grudniu tego roku, pokazuje, że nowoczesny teleskop, wyposażony w trzy lustra oraz detektory półprzewodnikowe z tellurku rtęciowo-kadmowego, ma dużą szansę wykonać postawione przed nim zadanie w stu procentach. Przez ostatnie pół roku SPHEREx codziennie obserwował kolejny pas nieba, wykonując około 3600 zdjęć dziennie. W ciągu sześciu miesięcy obserwatorium objęło pełne 360 stopni nieba, rejestrując ogromne ilości danych i tworząc ponad 100 map w podczerwieni. Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? – To niesamowite, jak dużo informacji SPHEREx zebrał w tak krótkim czasie. Informacji, których wartość jeszcze się podniesie, gdy zostaną połączone z danymi z innych naszych misji. W zasadzie mamy 102 nowe mapy całego nieba, każda wykonana w innej długości fali i zawierająca unikatowe informacje. Myślę, że każdy astronom znajdzie tu coś wartościowego, ponieważ misje NASA umożliwiają światu odpowiadanie na fundamentalne pytania o to, jak Wszechświat powstał i jak się zmieniał, by ostatecznie stworzyć nam w nim dom – napisał w oświadczeniu Shawn Domagal-Goldman, dyrektor Wydziału Astrofizyki w centrali NASA. Podczas planowanej na dwa lata tzw. misji podstawowej, SPHEREx wykona jeszcze trzy dodatkowe skany całego nieba. Aby tego dokonać, teleskop ma zebrać dane o ponad 450 milionach galaktyk. Następnie zostaną one połączone, co pozwoli zwiększyć czułość pomiarów. Naukowcy są przekonani, że te mapy dadzą wgląd w zdarzenie, które zaszło jedną miliardową bilionowej części sekundy po Wielkim Wybuchu – i od tamtej pory się nie powtórzyło. Źródło: Universe Today Nasza ekspertka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najpiękniejszy gwiazdozbiór zimowego nieba – za jego nazwą może stać mit nawiązujący do Wisły
Erydan to rozległy gwiazdozbiór znany już w starożytności. Rozciąga się przez ponad 100 stopni łuku nieba i może być obserwowany z różnych szerokości geograficznych. Dlaczego fascynował już Arystotelesa i jak można go odnaleźć dziś?
Spis treści: Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Choć dziś rzadko wspominany poza gronem pasjonatów astronomii Erydan był jednym z ważniejszych gwiazdozbiorów znanych starożytnym. Jego długi, wijący się kształt przywodził na myśl rzekę płynącą przez nieboskłon – stąd liczne powiązania z mitologicznym Erydanem, mitycznym nurtem niosącym ze sobą opowieści o upadku Faetona i niebiańskim porządku. Konstelacja, rozciągająca się od gwiazdozbioru Oriona aż po południowy kraniec nieba, nadal skrywa wiele fascynujących historii – i chociaż nie jest łatwa do zaobserwowania z Polski w całości, jej obecność na nocnym niebie wciąż budzi zachwyt. Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji W kulturze starożytnej Grecji Erydan ma podwójne znaczenie. Z jednej strony jest to bóstwo rzeczne, syn tytanów Okeanosa i Tetydy, uosabiający potężne i nieznane wody Północy. Z drugiej – to tajemnicza rzeka, która według mitologii wypływała z podziemnego świata Hadesu i była zlokalizowana na północy, poza granicami znanego świata. Grecy kojarzyli ją z miejscem przekraczającym rzeczywistość, granicznym punktem między życiem a śmiercią. Z rzeką Erydan nierozerwalnie związany jest grecki mit o Faetonie, synu boga słońca Heliosa i nimfy morskiej Klimene. Zainspirowany boskim pochodzeniem, Faeton postanowił poprowadzić rydwan ojca po niebie. Nie zapanował jednak nad ognistymi końmi. Słońce zbliżyło się zbyt mocno do Ziemi, powodując kataklizmy, susze i pożary. Aby zapobiec całkowitemu zniszczeniu świata, Zeus uderzył piorunem w Faetona, strącając go z niebios. Młodzieniec spadł do rzeki Erydan i utonął. Tragiczna śmierć Faetona wywołała rozpacz jego sióstr – Heliad, córek Heliosa. Bogowie z litości przemienili je w topole, rosnące na brzegach Erydanu, a ich łzy zamieniły się w bursztyn, który miał spływać wraz z wodami tej mitycznej rzeki. Z żalu po Faetonie rozpłakał się również jego przyjaciel – łabędź. Bogowie, widząc jego ból, umieścili go na niebie jako gwiazdozbiór Łabędzia. W ten sposób tragiczna opowieść zyskała kosmiczny wymiar, a Erydan został utrwalony zarówno w micie, jak i na nieboskłonie. Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Mityczna rzeka Erydan, choć pierwotnie obecna wyłącznie w greckich opowieściach, mogła mieć rzeczywisty odpowiednik w geografii Europy. Badacze do dziś spierają się, która z rzeczywistych rzek mogła być inspiracją dla tego legendarnego nurtu, związanego z mitami o Faetonie, bursztynie i granicy życia i śmierci. Jednym z najczęściej wskazywanych kandydatów jest Wisła. Choć brak jednoznacznych dowodów na to, że starożytni Grecy znali jej bieg, to właśnie z terenów nadbałtyckich pochodził bursztyn, który trafiał do basenu Morza Śródziemnego. W starożytności mówiono o „północnej rzece bursztynowej”, co teoretycznie mogłoby odpowiadać dolnemu biegowi Wisły. Jednak Herodot wyrażał sceptycyzm, uznając nazwę Erydan za typowo grecką, stworzoną przez poetów, a nie rzeczywistą. Drugą kandydatką jest Rodan – rzeka o silnym nurcie, przepływająca przez dzisiejszą Francję i uchodząca do Morza Śródziemnego. Już w czasach starożytnych była ważnym szlakiem handlowym, a jej dziki, nieprzewidywalny charakter mógł budzić skojarzenia z mitycznym Erydanem – pełnym niebezpieczeństw i tajemnic. Trzecią rzeką rozpatrywaną przez historyków i geografów jest Pad – najdłuższa rzeka Włoch, położona blisko starożytnych szlaków bursztynowych. Już w II wieku p.n.e. grecki historyk Polybius uważał, że to właśnie Pad był opisywanym w poezji Erydanem. Dolina Padu była zasiedlona od czasów prehistorycznych, a bursztyn mógł być transportowany z północy właśnie przez nią. Co więcej, odkrycia geologiczne dostarczają niezwykle interesującej perspektywy. Około 40 milionów lat temu na terenach dzisiejszego Bałtyku istniała rzeczywista rzeka, która płynęła z północy na południe i wpadała do Morza Północnego. Niosła ze sobą żywicę drzew iglastych, która osadzała się na obszarze obecnej Zatoki Gdańskiej. Z biegiem czasu żywica ta przekształciła się w bursztyn bałtycki, znany i ceniony w starożytnym świecie. Geolodzy nazwali tę pradawną rzekę Eridan lub Eridanos, co może być naukowym echem greckiej mitologii. Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Erydan jako niebiańska rzeka w mitologii i kulturach świata Mitologiczny Erydan, podobnie jak wiele innych elementów starożytnych wierzeń, znalazł swoje odbicie na niebie. Gwiazdozbiór o tej samej nazwie został zidentyfikowany przez starożytne cywilizacje jako niebiańska rzeka, będąca symbolicznym przedłużeniem boskiej narracji. Co ciekawe, różne kultury przypisywały tej konstelacji swoje własne wielkie rzeki: w Egipcie był to Nil, w starożytnej Mezopotamii Eufrat, a w Indiach Ganges. Erydan, w sensie astronomicznym, jest szóstym co do wielkości gwiazdozbiorem nieba równikowego. W Polsce jest widoczny częściowo zimą, najczęściej na południowym horyzoncie, w sąsiedztwie konstelacji Oriona i Byka. Najjaśniejsze gwiazdy gwiazdozbioru Erydanu W skład gwiazdozbioru wchodzi około 100 gwiazd widocznych gołym okiem, a najważniejsze z nich pełnią kluczową rolę w nawigacji i badaniach astronomicznych. Najjaśniejszą z nich jest Alfa Erydanu – Achernar (arab. „koniec rzeki”), będąca dziewiątą najjaśniejszą gwiazdą na niebie. To gorący niebieski olbrzym, którego ekstremalne tempo rotacji sprawia, że przyjmuje spłaszczony kształt. Kolejna znacząca gwiazda to Beta Erydanu – Cursa, biały podolbrzym, który znajduje się blisko Oriona i przez to często bywa wykorzystywany jako punkt orientacyjny. Na uwagę zasługuje również Theta Eridani – Acamar, układ podwójny, który w starożytności był uważany za „koniec” Erydanu, zanim odkryto dalsze odcinki konstelacji. Erydan i układy planetarne – potencjalne życie poza Ziemią Szczególne zainteresowanie wzbudzają także układy planetarne. 40 Eridani (Omikron-2) to potrójny system gwiezdny, odległy o 16,5 roku świetlnego, zawierający planetę typu superziemi. Co ciekawe, w uniwersum Star Trek uznano go za ojczystą gwiazdę Wolkan, cywilizacji znanej z logiki i chłodnej racjonalności. Innym fascynującym obiektem jest Epsilon Eridani (Ran) – pomarańczowy karzeł oddalony o zaledwie 10,5 roku świetlnego. Otacza go złożony układ planetarny, w tym planety, pas planetoid i struktura podobna do pasa Kuipera w naszym Układzie Słonecznym, co czyni go idealnym kandydatem do badań nad egzoplanetami i potencjalną egzystencją życia. Galaktyki i mgławice w gwiazdozbiorze Erydanu Gwiazdozbiór Erydanu skrywa również galaktyki spiralne, takie jak NGC 1291, NGC 1532, NGC 1232 oraz NGC 1300 – ostatnia z nich wyróżnia się poprzeczką przecinającą jej jądro, co sugeruje dynamiczne procesy wewnętrzne. Nie sposób pominąć również mgławicy planetarnej NGC 1535, która przypomina swoim wyglądem oko i dostarcza danych o ostatnich etapach życia gwiazd podobnych do Słońca. Źródła: Astro.com, Constellation-Guide.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Chiny przedstawiają kosmiczne plany na przyszłość. Chcą odnaleźć „Ziemię 2.0”
Plan kosmiczny Chin na najbliższe lata może przyprawić o zawrót głowy. Chcą one wysłać cztery przełomowe satelity, z których każdy ma zmienić nasze postrzeganie Wszechświata – w tym odnaleźć planety podobne do Ziemi, na których moglibyśmy zamieszkać. Czy to część propagandy Państwa Środka, czy rzeczywisty plan podboju kosmosu?
Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna przedstawiła plany czterech nowych misji kosmicznych, które mają zostać zrealizowane w ramach 15. Planu Pięcioletniego (2026–20230). Zostały ogłoszone w państwowej telewizji, a ich celem ma być eksploracja najbardziej fascynujących i tajemniczych obszarów kosmosu oraz wyniesienie kraju na szczyt światowych badań egzoplanetarnych. Czy to może się udać? Chiny chcą odnaleźć nową Ziemię W ostatnich latach chińskich program kosmiczny przeszedł ogromną transformację. Po sukcesach misji księżycowych, marsjańskich i uruchomieniu własnej stacji orbitralnej kolejnym krokiem stała się eksploracja dalekiego kosmosu. Chińczycy chcą odpowiedzieć na pytanie: czy Ziemia jest jedyną planetą nadającą się do życia? Założenia misji Exo-Earth są ambitne. Chiński satelita, wyposażony w najnowocześniejsze instrumenty, ma monitorować tysiące gwiazd w naszej galaktyce, poszukując egzoplanet (planet orbitującej wokół gwiazdy innej niż Słońce) w tzw. strefie zamieszkiwalnej, czyli tym obszarze wokół gwiazdy, w którym mogą istnieć warunki sprzyjające obecności wody w stanie ciekłym oraz – potencjalnie – życiu. Dlaczego Chiny inwestują w poszukiwanie planet podobnych do Ziemi? Powodów jest kilka. Po pierwsze, chodzi o prestiż w światowym wyścigu technologicznym i naukowym. Stany Zjednoczone i Europa od lat prowadzą badania nad egzoplanetami, a sukcesy takich misji jak Kepler czy TESS pokazują, że poszukiwanie planet podobnych do Ziemi może stać się jednym z najważniejszych kierunków współczesnej astrofizyki. Chińczycy w dalszym kosmosie nie powinni więc nikogo dziwić. Po drugie, badania te są motorem rozwoju nowoczesnych technologii. Projekt Exo-Earth pobudza innowacje w zakresie optyki, detekcji światła, przetwarzania danych i automatyzacji analiz astronomicznych. Dzięki temu mogą budować nie tylko własne know-how, ale także potencjał do tworzenia nowych technologii cywilnych i militarnych. Te zaś dobrze wyglądają na udostępnianych w internecie propagandowych filmikach (chociaż niektórzy zapominają, że nie wszystkie są prawdziwe). Pozostałe chińskie misje kosmiczne Exo-Earth to nie jedyna misja wzmacniająca chiński program kosmiczny. W planie pięcioletnim ważnym elementem jest także Hongmeng Project – budowa konstelacji radioteleskopów umieszczonych… po niewidocznej stronie Księżyca. Pink Floyd byliby dumni! Czemu tam? To wyjątkowe, wolne od ziemskich zakłóceń radiowych miejsce, które umożliwi badania kosmicznej ciemnej ery – epoki poprzedzającej powstanie pierwszych gwiazd i galaktyk. Równolegle rozwijana jest także misja Kuafu-2, która ma być pierwszym satelitą badającym biegunowe regiony Słońca. Dostarczy to przełomowych danych o magnetyzmie słonecznym i cyklu aktywności gwiazdy, przez co dowiemy się więcej o burzach słonecznych i ich wpływie na infrastrukturę. Trzecim filarem ma być obserwatorium eXTP, łączące zaawansowane technologie promieniowania rentgenowskiego z badaniami ekstremalnych, tajemniczych obiektów kosmicznych: czarnych dziur i gwiazd neutronowych. Potencjalny przełom w poszukiwaniu życia pozaziemskiego Chiny wyraźnie zaznaczają swoją obecność w globalnym wyścigu kosmicznym. Odnalezienie planety o warunkach zbliżonych do ziemskich byłoby nie tylko przełomem naukowym, ale również impulsem do rozwoju nowych dziedzin technologii, biologii czy nawet filozofii. Każde kolejne odkrycie egzoplanety w ekosferze zwiększa szansę na odnalezienie śladów życia poza Ziemią. Jak podkreślają naukowcy z Uniwersytetu Pekińskiego, już dziś astrobiologia jest jednym z najprężniej rozwijających się kierunków nauki. Źródło: CGTN, Universe Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Największy księżyc Układu Słonecznego skrywa pod lodem ocean – co nas tam czeka?
Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, to obiekt, który zaskoczył nie tylko samego Galileusza, ale zaskakuje też współczesnych naukowców. Skrywa cechy, których wcześniej nie spodziewano się znaleźć na księżycach planet olbrzymów.
Spis treści: Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Największy księżyc w Układzie Słonecznym Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Jak jest zbudowany Ganimedes? Ziemskie misje na Ganimedesa Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, został odkryty przez Galileusza już w XVII wieku. Mimo że upłynęło kilka stuleci, obiekt ten wciąż pozostaje zagadką dla naukowców. To właśnie ten księżyc jest największy nie tylko wokół Jowisza, ale też w całym Układzie Słonecznym – przewyższa rozmiarami nawet planetę Merkury. Badania prowadzone przez sondy kosmiczne pokazały, że Ganimedes ma cechy, które upodabniają go do planet skalistych. Jedną z takich cech jest posiadanie własnego pola magnetycznego – wyjątkowego wśród księżyców. Dodatkowo jego powierzchnia pokryta jest lodem wodnym, a pod nią może kryć się ocean ciekłej wody. Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Choć dziś Ganimedes to jedno z najbardziej rozpoznawalnych imion w Układzie Słonecznym, początkowo wcale nie odnosiło się do tego księżyca. Galileusz, który jako pierwszy zaobserwował cztery największe księżyce Jowisza w 1610 roku, nazwał je w sposób czysto techniczny – Ganimedes otrzymał oznaczenie Jowisz III. Ten schemat miał podkreślać kolejność odkrycia oraz ich relację z planetą macierzystą. Odkrycie satelitów Jowisza było przełomowe – udowadniało, że nie tylko Ziemia może mieć księżyce, co osłabiało geocentryczny model wszechświata. W połączeniu z teorią heliocentryczną Mikołaja Kopernika, obserwacje Galileusza przyczyniły się do rewolucji naukowej i zmiany naszego pojmowania kosmosu. Z czasem pojawiła się potrzeba nadania tym ciałom niebieskim bardziej rozpoznawalnych nazw. Z inicjatywą wystąpił Johannes Kepler, który zaproponował, by satelity Jowisza nazwać imionami kochanków Zeusa (grecka wersja imienia Jowisza). To właśnie dzięki jego sugestii księżyc Jowisz III zyskał nazwę Ganimedes. W mitologii greckiej Ganimedes był pięknym księciem trojańskim, którego Zeus – oczarowany jego urodą – porwał na Olimp. Tam młodzieniec został podczaszym bogów, a według wielu przekazów także kochankiem Zeusa. To symboliczne odniesienie do mitologii nie było przypadkowe – w epoce renesansu astronomowie często czerpali z kultury antycznej przy nazywaniu nowych odkryć. Dzięki temu naukowe klasyfikacje zyskały też głębszy wymiar kulturowy i filozoficzny. Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Ganimedes to nie tylko największy spośród księżyców Jowisza, ale również największy naturalny satelita w całym Układzie Słonecznym. Znajduje się na siódmej pozycji pod względem odległości od planety i jest trzecim co do kolejności spośród czterech księżyców galileuszowych – tych, które w 1610 roku odkrył Galileusz. Orbita Ganimedesa przebiega w odległości około 1,2 miliona kilometrów od Jowisza, a jeden pełny obieg wokół planety zajmuje mu nieco ponad siedem ziemskich dni. Ten lodowo-skalisty księżyc ma ponad 4,5 miliarda lat, co oznacza, że jego wiek jest zbliżony do samego Jowisza oraz innych ciał Układu Słonecznego. Powstał w procesie akrecji – czyli łączenia się drobnych cząsteczek gazu i pyłu – z pozostałości materii, która pozostała po formowaniu się Jowisza. W porównaniu z innym dużym księżycem Jowisza, Kallisto, Ganimedes powstał bliżej planety, w obszarze, gdzie materia była bardziej zagęszczona. To miało istotny wpływ na jego ewolucję geologiczną. Dzięki większej gęstości i krótszemu czasowi formowania się, w jego wnętrzu zatrzymywało się więcej ciepła akrecyjnego – energii wydzielanej podczas formowania się obiektu. To z kolei umożliwiło topnienie lodu wewnątrz księżyca i doprowadziło do różnicowania struktury wewnętrznej – czyli oddzielenia się materiału skalistego od lodowego. W efekcie Ganimedes posiada warstwową budowę geologiczną, złożoną z jądra, płaszcza i zewnętrznej skorupy lodowej. Tak złożona struktura czyni go jednym z najbardziej fascynujących obiektów badawczych wśród księżyców gazowych olbrzymów. Największy księżyc w Układzie Słonecznym Ganimedes ma rozmiar dwóch trzecich Marsa. Jest największym satelitą w Układzie Słonecznym. Jest też większy od Merkurego i Plutona. Jest również ponad dwa razy masywniejszy od naszego Księżyca, co czyni go najbardziej masywnym ze wszystkich księżyców planetarnych w Układzie Słonecznym. Biorąc pod uwagę jego masę i średnicę ponad 5 tys. km, powinien być planetą. Ale ponieważ krąży wokół planety, a nie wokół Słońca, jest klasyfikowany jako księżyc. A chociaż Ganimedes jest większy od Merkurego, ma tylko połowę jego masy, co klasyfikuje go jako obiekt o niskiej gęstości. Ganimedes jest pływowo związany z Jowiszem. Oznacza to, że utrzymuje tę samą tarczę zwróconą w kierunku Jowisza podczas swojej wędrówki po orbicie. Porusza się po niej z prędkością 39 165 km/godz. Pełny obieg wokół gazowego olbrzyma zajmuje mu 7,1 dnia ziemskiego. Ganimedes wykonuje również jedno okrążenie w tym samym czasie, w którym Europa okrąża Jowisza dwa razy, a księżyc Io – cztery razy. Niedawno pisaliśmy o niezwykłym odkryciu. Spektakularna katastrofa wydarzyła się około 4 miliardy lat temu, gdy w Ganimedesa – księżyc Jowisza – uderzyła planetoida nawet dwudziestokrotnie większa od tej, która spowodowała zagładę dinozaurów na Ziemi. W wyniku zderzenia zmieniło się ułożenie Ganimedesa względem Jowisza. Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Co ciekawe, Ganimedes jest jedynym znanym satelitą Układu Słonecznego z własną magnetosferą. A chociaż jest ona bardzo słaba, uważa się, że została stworzona przez prądy konwekcyjne w żelaznym jądrze tego księżyca. Szczegółowe badania magnetosfery Ganimedesa są bardzo trudne. Dzieje się tak, ponieważ znaczna jej część jest zagłuszona przez znacznie silniejszą magnetosferę Jowisza. Magnetosfera wiąże się również z atmosferą. Ta otaczająca Ganimedesa jest niezwykle cienka. Chociaż zawiera tlen, to jego zawartość jest zbyt niska, aby podtrzymać życie w obecnym rozumieniu. Powłoka gazowa księżyca jest bardzo rozcieńczona i stale tracona lub niszczona, po czym ponownie powstaje przy powierzchni. Gęstość gazu jest tak niska, że cząsteczki prawie nigdy nie zderzają się ze sobą. Jak jest zbudowany Ganimedes? Największy księżyc Układu Słonecznego składa się ze skał i lodu wodnego, w mniej więcej równych proporcjach. Ma płynne, bogate w żelazo jądro i stosunkowo gruby płaszcz. Według analiz dokonanych m.in. dzięki danym z sondy Galileo oraz tym zebranym przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a, ma również głęboki ocean. Prawdopodobnie zawiera on więcej wody niż wszystkie oceany Ziemi razem wzięte. Ocean ten jest przykryty grubą lodową skorupą. Dzięki obserwacjom satelitarnym wiemy też, że Ganimedes ma polarne czapy lodowe, które prawdopodobnie składają się z lodu wodnego. Czapy polarne rozciągają się do 40 stopni szerokości geograficznej. Chociaż istnieje wiele teorii na temat ich pochodzenia, dane z sondy Voyager sugerują, że powstają w wyniku bombardowania plazmą pola magnetycznego księżyca. To zmusza cząsteczki wody do migracji na wyższe szerokości geograficzne, gdzie zamienia się w szron w chłodniejszych obszarach w regionach polarnych. Ziemskie misje na Ganimedesa Do tej pory Ganimedesa badało kilka statków kosmicznych. Pierwsza była sonda Pioneer 10, która przeleciała w jego pobliżu w 1973 roku. Rok później był to Pioneer 11. Ale najwięcej o Ganimedesie dowiedzieliśmy się dzięki sondzie Galileo. Przeleciała ona na wysokości 162 km nad powierzchnią księżyców galileuszowych i wykonała szczegółowe zdjęcia. Misja ESA JUICE przyjrzy się trzem księżycom (Ganimedesowi, Kallisto i Europie). Ganimedes będzie w centrum uwagi, ponieważ pokazuje, jak ewoluują lodowe światy i jak mogą nadawać się do zamieszkania. Naukowcy spróbują dowiedzieć się więcej o oceanie i lodowej skorupie, szczegółowo zmapować jego powierzchnię, poznać jego wnętrze, zbadać atmosferę i zbadać pole magnetyczne. Jednym z celów misji jest też sprawdzenie, czy Ganimedes może stać się w przyszłości bazą przesiadkową dla wypraw w odległy kosmos. Źródło: NASA, ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planetoida mogła przynieść życie na Ziemię. To nie zwykła teoria – są na to coraz bardziej przekonujące dowody
Czy życie trafiło na Ziemię z kosmosu? Przełomowe badania związane z planetoidą Bennu rzucają nowe światło na pochodzenie życia na naszej planecie. Czy to możliwe, że to uderzenie obcego ciała niebieskiego sprawiło, iż czytasz teraz ten artykuł?
Pochodzenie życia na Ziemi jest jedną z największych zagadek, jakie próbuje rozwikłać nauka. Wydaje się jednak – przynajmniej niektórym badaczom – że jesteśmy nieco bliżej jej rozwiązania. Coraz więcej z nich skłania się ku teorii panspermii, czyli zakładającej pozaziemskie źródło życia. A to wszystko przez analizę próbek z mijającej naszą planetę planetoidy. Tajemnicza teoria panspermii Wiemy, że pierwiastki, z których się składamy – czyli żelazo, tlen czy wapń – powstały w wyniku eksplozji gwiazd. Nie wiemy jednak, skąd tak naprawdę wzięło się samo życie. A co, jeśli powstało poza naszą planetą? To właśnie stara się wyjaśnić teoria panspermii. Reprezentuje ona naukowy pogląd, według którego aminokwasy umożliwiające powstanie życia rozprzestrzeniają się po Wszechświecie za pomocą pyłu kosmicznego czy planetoid. Myśląc tym tokiem, życie nie narodziło się na Ziemi, a zostało na nią „zawleczone” za pomocą obecnych np. na powierzchni planetoidy uderzającej w naszą planetę prostych jednokomórkowych organizmów Wcześniej pogląd ten był jednak wyłącznie hipotezą. Dopiero bliskie spotkanie ze planetoidą pamiętającą początki Wszechświata wydaje się przynosić nieco odpowiedzi. Aminokwasy i nukleotydy odkryte na planetoidzie Planetoida Bennu od lat fascynuje naukowców, ponieważ stanowi swojego rodzaju „kapsułę czasu” z okresu formowania się Układu Słonecznego. Niewiele zmieniła się ona od jego narodzin około 4,6 mld lat temu. Ostatni raz przelatywała obok nas w 2020 roku i właśnie wtedy wylądowała na niej sonda kosmiczna, która zebrała próbki i przywiozła je na Ziemię. Po ich dokładnym zbadaniu naukowcy potwierdzili obecność aż 14 aminokwasów oraz wykryli ślady tryptofanu – związku nigdy wcześniej nie wykrytego w materiale pozaziemskim. Zespół wykrył również pięć zasad azotowych, czyli składników budujących RNA i DNA. Wyniki swojej pracy opublikował w czasopiśmie „PNAS”. Oznacza to, że zarówno budulec białka (aminokwasy) jak i „genetyczny plan” umożliwiający stworzenie DNA (zasady azotowe) znajdowały się w tym samym miejscu. Skąd „przepis na życie” znalazł się na planetoidzie? Analiza Bennu wykazała obecność minerałów mogących powstawać tylko w obecności wody. Wskazuje to, że woda w stanie ciekłym występowała we wnętrzu macierzystego ciała tej planetoidy miliardy lat temu. Według badaczy, środowisko bogate w amoniak i wodę umożliwiało powstawanie aminokwasów oraz nukleotydów z prostszych związków obecnych w obłokach międzygwiezdnych. Czy właśnie poznaliśmy genezę życia? Warunki opisane wyżej wspierają hipotezę, że prebiotyczne cząsteczki – podstawowe składniki życia – mogły formować się w przestrzeni kosmicznej, a następnie zostać dostarczone na młodą Ziemię wraz z meteorytami czy planetoidami. Krytycy teorii wskazują jednak, że przenoszenie całych organizmów przez przestrzeń kosmiczną jest wyjątkowo trudne z powodu promieniowania i ekstremalnych temperatur, które prawdopodobnie zniszczyłyby większość znanych nam form życia. Badania nad przetrwalnikami niektórych bakterii oraz eksperymenty przeprowadzone na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dowiodły jednak, że pewne mikroorganizmy mogą przetrwać nawet przez kilka lat w przestrzeni kosmicznej. Wciąż pozostaje wiele do odkrycia, ale prawdopodobnie mamy mocny trop. Źródła: PNAS, Science Direct Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Eksperyment na Międzynarodwej Stacji Kosmicznej obala kolejne przekonania o granicach życia. Co może przeżyć w kosmosie?
Życie z Ziemi po raz kolejny udowodniło, że jest gotowe na wszystko. Zarodniki mchu przetrwały ekstremalne warunki panujące w przestrzeni kosmicznej. To nie pierwszy przypadek, gdy organizmy poradziły sobie poza ziemską atmosferą. Naukowcy zaczynają na nowo definiować granice życia.
Trzy lata temu astronauci pracujący na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) umieścili na jej zewnętrznej części zasobnik z 20 tysiącami zarodników mchu. Zarodniki przebywały w ekstremalnie trudnym środowisku przez równo 283 dni, po czym zostały zebrane i wysłane na Ziemię. A tam, jakby kosmiczny spacer nigdy nie miał miejsca, wykiełkowały i rozwinęły się. Tym samym dołączyły do wydłużającego się szeregu materiałów biologicznych potrafiących przetrwać w kosmosie. Filmy science-fiction od lat przekonują nas, że życie powinno wyewoluować nie tylko na planetach lub księżycach, lecz również w przestrzeni międzyplanetarnej i międzygwiezdnej. Jak na razie nie odnaleźliśmy kosmicznych ameb czy wielorybów, nie wiemy też nic o kosmicznej sieci grzybni, po której nawigują galaktyczne niesporczaki, za to regularnie okazuje się, że kolejny organizm ekstremofilny może przetrwać próżnię i wahania temperatury od -100 do +100 stopni Celsjusza. Niezłomni kolonizatorzy Jednym z takich organizmów okazały się zarodniki mchu Physcomitrella patens, czyli czareczki otwartej. Ten gatunek mchu wykorzystywany jest często jako tzw. organizm modelowy w badaniach naukowych, szczególnie w biologii komórki i genetyce. – Mchy są jednymi z najwcześniejszych roślin lądowych i są dobrze znane z kolonizowania najtrudniejszych środowisk na Ziemi – Antarktydy, pól wulkanicznych i pustyń – powiedział Tomomichi Fujita z Uniwersytetu Hokkaido w Japonii, członek zespołu prowadzącego eksperyment. Właśnie dlatego badacze chcieli sprawdzić, czy zarodniki mchu mogą przetrwać również ekspozycję na przestrzeń kosmiczną – jedno z najbardziej ekstremalnych środowisk, jakie można sobie wyobrazić. Biologiczna kapsuła czasu 4 lipca 2022 roku zarodniki Physcomitrella patens zostały umieszczone po zewnętrznej stronie ISS. Na Ziemi pozostała grupa kontrolna charakteryzująca się wysokim, aż 97-procentowym wskaźnikiem kiełkowania. Co ciekawe identyczny wynik uzyskała grupa zarodników wystawionych na działanie przestrzeni kosmicznej, ale osłoniętych przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. To już był ważny wynik, jednak nikt nie przewidywał, że z 20 tysięcy zarodników wystawionych na próżnię i nie chronionych przed promieniowaniem kosmicznym, przetrwa aż 80 procent z nich! Poradziły sobie nie tylko z próżnią, ale też ze skrajnymi temperaturami, mikrograwiatacją i promieniowaniem UV. Bazując na tych wynikach zespół przewiduje, że część zarodników mogłaby pozostawać żywotna w przestrzeni kosmicznej nawet przez 15 lat. – Otwieranie próbek było jak odpieczętowywanie biologicznej kapsuły czasu: życia, które przetrwało próżnię kosmosu i wróciło w pełni funkcjonalne – mówi Fujita. Naukowiec dodaje, że za tę wyjątkową odporność mogą odpowiadać wielowarstwowe ściany zarodników, które otaczają tkanki rozrodcze i zapewniają „pasywną osłonę przed stresem kosmicznym”. Ewolucja i statki kosmiczne – To tak, jakby zarodniki znajdowały się w swoich własnych statkach kosmicznych. Ta cecha mogła wykształcić się ewolucyjnie po to, by poradzić sobie z trudnymi warunkami panującymi na lądzie, gdy życie setki milionów lat temu po raz pierwszy wyszło z oceanów – mówi Fujita i dodaje, że zarodniki są w istocie kompaktowymi kapsułami życia – uśpionymi, ale gotowymi do ponownej aktywacji, gdy warunki staną się sprzyjające. – Zupełnie, jakby ewolucja wyposażyła je w miniaturowe kapsuły przetrwania, stworzone do rozprzestrzeniania się w przestrzeni i czasie – podsumowuje naukowiec. Natomiast David Eldridge z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii w Sydney uważa, że prawdziwym testem nie jest to, czy zarodniki wykiełkują po powrocie na Ziemię, ale czy będą w stanie kiełkować również w przestrzeni kosmicznej. – Kluczowe będzie sprawdzenie tempa wzrostu tych taksonów w kosmosie i tego, czy są w stanie się tam rozmnażać – powiedział australijski badacz. Kosmiczne ekstremofile Zarodniki mchów wpisały się na wydłużającą się listę organizmów, jakie przetrwały próżnię. Do tej pory przeprowadzono podobne eksperymenty m.in. na: niesporczakach – BIOPAN / FOTON (2007). Część osobników przeżyła próżnię, UV i promieniowanie; po powrocie odzyskały funkcje życiowe i zdolność rozmnażania; bakteriach Deinococcus radiodurans – EXPOSE / BIOPAN (2008–2014). Bakterie zachowały integralność DNA i żywotność mimo silnej ekspozycji na silne promieniowanie UV i jonizujące promieniowanie kosmiczne; zarodnikach grzybów – Tanpopo (2015–2020). Znaczny odsetek zarodników przetrwał ponad rok w otwartym kosmosie; nicienich Caenorhabditis elegans – FOTON-M2 (2005), Columbia STS-107 (2003). Nicienie przetrwały nie tylko mikrograwitację i promieniowanie, ale także katastrofę promu Columbia; ślimakach morskich (Aplysia) – eksperymenty rakietowe NASA (ok. 2000–2002). Komórki nerwowe działały po ekspozycji na ekstremalne warunki; wykazano modyfikacje neurofizjologiczne spowodowane mikrograwitacją; porostach (np. Xanthoria elegans) – FOTON-M2 (2005), EXPOSE-E (2008–2009). Zachowały żywotność, a część gatunków po powrocie wznowiła fotosyntezę; jedne z najbardziej odpornych organizmów testowanych w kosmosie. Jak widać ziemskie organizmy ekstremofilne potrafią poradzić sobie niemal ze wszystkim. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największy współczesny krater odnaleziony w Chinach. To niemal kilometrowy ślad po tajemniczym uderzeniu w Ziemię
W południowych Chinach odkryto zadziwiająco dobrze zachowany krater po uderzeniu meteorytu. Pozostawał na widoku, jednak do tej pory nie przypuszczano, że niemal kilometrowe zagłębienie może być efektem uderzenia ciała niebieskiego. Do tego powstało całkiem niedawno, przez co rzuca nowe światło na losy Ziemi.
Naukowcy z Chin ogłosili odkrycie krateru Jinlin o średnicy 900 metrów, największego znanego krateru z epoki holocenu. Znalezisko w Zhaoqing wstrząsa naukowym światem. Ogromny krater z Zhaoqing Zespołu naukowców z Szanghaju i Kantonu ogłosił przełomowe odkrycie w południowych Chinach. W Zhaoqing, w prowincji Guangdong, badacze natrafili na wyjątkowo dobrze zachowany krater metorytowy. Nazwali go Jinling, co po chińsku oznacza „szczęśliwy las”. Trafnie, bo znalezisko z pewnością było szczęśliwe. Okazało się bowiem, że dobrze zakamuflowany, 900-metrowy krater jest największym znanym kraterem z holocenu – epoki geologicznej, która rozpoczęła się po ostatniej epoce lodowcowej około 11 700 lat temu i w której wszyscy obecnie żyjemy. Swoje odkrycie badacze opublikowali w czasopiśmie „Mattter and Radiation at Extremes”, w którym potwierdzili, że krater Jinlin powstał w wyniku niedawnego uderzenia meteorytu. Co zaskakujące, struktura największego krateru znajduje się w granitowej skorupie wietrzeniowej, co pomogło zachować jego wyjątkowe cechy pomimo panującej w regionie wysokiej wilgotności i obfitych opadów deszczu. Pozostał w niemalże niezmienionej formie. Skąd wiadomo, że krater powstał po uderzeniu meteorytu? W skałach granitowych, które otaczają krater, naukowcy odkryli charakterystyczne cechy deformacji kwarcu, tzw. deformacje planarne. Te mikroskopijne struktury powstają wyłącznie w wyniku uderzenia ciała niebieskiego w powierzchnię planety. Czemu wyłącznie? Bo ciśnienie potrzebne do ich wytworzenia wynosi od 10 do 35 gigapaskali – to poziom, którego nie osiągają żadne ziemskie procesy geologiczne. Jasnym więc było, że sprawcą kilometrowego zamieszania musiał być przybysz z kosmosu. Czym Jinlin różni się od innych kraterów? Przed odkryciem chińskiego krateru największą znaną strukturą uderzeniowa z epoki holocenu był krater Macza w Rosji. Mierzy on jednak zaledwie 300 metrów, jest więc trzy razy mniejszy. Krater Jinlin zmienia postrzeganie częstotliwości i skali uderzeń ciał pozaziemskich w Ziemię w czasach współczesnych: większość struktur ulegała szybkiej deformacji, więc nie wiedzieliśmy, że meteoryty jeszcze niedawno uderzały w naszą planetę tak często. Chociaż Jinlin został utworzony przez meteoryt właśnie – a nie kometę, która mogłaby stworzyć krater o średnicy ponad 10 km – jego rozmiar i tak przekracza wcześniejsze oczekiwania. Czego nowego nauczyliśmy się o przeszłości Ziemi? Według badaczy każde miejsce na powierzchni Ziemi miało taką samą szansę na zostanie „ofiarą” uderzenia meteorytu. Różnice geologiczne spowodowały jednak, że ślady takich kolizji zachowały się z różną trwałością, w wielu przypadkach całkowicie znikając. Właśnie dlatego krater Jinlin ma tak wielką wartość naukową. Doskonałe zachowanie i wyraźnie ślady deformacji kwarcu czynią go cennym źródłem informacji o skutkach uderzeń meteorytów i pozwalają lepiej przygotować się na obecne zagrożenia ze strony obiektów pozaziemskich. Obyśmy tylko nie musieli z nich korzystać w praktyce. Odkrycie w Zhaoqing wywołało duże poruszenie w społeczności naukowej, otwierając drogę do dalszych badań terenów o podobnych cechach geologicznych na całym świecie. Jinlin może okazać się dopiero początkiem nowej fali odkryć związanych z historią kolizji kosmicznych z Ziemią. Źródło: Mattter and Radiation at Extremes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polskie flagi wracają z orbity na uczelnie. Nasz astronuata przekaże je w czasie spotkań z żakami
Możliwość bezpośredniego spotkania z polskim astronautą projektowym Europejskiej Agencji Kosmicznej, dr. Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim będą mieli polscy studenci. Odwiedzi on wiodące uczelnie w całym kraju. I przekaże coś, co przywiózł z kosmosu.
– To była jedna z najbardziej magicznych chwil w moim życiu – powiedział w trakcie pożegnania z załogą Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Polski astronauta wykonał plan misji IGNIS w ponad 90 procentach. W kosmosie przebywał w czerwcu i w lipcu 2025 roku. Był drugim Polakiem, który poleciał w kosmos po Mirosławie Hermaszewskim w 1978 roku. Kolejne miesiące na Ziemi upływają dr. Uznańskiemu-Wiśniewskiemu na licznych spotkaniach. Żacy z astronautą Polska Agencja Kosmiczna opublikowała właśnie program spotkań polskiego astronauty ze studentami na 17 wiodących uczelniach w naszym kraju. Trasę nazwano „IGNIS – Polska sięga gwiazd”. Trasa dr. Uznańskiego-Wiśniewskiego wystartowała w tym tygodniu na Politechnice Warszawskiej. Celem tych spotkań jest inspirowanie środowiska akademickiego polskimi badaniami kosmicznymi oraz nowoczesnymi technologiami orbitalnymi. Jak podkreśla dr Sławosz Uznański-Wiśniewski, trasa naukowa ma stać się pierwszym prawdziwym polskim Space Master Class, łączącym wiedzę naukową z praktycznym doświadczeniem wyniesionym z misji IGNIS. Nie obędzie się bez symbolicznych gestów. Polski astronauta przekaże przedstawicielowi każdej uczelni pamiątkową biało-czerwoną flagę, która razem z nim poleciała na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Rozmowy o kosmosie Studenci oraz uczniowie będą mogli poznać kulisy misji IGNIS i dowiedzieć się więcej na temat trzynastu polskich eksperymentów realizowanych na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dotyczyły wielu różnych dziedzin, były to m.in.: badanie zmian ludzkiej flory jelitowej podczas krótkotrwałej misji kosmicznej; monitorowanie promieniowania na ISS w celu ochrony astronautów i elektroniki; badanie wpływu izolacji kosmicznej na zdrowie psychiczne człowieka; badanie nowoczesnych metod obniżania poziomu stresu i wspierania koncentracji w czasie wydłużonej izolacji; testowanie innowacyjnej technologii interfejsu mózg-komputer; badanie w warunkach kosmicznych innowacyjnych nanomateriałów oraz ich zastosowania w urządzeniu do pomiaru pulsu. W spotkaniach wezmą udział autorzy tych eksperymentów. Opowiedzą o kulisach ich powstania i wyzwaniach, które towarzyszyły ich realizacji. Harmonogram trasy „IGNIS – Polska sięga gwiazd” 17 października – Łódź – Łódzki Uniwersytet Medyczny i Politechnika Łódzka 28 października – Rzeszów – Politechnika Rzeszowska 30 października – Kielce – Politechnika Świętokrzyska 4 listopada – Kraków – Akademia Górniczo-Hutnicza 6 listopada – Gliwice – Politechnika Śląska 12 listopada – Wrocław – Wrocławski Uniwersytet Medyczny 14 listopada – Opole – Politechnika Opolska 18 listopada – Poznań – Politechnika Poznańska 20 listopada – Toruń – Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2 grudnia – Olsztyn – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski 4 grudnia – Gdańsk – Związek Uczelni w Gdańsku 9 grudnia – Szczecin – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny i Pomorski Uniwersytet Medyczny 11 grudnia – Zielona Góra – Uniwersytet Zielonogórski 16 grudnia – Lublin – Związek Uczelni Lubelskich 18 grudnia – Białystok – Uniwersytet Medyczny w Białymstoku 19 grudnia – Warszawa – Uniwersytet Warszawski Źródło: POLSA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kosmiczne tango. Mamy pierwszy radiowy obraz dwóch czarnych dziur w śmiertelnym uścisku
Radioastronomom udało się zarejestrować taniec dwóch krążących wokół siebie czarnych dziur. Choć same czarne dziury są niewidoczne, można je wykryć poprzez potężne dżety lub świecący gaz wokół nich. A te, jak na śmiertelny taniec potężnych kosmicznych obiektów przystało, są imponujące.
Pierwsze informacje o tym, że w aktywnym jądrze odległej o 3,5 miliarda lat świetlnych galaktyki OJ 287 musi istnieć nie jedna, lecz para czarnych dziur, zostały rozgłoszone przez astronomów związanych z Uniwersytetem w Turku w Finlandii jeszcze w 1982 roku. Jednak dopiero dwa lata temu międzynarodowa grupa badawcza, w skład której wchodzili naukowcy z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, wykonała pierwsze dokładne obserwacje tego obszaru. Potwierdziły one istnienie w galaktyce OJ 287 pary czarnych dziur oraz pozwoliły lepiej poznać układ i jego okolice. Ekstremalne środowisko czarnych dziur Wszystko wskazuje na to, że główna czarna dziura OJ 287, o masie około 18 miliardów Słońc, jest otoczona galaktycznym dyskiem akrecyjnym, z którego powoli „zasysa” materię. Wzdłuż biegunów magnetycznych wyrzucane są tzw. dżety plazmy, czyli wysokoenergetyczne wypływy materii, którym towarzyszy promieniowanie elektromagnetyczne. Druga, mniejsza czarna dziura, o masie „zaledwie” 150 milionów mas Słońca, okrąża swoją towarzyszkę i co pewien czas przebija jej dysk, powodując nagły, krótki rozbłysk jasności całej galaktyki. Jak przekonują badacze, czasowa zmienność jasności całego obiektu jest obserwowana już od 120 lat, a jego najwcześniejsze zdjęcia rejestrowano jeszcze na szklanych płytkach fotograficznych. – Po raz pierwszy udało nam się uzyskać obraz dwóch czarnych dziur krążących wokół siebie. Widać je dzięki intensywnym dżetom cząstek, które emitują. Same czarne dziury są całkowicie czarne, ale można je wykryć poprzez te dżety lub świecący gaz wokół nich — powiedział astronom Mauri Valtonen z Uniwersytetu w Turku. To właśnie Mauri Valtonen jest astronomem, który w 1982 roku jako pierwszy uznał, że w OJ 287 muszą znajdować się dwie czarne dziury. Nowe dane nie tylko potwierdzają jego przypuszczenia, ale też dają nam możliwość zajrzenia do tego skomplikowanego układu. Obiekt gwiazdopodobny Zacznijmy od tego, że galaktyka OJ 287 jest kwazarem, czyli jednym z najjaśniejszych i najpotężniejszych obiektów we Wszechświecie. Nazwa kwazar – quasi-gwiazdowe źródło radiowe – odnosi się do faktu, iż obiekty te wyglądają na zdjęciach jak gwiazdy (stąd nazwa „quasi-stellar”), jednak w rzeczywistości są jądrami bardzo odległych galaktyk, w których znajduje się supermasywna czarna dziura aktywnie pochłaniająca materię. Jednak OJ 287 wyróżnia się spośród innych kwazarów. Już w latach 80. XX wieku zauważono, że jej jasność zmienia się cyklicznie co około 12 lat, co wskazywało, że wokół centralnej czarnej dziury krąży druga, mniejsza – po bardzo wydłużonej orbicie, okresowo przebijając się przez dysk materii. Omawiany, wyjątkowo ostry obraz OJ 287 udało się uzyskać dzięki interferometrowi RadioAstron. Łącząc obserwatorium kosmiczne z antenami na Ziemi, naukowcy osiągnęli rekordową rozdzielczość – tak wysoką, że pozwoliłaby rozróżnić monetę leżącą na powierzchni Księżyca. Galaktyczne dżety Analizując dane z RadioAstron, badacze zauważyli cechy wskazujące na istnienie drugiego, słabszego dżetu – tego, który pochodzi od mniejszej czarnej dziury. Ze względu na jej szybszy ruch względem większego partnera dżet ten jest skręcony niczym strumień wody z obracającego się węża ogrodowego. Porównując obserwacje z teoretycznymi modelami, badacze odkryli, że jeden z elementów na mapie radiowej idealnie odpowiada przewidywanej trajektorii drugiego dżetu. Główny dżet przecina centrum galaktyki po przekątnej, natomiast słabszy biegnie pod innym kątem – dokładnie tak, jak przewidywały modele. Dodatkowo analiza wskazuje, że dżet z mniejszej czarnej dziury porusza się około dwa razy wolniej niż ten z większej. Mamy więc pierwszy w historii bezpośredni dowód na istnienie dwóch aktywnych dżetów z dwóch oddzielnych supermasywnych czarnych dziur. Czarnych dziur zbliżających się do siebie w energetycznym i śmiertelnym tańcu. Źródło: opscience.iop.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Przed nami najdłuższe zaćmienie Słońca w historii. Możemy go jednak nie zobaczyć
Okazuje się, że zbliżamy się historycznie najdłuższego całkowitego zaćmienia Słońca w historii. To wielkie wydarzenie, bo poprzedni rekord padł 27 czerwca 363 roku. Statystycznie jednak nikt z czytających ten tekst – i piszący – nie będzie miał szans go zobaczyć. Dlaczego?
Według obliczeń astronomów najdłuższe zaćmienie Słońca w historii wydarzy się 16 lipca 2186 roku. Ziemię spowije mrok rodem z filmów katastroficznych. Kiedy będzie historyczne zaćmienie Słońca? Rekordowe zaćmienie z 363 roku zostanie pobite po 1800 latach. Warto było czekać, bo ma potrwać aż 7 minut i 29 sekund. To niemal najdłuższy możliwy czas zaćmienia, bo teoretycznie może ono maksymalnie trwać 7 minut i 32 sekundy. Najlepszym punktem obserwacji do obserwacji historycznego zaćmienia – informujemy na wszelki wypadek, jeśli chcielibyście przekazać informacje swoim wnukom – będzie Ameryka Południowa, a dokładnie wąski pas w Kolumbii, Wenezueli i północnej Brazylii. Co to jest zaćmienie Słońca? W przeszłości zaćmienia przerażały – nagłe nastanie nocy budziło lęki i było odczytywane jako gniew bogów, zwiastun katastrof naturalnych czy chorób. Dzisiaj wiemy, że zaćmienia są wynikiem idealnego ustawienia Księżyca pomiędzy Ziemią a Słońcem. Naukowcy są w stanie przewidzieć je co do sekundy, jednak ciągle mają w sobie coś „magicznego”. Co ciekawe, zaćmienie Słońca zachodzi wyłącznie podczas nowiu – to faza, kiedy tarcza Księżyca jest niemal całkowicie niewidoczna. W ciągu roku na całej Ziemi występują co najmniej dwa zaćmienia, a na jednym obszarze występuje ono statystycznie raz na 370 lat. Nie zawsze, bo np. w Hrubieszowie wystąpiło ono zarówno 1842, jak i w 1851 roku. Rodzaje zaćmień Słońca Niezwykłym przypadkiem związanym z zaćmieniami Słońca jest to, że Księżyc jest 400 razy mniejszy od gwiazdy, ale znajduje się także… 400 razy bliżej Ziemi niż ona. To sprawia, że oba ciała niebieskie z powierzchni naszej planety zdają się być niemalże tej samej wielkości. To jednak iluzja. Nauka rozpoznaje kilka rodzajów zaćmień. Wyróżnia je stopień przesłonienia Słońca przez Księżyc. Z pewnością najbardziej spektakularne jest zaćmienie całkowite, podczas którego cała tarcza jest przesłonięta. Charakterystyczne, częściej spotykane jest zaćmienie obrączkowe, gdy widoczny jest jasny pierścień Słońca wokół Księżyca. Zaćmienie Słońca w Polsce W Polsce mamy ostatnio szczęście – 29 marca 2025 mogliśmy obserwować częściowe zaćmienie Słońca. Kolejna taka szansa 2 sierpnia 2027, więc nie musimy długo czekać. Jeśli będziemy jednak chcieli ujrzeć całkowite zaćmienie Słońca w naszym kraju, to musimy uzbroić się w cierpliwość – najbliższa taka szansa 7 października 2135 roku. Powody historycznie najdłuższego zaćmienia Słońca Czemu rekord przewidziano dokładnie na 2186 rok? Jest kilka przyczyn. To wynik wyjątkowej, chociaż bezwiednej współpracy Ziemi, Słońca i Księżyca. Przede wszystkim Ziemia znajdzie się blisko najdalszego punktu swojej orbity od Słońca (w aphelium), przez co życiodajna gwiazda będzie mieć nieco mniejszą tarczę. Jednocześnie Księżyc będzie w najbliższym punkcie swojej orbity od Ziemi (perygeum), przez co zajmie więcej miejsca na nieboskłonie. Dzięki temu łatwiej będzie mu zasłonić Słońce. To samo w sobie wystarczyłoby do wystąpienia całkowitego zaćmienia Słońca, ale dodatkowo cień będzie padał niemal idealnie prostopadle na powierzchnię Ziemi, co jeszcze wzmocni efekt i pozwoli zaćmieniu osiągnąć swoją niemal maksymalną długość. Niestety, większość z nas nie będzie miała okazji tego doświadczyć. Jeśli komuś bardzo zależy na całkowitym zaćmieniu, to najbliższe będzie można zaobserwować z terenów Portugalii, Hiszpanii i Grenlandii już 12 sierpnia 2026. Uwaga – zjeżdża się tam wtedy mnóstwo turystów. Nie będzie to jednak historycznie najdłuższe zaćmienie Słońca. Źródło: Szkoła Główna Mikołaja Kopernika, NASA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Superpełnie 2025: kiedy i jak obserwować rzadką serię trzech pełni z rzędu
Andrew Fazekas /National Geographic News
Superpełnie 2025 wystąpią trzy razy z rzędu: 6 października, 5 listopada i 4 grudnia. Sprawdź, czym różnią się od zwykłych pełni i jak je najlepiej obserwować.
Spis treści: Co sprawia, że pełnia jest „super”? Dlaczego w 2025 roku zobaczymy trzy superpełnie z rzędu Skąd biorą się nazwy pełni Co zobaczymy na nocnym niebie Jak obserwować i fotografować superpełnie Tej jesieni każda pełnia będzie superpełnią. Oto jak często się to zdarza — i dlaczego. Spójrz w niebo tej jesieni, a zauważysz coś nietypowego. Każda pełnia Księżyca wyda się większa i jaśniejsza niż zwykle. Dzieje się tak, bo ostatnie trzy miesiące 2025 roku przyniosą rzadką serię superpełni występujących jedna po drugiej — gdy pełnia zbiega się z punktem orbity Księżyca najbliższym Ziemi. 6 października, 5 listopada i 4 grudnia na niebie pojawią się kolejno: październikowy księżyc żniw, listopadowy księżyc bobrów i grudniowy zimny księżyc. Wszystkie w wersji „super”. Oto, co warto wiedzieć. Co sprawia, że pełnia jest „super”? Księżyc nie krąży wokół Ziemi po idealnym kole, lecz po wydłużonej, „jajowatej” orbicie. W każdym miesiącu są więc momenty, gdy jest nieco bliżej (perygeum) oraz dalej (apogeum). W perygeum odległość Księżyca może wynosić około 356 000 km, a w apogeum przekraczać może 406 000 km. Gdy pełnia zbiega się z perygeum, mamy superpełnię — tarcza wydaje się wtedy trochę większa i świeci jaśniej niż zwykle. W porównaniu z najdalszą pełnią superpełnia może wyglądać nawet na o 14% większą i o 30% jaśniejszą. Względem przeciętnej pełni różnice to zwykle ok. 7% i 15%. Dla nieuzbrojonego oka zmiana bywa subtelna. Zestawienia zdjęć obok siebie pokazują ją jednak bardzo wyraźnie. Dlaczego w 2025 roku zobaczymy trzy superpełnie z rzędu Superpełnie same w sobie nie są rzadkością — zwykle zdarzają się kilka razy w roku. Nietypowe jest to, że w 2025 r. trzy kolejne pełnie niemal idealnie pokryją się z perygeum. Dzieje się tak, bo „kalendarz” perygeum powoli przesuwa się względem faz Księżyca, zamykając pełny cykl mniej więcej co 14 miesięcy księżycowych. Czasem oznacza to, że tylko jedna pełnia jest dostatecznie blisko, by uznać ją za „super”. Innym razem — jak w 2025 r. — zgranie jest na tyle dobre, że dostajemy serię trzech z rzędu. Kosmiczna „impreza” przejdzie płynnie w 2026 rok. 3 stycznia 2026 zobaczymy pierwszą superpełnię nowego roku, co w praktyce da serię czterech superpełni pod rząd. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-03-123924-How-to-watch-the-rare-streak-of-3-supermoons-happening-back-to-back--National-G-1de8d36.png" width="1103" height="742" alt="Super „błękitny” Księżyc wschodzi nad zamkiem Monsaraz w portugalskim rezerwacie Dark Sky Alqueva. W październiku, listopadzie i grudniu 2025 r. pojawi się kolejny superksiężyc./Fot. Miguel Claro" title="Super „błękitny” Księżyc wschodzi nad zamkiem Monsaraz w portugalskim rezerwacie Dark Sky Alqueva. W październiku, listopadzie i grudniu 2025 r. pojawi się kolejny superksiężyc./Fot. Miguel Claro" /> Skąd biorą się nazwy pełni Od stuleci pełnie mają nazwy nawiązujące do rytmów pór roku, sposobów przetrwania i tradycji. Najbardziej dziś znane nazwy anglojęzyczne utrwaliły m.in. publikacje w rodzaju „Farmer’s Almanac”, czerpiące zarówno z europejskich, jak i rdzennych tradycji nazewniczych. Październikowy księżyc żniw odwołuje się do ostatnich tygodni prac w polu na półkuli północnej. Zanim pojawiła się elektryczność, rolnicy korzystali z jego wydłużonego blasku — przez kilka kolejnych nocy wschodzi on blisko zachodu słońca — by pracować przy zbiorach dłużej. Listopadowy księżyc bobrów notowały społeczności rdzennych Amerykanów jako porę, gdy bobry szykowały się do zimy, naprawiając żeremia i budując tamy. Dla traperów był to też czas wyruszania przed zamarznięciem rzek, więc nazwa łączy obserwacje przyrody z ludzką działalnością. Grudniowy zimny księżyc zwiastuje długie noce i nadejście głębokiej zimy na półkuli północnej. Wschodzi w okolicach świąt, dlatego od dawna uchodzi za świetlisty punkt w najciemniejszych dniach roku. Co zobaczymy na nocnym niebie Różnica wielkości między zwykłą pełnią a superpełnią jest subtelna, ale najlepiej widać ją przy wschodzie. Gdy tarcza wynurza się tuż po zachodzie Słońca nad wschodnim horyzontem, może wydawać się ogromna. To nie tylko efekt realnego zbliżenia w perygeum. Działa też iluzja księżycowa — nasz mózg ocenia obiekty przy horyzoncie jako większe niż te wysoko nad głową. Wkomponowanie Księżyca w kadrze między drzewa, budynki czy góry dodatkowo wzmacnia wrażenie — i dla fotografów, i dla zwykłych obserwatorów. Nawet pływy potrafią być odczuwalnie wyższe podczas superpełni — o kilka centymetrów. Mimo sensacyjnych twierdzeń nie ma dowodów, że superpełnie wywołują trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów czy inne katastrofy. Jedynym realnym „zagrożeniem” dla obserwatorów są chmury zasłaniające widok. Jak obserwować i fotografować superpełnie Najprościej: w odpowiedni wieczór wyjdź po zachodzie Słońca i spójrz na wschodni horyzont. Lornetka wyostrzy szczegóły: kratery, pasma górskie i ciemne „morza” zastygłej lawy. Nawet skromny teleskop ogrodowy pokaże surowe piękno księżycowego krajobrazu w zachwycającym detalu. Jeśli chcesz uchwycić moment aparatem, liczą się czas i kompozycja. Fotografuj tuż po wschodzie, gdy złota tarcza unosi się nad charakterystycznymi obiektami na horyzoncie. Lustrzanka (DSLR) z teleobiektywem 200 mm lub dłuższym pozwoli wypełnić kadr Księżycem, zestawionym z elementem pierwszego planu — to klasyczny efekt „superpełni nad panoramą miasta”. Szerokokątne ujęcia smartfonem też działają: pokażą Księżyc wznoszący się nad pejzażem, skąpanym w barwach zmierzchu. Choć Księżyc będzie tylko trochę bliżej niż zwykle, zachwyt, jaki budzi, pozostaje bez zmian. Zawsze — super. Źródło: National Geographic
Ocean na północnej półkuli Marsa? Na to wskazują dowody geologiczne
Od jakiegoś czasu naukowcy są zgodni, że po Marsie płynęła woda. Wiemy, że Czerwoną Planetę przecinały liczne rzeki, ale czy znajdował się na niej także… ocean? Nowe badania wskazują, że północna półkula Marsa pokryta była przez olbrzymi zbiornik wodny. Czy to wstęp do odnalezienia form życia?
Nowe badania przeprowadzone na Uniwersytecie Arkansas przyniosły mocne dowody na istnienie oceanu na północnej półkuli Marsa. Obecność dużego zbiornika wody znacznie zwiększa prawdopodobieństwo odnalezienia życia na Czerwonej Planecie. Czy na Marsie jest woda? Chociaż Mars wydaje się całkowicie wyschnięty, to odnaleziono na nim wodę – jest po prostu dobrze ukryta i zwykle pozostaje pod postacią lodu ukrytego albo głęboko pod powierzchnią planety, albo w pozostałych po wulkanach kalderach wysoko nad ziemią. Badacze odkrywają jednak coraz więcej dowodów na to, że kiedyś woda płynęła po powierzchni planety. Analiza geologiczna wskazuje na rozliczne koryta rzek, a naukowcy porównują ich koryta ze skałami rzecznymi pozostałymi po ciekach, które płynęły po Ziemi miliony lat temu. – Nie znamy żadnych form życia na Ziemi ani nigdzie indziej we Wszechświecie, które nie wymagałyby ciekłej wody. Im więcej ciekłej wody mamy na Marsie, tym bardziej prawdopodobne jest istnienie życia – opowiada Cory Hughes, doktorant nauk o ziemi i główny autor badania. Ślady po dawnych oceanach Nieregulowane rzeki to same w sobie niemalże formy życia. Na Ziemi ewoluują, zmieniają swój bieg, nanoszą osady i przenoszą się w nowe miejsca. Tworzą rozległe delty czy strefy cofki, a w końcu… wpadają do oceanu. To właśnie zainteresowało naukowców – chcieli wykorzystać tę wiedzę i udowodnić, że na Marsie przebiegało to podobnie. Szczególnie strefy cofki wydawały się Hughesowi obiecujące. To charakterystyczne miejsca, w których ocean wdziera się w głąb schodzącej poniżej poziomu morza rzeki. Potrafią być bardzo rozległe: w przypadku Missisipi strefa cofki zaczyna się 370 kilometrów od linii brzegowej. Jego trop okazał się słuszny. Obserwując Czerwoną Planetę z orbity znalazł geologiczne dowody na istnienie dawnych stref cofki rzecznej. To potwierdziło, że ocean na Marsie istniał, a powierzchnię przecinały duże rzeki – wszystko to oczywiście zanim powierzchnia planety wyschła miliardy lat temu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Geophysical Research Letters”. – To mocny argument przemawiający za istnieniem pradawnego oceanu, a przynajmniej dużego morza – mówi Hughes. Starożytna historia Marsa Naukowcy śledzą losy prastarych rzek za pomocą piaskowca, który zostaje po naniesionym przez nurty osadzie. Na Ziemi dzięki ruchom tektonicznym wypychany jest na powierzchnię, a wiatry i deszcze niszczą dawne koryta, pozostawiając jedynie wysokie skały ulubione przez wspinaczy. Na Marsie procesy te nie zachodzą – nie ma ruchów tektonicznych (według badań Mars jest jedną wielką płytą tektoniczną), a odwrócone grzbiety piaskowców wyznaczają szlaki koryt sprzed miliardów lat. Dzięki szczegółowej pracy naukowców wiemy coraz więcej o Czerwonej Planecie. Obecność dużego zbiornika wody – nawet wyschniętego – to potencjał na odnalezienie starożytnych form życia. Jakie odpowiedzi przyniesie ocean na Marsie? Z pewnością niebawem się dowiemy. Źródła: Geophysical Research Letters, Remote Sensing Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Astroturystyka bije rekordy. Turyści rezerwują już noclegi na zaćmienie Słońca
W sierpniu 2026 roku tylko w kilku regionach świata będzie widoczne jedno z najrzadszych i najbardziej spektakularnych zjawisk na Ziemi. Dla obserwatorów stanie się to niezapomnianym przeżyciem.
Astroturystyka, czyli podróże motywowane zjawiskami astronomicznymi, zyskuje coraz większą popularność na całym świecie. Już teraz widać, że rok 2026 stanie się przełomowy – tysiące osób planuje swoje wyjazdy z dużym wyprzedzeniem, by być świadkami niezwykłego spektaklu na niebie. Rezerwacje hoteli i pensjonatów w wybranych lokalizacjach rosną lawinowo, a prognozy wskazują, że popyt na tego rodzaju podróże będzie jeszcze większy. Astroturystyka i zjawiska astronomiczne, które przyciągają turystów Astroturystyka nie ogranicza się jedynie do wyjazdów w miejsca pozbawione sztucznego oświetlenia – coraz częściej staje się sposobem na uczestniczenie w wyjątkowych, jednorazowych wydarzeniach astronomicznych. Powstające na całym świecie parki ciemnego nieba, specjalistyczne obserwatoria oraz oferty biur podróży koncentrują się właśnie na takich atrakcjach, jak zorze polarne czy zaćmienia Słońca. Zjawiska te działają na wyobraźnię, budząc ogromne emocje, zwłaszcza że wielu podróżnych zna je jedynie z fotografii i mediów społecznościowych. To właśnie ich niezwykła widowiskowość sprawia, że tysiące osób decyduje się planować podróże specjalnie po to, aby zobaczyć je na własne oczy. W Polsce podobne fenomeny pojawiają się niezwykle rzadko – często raz na całe pokolenie. Dlatego jedyną możliwością doświadczenia ich w pełnej skali pozostaje wyjazd w odpowiedni region świata. Jeden z najbardziej widowiskowych spektakli nieba rozegra się już w przyszłym roku. W połowie sierpnia 2026 r. w wybranych regionach Europy można będzie bowiem podziwiać całkowite zaćmienie Słońca. Choć do tego momentu pozostało jeszcze wiele miesięcy, zainteresowanie jest ogromne. Turyści masowo rezerwują bilety lotnicze oraz miejsca noclegowe w lokalizacjach gwarantujących najlepsze warunki obserwacji, obawiając się, że z czasem ich dostępność i ceny staną się wyzwaniem. Całkowite zaćmienie Słońca w 2026 roku – gdzie będzie najlepiej widoczne? Dokładnie 12 sierpnia 2026 roku całkowite zaćmienie Słońca będzie widoczne nad północną półkulą, a jego wyjątkowy pas obejmie pięć krajów, które już teraz przygotowują się na napływ turystów i miłośników astronomii. Wiadomo, że zjawisko rozpocznie się w Arktyce, przesuwając się nad odległe regiony północnej Rosji, w tym Półwysep Tajmyrski i Morze Łaptiewów. To tereny trudno dostępne, słabo zaludnione, ale właśnie dzięki temu oferujące wyjątkowo czyste i spokojne warunki obserwacji, szczególnie że zaćmienie będzie widoczne o wschodzie Słońca, tworząc niezwykły spektakl. Kolejnym miejscem, w którym Księżyc całkowicie przesłoni tarczę słoneczną, będzie Grenlandia. Rozległe krajobrazy wyspy, niemal wolne od zanieczyszczenia światłem, pozwolą obserwatorom dostrzec koronę słoneczną w jednym z najczystszych możliwych ujęć, a lodowe pustkowia stworzą niepowtarzalne tło dla tego zjawiska. Szczególną rolę odegra także Islandia – pas całkowitego zaćmienia przetnie zachodnią część kraju, obejmując m.in. Reykjavik i półwysep Snæfellsnes, gdzie ciemność zapanuje na ponad dwie minuty. Malownicze wulkany, lodowce i gorące źródła zapewnią scenerię, która sprawi, że Islandia stanie się jednym z najpopularniejszych celów astroturystów. Z kolei w południowej Europie fenomen będzie można podziwiać w Hiszpanii – pas zaćmienia obejmie północne regiony kraju, w tym Asturię, Galicję, Kastylię i León oraz Aragonię. Miasta takie jak León, Oviedo czy Soria zaoferują widoczność zaćmienia trwającego około półtorej minuty, a ciepła, letnia aura sprzyjać będzie podróżnym łączącym obserwacje z wakacyjnym wypoczynkiem. Na końcu trasy zaćmienie dotrze do Portugalii, gdzie w większości kraju widoczne będzie jedynie w formie częściowej, ale północno-wschodnie prowincje, takie jak Bragança czy Guarda, znajdą się na skraju pasa całkowitości. Tam widowisko potrwa zaledwie kilka sekund, lecz nawet tak krótki moment ciemności będzie niezapomnianym przeżyciem. Źródła: Travel Talks, Travel and Tour World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zobacz, gdzie rodzą się gwiazdy. Misja Gaia stworzyła kosmiczną mapę 3D
Wyrusz w podróż do miejsc, gdzie rodzą się gwiazdy. Dzięki danym z misji Gaia naukowcy stworzyli mapę, która ujawnia trójwymiarowy obraz gazowych obłoków skrywających młode gwiazdy. Po raz pierwszy możemy zobaczyć te regiony z zupełnie nowej perspektywy. Tak wygląda Droga Mleczna, gdy spojrzymy na nią „z lotu ptaka”.
Aż 44 miliony gwiazd ciągu głównego i 87 masywnych gwiazd typu O rozrzuconych na przestrzeni 4000 lat świetlnych od Słońca posłużyło do opracowania trójwymiarowej mapy gwiezdnych żłobków. Mowa o gigantycznych obłokach gazu molekularnego, głównie wodoru oraz pyłu. Gdy tego typu obłok zapadnie się pod własnym ciężarem, tworzą się protogwiazdy, z których po okresie formowania się, powstają gwiazdy. W obłokach gazu i pyłu Mapa, która powstała dzięki precyzyjnym obserwacjom należącej do Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) sondy Gaia, pozwala lepiej poznać te nieprzejrzyste, chmurne obszary oraz młode, gorące gwiazdy, które nadają im kształt. Dodajmy, że opracowanie mapy jest naprawdę wyjątkowym osiągnięciem, ponieważ mapowanie regionów narodzin gwiazd jest wyjątkowo trudne. Takie miejsca ukryte są za gęstymi obłokami gazu i pyłu. Ale naukowcom misji udało się zmierzyć pozycje gwiazd oraz tzw. ekstynkcję, czyli stopień, w jakim pył pochłania i blokuje ich światło. Właśnie na tej podstawie udało się opracować trójwymiarowe mapy rozmieszczenia pyłu i określić ilość zjonizowanego wodoru, dzięki któremu wiemy, że w danym miejscu zachodzi proces powstawania gwiazd. Jak przekonują naukowcy misji, dotychczas wiele teleskopów obserwowało te regiony, uzyskując obraz z perspektywy Ziemi. Jednak dopiero Gaia umożliwiła poznanie ich prawdziwej struktury przestrzennej w trzech wymiarach i zobaczenie ich tak, jakbyśmy patrzyli na Drogę Mleczną z zewnątrz. Spojrzeć z góry Tylko jak to możliwe? Przecież Gaia orbituje wokół znajdującego się raptem 1,5 miliona kilometrów od Ziemi punktu L2. Mimo to, jak przekonuje Lewis McCallum, astronom z University of St Andrews w Wielkiej Brytanii i pierwszy autor dwóch publikacji naukowych opisujących nowy model 3D, Gaia daje pierwszy precyzyjny obraz tego, jak wyglądałby nasz fragment Drogi Mlecznej z góry. View oEmbed on the source website – Dotąd nie powstał żaden model rozmieszczenia zjonizowanego gazu w lokalnej Drodze Mlecznej, który tak dobrze odpowiadałby obserwacjom prowadzonym innymi teleskopami. Dlatego możemy być pewni, że nasze widoki z lotu ptaka i animacje są wiarygodnym przybliżeniem wyglądu tych obłoków w trzech wymiarach – mówi naukowiec. Mapa skonstruowana przez Lewisa i jego zespół obejmuje m.in. widoki-3D Mgławicy Guma, Mgławicy Ameryki Północnej, Mgławicy Kalifornia oraz superbąbla Oriona-Eridanusa. Dzięki niej można dosłownie „przelecieć” przez te rejony formowania się gwiazd. Należy podkreślić, że mapa jest doskonałym narzędziem, pokazującym jak rzadko występujące gwiazdy typu O oddziałują na gaz w Drodze Mlecznej. – Mapa doskonale pokazuje, jak promieniowanie masywnych gwiazd O jonizuje otaczające ośrodki międzygwiazdowe i jak pył oraz gaz wchodzą w interakcję z tym promieniowaniem. Model 3D daje szczegółowy wgląd w procesy kształtujące nasze lokalne środowisko galaktyczne i pomaga astronomom zrozumieć zależności pomiędzy ciepłymi i zimnymi składnikami lokalnego Wszechświata — tłumaczy Sasha Zeegers, stypendystka naukowa ESA i ekspertka ds. pyłu międzygwiazdowego. Wielka mapa Drogi Gwiezdnej – Pomiary odległości do pobliskich gorących gwiazd oraz trójwymiarowe mapy pyłu — uzyskane dzięki danym Gaia o ekstynkcji i pozycjach milionów zwykłych gwiazd — są kluczowymi składnikami tej mapy. Czwarta publikacja danych Gaia dostarczy jeszcze dokładniejszych i obszerniejszych wyników, co pozwoli jeszcze bardziej poszerzyć naszą wiedzę o regionach formowania się gwiazd — podsumowuje Johannes Sahlmann, główny naukowiec projektu Gaia w ESA. – To kolejny przykład na wspaniałe możliwości misji Gaia i pieczołowicie zbieranych przez lata danych. Pomiary odległości do gwiazd umożliwiają po raz pierwszy stworzenie bardzo dokładnej mapy 3D dużej części Galaktyki. Przedstawione tu wyniki są jedynie przedsmakiem tego co nas czeka za rok, kiedy upublicznione zostaną dane dla prawie dwóch miliardów gwiazd. To będzie kolejna rewolucja wywołana przez misję Gaia! Nie mogę zdradzić wielu szczegółów, ale widziałem już te dane i jestem zachwycony! – komentuje prof. Łukasz Wyrzykowski, jeden z naukowców związanych z projektem Gaia od samego zarania. Prof. Wyrzykowski jest pracownikiem Obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego oraz Narodowego Centrum Badań Jądrowych. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy żyjemy w czarnej dziurze? Oto co mówią fizycy
Niecodzienne właściwości matematyczne naszego wszechświata sprawiają, że niektórzy naukowcy zastanawiają się, czy kosmos mógł aby powstać wewnątrz czarnej dziury.
Spis treści: Czy wszechświat ma granice? Zaskakujące podobieństwa do czarnej dziury Czy czarne dziury rodzą nowe wszechświaty? Niezwykła teoria z poparciem matematyki Czy wszechświat działa jak czarna dziura? Zaskakujące punkty wspólne Czy da się udowodnić, że żyjemy w czarnej dziurze? Fizycy szukają odpowiedzi Wszechświat narodził się w czarnej dziurze – to nie początek żartu, ale jedna z poważnie rozważanych hipotez wśród kosmologów. Naukowcy sugerują, że nasz wszechświat mógł powstać wewnątrz gigantycznej czarnej dziury, będącej częścią innego kosmosu. Czy wszechświat ma granice? Zaskakujące podobieństwa do czarnej dziury Patrząc nocą w gwiazdy, łatwo ulec złudzeniu, że przestrzeń kosmiczna ciągnie się w nieskończoność. Tymczasem kosmolodzy dobrze wiedzą, że wszechświat ma swoje granice. Po pierwsze, według najlepszych dostępnych modeli, czasoprzestrzeń miała swój początek – w subatomowym punkcie zwanym osobliwością. Ten punkt o ogromnej temperaturze i gęstości gwałtownie się rozszerzył podczas wielkiego wybuchu. Tak powstał wszechświat. Po drugie, obserwowalny wszechświat jest ograniczony tak zwaną horyzontem zdarzeń – granicą, poza którą nie jesteśmy w stanie niczego zaobserwować, ponieważ kosmos rozszerzył się szybciej niż prędkość światła, pozostawiając część przestrzeni poza zasięgiem nawet naszych najlepszych teleskopów. Te dwa elementy – osobliwość i horyzont zdarzeń – to także kluczowe cechy czarnych dziur. Te grawitacyjne potwory czają się w różnych zakątkach kosmosu, pochłaniając gaz, pył i światło. Podobnie jak wszechświat, czarne dziury są ograniczone własnym horyzontem zdarzeń – granicą, poza którą nic nie może zostać zaobserwowane, i w której przypuszczalnie znajduje się osobliwość. Być może właśnie dlatego niektóre nowe publikacje naukowe sugerują, że nasz cały wszechświat może znajdować się wewnątrz czarnej dziury. Choć taka hipoteza wykracza poza ramy klasycznej kosmologii, myśl, że możemy żyć wewnątrz czarnej dziury, nie jest już zarezerwowana wyłącznie dla studentów filozofujących po nocach. – To całkiem racjonalna idea – mówi prof. Niayesh Afshordi, astrofizyk z Perimeter Institute for Theoretical Physics w Waterloo w Kanadzie. – Chodzi tylko o to, żeby dopracować szczegóły. Czy czarne dziury rodzą nowe wszechświaty? Niezwykła teoria z poparciem matematyki Matematyczne podstawy naszej wiedzy o wszechświecie są zaskakująco podobne do tych, które opisują czarne dziury. Oba modele wywodzą się z ogólnej teorii względności Alberta Einsteina. Zgodnie z nią, obiekty znajdujące się w przestrzeni zakrzywiają czasoprzestrzeń, co wpływa na ich ruch i tłumaczy zjawisko grawitacji. Co ciekawe, promień obserwowalnego wszechświata okazuje się być niemal identyczny z promieniem, jaki miałaby czarna dziura o masie równej masie naszego kosmosu. Na przestrzeni lat to zadziwiające podobieństwo skłoniło niektórych naukowców do postawienia hipotezy, że nasz wszechświat może znajdować się wewnątrz czarnej dziury. Jednymi z pierwszych badaczy, którzy zajęli się szczegółami tej teorii, byli fizyk teoretyczny Raj Kumar Pathria oraz, niezależnie od niego, matematyk I. J. Good – obaj pracowali nad tym zagadnieniem już w latach 70. XX wieku. Około dwie dekady później fizyk Lee Smolin poszedł o krok dalej, tworząc teorię, według której każda czarna dziura powstająca w naszym wszechświecie tworzy wewnątrz siebie nowy wszechświat, rządzący się nieco innymi prawami fizyki. W ten sposób wszechświaty tworzą się jeden z drugiego, mutując i „ewoluując” w procesie powstawania tzw. wszechświatów potomnych. Lee Smolin nazwał tę koncepcję kosmologiczną selekcją naturalną. Czy wszechświat działa jak czarna dziura? Zaskakujące punkty wspólne Choć żadna z tych teorii nie zdobyła powszechnej akceptacji, wielu fizyków wciąż dostrzega powiązania między czarnymi dziurami a wszechświatem. – Z matematycznego punktu widzenia są ze sobą silnie powiązane – mówi Ghazal Geshnizjani, fizyczka teoretyczna z Perimeter Institute. – Są jakby swoimi przeciwieństwami. Uważa się, że nasz kosmos rozpoczął się od osobliwości – punktu o nieskończonej gęstości, który poprzedził wielki wybuch. Dla kontrastu, czarne dziury kończą się osobliwością – maleńkim „punktem śmieciarki”, w którym wszystko zostaje zmiażdżone i traci swoje znaczenie. Horyzont zdarzeń czarnej dziury – sferyczna granica wokół osobliwości – to także punkt bez powrotu. Choć w popkulturze czarne dziury są przedstawiane jako kosmiczne odkurzacze, w rzeczywistości są dość spokojnymi obiektami. Statek kosmiczny może wejść na stabilną orbitę wokół czarnej dziury i odlecieć – chyba że przekroczy horyzont zdarzeń. Po jego przekroczeniu nic nie może już się wydostać. Podobny mechanizm napędza rozszerzanie się naszego wszechświata. Gdy patrzymy w niebo przez teleskopy, widzimy, że odległe obiekty oddalają się szybciej niż te bliższe. W odpowiednio dużych odległościach rozszerzanie się kosmosu następuje szybciej niż prędkość światła, przez co gwiazdy i galaktyki znikają za granicą, którą nazywamy horyzontem kosmicznym. Można odnieść wrażenie, że znikają one w otchłani odwróconej czarnej dziury. Uff. Zaczyna boleć głowa? Bez obaw – dla naukowców najważniejsze jest to, że pozorne podobieństwa między czarnymi dziurami a wszechświatem nie oznaczają automatycznie, że jedno jest drugim. Aby przejść do takiego wniosku, fizycy musieliby określić konkretne obserwowalne skutki takiej hipotezy. – Mamy teorie i one mają swoje konsekwencje – mówi prof. Alex Lupsasca, fizyk z Vanderbilt University w Nashville. – Jeśli skutki teorii zostaną obalone przez eksperyment, możemy uznać, że założenia są niespójne lub błędne. Czy da się udowodnić, że żyjemy w czarnej dziurze? Fizycy szukają odpowiedzi Jakie byłyby więc obserwowalne skutki, gdyby nasz wszechświat rzeczywiście znajdował się wewnątrz czarnej dziury? Po pierwsze, kosmos mógłby mieć naturalny kierunek lub orientację – galaktyki mogłyby obracać się w preferowany sposób albo w mikrofalowym promieniowaniu tła (czyli cieple pozostałym po wielkim wybuchu) można by wykryć subtelną oś symetrii. – Można by oczekiwać pewnego rodzaju gradientu w strukturze naszego wszechświata – mówi prof. Niayesh Afshordi. – W jednym kierunku znajdowałoby się centrum czarnej dziury, w przeciwnym – jej zewnętrzna granica. Tymczasem jednak, zgodnie z najdokładniejszymi pomiarami, w największej skali wszechświat wydaje się być zaskakująco jednorodny i powtarzalny. Fizycy określają to mianem zasady kosmologicznej, według której wszechświat nie posiada wyróżnionego kierunku i praktycznie wszędzie wygląda podobnie. Jak taka jednolitość mogłaby wynikać z narodzin czarnej dziury, pozostaje trudnym pytaniem dla każdego, kto twierdzi, że kosmos istnieje wewnątrz jednej z nich. W końcu czarne dziury powstają z umierających gwiazd – a to proces chaotyczny, nieuporządkowany i bardzo daleki od jednorodności. Kolejnym problemem jest sama osobliwość czarnej dziury. Ten nieskończenie mały punkt stanowi ostateczny koniec dla każdego obiektu, który wpadnie do czarnej dziury – zupełne przeciwieństwo szybko rozszerzającego się wszechświata. Aby lepiej zrozumieć te zjawiska, fizycy musieliby nauczyć się, jak połączyć dwie najbardziej udane teorie fizyczne XX wieku: ogólną teorię względności, która opisuje największe obiekty, oraz mechanikę kwantową, rządzącą najmniejszymi cząstkami. Ponieważ osobliwość to mikroskopijny punkt o ogromnej masie, żadna z tych teorii nie potrafi go samodzielnie opisać. Potrzebne byłoby nowe podejście, łączące obie koncepcje – tzw. teoria grawitacji kwantowej. Mimo wielu prób, naukowcy wciąż nie zdołali jej opracować. Z tego powodu nadal nie jesteśmy w stanie ustalić, co dokładnie dzieje się wewnątrz czarnej dziury ani co istniało przed wielkim wybuchem. Mimo to kosmolodzy zgadzają się, że badanie takich koncepcji jest nie tylko fascynującym wyzwaniem intelektualnym, ale również może prowadzić do przełomowych odkryć. Być może pewnego dnia teorie te skłonią naukowców do przemyślenia obecnych modeli kosmosu – i okaże się, że nasz wszechświat naprawdę znajduje się wewnątrz czarnej dziury. Źródło: National Geographic Polska
Kosmiczne „Wow!” wyjaśnione? Astrofizycy tłumaczą tajemniczy sygnał sprzed dekad
Sygnał Wow przez lata rozpalał wyobraźnię naukowców i entuzjastów życia pozaziemskiego. Choć jego źródło wciąż pozostaje tajemnicą, w 2022 roku pojawiła się nowa, intrygująca hipoteza. Czy rzeczywiście jesteśmy bliżej wyjaśnienia jednej z największych zagadek astronomii?
Spis treści: Co naprawdę zarejestrował Big Ear? Naukowcy mają nową teorię Czy Wow! było tylko jednym z wielu? Wskazują na to nowe dane z Arecibo Słuchają kosmosu od lat. Dlaczego sygnał Wow! wciąż nie daje im spokoju? W sierpniu 1977 roku radioteleskop Big Ear zarejestrował niezwykle silny sygnał, który trwał 72 sekundy i pojawił się na specyficznej częstotliwości, rzadko spotykanej w naturalnych zjawiskach astrofizycznych. Jego nietypowy charakter sprawił, że astronom Jerry R. Ehman, analizując dane z urządzenia, zakreślił anomalię i dopisał obok krótkie, pełne emocji „Wow!”. Od tamtej pory sygnał Wow! rozpala wyobraźnię naukowców i miłośników teorii o życiu pozaziemskim. Czy był to przypadkowy impuls? A może przechwycona transmisja od obcej cywilizacji? Po niemal 50 latach od tego odkrycia pojawiły się nowe hipotezy, które mogą przybliżyć nas do odpowiedzi. Co naprawdę zarejestrował Big Ear? Naukowcy mają nową teorię Sygnał zniknął tak nagle, jak się pojawił — i nigdy nie został ponownie zaobserwowany. Przez dekady powstało wiele hipotez: od emisji komety, przez zakłócenia radiowe wytworzone przez człowieka, aż po możliwość, że była to wiadomość od wysoko rozwiniętej cywilizacji. Jednak nowa teoria sugeruje, że sygnał Wow! mógł być przypadkowym efektem gwałtownego rozbłysku, który trafił w obłok wodoru. Część badaczy pozostaje sceptyczna, czy ta hipoteza faktycznie rozwiązuje zagadkę. Propozycja ta została opisana w artykule opublikowanym w serwisie preprintów, czyli bazie tekstów naukowych przed recenzją. Według niej sygnał powstał, gdy rozbłysk z niezwykle gęstej, silnie namagnesowanej gwiazdy neutronowej — tzw. magnetara — uderzył w zimny obłok międzygwiazdowego wodoru. W wyniku tego obłok rozżarzył się w paśmie fal radiowych, a radioteleskop Big Ear zarejestrował ten krótki, ale intensywny impuls. Czy Wow! było tylko jednym z wielu? Wskazują na to nowe dane z Arecibo Abel Méndez, dyrektor Planetary Habitability Laboratory w Puerto Rico, przez lata sądził, że sygnał Wow! był po prostu błędem aparatury. Zmienił zdanie dopiero po analizie archiwalnych danych z nieistniejącego już obserwatorium Arecibo, gdzie jego zespół natrafił na osiem sygnałów przypominających Wow!. To odkrycie rzuciło nowe światło na wcześniejsze przypuszczenia. Nie wszyscy astronomowie zgadzają się jednak z tą interpretacją. Według sceptyków, taka sytuacja wymagałaby wyjątkowo fortunnego zbiegu okoliczności — radioteleskop Big Ear musiałby skierować się dokładnie w to miejsce, gdzie w tym samym momencie rozbłysk magnetara trafił w obłok wodoru, generując tzw. kosmiczny maser wodorowy, czyli odpowiednik lasera w zakresie fal radiowych. Choć takie emisje obserwowano w laboratoriach, nigdy nie udało się ich jednoznacznie zarejestrować w przestrzeni kosmicznej, zwłaszcza na częstotliwości 1420 MHz. Wielu naukowców nadal skłania się ku ziemskiemu pochodzeniu sygnału Wow!, ale jego wyjątkowo wąskopasmowy charakter wciąż pozostawia pole do spekulacji o możliwym źródle pozaziemskim. – To obiecujące, ale szczegóły są bardzo niejasne – komentuje hipotezę Méndeza Yvette Cendes, radioastronomka z Uniwersytetu Oregon. Z kolei Kevin Ortiz Ceballos z Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, współautor publikacji, podkreśla: – Nie twierdzimy, że to jedyne możliwe wyjaśnienie, ale to ekscytująca hipoteza. Słuchają kosmosu od lat. Dlaczego sygnał Wow! wciąż nie daje im spokoju? Poszukiwania inteligentnego życia pozaziemskiego opierają się głównie na nasłuchiwaniu wąskopasmowych transmisji radiowych. To dlatego, że właśnie takie sygnały są typowe dla technologii – w przeciwieństwie do naturalnych źródeł, które zazwyczaj emitują szerokie spektrum fal. Sygnał Wow! spełniał oba te kryteria – był wąskopasmowy i pojawił się na częstotliwości 1420 MHz, czyli tam, gdzie naturalnie promieniuje neutralny wodór. To tzw. częstotliwość uniwersalna, dobrze znana każdej cywilizacji prowadzącej obserwacje radiowe. Co istotne, międzynarodowe prawo chroni ją na Ziemi przed sztucznymi emisjami, co dodatkowo wzmacnia jej znaczenie. Zarejestrowany sygnał był aż 30 razy silniejszy od szumów tła i zdawał się pochodzić z rejonu gromady kulistej M55 w konstelacji Strzelca. Mimo to, nigdy się nie powtórzył. – Czy to byli obcy? Nie, nie sądzę. Jak dotąd każde potencjalne „pierwsze kontaktowe” sygnały okazywały się naturalnymi zjawiskami. To, co zaczyna się od „wow!”, kończy się zwykle na „meh” – podsumowuje Méndez. Źródło: Scientific American Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.