Planetoida mogła przynieść życie na Ziemię. To nie zwykła teoria – są na to coraz bardziej przekonujące dowody
Czy życie trafiło na Ziemię z kosmosu? Przełomowe badania związane z planetoidą Bennu rzucają nowe światło na pochodzenie życia na naszej planecie. Czy to możliwe, że to uderzenie obcego ciała niebieskiego sprawiło, iż czytasz teraz ten artykuł?
Pochodzenie życia na Ziemi jest jedną z największych zagadek, jakie próbuje rozwikłać nauka. Wydaje się jednak – przynajmniej niektórym badaczom – że jesteśmy nieco bliżej jej rozwiązania. Coraz więcej z nich skłania się ku teorii panspermii, czyli zakładającej pozaziemskie źródło życia. A to wszystko przez analizę próbek z mijającej naszą planetę planetoidy. Tajemnicza teoria panspermii Wiemy, że pierwiastki, z których się składamy – czyli żelazo, tlen czy wapń – powstały w wyniku eksplozji gwiazd. Nie wiemy jednak, skąd tak naprawdę wzięło się samo życie. A co, jeśli powstało poza naszą planetą? To właśnie stara się wyjaśnić teoria panspermii. Reprezentuje ona naukowy pogląd, według którego aminokwasy umożliwiające powstanie życia rozprzestrzeniają się po Wszechświecie za pomocą pyłu kosmicznego czy planetoid. Myśląc tym tokiem, życie nie narodziło się na Ziemi, a zostało na nią „zawleczone” za pomocą obecnych np. na powierzchni planetoidy uderzającej w naszą planetę prostych jednokomórkowych organizmów Wcześniej pogląd ten był jednak wyłącznie hipotezą. Dopiero bliskie spotkanie ze planetoidą pamiętającą początki Wszechświata wydaje się przynosić nieco odpowiedzi. Aminokwasy i nukleotydy odkryte na planetoidzie Planetoida Bennu od lat fascynuje naukowców, ponieważ stanowi swojego rodzaju „kapsułę czasu” z okresu formowania się Układu Słonecznego. Niewiele zmieniła się ona od jego narodzin około 4,6 mld lat temu. Ostatni raz przelatywała obok nas w 2020 roku i właśnie wtedy wylądowała na niej sonda kosmiczna, która zebrała próbki i przywiozła je na Ziemię. Po ich dokładnym zbadaniu naukowcy potwierdzili obecność aż 14 aminokwasów oraz wykryli ślady tryptofanu – związku nigdy wcześniej nie wykrytego w materiale pozaziemskim. Zespół wykrył również pięć zasad azotowych, czyli składników budujących RNA i DNA. Wyniki swojej pracy opublikował w czasopiśmie „PNAS”. Oznacza to, że zarówno budulec białka (aminokwasy) jak i „genetyczny plan” umożliwiający stworzenie DNA (zasady azotowe) znajdowały się w tym samym miejscu. Skąd „przepis na życie” znalazł się na planetoidzie? Analiza Bennu wykazała obecność minerałów mogących powstawać tylko w obecności wody. Wskazuje to, że woda w stanie ciekłym występowała we wnętrzu macierzystego ciała tej planetoidy miliardy lat temu. Według badaczy, środowisko bogate w amoniak i wodę umożliwiało powstawanie aminokwasów oraz nukleotydów z prostszych związków obecnych w obłokach międzygwiezdnych. Czy właśnie poznaliśmy genezę życia? Warunki opisane wyżej wspierają hipotezę, że prebiotyczne cząsteczki – podstawowe składniki życia – mogły formować się w przestrzeni kosmicznej, a następnie zostać dostarczone na młodą Ziemię wraz z meteorytami czy planetoidami. Krytycy teorii wskazują jednak, że przenoszenie całych organizmów przez przestrzeń kosmiczną jest wyjątkowo trudne z powodu promieniowania i ekstremalnych temperatur, które prawdopodobnie zniszczyłyby większość znanych nam form życia. Badania nad przetrwalnikami niektórych bakterii oraz eksperymenty przeprowadzone na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dowiodły jednak, że pewne mikroorganizmy mogą przetrwać nawet przez kilka lat w przestrzeni kosmicznej. Wciąż pozostaje wiele do odkrycia, ale prawdopodobnie mamy mocny trop. Źródła: PNAS, Science Direct Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Eksperyment na Międzynarodwej Stacji Kosmicznej obala kolejne przekonania o granicach życia. Co może przeżyć w kosmosie?
Życie z Ziemi po raz kolejny udowodniło, że jest gotowe na wszystko. Zarodniki mchu przetrwały ekstremalne warunki panujące w przestrzeni kosmicznej. To nie pierwszy przypadek, gdy organizmy poradziły sobie poza ziemską atmosferą. Naukowcy zaczynają na nowo definiować granice życia.
Trzy lata temu astronauci pracujący na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) umieścili na jej zewnętrznej części zasobnik z 20 tysiącami zarodników mchu. Zarodniki przebywały w ekstremalnie trudnym środowisku przez równo 283 dni, po czym zostały zebrane i wysłane na Ziemię. A tam, jakby kosmiczny spacer nigdy nie miał miejsca, wykiełkowały i rozwinęły się. Tym samym dołączyły do wydłużającego się szeregu materiałów biologicznych potrafiących przetrwać w kosmosie. Filmy science-fiction od lat przekonują nas, że życie powinno wyewoluować nie tylko na planetach lub księżycach, lecz również w przestrzeni międzyplanetarnej i międzygwiezdnej. Jak na razie nie odnaleźliśmy kosmicznych ameb czy wielorybów, nie wiemy też nic o kosmicznej sieci grzybni, po której nawigują galaktyczne niesporczaki, za to regularnie okazuje się, że kolejny organizm ekstremofilny może przetrwać próżnię i wahania temperatury od -100 do +100 stopni Celsjusza. Niezłomni kolonizatorzy Jednym z takich organizmów okazały się zarodniki mchu Physcomitrella patens, czyli czareczki otwartej. Ten gatunek mchu wykorzystywany jest często jako tzw. organizm modelowy w badaniach naukowych, szczególnie w biologii komórki i genetyce. – Mchy są jednymi z najwcześniejszych roślin lądowych i są dobrze znane z kolonizowania najtrudniejszych środowisk na Ziemi – Antarktydy, pól wulkanicznych i pustyń – powiedział Tomomichi Fujita z Uniwersytetu Hokkaido w Japonii, członek zespołu prowadzącego eksperyment. Właśnie dlatego badacze chcieli sprawdzić, czy zarodniki mchu mogą przetrwać również ekspozycję na przestrzeń kosmiczną – jedno z najbardziej ekstremalnych środowisk, jakie można sobie wyobrazić. Biologiczna kapsuła czasu 4 lipca 2022 roku zarodniki Physcomitrella patens zostały umieszczone po zewnętrznej stronie ISS. Na Ziemi pozostała grupa kontrolna charakteryzująca się wysokim, aż 97-procentowym wskaźnikiem kiełkowania. Co ciekawe identyczny wynik uzyskała grupa zarodników wystawionych na działanie przestrzeni kosmicznej, ale osłoniętych przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. To już był ważny wynik, jednak nikt nie przewidywał, że z 20 tysięcy zarodników wystawionych na próżnię i nie chronionych przed promieniowaniem kosmicznym, przetrwa aż 80 procent z nich! Poradziły sobie nie tylko z próżnią, ale też ze skrajnymi temperaturami, mikrograwiatacją i promieniowaniem UV. Bazując na tych wynikach zespół przewiduje, że część zarodników mogłaby pozostawać żywotna w przestrzeni kosmicznej nawet przez 15 lat. – Otwieranie próbek było jak odpieczętowywanie biologicznej kapsuły czasu: życia, które przetrwało próżnię kosmosu i wróciło w pełni funkcjonalne – mówi Fujita. Naukowiec dodaje, że za tę wyjątkową odporność mogą odpowiadać wielowarstwowe ściany zarodników, które otaczają tkanki rozrodcze i zapewniają „pasywną osłonę przed stresem kosmicznym”. Ewolucja i statki kosmiczne – To tak, jakby zarodniki znajdowały się w swoich własnych statkach kosmicznych. Ta cecha mogła wykształcić się ewolucyjnie po to, by poradzić sobie z trudnymi warunkami panującymi na lądzie, gdy życie setki milionów lat temu po raz pierwszy wyszło z oceanów – mówi Fujita i dodaje, że zarodniki są w istocie kompaktowymi kapsułami życia – uśpionymi, ale gotowymi do ponownej aktywacji, gdy warunki staną się sprzyjające. – Zupełnie, jakby ewolucja wyposażyła je w miniaturowe kapsuły przetrwania, stworzone do rozprzestrzeniania się w przestrzeni i czasie – podsumowuje naukowiec. Natomiast David Eldridge z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii w Sydney uważa, że prawdziwym testem nie jest to, czy zarodniki wykiełkują po powrocie na Ziemię, ale czy będą w stanie kiełkować również w przestrzeni kosmicznej. – Kluczowe będzie sprawdzenie tempa wzrostu tych taksonów w kosmosie i tego, czy są w stanie się tam rozmnażać – powiedział australijski badacz. Kosmiczne ekstremofile Zarodniki mchów wpisały się na wydłużającą się listę organizmów, jakie przetrwały próżnię. Do tej pory przeprowadzono podobne eksperymenty m.in. na: niesporczakach – BIOPAN / FOTON (2007). Część osobników przeżyła próżnię, UV i promieniowanie; po powrocie odzyskały funkcje życiowe i zdolność rozmnażania; bakteriach Deinococcus radiodurans – EXPOSE / BIOPAN (2008–2014). Bakterie zachowały integralność DNA i żywotność mimo silnej ekspozycji na silne promieniowanie UV i jonizujące promieniowanie kosmiczne; zarodnikach grzybów – Tanpopo (2015–2020). Znaczny odsetek zarodników przetrwał ponad rok w otwartym kosmosie; nicienich Caenorhabditis elegans – FOTON-M2 (2005), Columbia STS-107 (2003). Nicienie przetrwały nie tylko mikrograwitację i promieniowanie, ale także katastrofę promu Columbia; ślimakach morskich (Aplysia) – eksperymenty rakietowe NASA (ok. 2000–2002). Komórki nerwowe działały po ekspozycji na ekstremalne warunki; wykazano modyfikacje neurofizjologiczne spowodowane mikrograwitacją; porostach (np. Xanthoria elegans) – FOTON-M2 (2005), EXPOSE-E (2008–2009). Zachowały żywotność, a część gatunków po powrocie wznowiła fotosyntezę; jedne z najbardziej odpornych organizmów testowanych w kosmosie. Jak widać ziemskie organizmy ekstremofilne potrafią poradzić sobie niemal ze wszystkim. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największy współczesny krater odnaleziony w Chinach. To niemal kilometrowy ślad po tajemniczym uderzeniu w Ziemię
W południowych Chinach odkryto zadziwiająco dobrze zachowany krater po uderzeniu meteorytu. Pozostawał na widoku, jednak do tej pory nie przypuszczano, że niemal kilometrowe zagłębienie może być efektem uderzenia ciała niebieskiego. Do tego powstało całkiem niedawno, przez co rzuca nowe światło na losy Ziemi.
Naukowcy z Chin ogłosili odkrycie krateru Jinlin o średnicy 900 metrów, największego znanego krateru z epoki holocenu. Znalezisko w Zhaoqing wstrząsa naukowym światem. Ogromny krater z Zhaoqing Zespołu naukowców z Szanghaju i Kantonu ogłosił przełomowe odkrycie w południowych Chinach. W Zhaoqing, w prowincji Guangdong, badacze natrafili na wyjątkowo dobrze zachowany krater metorytowy. Nazwali go Jinling, co po chińsku oznacza „szczęśliwy las”. Trafnie, bo znalezisko z pewnością było szczęśliwe. Okazało się bowiem, że dobrze zakamuflowany, 900-metrowy krater jest największym znanym kraterem z holocenu – epoki geologicznej, która rozpoczęła się po ostatniej epoce lodowcowej około 11 700 lat temu i w której wszyscy obecnie żyjemy. Swoje odkrycie badacze opublikowali w czasopiśmie „Mattter and Radiation at Extremes”, w którym potwierdzili, że krater Jinlin powstał w wyniku niedawnego uderzenia meteorytu. Co zaskakujące, struktura największego krateru znajduje się w granitowej skorupie wietrzeniowej, co pomogło zachować jego wyjątkowe cechy pomimo panującej w regionie wysokiej wilgotności i obfitych opadów deszczu. Pozostał w niemalże niezmienionej formie. Skąd wiadomo, że krater powstał po uderzeniu meteorytu? W skałach granitowych, które otaczają krater, naukowcy odkryli charakterystyczne cechy deformacji kwarcu, tzw. deformacje planarne. Te mikroskopijne struktury powstają wyłącznie w wyniku uderzenia ciała niebieskiego w powierzchnię planety. Czemu wyłącznie? Bo ciśnienie potrzebne do ich wytworzenia wynosi od 10 do 35 gigapaskali – to poziom, którego nie osiągają żadne ziemskie procesy geologiczne. Jasnym więc było, że sprawcą kilometrowego zamieszania musiał być przybysz z kosmosu. Czym Jinlin różni się od innych kraterów? Przed odkryciem chińskiego krateru największą znaną strukturą uderzeniowa z epoki holocenu był krater Macza w Rosji. Mierzy on jednak zaledwie 300 metrów, jest więc trzy razy mniejszy. Krater Jinlin zmienia postrzeganie częstotliwości i skali uderzeń ciał pozaziemskich w Ziemię w czasach współczesnych: większość struktur ulegała szybkiej deformacji, więc nie wiedzieliśmy, że meteoryty jeszcze niedawno uderzały w naszą planetę tak często. Chociaż Jinlin został utworzony przez meteoryt właśnie – a nie kometę, która mogłaby stworzyć krater o średnicy ponad 10 km – jego rozmiar i tak przekracza wcześniejsze oczekiwania. Czego nowego nauczyliśmy się o przeszłości Ziemi? Według badaczy każde miejsce na powierzchni Ziemi miało taką samą szansę na zostanie „ofiarą” uderzenia meteorytu. Różnice geologiczne spowodowały jednak, że ślady takich kolizji zachowały się z różną trwałością, w wielu przypadkach całkowicie znikając. Właśnie dlatego krater Jinlin ma tak wielką wartość naukową. Doskonałe zachowanie i wyraźnie ślady deformacji kwarcu czynią go cennym źródłem informacji o skutkach uderzeń meteorytów i pozwalają lepiej przygotować się na obecne zagrożenia ze strony obiektów pozaziemskich. Obyśmy tylko nie musieli z nich korzystać w praktyce. Odkrycie w Zhaoqing wywołało duże poruszenie w społeczności naukowej, otwierając drogę do dalszych badań terenów o podobnych cechach geologicznych na całym świecie. Jinlin może okazać się dopiero początkiem nowej fali odkryć związanych z historią kolizji kosmicznych z Ziemią. Źródło: Mattter and Radiation at Extremes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polskie flagi wracają z orbity na uczelnie. Nasz astronuata przekaże je w czasie spotkań z żakami
Możliwość bezpośredniego spotkania z polskim astronautą projektowym Europejskiej Agencji Kosmicznej, dr. Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim będą mieli polscy studenci. Odwiedzi on wiodące uczelnie w całym kraju. I przekaże coś, co przywiózł z kosmosu.
– To była jedna z najbardziej magicznych chwil w moim życiu – powiedział w trakcie pożegnania z załogą Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Polski astronauta wykonał plan misji IGNIS w ponad 90 procentach. W kosmosie przebywał w czerwcu i w lipcu 2025 roku. Był drugim Polakiem, który poleciał w kosmos po Mirosławie Hermaszewskim w 1978 roku. Kolejne miesiące na Ziemi upływają dr. Uznańskiemu-Wiśniewskiemu na licznych spotkaniach. Żacy z astronautą Polska Agencja Kosmiczna opublikowała właśnie program spotkań polskiego astronauty ze studentami na 17 wiodących uczelniach w naszym kraju. Trasę nazwano „IGNIS – Polska sięga gwiazd”. Trasa dr. Uznańskiego-Wiśniewskiego wystartowała w tym tygodniu na Politechnice Warszawskiej. Celem tych spotkań jest inspirowanie środowiska akademickiego polskimi badaniami kosmicznymi oraz nowoczesnymi technologiami orbitalnymi. Jak podkreśla dr Sławosz Uznański-Wiśniewski, trasa naukowa ma stać się pierwszym prawdziwym polskim Space Master Class, łączącym wiedzę naukową z praktycznym doświadczeniem wyniesionym z misji IGNIS. Nie obędzie się bez symbolicznych gestów. Polski astronauta przekaże przedstawicielowi każdej uczelni pamiątkową biało-czerwoną flagę, która razem z nim poleciała na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Rozmowy o kosmosie Studenci oraz uczniowie będą mogli poznać kulisy misji IGNIS i dowiedzieć się więcej na temat trzynastu polskich eksperymentów realizowanych na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dotyczyły wielu różnych dziedzin, były to m.in.: badanie zmian ludzkiej flory jelitowej podczas krótkotrwałej misji kosmicznej; monitorowanie promieniowania na ISS w celu ochrony astronautów i elektroniki; badanie wpływu izolacji kosmicznej na zdrowie psychiczne człowieka; badanie nowoczesnych metod obniżania poziomu stresu i wspierania koncentracji w czasie wydłużonej izolacji; testowanie innowacyjnej technologii interfejsu mózg-komputer; badanie w warunkach kosmicznych innowacyjnych nanomateriałów oraz ich zastosowania w urządzeniu do pomiaru pulsu. W spotkaniach wezmą udział autorzy tych eksperymentów. Opowiedzą o kulisach ich powstania i wyzwaniach, które towarzyszyły ich realizacji. Harmonogram trasy „IGNIS – Polska sięga gwiazd” 17 października – Łódź – Łódzki Uniwersytet Medyczny i Politechnika Łódzka 28 października – Rzeszów – Politechnika Rzeszowska 30 października – Kielce – Politechnika Świętokrzyska 4 listopada – Kraków – Akademia Górniczo-Hutnicza 6 listopada – Gliwice – Politechnika Śląska 12 listopada – Wrocław – Wrocławski Uniwersytet Medyczny 14 listopada – Opole – Politechnika Opolska 18 listopada – Poznań – Politechnika Poznańska 20 listopada – Toruń – Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2 grudnia – Olsztyn – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski 4 grudnia – Gdańsk – Związek Uczelni w Gdańsku 9 grudnia – Szczecin – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny i Pomorski Uniwersytet Medyczny 11 grudnia – Zielona Góra – Uniwersytet Zielonogórski 16 grudnia – Lublin – Związek Uczelni Lubelskich 18 grudnia – Białystok – Uniwersytet Medyczny w Białymstoku 19 grudnia – Warszawa – Uniwersytet Warszawski Źródło: POLSA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kosmiczne tango. Mamy pierwszy radiowy obraz dwóch czarnych dziur w śmiertelnym uścisku
Radioastronomom udało się zarejestrować taniec dwóch krążących wokół siebie czarnych dziur. Choć same czarne dziury są niewidoczne, można je wykryć poprzez potężne dżety lub świecący gaz wokół nich. A te, jak na śmiertelny taniec potężnych kosmicznych obiektów przystało, są imponujące.
Pierwsze informacje o tym, że w aktywnym jądrze odległej o 3,5 miliarda lat świetlnych galaktyki OJ 287 musi istnieć nie jedna, lecz para czarnych dziur, zostały rozgłoszone przez astronomów związanych z Uniwersytetem w Turku w Finlandii jeszcze w 1982 roku. Jednak dopiero dwa lata temu międzynarodowa grupa badawcza, w skład której wchodzili naukowcy z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, wykonała pierwsze dokładne obserwacje tego obszaru. Potwierdziły one istnienie w galaktyce OJ 287 pary czarnych dziur oraz pozwoliły lepiej poznać układ i jego okolice. Ekstremalne środowisko czarnych dziur Wszystko wskazuje na to, że główna czarna dziura OJ 287, o masie około 18 miliardów Słońc, jest otoczona galaktycznym dyskiem akrecyjnym, z którego powoli „zasysa” materię. Wzdłuż biegunów magnetycznych wyrzucane są tzw. dżety plazmy, czyli wysokoenergetyczne wypływy materii, którym towarzyszy promieniowanie elektromagnetyczne. Druga, mniejsza czarna dziura, o masie „zaledwie” 150 milionów mas Słońca, okrąża swoją towarzyszkę i co pewien czas przebija jej dysk, powodując nagły, krótki rozbłysk jasności całej galaktyki. Jak przekonują badacze, czasowa zmienność jasności całego obiektu jest obserwowana już od 120 lat, a jego najwcześniejsze zdjęcia rejestrowano jeszcze na szklanych płytkach fotograficznych. – Po raz pierwszy udało nam się uzyskać obraz dwóch czarnych dziur krążących wokół siebie. Widać je dzięki intensywnym dżetom cząstek, które emitują. Same czarne dziury są całkowicie czarne, ale można je wykryć poprzez te dżety lub świecący gaz wokół nich — powiedział astronom Mauri Valtonen z Uniwersytetu w Turku. To właśnie Mauri Valtonen jest astronomem, który w 1982 roku jako pierwszy uznał, że w OJ 287 muszą znajdować się dwie czarne dziury. Nowe dane nie tylko potwierdzają jego przypuszczenia, ale też dają nam możliwość zajrzenia do tego skomplikowanego układu. Obiekt gwiazdopodobny Zacznijmy od tego, że galaktyka OJ 287 jest kwazarem, czyli jednym z najjaśniejszych i najpotężniejszych obiektów we Wszechświecie. Nazwa kwazar – quasi-gwiazdowe źródło radiowe – odnosi się do faktu, iż obiekty te wyglądają na zdjęciach jak gwiazdy (stąd nazwa „quasi-stellar”), jednak w rzeczywistości są jądrami bardzo odległych galaktyk, w których znajduje się supermasywna czarna dziura aktywnie pochłaniająca materię. Jednak OJ 287 wyróżnia się spośród innych kwazarów. Już w latach 80. XX wieku zauważono, że jej jasność zmienia się cyklicznie co około 12 lat, co wskazywało, że wokół centralnej czarnej dziury krąży druga, mniejsza – po bardzo wydłużonej orbicie, okresowo przebijając się przez dysk materii. Omawiany, wyjątkowo ostry obraz OJ 287 udało się uzyskać dzięki interferometrowi RadioAstron. Łącząc obserwatorium kosmiczne z antenami na Ziemi, naukowcy osiągnęli rekordową rozdzielczość – tak wysoką, że pozwoliłaby rozróżnić monetę leżącą na powierzchni Księżyca. Galaktyczne dżety Analizując dane z RadioAstron, badacze zauważyli cechy wskazujące na istnienie drugiego, słabszego dżetu – tego, który pochodzi od mniejszej czarnej dziury. Ze względu na jej szybszy ruch względem większego partnera dżet ten jest skręcony niczym strumień wody z obracającego się węża ogrodowego. Porównując obserwacje z teoretycznymi modelami, badacze odkryli, że jeden z elementów na mapie radiowej idealnie odpowiada przewidywanej trajektorii drugiego dżetu. Główny dżet przecina centrum galaktyki po przekątnej, natomiast słabszy biegnie pod innym kątem – dokładnie tak, jak przewidywały modele. Dodatkowo analiza wskazuje, że dżet z mniejszej czarnej dziury porusza się około dwa razy wolniej niż ten z większej. Mamy więc pierwszy w historii bezpośredni dowód na istnienie dwóch aktywnych dżetów z dwóch oddzielnych supermasywnych czarnych dziur. Czarnych dziur zbliżających się do siebie w energetycznym i śmiertelnym tańcu. Źródło: opscience.iop.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Przed nami najdłuższe zaćmienie Słońca w historii. Możemy go jednak nie zobaczyć
Okazuje się, że zbliżamy się historycznie najdłuższego całkowitego zaćmienia Słońca w historii. To wielkie wydarzenie, bo poprzedni rekord padł 27 czerwca 363 roku. Statystycznie jednak nikt z czytających ten tekst – i piszący – nie będzie miał szans go zobaczyć. Dlaczego?
Według obliczeń astronomów najdłuższe zaćmienie Słońca w historii wydarzy się 16 lipca 2186 roku. Ziemię spowije mrok rodem z filmów katastroficznych. Kiedy będzie historyczne zaćmienie Słońca? Rekordowe zaćmienie z 363 roku zostanie pobite po 1800 latach. Warto było czekać, bo ma potrwać aż 7 minut i 29 sekund. To niemal najdłuższy możliwy czas zaćmienia, bo teoretycznie może ono maksymalnie trwać 7 minut i 32 sekundy. Najlepszym punktem obserwacji do obserwacji historycznego zaćmienia – informujemy na wszelki wypadek, jeśli chcielibyście przekazać informacje swoim wnukom – będzie Ameryka Południowa, a dokładnie wąski pas w Kolumbii, Wenezueli i północnej Brazylii. Co to jest zaćmienie Słońca? W przeszłości zaćmienia przerażały – nagłe nastanie nocy budziło lęki i było odczytywane jako gniew bogów, zwiastun katastrof naturalnych czy chorób. Dzisiaj wiemy, że zaćmienia są wynikiem idealnego ustawienia Księżyca pomiędzy Ziemią a Słońcem. Naukowcy są w stanie przewidzieć je co do sekundy, jednak ciągle mają w sobie coś „magicznego”. Co ciekawe, zaćmienie Słońca zachodzi wyłącznie podczas nowiu – to faza, kiedy tarcza Księżyca jest niemal całkowicie niewidoczna. W ciągu roku na całej Ziemi występują co najmniej dwa zaćmienia, a na jednym obszarze występuje ono statystycznie raz na 370 lat. Nie zawsze, bo np. w Hrubieszowie wystąpiło ono zarówno 1842, jak i w 1851 roku. Rodzaje zaćmień Słońca Niezwykłym przypadkiem związanym z zaćmieniami Słońca jest to, że Księżyc jest 400 razy mniejszy od gwiazdy, ale znajduje się także… 400 razy bliżej Ziemi niż ona. To sprawia, że oba ciała niebieskie z powierzchni naszej planety zdają się być niemalże tej samej wielkości. To jednak iluzja. Nauka rozpoznaje kilka rodzajów zaćmień. Wyróżnia je stopień przesłonienia Słońca przez Księżyc. Z pewnością najbardziej spektakularne jest zaćmienie całkowite, podczas którego cała tarcza jest przesłonięta. Charakterystyczne, częściej spotykane jest zaćmienie obrączkowe, gdy widoczny jest jasny pierścień Słońca wokół Księżyca. Zaćmienie Słońca w Polsce W Polsce mamy ostatnio szczęście – 29 marca 2025 mogliśmy obserwować częściowe zaćmienie Słońca. Kolejna taka szansa 2 sierpnia 2027, więc nie musimy długo czekać. Jeśli będziemy jednak chcieli ujrzeć całkowite zaćmienie Słońca w naszym kraju, to musimy uzbroić się w cierpliwość – najbliższa taka szansa 7 października 2135 roku. Powody historycznie najdłuższego zaćmienia Słońca Czemu rekord przewidziano dokładnie na 2186 rok? Jest kilka przyczyn. To wynik wyjątkowej, chociaż bezwiednej współpracy Ziemi, Słońca i Księżyca. Przede wszystkim Ziemia znajdzie się blisko najdalszego punktu swojej orbity od Słońca (w aphelium), przez co życiodajna gwiazda będzie mieć nieco mniejszą tarczę. Jednocześnie Księżyc będzie w najbliższym punkcie swojej orbity od Ziemi (perygeum), przez co zajmie więcej miejsca na nieboskłonie. Dzięki temu łatwiej będzie mu zasłonić Słońce. To samo w sobie wystarczyłoby do wystąpienia całkowitego zaćmienia Słońca, ale dodatkowo cień będzie padał niemal idealnie prostopadle na powierzchnię Ziemi, co jeszcze wzmocni efekt i pozwoli zaćmieniu osiągnąć swoją niemal maksymalną długość. Niestety, większość z nas nie będzie miała okazji tego doświadczyć. Jeśli komuś bardzo zależy na całkowitym zaćmieniu, to najbliższe będzie można zaobserwować z terenów Portugalii, Hiszpanii i Grenlandii już 12 sierpnia 2026. Uwaga – zjeżdża się tam wtedy mnóstwo turystów. Nie będzie to jednak historycznie najdłuższe zaćmienie Słońca. Źródło: Szkoła Główna Mikołaja Kopernika, NASA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Superpełnie 2025: kiedy i jak obserwować rzadką serię trzech pełni z rzędu
Andrew Fazekas /National Geographic News
Superpełnie 2025 wystąpią trzy razy z rzędu: 6 października, 5 listopada i 4 grudnia. Sprawdź, czym różnią się od zwykłych pełni i jak je najlepiej obserwować.
Spis treści: Co sprawia, że pełnia jest „super”? Dlaczego w 2025 roku zobaczymy trzy superpełnie z rzędu Skąd biorą się nazwy pełni Co zobaczymy na nocnym niebie Jak obserwować i fotografować superpełnie Tej jesieni każda pełnia będzie superpełnią. Oto jak często się to zdarza — i dlaczego. Spójrz w niebo tej jesieni, a zauważysz coś nietypowego. Każda pełnia Księżyca wyda się większa i jaśniejsza niż zwykle. Dzieje się tak, bo ostatnie trzy miesiące 2025 roku przyniosą rzadką serię superpełni występujących jedna po drugiej — gdy pełnia zbiega się z punktem orbity Księżyca najbliższym Ziemi. 6 października, 5 listopada i 4 grudnia na niebie pojawią się kolejno: październikowy księżyc żniw, listopadowy księżyc bobrów i grudniowy zimny księżyc. Wszystkie w wersji „super”. Oto, co warto wiedzieć. Co sprawia, że pełnia jest „super”? Księżyc nie krąży wokół Ziemi po idealnym kole, lecz po wydłużonej, „jajowatej” orbicie. W każdym miesiącu są więc momenty, gdy jest nieco bliżej (perygeum) oraz dalej (apogeum). W perygeum odległość Księżyca może wynosić około 356 000 km, a w apogeum przekraczać może 406 000 km. Gdy pełnia zbiega się z perygeum, mamy superpełnię — tarcza wydaje się wtedy trochę większa i świeci jaśniej niż zwykle. W porównaniu z najdalszą pełnią superpełnia może wyglądać nawet na o 14% większą i o 30% jaśniejszą. Względem przeciętnej pełni różnice to zwykle ok. 7% i 15%. Dla nieuzbrojonego oka zmiana bywa subtelna. Zestawienia zdjęć obok siebie pokazują ją jednak bardzo wyraźnie. Dlaczego w 2025 roku zobaczymy trzy superpełnie z rzędu Superpełnie same w sobie nie są rzadkością — zwykle zdarzają się kilka razy w roku. Nietypowe jest to, że w 2025 r. trzy kolejne pełnie niemal idealnie pokryją się z perygeum. Dzieje się tak, bo „kalendarz” perygeum powoli przesuwa się względem faz Księżyca, zamykając pełny cykl mniej więcej co 14 miesięcy księżycowych. Czasem oznacza to, że tylko jedna pełnia jest dostatecznie blisko, by uznać ją za „super”. Innym razem — jak w 2025 r. — zgranie jest na tyle dobre, że dostajemy serię trzech z rzędu. Kosmiczna „impreza” przejdzie płynnie w 2026 rok. 3 stycznia 2026 zobaczymy pierwszą superpełnię nowego roku, co w praktyce da serię czterech superpełni pod rząd. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-03-123924-How-to-watch-the-rare-streak-of-3-supermoons-happening-back-to-back--National-G-1de8d36.png" width="1103" height="742" alt="Super „błękitny” Księżyc wschodzi nad zamkiem Monsaraz w portugalskim rezerwacie Dark Sky Alqueva. W październiku, listopadzie i grudniu 2025 r. pojawi się kolejny superksiężyc./Fot. Miguel Claro" title="Super „błękitny” Księżyc wschodzi nad zamkiem Monsaraz w portugalskim rezerwacie Dark Sky Alqueva. W październiku, listopadzie i grudniu 2025 r. pojawi się kolejny superksiężyc./Fot. Miguel Claro" /> Skąd biorą się nazwy pełni Od stuleci pełnie mają nazwy nawiązujące do rytmów pór roku, sposobów przetrwania i tradycji. Najbardziej dziś znane nazwy anglojęzyczne utrwaliły m.in. publikacje w rodzaju „Farmer’s Almanac”, czerpiące zarówno z europejskich, jak i rdzennych tradycji nazewniczych. Październikowy księżyc żniw odwołuje się do ostatnich tygodni prac w polu na półkuli północnej. Zanim pojawiła się elektryczność, rolnicy korzystali z jego wydłużonego blasku — przez kilka kolejnych nocy wschodzi on blisko zachodu słońca — by pracować przy zbiorach dłużej. Listopadowy księżyc bobrów notowały społeczności rdzennych Amerykanów jako porę, gdy bobry szykowały się do zimy, naprawiając żeremia i budując tamy. Dla traperów był to też czas wyruszania przed zamarznięciem rzek, więc nazwa łączy obserwacje przyrody z ludzką działalnością. Grudniowy zimny księżyc zwiastuje długie noce i nadejście głębokiej zimy na półkuli północnej. Wschodzi w okolicach świąt, dlatego od dawna uchodzi za świetlisty punkt w najciemniejszych dniach roku. Co zobaczymy na nocnym niebie Różnica wielkości między zwykłą pełnią a superpełnią jest subtelna, ale najlepiej widać ją przy wschodzie. Gdy tarcza wynurza się tuż po zachodzie Słońca nad wschodnim horyzontem, może wydawać się ogromna. To nie tylko efekt realnego zbliżenia w perygeum. Działa też iluzja księżycowa — nasz mózg ocenia obiekty przy horyzoncie jako większe niż te wysoko nad głową. Wkomponowanie Księżyca w kadrze między drzewa, budynki czy góry dodatkowo wzmacnia wrażenie — i dla fotografów, i dla zwykłych obserwatorów. Nawet pływy potrafią być odczuwalnie wyższe podczas superpełni — o kilka centymetrów. Mimo sensacyjnych twierdzeń nie ma dowodów, że superpełnie wywołują trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów czy inne katastrofy. Jedynym realnym „zagrożeniem” dla obserwatorów są chmury zasłaniające widok. Jak obserwować i fotografować superpełnie Najprościej: w odpowiedni wieczór wyjdź po zachodzie Słońca i spójrz na wschodni horyzont. Lornetka wyostrzy szczegóły: kratery, pasma górskie i ciemne „morza” zastygłej lawy. Nawet skromny teleskop ogrodowy pokaże surowe piękno księżycowego krajobrazu w zachwycającym detalu. Jeśli chcesz uchwycić moment aparatem, liczą się czas i kompozycja. Fotografuj tuż po wschodzie, gdy złota tarcza unosi się nad charakterystycznymi obiektami na horyzoncie. Lustrzanka (DSLR) z teleobiektywem 200 mm lub dłuższym pozwoli wypełnić kadr Księżycem, zestawionym z elementem pierwszego planu — to klasyczny efekt „superpełni nad panoramą miasta”. Szerokokątne ujęcia smartfonem też działają: pokażą Księżyc wznoszący się nad pejzażem, skąpanym w barwach zmierzchu. Choć Księżyc będzie tylko trochę bliżej niż zwykle, zachwyt, jaki budzi, pozostaje bez zmian. Zawsze — super. Źródło: National Geographic
Ocean na północnej półkuli Marsa? Na to wskazują dowody geologiczne
Od jakiegoś czasu naukowcy są zgodni, że po Marsie płynęła woda. Wiemy, że Czerwoną Planetę przecinały liczne rzeki, ale czy znajdował się na niej także… ocean? Nowe badania wskazują, że północna półkula Marsa pokryta była przez olbrzymi zbiornik wodny. Czy to wstęp do odnalezienia form życia?
Nowe badania przeprowadzone na Uniwersytecie Arkansas przyniosły mocne dowody na istnienie oceanu na północnej półkuli Marsa. Obecność dużego zbiornika wody znacznie zwiększa prawdopodobieństwo odnalezienia życia na Czerwonej Planecie. Czy na Marsie jest woda? Chociaż Mars wydaje się całkowicie wyschnięty, to odnaleziono na nim wodę – jest po prostu dobrze ukryta i zwykle pozostaje pod postacią lodu ukrytego albo głęboko pod powierzchnią planety, albo w pozostałych po wulkanach kalderach wysoko nad ziemią. Badacze odkrywają jednak coraz więcej dowodów na to, że kiedyś woda płynęła po powierzchni planety. Analiza geologiczna wskazuje na rozliczne koryta rzek, a naukowcy porównują ich koryta ze skałami rzecznymi pozostałymi po ciekach, które płynęły po Ziemi miliony lat temu. – Nie znamy żadnych form życia na Ziemi ani nigdzie indziej we Wszechświecie, które nie wymagałyby ciekłej wody. Im więcej ciekłej wody mamy na Marsie, tym bardziej prawdopodobne jest istnienie życia – opowiada Cory Hughes, doktorant nauk o ziemi i główny autor badania. Ślady po dawnych oceanach Nieregulowane rzeki to same w sobie niemalże formy życia. Na Ziemi ewoluują, zmieniają swój bieg, nanoszą osady i przenoszą się w nowe miejsca. Tworzą rozległe delty czy strefy cofki, a w końcu… wpadają do oceanu. To właśnie zainteresowało naukowców – chcieli wykorzystać tę wiedzę i udowodnić, że na Marsie przebiegało to podobnie. Szczególnie strefy cofki wydawały się Hughesowi obiecujące. To charakterystyczne miejsca, w których ocean wdziera się w głąb schodzącej poniżej poziomu morza rzeki. Potrafią być bardzo rozległe: w przypadku Missisipi strefa cofki zaczyna się 370 kilometrów od linii brzegowej. Jego trop okazał się słuszny. Obserwując Czerwoną Planetę z orbity znalazł geologiczne dowody na istnienie dawnych stref cofki rzecznej. To potwierdziło, że ocean na Marsie istniał, a powierzchnię przecinały duże rzeki – wszystko to oczywiście zanim powierzchnia planety wyschła miliardy lat temu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Geophysical Research Letters”. – To mocny argument przemawiający za istnieniem pradawnego oceanu, a przynajmniej dużego morza – mówi Hughes. Starożytna historia Marsa Naukowcy śledzą losy prastarych rzek za pomocą piaskowca, który zostaje po naniesionym przez nurty osadzie. Na Ziemi dzięki ruchom tektonicznym wypychany jest na powierzchnię, a wiatry i deszcze niszczą dawne koryta, pozostawiając jedynie wysokie skały ulubione przez wspinaczy. Na Marsie procesy te nie zachodzą – nie ma ruchów tektonicznych (według badań Mars jest jedną wielką płytą tektoniczną), a odwrócone grzbiety piaskowców wyznaczają szlaki koryt sprzed miliardów lat. Dzięki szczegółowej pracy naukowców wiemy coraz więcej o Czerwonej Planecie. Obecność dużego zbiornika wody – nawet wyschniętego – to potencjał na odnalezienie starożytnych form życia. Jakie odpowiedzi przyniesie ocean na Marsie? Z pewnością niebawem się dowiemy. Źródła: Geophysical Research Letters, Remote Sensing Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Astroturystyka bije rekordy. Turyści rezerwują już noclegi na zaćmienie Słońca
W sierpniu 2026 roku tylko w kilku regionach świata będzie widoczne jedno z najrzadszych i najbardziej spektakularnych zjawisk na Ziemi. Dla obserwatorów stanie się to niezapomnianym przeżyciem.
Astroturystyka, czyli podróże motywowane zjawiskami astronomicznymi, zyskuje coraz większą popularność na całym świecie. Już teraz widać, że rok 2026 stanie się przełomowy – tysiące osób planuje swoje wyjazdy z dużym wyprzedzeniem, by być świadkami niezwykłego spektaklu na niebie. Rezerwacje hoteli i pensjonatów w wybranych lokalizacjach rosną lawinowo, a prognozy wskazują, że popyt na tego rodzaju podróże będzie jeszcze większy. Astroturystyka i zjawiska astronomiczne, które przyciągają turystów Astroturystyka nie ogranicza się jedynie do wyjazdów w miejsca pozbawione sztucznego oświetlenia – coraz częściej staje się sposobem na uczestniczenie w wyjątkowych, jednorazowych wydarzeniach astronomicznych. Powstające na całym świecie parki ciemnego nieba, specjalistyczne obserwatoria oraz oferty biur podróży koncentrują się właśnie na takich atrakcjach, jak zorze polarne czy zaćmienia Słońca. Zjawiska te działają na wyobraźnię, budząc ogromne emocje, zwłaszcza że wielu podróżnych zna je jedynie z fotografii i mediów społecznościowych. To właśnie ich niezwykła widowiskowość sprawia, że tysiące osób decyduje się planować podróże specjalnie po to, aby zobaczyć je na własne oczy. W Polsce podobne fenomeny pojawiają się niezwykle rzadko – często raz na całe pokolenie. Dlatego jedyną możliwością doświadczenia ich w pełnej skali pozostaje wyjazd w odpowiedni region świata. Jeden z najbardziej widowiskowych spektakli nieba rozegra się już w przyszłym roku. W połowie sierpnia 2026 r. w wybranych regionach Europy można będzie bowiem podziwiać całkowite zaćmienie Słońca. Choć do tego momentu pozostało jeszcze wiele miesięcy, zainteresowanie jest ogromne. Turyści masowo rezerwują bilety lotnicze oraz miejsca noclegowe w lokalizacjach gwarantujących najlepsze warunki obserwacji, obawiając się, że z czasem ich dostępność i ceny staną się wyzwaniem. Całkowite zaćmienie Słońca w 2026 roku – gdzie będzie najlepiej widoczne? Dokładnie 12 sierpnia 2026 roku całkowite zaćmienie Słońca będzie widoczne nad północną półkulą, a jego wyjątkowy pas obejmie pięć krajów, które już teraz przygotowują się na napływ turystów i miłośników astronomii. Wiadomo, że zjawisko rozpocznie się w Arktyce, przesuwając się nad odległe regiony północnej Rosji, w tym Półwysep Tajmyrski i Morze Łaptiewów. To tereny trudno dostępne, słabo zaludnione, ale właśnie dzięki temu oferujące wyjątkowo czyste i spokojne warunki obserwacji, szczególnie że zaćmienie będzie widoczne o wschodzie Słońca, tworząc niezwykły spektakl. Kolejnym miejscem, w którym Księżyc całkowicie przesłoni tarczę słoneczną, będzie Grenlandia. Rozległe krajobrazy wyspy, niemal wolne od zanieczyszczenia światłem, pozwolą obserwatorom dostrzec koronę słoneczną w jednym z najczystszych możliwych ujęć, a lodowe pustkowia stworzą niepowtarzalne tło dla tego zjawiska. Szczególną rolę odegra także Islandia – pas całkowitego zaćmienia przetnie zachodnią część kraju, obejmując m.in. Reykjavik i półwysep Snæfellsnes, gdzie ciemność zapanuje na ponad dwie minuty. Malownicze wulkany, lodowce i gorące źródła zapewnią scenerię, która sprawi, że Islandia stanie się jednym z najpopularniejszych celów astroturystów. Z kolei w południowej Europie fenomen będzie można podziwiać w Hiszpanii – pas zaćmienia obejmie północne regiony kraju, w tym Asturię, Galicję, Kastylię i León oraz Aragonię. Miasta takie jak León, Oviedo czy Soria zaoferują widoczność zaćmienia trwającego około półtorej minuty, a ciepła, letnia aura sprzyjać będzie podróżnym łączącym obserwacje z wakacyjnym wypoczynkiem. Na końcu trasy zaćmienie dotrze do Portugalii, gdzie w większości kraju widoczne będzie jedynie w formie częściowej, ale północno-wschodnie prowincje, takie jak Bragança czy Guarda, znajdą się na skraju pasa całkowitości. Tam widowisko potrwa zaledwie kilka sekund, lecz nawet tak krótki moment ciemności będzie niezapomnianym przeżyciem. Źródła: Travel Talks, Travel and Tour World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zobacz, gdzie rodzą się gwiazdy. Misja Gaia stworzyła kosmiczną mapę 3D
Wyrusz w podróż do miejsc, gdzie rodzą się gwiazdy. Dzięki danym z misji Gaia naukowcy stworzyli mapę, która ujawnia trójwymiarowy obraz gazowych obłoków skrywających młode gwiazdy. Po raz pierwszy możemy zobaczyć te regiony z zupełnie nowej perspektywy. Tak wygląda Droga Mleczna, gdy spojrzymy na nią „z lotu ptaka”.
Aż 44 miliony gwiazd ciągu głównego i 87 masywnych gwiazd typu O rozrzuconych na przestrzeni 4000 lat świetlnych od Słońca posłużyło do opracowania trójwymiarowej mapy gwiezdnych żłobków. Mowa o gigantycznych obłokach gazu molekularnego, głównie wodoru oraz pyłu. Gdy tego typu obłok zapadnie się pod własnym ciężarem, tworzą się protogwiazdy, z których po okresie formowania się, powstają gwiazdy. W obłokach gazu i pyłu Mapa, która powstała dzięki precyzyjnym obserwacjom należącej do Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) sondy Gaia, pozwala lepiej poznać te nieprzejrzyste, chmurne obszary oraz młode, gorące gwiazdy, które nadają im kształt. Dodajmy, że opracowanie mapy jest naprawdę wyjątkowym osiągnięciem, ponieważ mapowanie regionów narodzin gwiazd jest wyjątkowo trudne. Takie miejsca ukryte są za gęstymi obłokami gazu i pyłu. Ale naukowcom misji udało się zmierzyć pozycje gwiazd oraz tzw. ekstynkcję, czyli stopień, w jakim pył pochłania i blokuje ich światło. Właśnie na tej podstawie udało się opracować trójwymiarowe mapy rozmieszczenia pyłu i określić ilość zjonizowanego wodoru, dzięki któremu wiemy, że w danym miejscu zachodzi proces powstawania gwiazd. Jak przekonują naukowcy misji, dotychczas wiele teleskopów obserwowało te regiony, uzyskując obraz z perspektywy Ziemi. Jednak dopiero Gaia umożliwiła poznanie ich prawdziwej struktury przestrzennej w trzech wymiarach i zobaczenie ich tak, jakbyśmy patrzyli na Drogę Mleczną z zewnątrz. Spojrzeć z góry Tylko jak to możliwe? Przecież Gaia orbituje wokół znajdującego się raptem 1,5 miliona kilometrów od Ziemi punktu L2. Mimo to, jak przekonuje Lewis McCallum, astronom z University of St Andrews w Wielkiej Brytanii i pierwszy autor dwóch publikacji naukowych opisujących nowy model 3D, Gaia daje pierwszy precyzyjny obraz tego, jak wyglądałby nasz fragment Drogi Mlecznej z góry. View oEmbed on the source website – Dotąd nie powstał żaden model rozmieszczenia zjonizowanego gazu w lokalnej Drodze Mlecznej, który tak dobrze odpowiadałby obserwacjom prowadzonym innymi teleskopami. Dlatego możemy być pewni, że nasze widoki z lotu ptaka i animacje są wiarygodnym przybliżeniem wyglądu tych obłoków w trzech wymiarach – mówi naukowiec. Mapa skonstruowana przez Lewisa i jego zespół obejmuje m.in. widoki-3D Mgławicy Guma, Mgławicy Ameryki Północnej, Mgławicy Kalifornia oraz superbąbla Oriona-Eridanusa. Dzięki niej można dosłownie „przelecieć” przez te rejony formowania się gwiazd. Należy podkreślić, że mapa jest doskonałym narzędziem, pokazującym jak rzadko występujące gwiazdy typu O oddziałują na gaz w Drodze Mlecznej. – Mapa doskonale pokazuje, jak promieniowanie masywnych gwiazd O jonizuje otaczające ośrodki międzygwiazdowe i jak pył oraz gaz wchodzą w interakcję z tym promieniowaniem. Model 3D daje szczegółowy wgląd w procesy kształtujące nasze lokalne środowisko galaktyczne i pomaga astronomom zrozumieć zależności pomiędzy ciepłymi i zimnymi składnikami lokalnego Wszechświata — tłumaczy Sasha Zeegers, stypendystka naukowa ESA i ekspertka ds. pyłu międzygwiazdowego. Wielka mapa Drogi Gwiezdnej – Pomiary odległości do pobliskich gorących gwiazd oraz trójwymiarowe mapy pyłu — uzyskane dzięki danym Gaia o ekstynkcji i pozycjach milionów zwykłych gwiazd — są kluczowymi składnikami tej mapy. Czwarta publikacja danych Gaia dostarczy jeszcze dokładniejszych i obszerniejszych wyników, co pozwoli jeszcze bardziej poszerzyć naszą wiedzę o regionach formowania się gwiazd — podsumowuje Johannes Sahlmann, główny naukowiec projektu Gaia w ESA. – To kolejny przykład na wspaniałe możliwości misji Gaia i pieczołowicie zbieranych przez lata danych. Pomiary odległości do gwiazd umożliwiają po raz pierwszy stworzenie bardzo dokładnej mapy 3D dużej części Galaktyki. Przedstawione tu wyniki są jedynie przedsmakiem tego co nas czeka za rok, kiedy upublicznione zostaną dane dla prawie dwóch miliardów gwiazd. To będzie kolejna rewolucja wywołana przez misję Gaia! Nie mogę zdradzić wielu szczegółów, ale widziałem już te dane i jestem zachwycony! – komentuje prof. Łukasz Wyrzykowski, jeden z naukowców związanych z projektem Gaia od samego zarania. Prof. Wyrzykowski jest pracownikiem Obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego oraz Narodowego Centrum Badań Jądrowych. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy żyjemy w czarnej dziurze? Oto co mówią fizycy
Niecodzienne właściwości matematyczne naszego wszechświata sprawiają, że niektórzy naukowcy zastanawiają się, czy kosmos mógł aby powstać wewnątrz czarnej dziury.
Spis treści: Czy wszechświat ma granice? Zaskakujące podobieństwa do czarnej dziury Czy czarne dziury rodzą nowe wszechświaty? Niezwykła teoria z poparciem matematyki Czy wszechświat działa jak czarna dziura? Zaskakujące punkty wspólne Czy da się udowodnić, że żyjemy w czarnej dziurze? Fizycy szukają odpowiedzi Wszechświat narodził się w czarnej dziurze – to nie początek żartu, ale jedna z poważnie rozważanych hipotez wśród kosmologów. Naukowcy sugerują, że nasz wszechświat mógł powstać wewnątrz gigantycznej czarnej dziury, będącej częścią innego kosmosu. Czy wszechświat ma granice? Zaskakujące podobieństwa do czarnej dziury Patrząc nocą w gwiazdy, łatwo ulec złudzeniu, że przestrzeń kosmiczna ciągnie się w nieskończoność. Tymczasem kosmolodzy dobrze wiedzą, że wszechświat ma swoje granice. Po pierwsze, według najlepszych dostępnych modeli, czasoprzestrzeń miała swój początek – w subatomowym punkcie zwanym osobliwością. Ten punkt o ogromnej temperaturze i gęstości gwałtownie się rozszerzył podczas wielkiego wybuchu. Tak powstał wszechświat. Po drugie, obserwowalny wszechświat jest ograniczony tak zwaną horyzontem zdarzeń – granicą, poza którą nie jesteśmy w stanie niczego zaobserwować, ponieważ kosmos rozszerzył się szybciej niż prędkość światła, pozostawiając część przestrzeni poza zasięgiem nawet naszych najlepszych teleskopów. Te dwa elementy – osobliwość i horyzont zdarzeń – to także kluczowe cechy czarnych dziur. Te grawitacyjne potwory czają się w różnych zakątkach kosmosu, pochłaniając gaz, pył i światło. Podobnie jak wszechświat, czarne dziury są ograniczone własnym horyzontem zdarzeń – granicą, poza którą nic nie może zostać zaobserwowane, i w której przypuszczalnie znajduje się osobliwość. Być może właśnie dlatego niektóre nowe publikacje naukowe sugerują, że nasz cały wszechświat może znajdować się wewnątrz czarnej dziury. Choć taka hipoteza wykracza poza ramy klasycznej kosmologii, myśl, że możemy żyć wewnątrz czarnej dziury, nie jest już zarezerwowana wyłącznie dla studentów filozofujących po nocach. – To całkiem racjonalna idea – mówi prof. Niayesh Afshordi, astrofizyk z Perimeter Institute for Theoretical Physics w Waterloo w Kanadzie. – Chodzi tylko o to, żeby dopracować szczegóły. Czy czarne dziury rodzą nowe wszechświaty? Niezwykła teoria z poparciem matematyki Matematyczne podstawy naszej wiedzy o wszechświecie są zaskakująco podobne do tych, które opisują czarne dziury. Oba modele wywodzą się z ogólnej teorii względności Alberta Einsteina. Zgodnie z nią, obiekty znajdujące się w przestrzeni zakrzywiają czasoprzestrzeń, co wpływa na ich ruch i tłumaczy zjawisko grawitacji. Co ciekawe, promień obserwowalnego wszechświata okazuje się być niemal identyczny z promieniem, jaki miałaby czarna dziura o masie równej masie naszego kosmosu. Na przestrzeni lat to zadziwiające podobieństwo skłoniło niektórych naukowców do postawienia hipotezy, że nasz wszechświat może znajdować się wewnątrz czarnej dziury. Jednymi z pierwszych badaczy, którzy zajęli się szczegółami tej teorii, byli fizyk teoretyczny Raj Kumar Pathria oraz, niezależnie od niego, matematyk I. J. Good – obaj pracowali nad tym zagadnieniem już w latach 70. XX wieku. Około dwie dekady później fizyk Lee Smolin poszedł o krok dalej, tworząc teorię, według której każda czarna dziura powstająca w naszym wszechświecie tworzy wewnątrz siebie nowy wszechświat, rządzący się nieco innymi prawami fizyki. W ten sposób wszechświaty tworzą się jeden z drugiego, mutując i „ewoluując” w procesie powstawania tzw. wszechświatów potomnych. Lee Smolin nazwał tę koncepcję kosmologiczną selekcją naturalną. Czy wszechświat działa jak czarna dziura? Zaskakujące punkty wspólne Choć żadna z tych teorii nie zdobyła powszechnej akceptacji, wielu fizyków wciąż dostrzega powiązania między czarnymi dziurami a wszechświatem. – Z matematycznego punktu widzenia są ze sobą silnie powiązane – mówi Ghazal Geshnizjani, fizyczka teoretyczna z Perimeter Institute. – Są jakby swoimi przeciwieństwami. Uważa się, że nasz kosmos rozpoczął się od osobliwości – punktu o nieskończonej gęstości, który poprzedził wielki wybuch. Dla kontrastu, czarne dziury kończą się osobliwością – maleńkim „punktem śmieciarki”, w którym wszystko zostaje zmiażdżone i traci swoje znaczenie. Horyzont zdarzeń czarnej dziury – sferyczna granica wokół osobliwości – to także punkt bez powrotu. Choć w popkulturze czarne dziury są przedstawiane jako kosmiczne odkurzacze, w rzeczywistości są dość spokojnymi obiektami. Statek kosmiczny może wejść na stabilną orbitę wokół czarnej dziury i odlecieć – chyba że przekroczy horyzont zdarzeń. Po jego przekroczeniu nic nie może już się wydostać. Podobny mechanizm napędza rozszerzanie się naszego wszechświata. Gdy patrzymy w niebo przez teleskopy, widzimy, że odległe obiekty oddalają się szybciej niż te bliższe. W odpowiednio dużych odległościach rozszerzanie się kosmosu następuje szybciej niż prędkość światła, przez co gwiazdy i galaktyki znikają za granicą, którą nazywamy horyzontem kosmicznym. Można odnieść wrażenie, że znikają one w otchłani odwróconej czarnej dziury. Uff. Zaczyna boleć głowa? Bez obaw – dla naukowców najważniejsze jest to, że pozorne podobieństwa między czarnymi dziurami a wszechświatem nie oznaczają automatycznie, że jedno jest drugim. Aby przejść do takiego wniosku, fizycy musieliby określić konkretne obserwowalne skutki takiej hipotezy. – Mamy teorie i one mają swoje konsekwencje – mówi prof. Alex Lupsasca, fizyk z Vanderbilt University w Nashville. – Jeśli skutki teorii zostaną obalone przez eksperyment, możemy uznać, że założenia są niespójne lub błędne. Czy da się udowodnić, że żyjemy w czarnej dziurze? Fizycy szukają odpowiedzi Jakie byłyby więc obserwowalne skutki, gdyby nasz wszechświat rzeczywiście znajdował się wewnątrz czarnej dziury? Po pierwsze, kosmos mógłby mieć naturalny kierunek lub orientację – galaktyki mogłyby obracać się w preferowany sposób albo w mikrofalowym promieniowaniu tła (czyli cieple pozostałym po wielkim wybuchu) można by wykryć subtelną oś symetrii. – Można by oczekiwać pewnego rodzaju gradientu w strukturze naszego wszechświata – mówi prof. Niayesh Afshordi. – W jednym kierunku znajdowałoby się centrum czarnej dziury, w przeciwnym – jej zewnętrzna granica. Tymczasem jednak, zgodnie z najdokładniejszymi pomiarami, w największej skali wszechświat wydaje się być zaskakująco jednorodny i powtarzalny. Fizycy określają to mianem zasady kosmologicznej, według której wszechświat nie posiada wyróżnionego kierunku i praktycznie wszędzie wygląda podobnie. Jak taka jednolitość mogłaby wynikać z narodzin czarnej dziury, pozostaje trudnym pytaniem dla każdego, kto twierdzi, że kosmos istnieje wewnątrz jednej z nich. W końcu czarne dziury powstają z umierających gwiazd – a to proces chaotyczny, nieuporządkowany i bardzo daleki od jednorodności. Kolejnym problemem jest sama osobliwość czarnej dziury. Ten nieskończenie mały punkt stanowi ostateczny koniec dla każdego obiektu, który wpadnie do czarnej dziury – zupełne przeciwieństwo szybko rozszerzającego się wszechświata. Aby lepiej zrozumieć te zjawiska, fizycy musieliby nauczyć się, jak połączyć dwie najbardziej udane teorie fizyczne XX wieku: ogólną teorię względności, która opisuje największe obiekty, oraz mechanikę kwantową, rządzącą najmniejszymi cząstkami. Ponieważ osobliwość to mikroskopijny punkt o ogromnej masie, żadna z tych teorii nie potrafi go samodzielnie opisać. Potrzebne byłoby nowe podejście, łączące obie koncepcje – tzw. teoria grawitacji kwantowej. Mimo wielu prób, naukowcy wciąż nie zdołali jej opracować. Z tego powodu nadal nie jesteśmy w stanie ustalić, co dokładnie dzieje się wewnątrz czarnej dziury ani co istniało przed wielkim wybuchem. Mimo to kosmolodzy zgadzają się, że badanie takich koncepcji jest nie tylko fascynującym wyzwaniem intelektualnym, ale również może prowadzić do przełomowych odkryć. Być może pewnego dnia teorie te skłonią naukowców do przemyślenia obecnych modeli kosmosu – i okaże się, że nasz wszechświat naprawdę znajduje się wewnątrz czarnej dziury. Źródło: National Geographic Polska
Kosmiczne „Wow!” wyjaśnione? Astrofizycy tłumaczą tajemniczy sygnał sprzed dekad
Sygnał Wow przez lata rozpalał wyobraźnię naukowców i entuzjastów życia pozaziemskiego. Choć jego źródło wciąż pozostaje tajemnicą, w 2022 roku pojawiła się nowa, intrygująca hipoteza. Czy rzeczywiście jesteśmy bliżej wyjaśnienia jednej z największych zagadek astronomii?
Spis treści: Co naprawdę zarejestrował Big Ear? Naukowcy mają nową teorię Czy Wow! było tylko jednym z wielu? Wskazują na to nowe dane z Arecibo Słuchają kosmosu od lat. Dlaczego sygnał Wow! wciąż nie daje im spokoju? W sierpniu 1977 roku radioteleskop Big Ear zarejestrował niezwykle silny sygnał, który trwał 72 sekundy i pojawił się na specyficznej częstotliwości, rzadko spotykanej w naturalnych zjawiskach astrofizycznych. Jego nietypowy charakter sprawił, że astronom Jerry R. Ehman, analizując dane z urządzenia, zakreślił anomalię i dopisał obok krótkie, pełne emocji „Wow!”. Od tamtej pory sygnał Wow! rozpala wyobraźnię naukowców i miłośników teorii o życiu pozaziemskim. Czy był to przypadkowy impuls? A może przechwycona transmisja od obcej cywilizacji? Po niemal 50 latach od tego odkrycia pojawiły się nowe hipotezy, które mogą przybliżyć nas do odpowiedzi. Co naprawdę zarejestrował Big Ear? Naukowcy mają nową teorię Sygnał zniknął tak nagle, jak się pojawił — i nigdy nie został ponownie zaobserwowany. Przez dekady powstało wiele hipotez: od emisji komety, przez zakłócenia radiowe wytworzone przez człowieka, aż po możliwość, że była to wiadomość od wysoko rozwiniętej cywilizacji. Jednak nowa teoria sugeruje, że sygnał Wow! mógł być przypadkowym efektem gwałtownego rozbłysku, który trafił w obłok wodoru. Część badaczy pozostaje sceptyczna, czy ta hipoteza faktycznie rozwiązuje zagadkę. Propozycja ta została opisana w artykule opublikowanym w serwisie preprintów, czyli bazie tekstów naukowych przed recenzją. Według niej sygnał powstał, gdy rozbłysk z niezwykle gęstej, silnie namagnesowanej gwiazdy neutronowej — tzw. magnetara — uderzył w zimny obłok międzygwiazdowego wodoru. W wyniku tego obłok rozżarzył się w paśmie fal radiowych, a radioteleskop Big Ear zarejestrował ten krótki, ale intensywny impuls. Czy Wow! było tylko jednym z wielu? Wskazują na to nowe dane z Arecibo Abel Méndez, dyrektor Planetary Habitability Laboratory w Puerto Rico, przez lata sądził, że sygnał Wow! był po prostu błędem aparatury. Zmienił zdanie dopiero po analizie archiwalnych danych z nieistniejącego już obserwatorium Arecibo, gdzie jego zespół natrafił na osiem sygnałów przypominających Wow!. To odkrycie rzuciło nowe światło na wcześniejsze przypuszczenia. Nie wszyscy astronomowie zgadzają się jednak z tą interpretacją. Według sceptyków, taka sytuacja wymagałaby wyjątkowo fortunnego zbiegu okoliczności — radioteleskop Big Ear musiałby skierować się dokładnie w to miejsce, gdzie w tym samym momencie rozbłysk magnetara trafił w obłok wodoru, generując tzw. kosmiczny maser wodorowy, czyli odpowiednik lasera w zakresie fal radiowych. Choć takie emisje obserwowano w laboratoriach, nigdy nie udało się ich jednoznacznie zarejestrować w przestrzeni kosmicznej, zwłaszcza na częstotliwości 1420 MHz. Wielu naukowców nadal skłania się ku ziemskiemu pochodzeniu sygnału Wow!, ale jego wyjątkowo wąskopasmowy charakter wciąż pozostawia pole do spekulacji o możliwym źródle pozaziemskim. – To obiecujące, ale szczegóły są bardzo niejasne – komentuje hipotezę Méndeza Yvette Cendes, radioastronomka z Uniwersytetu Oregon. Z kolei Kevin Ortiz Ceballos z Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, współautor publikacji, podkreśla: – Nie twierdzimy, że to jedyne możliwe wyjaśnienie, ale to ekscytująca hipoteza. Słuchają kosmosu od lat. Dlaczego sygnał Wow! wciąż nie daje im spokoju? Poszukiwania inteligentnego życia pozaziemskiego opierają się głównie na nasłuchiwaniu wąskopasmowych transmisji radiowych. To dlatego, że właśnie takie sygnały są typowe dla technologii – w przeciwieństwie do naturalnych źródeł, które zazwyczaj emitują szerokie spektrum fal. Sygnał Wow! spełniał oba te kryteria – był wąskopasmowy i pojawił się na częstotliwości 1420 MHz, czyli tam, gdzie naturalnie promieniuje neutralny wodór. To tzw. częstotliwość uniwersalna, dobrze znana każdej cywilizacji prowadzącej obserwacje radiowe. Co istotne, międzynarodowe prawo chroni ją na Ziemi przed sztucznymi emisjami, co dodatkowo wzmacnia jej znaczenie. Zarejestrowany sygnał był aż 30 razy silniejszy od szumów tła i zdawał się pochodzić z rejonu gromady kulistej M55 w konstelacji Strzelca. Mimo to, nigdy się nie powtórzył. – Czy to byli obcy? Nie, nie sądzę. Jak dotąd każde potencjalne „pierwsze kontaktowe” sygnały okazywały się naturalnymi zjawiskami. To, co zaczyna się od „wow!”, kończy się zwykle na „meh” – podsumowuje Méndez. Źródło: Scientific American Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego wciąż nie spotkaliśmy kosmitów? Naukowiec wyjaśnia: Są uwięzieni na swoich planetach
Hiszpański badacz uważa, że odpowiedź kryje się w prawach fizyki. W niektórych warunkach obce cywilizacje mogą być skazane na swoje planety – nawet jeśli dysponują zaawansowaną technologią.
W tym artykule: Prędkość ucieczki kosmitów Planety-więzienia? Planety-akwaria Enrico Fermi, fizyk atomowy, noblista, w połowie XX w. zadał słynne pytanie: „Gdzie Oni są?”. Przeszło ono do historii jako paradoks Fermiego. Paradoks ten dotyczy potencjalnych kosmitów. A dokładniej tego, że skoro Wszechświat jest tak ogromny i stary, to powinno w nim istnieć wiele obcych cywilizacji. Dlaczego dotychczas nie spotkaliśmy żadnej z nich? Odpowiedzi mogą być dwie. Pierwsza – ponieważ żadnych innych inteligentnych form życia w kosmosie nie ma. I druga: ponieważ nie potrafimy nawiązać z żadną kontaktu. Dlaczego? Gdyż np. zaawansowane technologicznie cywilizacje istnieją zbyt krótko. Są rozrzucone we Wszechświecie i dzielą je ogromne odległości. Używają sposobów komunikacji niedostępnych dla nas. Do tej grupy Elio Quiroga z hiszpańskiego Universidad del Atlántico Medio dorzucił właśnie jeszcze jedno wyjaśnienie. Jego zdaniem istnieje cała grupa planet pozasłonecznych, z których zwyczajnie nie da się uciec. Niezależnie od tego, jak bardzo Obcy staraliby się to zrobić. Prędkość ucieczki kosmitów Każde ciało niebieskie ma swoją tzw. prędkość ucieczki (albo drugą prędkość kosmiczną). To prędkość, jaką musi mieć na starcie obiekt, żeby wydostać się z pola grawitacyjnego ciała niebieskiego. Dla Ziemi wynosi ona 11,2 km/s. Nie oznacza to jednak, że startując z taką szybkością dotrzemy w kosmos. W rzeczywistości trzeba jeszcze pokonać opory ruchu – np. opór atmosfery. Dlaczego kosmici nigdy nie odwiedzili Układu Słonecznego? Być może nie odpowiada im nasze Słońce Naukowcy zaproponowali nowe rozwiązanie słynnego paradoksu Fermiego. Twierdzą, że przyczyną, dla której żadna obca cywilizacja nie nawiązała z nami kontaktu, jest nasza gwiazda. A dokładn... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-kosmici-nigdy-nie-odwiedzili-ukladu-slonecznego-byc-moze-nie-odpowiada-im-nasze-slonce-fot-getty-images-5fbd065.jpg" width="938" height="473" alt="Dlaczego kosmici nigdy nie odwiedzili Układu Słonecznego? Być może nie odpowiada im nasze Słońce (fot. Getty Images)" title="Dlaczego kosmici nigdy nie odwiedzili Układu Słonecznego? Być może nie odpowiada im nasze Słońce (fot. Getty Images)" /> Prędkość ucieczki zależy od masy ciała niebieskiego. Quiroga zwrócił uwagę, że gdyby obca cywilizacja rozwijała się na planecie bardziej masywnej niż Ziemia, loty w kosmos byłyby dla niej znacznie trudniejsze. Dla superziemi – globu o masie równej nawet dziesięciu masom Ziemi – prędkość ucieczki byłaby bowiem znacząco większa. Planety-więzienia? Quiroga zaproponował wprowadzenie wskaźnika, który nazwał Fex (Czynnik Ucieczki Egzoplanety, ang. Exoplanet Escape Factor). Dla Ziemi wynosi on 1. Dla Proxima Centauri b – 0,85, zaś dla Keplera-100 c – 0,62. Z tych globów dałoby się polecieć w kosmos. A co z większymi planetami pozasłonecznymi? Jeśli ich Fex jest większy od 2,2, zdaniem badacza loty kosmiczne dla ich mieszkańców nie byłyby możliwe. „Nie byliby w stanie opuścić planety przy użyciu jakiejkolwiek wyobrażalnej ilości paliwa. Konstrukcja rakiety nie wytrzymałaby ciśnień zachodzących w tym procesie. Przynajmniej przy użyciu znanych nam materiałów” – napisał Elio Quiroga. Tym samym, jego zdaniem, zwyczajne prawa fizyki mogą nie dopuścić podróży kosmicznych z planet takich jak Kepler-131b czy Kepler-100b. Planety-akwaria Autor artykułu opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Journal of the British Interplanetary Society” zawraca uwagę na jeszcze jedną rzecz. Otóż w przypadku wodnych światów systemy komunikacyjne rozwinięte tam przez potencjalnych kosmitów mogłyby być zupełnie inne niż na Ziemi. Dźwięk w wodzie rozchodzi się ze znacznie większą prędkością niż w powietrzu. Pokonuje też ogromne odległości. Na planecie całkowicie pokrytej oceanem komunikacja mogłaby nie wymagać wsparcia technologii radiowych. Tym samym zamieszkujące ją istoty nie miałaby potrzeby rozwijać zaawansowanych narzędzi komunikacyjnych. „Taka cywilizacja nie byłaby »komunikatywna« i nie byłaby uwzględniona w równaniu Drake’a” – pisze Quiroga w swojej pracy. Równanie Drake’a to wzór matematyczny pozwalający określić, ile cywilizacji powinno znajdować się we Wszechświecie. Ich liczba zależy od liczby gwiazd i planet, a także wielu innych czynników. Jednym z nich jest odsetek potencjalnych obcych cywilizacji, które chciałyby szukać kontaktu z innymi. Quiroga zwraca uwagę na jeszcze inne czynniki, które mogą sprawić, że mieszkańcy obcych planet nie będą rozglądać się za innymi cywilizacjami we Wszechświecie. Np. mogą zamieszkiwać planetę, która przez cały czas jest zachmurzona. W takiej sytuacji nigdy nie dostrzegliby gwiazd i mogłaby nie rozwinąć się u ich astronomia. Trudno również wyobrazić sobie, by za eksplorację kosmosu zabrali się mieszkańcy podpowierzchniowego oceanu. Jeśli od przestrzeni kosmicznej ich świat dzieli kilka kilometrów lodu, raczej nie mają szansy stworzyć cywilizacji technicznej zainteresowanej lotami międzygwiezdnymi. Quiroga – zajmujący się dotychczas głównie kinematografią i reżyserią – zaproponował nawet pojęcie światów-akwariów (ang. Fishbowl World). Tak określił planety, z których zwyczajnie nie da się uciec. Źródła: Universe Today, Journal of the British Interplanetary Society. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Życie na Marsie? Mamy nowy, prosty sposób by go szukać
Istnienie życia pozaziemskiego to temat, który ekscytuje naukowców – i nie tylko – na całym świecie. Zainteresowanie jest ogromne, a agencje kosmiczne poświęcają mnóstwo środków na poszukiwanie jego sygnałów. Dzięki nowatorskiej metodzie może okazać się to łatwiejsze niż kiedykolwiek wcześniej.
Naukowcy z Londynu opracowali prostą, ale innowacyjną metodę, która może pomóc w wykryciu życia na Marsie. Co ciekawe, wykorzystuje ona sprzęt, który już znajduje się na przemierzających Czerwoną Planetę łazikach. Szansa na jej wdrożenie może nastąpić szybciej, niż ktokolwiek przypuszczał. Nowa metoda wykrywania życia Do przełomu doszedł doktorant Solomon Hirsch we współpracy ze swoim promotorem, profesorem Markiem Sephtonem z Wydziału Nauk o Ziemi i Inżynierii angielskiego Imperial College London. Zauważyli oni, że sprzętu zamontowanego w marsjańskich łazikach można używać do wykrywania oznak życia, ponosząc ułamek kosztów wysyłania nowych urządzeń w kosmos. Jak to działa? Wymyślili oni nowe zastosowanie chromatografu gazowego ze spektometrem mas (GC-MS), który jest instalowany w sondach już od połowy lat 70. Ustalili, że można użyć go do wykrywania wiązań chemicznych w cząsteczkach błon komórkowych występujących zarówno u żywych, jak i niedawno zmarłych organizmów. Do tej pory łatwo można było je przegapić. Wyniki swoich badań wyniki opublikowali w czasopiśmie „Space Exploration”. Czy to przełom w poszukiwaniach pozaziemskiego życia? – Agencje kosmiczne, takie jak NASA i ESA, nie wiedzą, że ich sprzęt już to potrafi – chwali się profesor Septhon. Według niego nowa metoda pozwala szybko i niezawodnie wykrywać unikalne wiązania cząsteczkowe w żywych bakteriach. To stanowi wyraźny wskaźnik istnienia życia. To idealny sposób na wstępną selekcję próbek, np. z misji Mars Sample Return. Jej najbardziej przełomową cechą jest przede wszystkim to, że wykorzystuje dostępną już technologię, obecną w misjach Viking, Curiosity czy ExoMars. Nie tylko Mars Nowa metoda sprawi, że szybkie wykrywanie życia będzie możliwe nie tylko na Marsie, ale także w innych częściach Układu Słonecznego, np. lodowych księżycach na jego zewnętrznych rubieżach. Kilka z nich, np. obiegające Jowisza Europa i Ganimedes mają potencjał do podtrzymania życia. Na Europę juz leci sonda wyposażona do wykrywania pozaziemskiego życia - Europa Clipper. Znalezienie aktywnego życia poza naszą planetą – chociaż nadal będzie karkołomnym zadaniem – właśnie stało się prostsze. Źródło: Space Exploration Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Oko Saurona” w kosmosie – tolkienowskie odkrycie astronomów
Astronomowie przez 15 lat analizowali nietypowy obiekt z odległej galaktyki. Stworzony przez nich obraz blazara PKS 1424+240, przypominający „Oko Saurona”, okazał się kluczem do rozwiązania jednej z zagadek astrofizyki.
Astronomowie uchwycili w kosmosie spektakularny obraz dżetu blazara pochodzący z odległej galaktyki. Z wyglądu przypomina „Oko Saurona” z filmowej adaptacji "Władcy Pierścieni" J.R.R. Tolkiena. Jego obserwacja rozwiązała zagadkę niezwykle silnej emisji promieniowania. Czym jest blazar? Blazar to jedna z najbardziej ekstremalnych form galaktyki aktywnej. W jej centrum znajduje się supermasywna czarna dziura, która pochłania ogromne ilości materii. Blazary emitują silne promieniowanie elekromagnetyczne – od światła widzialnego, przez promieniowanie radiowe, po ultrafiolet, rentgen i fale gamma. Uchwycony na obrazie blazar PKS 1424+240 od dawna wprawiał naukowców w zakłopotanie. Jest najjaśniejszym znanym obiektem emitującym neutrina (co potwierdziło Obserwatorium IceCube). Problem w tym, że jego ruch pozornie wydawał się zbyt wolny jak na źródło tak potężnej energii. Wyjątkowe „Oko Saurona” Odpowiedź przyniosły żmudne, piętnastoletnie obserwacje wykorzystujące system radioteleskopów Very Long Baseline Array (VLBA). To sieć urządzeń rozmieszczonych na całym świecie. Dzięki temu działają one jak ogromny, pojedynczy teleskop wielkości samej planety. Wykorzystując technikę VLBA udało się uzyskać rekordową rozdzielczość i zajrzeć w sam środek dżetu. Efekt jest oszałamiający. – Nigdy nie widzieliśmy czegoś podobnego: niemal idealne toroidalne pole magnetyczne ze złączonym dżetem skierowanym prosto w naszą stronę – mówi lider projektu Yuri Kovalev z Max Planck Institute for Radio Astronomy w Bonn w Niemczech. Obraz, który uzyskali naukowcy, okazał się zaskakująco podobny do oka Saurona z "Władcy Pierścieni". Plazmowy dżet przypomina koncentryczne pierścienie ze „spojrzeniem” skierowanym wprost na Ziemię. Efekt relatywistycznego powiększenia Okazało się, że za pozorne wolne poruszanie się dżetu odpowiada szczególna teoria względności. Przez tzw. efekt Dopplera promieniowanie emitowane przez obiekt poruszający się wprost w stronę obserwatora może zostać rozjaśnione nawet kilkudziesięciokrotnie. Jednocześnie dżet wydaje się poruszać powoli z powodu klasycznego złudzenia optycznego. Podobny mechanizm można zaobserwować na Ziemi – np. w zmianie tonu syreny karetki, gdy ta zbliża się lub oddala od słuchacza. Nowe drzwi do kosmicznych tajemnic Obraz „Oka Saurona” ma nie tylko wartość estetyczną. To przede wszystkim narzędzie naukowe, które pozwala badać warunki w pobliżu supermasywnych czarnych dziur z wyjątkową precyzją. Dzięki badaniu ustalono, że aktywne jądra galaktyk są nie tylko potężnymi akceleratorami elektronów, ale także protonów. Te wyniki mogą pomóc w rozwikłaniu wielu zagadek dotyczących pochodzenia promieni kosmicznych i natury tajemniczych procesów zachodzących we Wszechświecie. – To dopiero początek. Teraz wiemy, gdzie patrzeć i jakich narzędzi używać, aby zobaczyć więcej – podsumowuje Kovalev. Źródło: Astronomy & Astrophysics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Astronautka uwieczniła wyjątkowe zjawisko nad Ziemią. To coś, co trzeba zobaczyć
Zdjęcie wykonane przez astronautkę obiegło cały internet. Początkowo uważano, że przedstawia ono tzw. duszka, czyli wyładowanie elektryczne występujące w jonosferze. Okazało się, że to coś znacznie rzadszego.
3 lipca 2025 roku był wyjątkowo szczęśliwym dniem dla amerykańskiej astronautki NASA Nichole „Vapor” Ayers. Wykonała ona z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) zdjęcie niezwykłego zjawiska, które okazało się być nie tyle duszkiem (ang. sprite) co niezwykle rzadkim, gigantycznym dżetem. Czym są gigantyczne dżety? Gigantyczne dżety to niezwykłe formy TLE, czyli Przejściowych Zdarzeń Świetlnych (ang. Transient Luminous Events). To potężne wyładowania elektryczne, które rozciągają się pomiędzy szczytem burzy, który znajduje się na wysokości około 20 km nad powierzchnią Ziemi, a górnymi warstwami atmosfery, które sięgają nawet 100 km. Tworzą spektakularne mosty elektryczne, które pozwalają piorunom uciec z burzy i wystrzelić w przestrzeń kosmiczną. Duszki a dżety: różnice Duszki z kolei to jedne z najczęściej występujących form TLE. Przybierają one formę krótkich, kolorowych błysków światła i w przeciwieństwie do dżetów powstają niezależnie, nie będąc połączonymi z wierzchołkami chmur. Występują około 80 km nad powierzchnią Ziemi, w mezosferze, i przypominają unoszące się nad nią czerwonawe meduzy lub efemeryczne kolumny. Często występują w towarzystwie innych Przejściowych Zdarzeń Świetlnych, takich jak halo czy ELVE. Są nieco mniej spektakularne niż dżety i dużo częstsze. Zjawiskowe zdjęcie astronautki Tak gigantyczny dżet to coś, co trzeba zobaczyć. Poniżej znajdziecie zdjęcie wykonane przez astronautkę. To nie nalot kosmitów, a otaczająca nas natura. Dzięki pracy astronautów z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej możliwe jest dokładniejsze obserwowanie tego rodzaju zjawisk. Do tej pory były one uwieczniane głównie przez pasażerów wysoko lecących samolotów lub przypadkowe kamery naziemne, które znajdowały się we właściwym miejscu o właściwym czasie. Tego rodzaju materiały pomagają naukowcom lepiej zrozumieć związek TLE z burzami, a także dostarczają wiedzy na temat struktury elektrycznej pola burzowego i górnych warstw atmosfery. Dzięki spektakularnej perspektywie ISS lepiej rozumiemy to, co dzieje się na naszej planecie. I Ty pomóż w obserwacji TLE Dla osób, którym udało się zarejestrować jakiekolwiek formy TLE, powstała specjalna strona, która zbiera takiego rodzaju materiały. Na https://spritacular.org/ można przyłożyć swoją cegiełkę do badań NASA i zostać obywatelskim naukowcem! Źródła: NASA, Phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy z MIT dowodzą: nie potrzebujemy wody, by istniała chemia organiczna
Naukowcy z MIT odkryli, że życie może istnieć także tam, gdzie brakuje wody. Dzięki obecności tzw. cieczy jonowych skaliste egzoplanety mogą stwarzać warunki sprzyjające chemii organicznej, poszerzając naszą definicję strefy nadającej się do życia.
Spis treści: Nowa klasa planet, w których życie może istnieć bez wody Czym właściwie są ciecze jonowe? Wenusjański eksperyment, który doprowadził do przełomu Jak ciecze jonowe mogą powstawać naturalnie na planetach skalistych Ciecze jonowe – klucz do życia poza Ziemią? Pojawienie się teleskopów zdolnych do charakteryzowania atmosfer egzoplanet, takich jak Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba czy powstające właśnie europejskie obserwatorium kosmiczne Ariel, pozwala znacznie szerzej spojrzeć na procesy chemiczne związane z powstawaniem życia. Wiele z analizowanych planet uznaje się za niegościnne, ponieważ według powszechnie przyjmowanej definicji, aby mogło zaistnieć życie, niezbędna jest woda w stanie ciekłym. Nowa klasa planet, w których życie może istnieć bez wody – Wiemy już, że chemia organiczna jest powszechna w kosmosie, choć jeszcze niedawno uważano ją za coś absolutnie wyjątkowego i charakterystycznego wyłącznie dla naszej planety. Być może nadszedł czas, aby obalić kolejne przekonanie – że jedynym rozpuszczalnikiem dla chemii organicznej jest woda. Analizy naszej grupy wskazują, że potencjalnych rozpuszczalników może być znacznie więcej – mówi dr Janusz Pętkowski z Wydziału Inżynierii Środowiska Politechniki Wrocławskiej. Dr Pętkowski, wspólnie z m.in. prof. Sarą Seager oraz dr inż. Rachaną Agrawal, jest autorem opublikowanego właśnie na łamach prestiżowego PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America)artykułu, w którym badacze proponują nową klasę planet zdolnych do podtrzymywania życia. Wiele obserwowanych planet skalistych uznaje się za niesprzyjające życiu, ponieważ w wyniku utraty atmosfery woda z ich powierzchni wyparowała. Mogła przetrwać jedynie w nielicznych miejscach, zwykle głęboko pod powierzchnią i najczęściej w formie lodu. Jednak zdaniem naukowców z MIT, nawet takie planety mogą podtrzymywać życie dzięki cieczom jonowym – ciekłym solom o bardzo niskiej prężności pary, które mogą utrzymywać się na globach o cienkich atmosferach, tam, gdzie woda w stanie ciekłym nie miałaby szans przetrwać. Czym właściwie są ciecze jonowe? – W najprostszy możliwy sposób możemy powiedzieć, że ciecz jonowa to ciekła sól. Nie chodzi tu jednak o sole używane na co dzień w kuchni, takie jak sól kuchenna, która topnieje dopiero w temperaturze 801°C. Powyżej tej temperatury sól kuchenna staje się cieczą – wyjaśnia dr Janusz Pętkowski i dodaje, że płynna sól kuchenna nie byłaby dobrym rozpuszczalnikiem dla biochemii, ponieważ w tak wysokiej temperaturze żadna skomplikowana chemia organiczna nie mogłaby zaistnieć. Dlatego badacze skupili się na cieczach jonowych, które pozostają w stanie ciekłym w temperaturach poniżej około 100°C i wyróżniają się wyjątkowo niskim ciśnieniem pary. Oznacza to, że nawet przy bardzo niskim ciśnieniu i wysokiej temperaturze nie odparowują — w przeciwieństwie do wody. Jak podkreśla dr Pętkowski, ciecze jonowe są szeroko stosowane w przemyśle, np. przy produkcji baterii, w farmakologii czy w innych dziedzinach jako środowisko do syntezy związków chemicznych. – Jednak przed nami nikt nie zaproponował, że tego typu ciecze mogą powstawać naturalnie w warunkach planetarnych – zaznacza badacz. Wenusjański eksperyment, który doprowadził do przełomu Wszystko zaczęło się od testów prowadzonych przez Rachanę Agrawal nad specjalnym urządzeniem – ewaporatorem, które mogłoby polecieć na Wenus w ramach jednej z misji kosmicznych Morning Star. Takie urządzenie miałoby na miejscu pobierać próbki wenusjańskich chmur i odparowywać z nich kwas siarkowy, aby umożliwić zbadanie pozostałych w próbce związków organicznych. Po serii testów dr Agrawal zauważyła, że niezależnie od czasu odparowywania próbki, zawsze pozostaje w niej niewielka ilość cieczy – a konkretnie cieczy jonowej. – Było to niezwykle interesujące i skłoniło nas do dalszych analiz. Przeprowadziliśmy szereg eksperymentów laboratoryjnych, które wykazały, że ciecze jonowe mogą potencjalnie powstawać z materiałów planetarnych – mówi dr Janusz Pętkowski. Badacze użyli różnych prostych organicznych związków azotu, takich jak aminokwas glicyna jako źródło kationów, oraz kwasu siarkowego jako źródła anionów (HSO₄⁻). Glicyna może występować w warunkach planetarnych, a kwas siarkowy – pochodzenia wulkanicznego – jest znany z obecności w atmosferze Wenus i może istnieć w stanie ciekłym także na egzoplanetach. – Jako źródło kationów organicznych zastosowaliśmy szereg cząsteczek zawierających azot, m.in. aminy, aminokwasy i inne proste, stabilne związki chemiczne, które łatwo powstają w procesach chemii prebiotycznej i są powszechne w meteorytach oraz na powierzchniach bogatych w węgiel ciał Układu Słonecznego – wylicza badacz. Jak ciecze jonowe mogą powstawać naturalnie na planetach skalistych Podczas odparowywania nadmiaru kwasu siarkowego z mieszaniny związków organicznych pod niskim ciśnieniemnaukowcy zaobserwowali spontaniczne powstawanie jednorodnej cieczy – właśnie cieczy jonowej. Proces ten polegał na protonowaniu zasady organicznej przez kwas siarkowy i utworzeniu stabilnej ciekłej soli o bardzo niskiej prężności pary. Aby zasymulować warunki panujące na planetach skalistych, zespół z MIT przeprowadził reakcję w różnych środowiskach, m.in. na powierzchni bazaltu – typowej skały wulkanicznej występującej na tego typu globach. Po naniesieniu kropli kwasu siarkowego na bazalt, a następnie dodaniu związku organicznego, ciecz jonowa wypełniła pory skały, tworząc mikroskopijne „kałuże”. Pokazuje to, że taki proces mógłby zachodzić in situ, bezpośrednio na powierzchni planety. – Uznajemy wodę za niezbędną dla życia, ponieważ tego wymaga ziemskie życie. Ale jeśli spojrzymy na szerszą definicję, okaże się, że potrzebujemy cieczy, w której może zachodzić metabolizm. Jeśli do tej definicji włączymy także ciecze jonowe, strefa nadająca się do życia może się dramatycznie poszerzyć dla wielu nowych skalistych światów – przekonuje Rachana Agrawal. Ciecze jonowe – klucz do życia poza Ziemią? – Dlaczego nasze odkrycie jest tak istotne? Ponieważ ciecze jonowe praktycznie nigdy nie wyparują. Są tak nielotne, że nie odparują nawet przy bardzo niskim ciśnieniu. Wystarczą mikrokropelki cieczy jonowych w porach skał – nie jest potrzebna ogromna, planetarna ilość cieczy, jak dotąd sądziliśmy. Oznacza to, że mogą pełnić rolę rozpuszczalnika dla chemii organicznej w warunkach, w których woda nie przetrwa. Co więcej, wiele cieczy jonowych jest bezpiecznych dla ziemskiej biochemii – na przykład niektóre białka zachowują rozpuszczalność i aktywność katalityczną w czystych roztworach cieczy jonowych. – To odkrycie ogromnie poszerza możliwości pojawienia się życia w kosmosie – podsumowuje dr Janusz Pętkowski. Źródło: PNAS Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wiemy, kiedy umrze Wszechświat – dużo wcześniej niż myśleliśmy!
Wszechświat umrze za 33 miliardy lat – taką hipotezę stawia międzynarodowy zespół badaczy, którzy analizowali wpływ ciemnej energii na przyszłość kosmosu. Ich zdaniem przyspieszona ekspansja nie potrwa wiecznie i zakończy się Wielkim Kolapsem, który może rozpocząć się już za 10 miliardów lat.
Spis treści: Ciemna energia może się zmieniać w czasie? Te badania wszystko komplikują Nowy model ciemnej energii: to aksjony mogą decydować o losie wszechświata Wielki Kolaps zamiast Wielkiego Wybuchu? Nowa teoria przewiduje odwrót ekspansji Badacze nie ustają w próbach zrozumienia ciemnej energii – tajemniczej, hipotetycznej formy energii odpowiedzialnej za przyspieszanie rozszerzania się kosmosu. Szacuje się, że może ona stanowić aż 68% całkowitej zawartości energii i materii we Wszechświecie. Choć obecnie odpowiada za jego ekspansję, eksperci nie wykluczają, że w przyszłości ten proces się odwróci i przestrzeń zacznie się kurczyć. Ciemna energia może się zmieniać w czasie? Te badania wszystko komplikują W ciągu ostatniego roku szeroko zakrojone przeglądy różnych rodzajów galaktyk, realizowane w ramach projektu Dark Energy Survey (DES) oraz z wykorzystaniem spektrografu DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument), zasugerowały, że ciemna energia może zmieniać się w czasie. Jeśli te obserwacje się potwierdzą, oznaczałoby to odejście od najprostszego modelu – tzw. stałej kosmologicznej – jako obowiązującego wyjaśnienia. Taki przełom otworzyłby drogę do nowych, teoretycznych koncepcji i radykalnych interpretacji natury wszechświata. Zagadnieniem tym zajęła się międzynarodowa grupa naukowców pod kierownictwem dr. Hoanga Nhana Luu współpracującego z Uniwersytetem Kraju Basków w Bilbao. Praca badaczy, opublikowana w serwisie preprintów Arxiv (czyli przed recenzją naukową), prezentuje złożony model ciemnej energii, dopuszczający jej nietypowe, zmienne zachowanie. Nowy model ciemnej energii: to aksjony mogą decydować o losie Wszechświata W zaproponowanym modelu ciemna energia składa się z dwóch elementów. Pierwszym są aksjony – hipotetyczne, ultralekkie cząstki, które niemal nie oddziałują z materią. Miałoby ich być tak dużo, że przenikają cały kosmos, a ich średnia energia odpowiada za trwającą obecnie fazę przyspieszonej ekspansji. Drugim składnikiem jest tzw. stała kosmologiczna – wartość wprowadzona do równań ogólnej teorii względności Einsteina, tradycyjnie uznawana za jedną z możliwych interpretacji ciemnej energii. W tym ujęciu jednak jej wartość jest niższa, ponieważ część obserwowanego efektu przyspieszenia przypisuje się aksjonom. Zespół naukowców wykazał, że dane z nowych przeglądów są najbardziej zgodne z modelem, w którym aksony oddziałują z ujemną stałą kosmologiczną. Oznacza to, że obecna faza rozszerzania się wszechświata ma charakter przejściowy i jest napędzana głównie przez pole aksjonowe. W miarę jak aksjony będą się rozpraszać i tracić na sile, dominującą rolę zacznie odgrywać ujemna wartość stałej kosmologicznej. Warto przypomnieć, że stała kosmologiczna opisuje właściwości samej przestrzeni – niezależnie od obecności materii – i może działać jak forma energii wpływająca na jej rozciąganie lub ściskanie. Gdy ma wartość dodatnią, prowadzi do przyspieszonej ekspansji Wszechświata. Natomiast w przypadku wartości ujemnej, działa jak siła ściągająca, która może zatrzymać rozszerzanie i zapoczątkować kurczenie się kosmosu. Wielki Kolaps zamiast Wielkiego Wybuchu? Nowa teoria przewiduje odwrót ekspansji Jeśli ujemna stała kosmologiczna działa odwrotnie niż dodatnia, to nie tylko spowalnia ekspansję wszechświata, lecz może ostatecznie całkowicie ją zatrzymać. W takim scenariuszu przestrzeń zaczęłaby się kurczyć, zapoczątkowując fazę tzw. Wielkiego Kolapsu. Zakończenie tego procesu stanowiłoby lustrzane odbicie Wielkiego Wybuchu: galaktyki zbliżałyby się do siebie, częściej zderzały, a Wszechświat stawałby się coraz mniejszy, gorętszy i gęstszy, aż w końcu zapadłby się do nowej osobliwości. Teoretycy szacują, że początek tego końca może nastąpić już za około 10 miliardów lat – czyli wcześniej, niż wynosi obecny wiek kosmosu. Proces zapadania potrwałby kolejne 10 miliardów lat, a całkowity czas istnienia Wszechświata wyniósłby nieco ponad 33 miliardy lat. Choć z tego punktu widzenia Wszechświat nie osiągnął jeszcze połowy swojego „życia”, to już teraz znajduje się daleko poza połową swojej maksymalnej wielkości. Warto jednak zaznaczyć, że to wciąż jedynie hipoteza. Wyniki uzyskane z nowych przeglądów mają charakter wstępny i mogą ulec zmianie w miarę postępu analiz. Nawet jeśli obecny model oparty na stałej kosmologicznej okaże się niewystarczający, nie oznacza to jeszcze, że nowa teoria jest poprawna. Niewątpliwie jednak wnosi ona świeżą perspektywę do naukowej debaty. Źródło: arxiv.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rubin ma oko na Planetę 9? Teleskop, który może zmienić podręczniki
Teleskop Rubin to przełom w badaniach kosmosu. Jego potężna moc obserwacyjna może odmienić to, co wiemy o Układzie Słonecznym, galaktykach i ciemnej materii. Sprawdź, co już udało się zaobserwować i jakie odkrycia mogą nas jeszcze zaskoczyć.
Spis treści: Eksplozja danych i wyzwania dla astronomii Czy Dziewiąta Planeta naprawdę istnieje? Rubin może dać odpowiedź Goście spoza Układu Słonecznego pod lupą Rubina Odkrywanie przeszłości Drogi Mlecznej i jej galaktycznych sąsiadów Tropem niewidzialnego. Jak Rubin pomoże zbadać ciemną materię i ciemną energię Teleskop Rubin może odkryć coś, czego nikt się nie spodziewa Na szczycie góry w chilijskiej pustyni Atakama ruszyło działanie jednego z najpotężniejszych narzędzi obserwacyjnych w historii astronomii — Obserwatorium Very C. Rubin. Wyposażone w 3200-megapikselową kamerę wielkości SUV-a i zdolne do wykonywania setek zdjęć każdej nocy przez kolejne dziesięciolecie, nowe obserwatorium zrewolucjonizuje nasze spojrzenie na Wszechświat. Dzięki szerokokątnemu systemowi obserwacji, który co pięć sekund kieruje obiektyw na nowy fragment nieba, teleskop Rubin będzie tworzyć niezwykłe poklatkowe obrazy całej południowej części nieba. Jego lustra, zbierające ogromne ilości światła, umożliwią dostrzeżenie niezwykle słabych i odległych obiektów kosmicznych, a naukowcy mają nadzieję, że pomoże to m.in. w odkryciu legendarnej Planety 9. Nazwany na cześć astronomki Very Rubin, która dostarczyła dowodów na istnienie ciemnej materii, teleskop budzi zachwyt środowiska naukowego i otwiera zupełnie nowy rozdział w badaniach nad tajemnicami Wszechświata. Może przynieść odpowiedzi na wiele pytań, m.in. to, jak powstał Wszechświat. Eksplozja danych i nowe wyzwania dla astronomii Rubin ma rozpocząć pełne działanie jeszcze w tym roku, po zakończeniu ostatnich testów technicznych. Gdzie więc skierować teleskop wart pół miliarda dolarów? Naukowcy przewidują, że obserwatorium odkryje miliony asteroid i komet, kilka milionów supernowych, 17 miliardów gwiazd w Drodze Mlecznej, 20 miliardów galaktyk i inne zjawiska astrofizyczne, które być może nigdy wcześniej nie zostały zaobserwowane. Nasz kosmiczny kielich się przelewa. Inne obserwatoria, zarówno naziemne, jak i kosmiczne, dostarczyły nam niezliczonych cudów Wszechświata, ale żaden teleskop wcześniej nie patrzył w nocne niebo w taki sposób. Można się zastanawiać, czy 10 milionów eksplodujących gwiazd to nie za dużo — i rzeczywiście, astronomowie, z którymi rozmawiałam o teleskopie Rubin, przyznają, że są trochę przytłoczeni. – Sto lat temu szło się do teleskopu, zbierało dane, może na płycie fotograficznej, a potem zabierało je do domu i chowało do szuflady – mówi Pauline Barmby, astronomka z Western University w Kanadzie. – Będzie tak dużo danych, że naprawdę musimy wymyślić zupełnie nowe sposoby ich analizy – dodaje. Naukowcy są gotowi na przeszukiwanie obserwacji, które mogą pomóc rozwiązać największe zagadki astronomii — od funkcjonowania układów planetarnych po wielkoskalowe siły kształtujące przyszłość Wszechświata. Czy Dziewiąta Planeta naprawdę istnieje? Rubin może dać odpowiedź Przez ostatnią dekadę astronomowie zastanawiali się nad zagadką, która może całkowicie przedefiniować podręczniki do nauk ścisłych: czy istnieje jeszcze jedna planeta w naszym Układzie Słonecznym — obiekt wielkości Neptuna dryfujący w ciemności? Naukowcy nazywają ten hipotetyczny świat Dziewiątą Planetą i Rubin może raz na zawsze rozstrzygnąć kwestię jej istnienia. Pluton – jak być może słyszałeś – nie jest już uznawany za dziewiątą planetę Układu Słonecznego — został przeklasyfikowany jako planeta karłowata w 2006 roku, ze względu na różne definicje astronomiczne). Teoria Planety Dziewiątej pojawiła się na podstawie obserwacji lodowych ciał niebieskich, które orbitują poza Neptunem, w regionie zwanym Pasem Kuipera. Kilka z tych obiektów porusza się po zaskakujących orbitach; coś poza grawitacją Słońca zdaje się wpływać na ich ruch. Jednym z wyjaśnień może być obecność ogromnej, niewidocznej planety, której siła grawitacyjna kształtuje ich trasy orbitalne. Istnieją też inne teorie — od ekstrawaganckich (może tam jest malutka czarna dziura albo dowód na nową teorię grawitacji), po bardziej przyziemne (być może orbity nie są tak dziwne, a nasz obraz Pasa Kuipera jest po prostu niekompletny). – Obecne teleskopy nie są w stanie dostrzec słabego blasku tak odległej, hipotetycznej planety. Teleskop Rubin może jednak wykryć Planetę Dziewiątą już w pierwszym lub drugim roku działania — mówi prof. Megan Schwamb, astronomka z Queen’s University w Belfaście (Irlandia Północna). Naukowcy wyznaczyli już obszar poszukiwań na niebie. – Jeśli planeta tam jest, zobaczymy ją tak, jak widzimy Plutona – mówi prof. Schwamb – jako jasny punkcik w mroku Pasa Kuipera, odbijający światło swojej gwiazdy. – Jeśli nie będzie wielkiego momentu „X-oznacza-miejsce” dla Planety Dziewięć, to nie znaczy, że jej tam nie ma – mówi dr Samantha Lawler, astronomka z Campion College w Kanadzie. – Może być po prostu dalej, albo mniejsza, albo mniej refleksyjna. Astronomowie będą musieli nadal obserwować zachowanie obiektów transneptunowych, a Rubin ma odkryć aż 37 tys. takich obiektów — dziesięciokrotnie więcej niż obecnie znamy. W morzu tych nowych ciał niebieskich, przekonujące dowody na istnienie Planety Dziewiątej mogą wypłynąć na powierzchnię — lub zniknąć na dobre. Goście spoza Układu Słonecznego pod lupą Rubina W 2017 roku teleskop naziemny na Hawajach zaobserwował niezwykły obiekt przelatujący przez Układ Słoneczny, niezwiązany grawitacyjnie ze Słońcem. Obiekt ten, nazwany później 'Oumuamua, pozostawił astronomów z wieloma pytaniami o wcześniej nieznaną populację kosmicznych wędrowców — i z domysłami o pozaziemskim pochodzeniu, które krążą do dziś. Kolejny zaskakujący obiekt — Borysow — pojawił się w 2019 roku, pogłębiając zagadkę. Rubin da znacznie więcej okazji do badania takich międzygwiezdnych obiektów, które mogą dryfować przez galaktyczne pustkowia przez setki milionów lat, zanim spotkają ciepło jakiejś gwiazdy. Obiekty te pojawiają się bez ostrzeżenia i poruszają się szybko, więc są trudne do uchwycenia — chyba że stale tworzysz poklatkowe ujęcia nocnego nieba. Uważa się, że takie obiekty zostały wyrzucone z macierzystych układów podczas formowania się planet — okresu niezwykle burzliwego. Cząstki z naszego własnego Układu Słonecznego, wyrzucone miliardy lat temu, prawdopodobnie również gdzieś dryfują po galaktyce. Niektórzy naukowcy szacują, że Rubin może odkryć od 5 do 50 takich obiektów w ciągu dekady. Prof. Chris Lintott, astrofizyk z Oksfordu, jest bardziej optymistyczny — stawia na 100. To szeroki zakres, co podkreśla, jak nowa i ekscytująca jest ta dziedzina badań. Każde wykrycie takiego obiektu uruchomi gorączkowy pościg: teleskopy na całym świecie i w kosmosie będą śledzić cel, badając jego ruch, skład i — czemu nie? — czy wykazuje oznaki sztucznej technologii. Każdy międzygwiezdny wędrowiec wykryty przez Rubin da wgląd w to, jak mogło przebiegać formowanie planet w Drodze Mlecznej. Czy olbrzymie planety jak Jowisz, Saturn i Uran są powszechne wokół innych gwiazd? Zdobyczne dane z Rubina mogą to potwierdzić lub zaprzeczyć. – Jeśli znajdziemy ich bardzo niewiele, być może będziemy musieli przemyśleć, jakie systemy planetarne istnieją w galaktyce – mówi prof. Lintott. Nawet z pomocą potężnego teleskopu, astronomowie prawdopodobnie nie będą w stanie określić dokładnego pochodzenia tych obiektów — – Ponieważ zostały przemieszane po całej galaktyce – mówi Michele Bannister, astronomka planetarna z Uniwersytetu Canterbury w Nowej Zelandii. Ale można zbadać ich skład chemiczny, by dowiedzieć się czegoś o ich gwiazdach macierzystych — nawet o ich wieku. Możliwe będzie także określenie, czy dwa lub więcej obiektów pochodzi z tego samego gromady gwiazd. Rubin pozwoli też testować teorie o istnieniu „korytarzy” złożonych z takich obiektów, wijących się przez galaktykę jak wstęgi. – Nawet niewielka próbka takich ciał mówi nam bardzo wiele o procesach zachodzących w całej naszej cudownej, rozległej galaktyce – mówi Michele Bannister. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/07/GettyImages-2221687130-f9cc58c.jpg" width="2050" height="1538" alt="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Rozgwieżdżone niebo nad Obserwatorium Rubina, które pod koniec roku rozpocznie 10-letni przegląd LSST, tworząc wyjątkowy zapis Wszechświata." title="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Rozgwieżdżone niebo nad Obserwatorium Rubina, które pod koniec roku rozpocznie 10-letni przegląd LSST, tworząc wyjątkowy zapis Wszechświata." /> Odkrywanie przeszłości Drogi Mlecznej i jej galaktycznych sąsiadów Galaktyki formują się w sposób chaotyczny — mówi prof. Pauline Barmby, astronomka z kanadyjskiego Western University. – Gaz wpada, gaz wylatuje, gwiazdy się rodzą, gwiazdy umierają — i wszystko to dzieje się w bardzo długich skalach czasowych, których nie możemy bezpośrednio zaobserwować. Czasami, w trakcie tego procesu, gwiazdy z jednej galaktyki zostają przechwycone przez siły grawitacyjne innej. Takie zjawiska nazywamy strumieniami gwiezdnymi (ang. stellar streams), a nowe obserwatorium ma ujawnić ich znacznie więcej w naszej Drodze Mlecznej, gdzie będą „krążyć niczym pszczoły wokół błyszczącej róży galaktyki.” Obserwacje z Rubina pozwolą astronomom śledzić ruchy poszczególnych gwiazd przez długi czas, co może ujawnić, czy pochodzą one z wnętrza Drogi Mlecznej, czy też zostały do niej „przyciągnięte” z pobliskich galaktyk. Rubin ma również odkryć więcej małych galaktyk satelitarnych, które orbitują wokół Drogi Mlecznej i które niechętnie „oddawały” swoje gwiazdy. Każda z tych galaktyk ma własną, fascynującą osobowość kosmiczną; jedna z najmniejszych zawiera zaledwie kilkaset gwiazd — w porównaniu do 10 miliardów w Drodze Mlecznej — mówi Yao-Yuan Mao, astrofizyk z Uniwersytetu Utah. Przewiduje on, że Rubin odkryje wszystkie małe galaktyki, które można zaobserwować — nie licząc tych ukrytych za jasnym dyskiem Drogi Mlecznej, które z naszej perspektywy pozostaną na zawsze niewidoczne. – Uzyskamy superkompletny obraz naszego systemu Drogi Mlecznej – mówi Mao. Porównując nasz system galaktyczny z innymi, astronomowie będą mogli zmierzyć się z jednym z najbardziej pasjonujących pytań w tej dziedzinie: czy sposób, w jaki działa kosmos tutaj — w naszym rejonie — jest taki sam wszędzie indziej? – Czy wiedza, którą uzyskaliśmy, badając Drogę Mleczną, ma zastosowanie w całym Wszechświecie? – pyta Mao. – Czy też jest coś wyjątkowego lub unikalnego w samej Drodze Mlecznej? Tropem niewidzialnego: jak Rubin pomoże zbadać ciemną materię i ciemną energię W trakcie fotografowania milionów obiektów kosmicznych, Rubin będzie również poszukiwał oznak dwóch całkowicie niewidzialnych rzeczy: ciemnej materii i ciemnej energii. Wszystkie gwiazdy, galaktyki, gazy — cała materia, którą możemy zaobserwować — stanowi zaledwie 5 procent „całego składu Wszechświata” — mówi Alex Drlica-Wagner, astrofizyk z Uniwersytetu Chicagowskiego. Reszta to ciemna materia — rodzaj materii, która nie emituje ani nie pochłania światła, stanowiąca 25 procent Wszechświata — oraz ciemna energia — enigmatyczna substancja, która stanowi aż 70 procent. Choć naukowcy nigdy nie zaobserwowali ich bezpośrednio, to zachowanie kosmosu sugeruje, że muszą istnieć. Rubin nie ujawni wszystkich ich sekretów, ale ogromna ilość danych stanie się prawdziwym placem zabaw dla badaczy chcących testować teorie dotyczące tych zjawisk. Astronomowie po raz pierwszy podejrzewali istnienie ciemnej materii już w latach 30. XX wieku, gdy zauważyli, że niektóre galaktyki pozostają skupione razem, mimo że poruszają się na tyle szybko, że powinny się rozpaść — co sugerowało istnienie niewidocznej siły spajającej „galaktyczną sieć.” W latach 70. astronomka, której imieniem nazwano obserwatorium Rubin, odkryła podobny efekt na obrzeżach galaktyk, gdzie gwiazdy poruszały się zbyt szybko, by pozostać na swoich orbitach — a mimo to były „przytrzymywane” przez niewidzialną siłę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/07/GettyImages-2221686961-30fcd11.jpg" width="2050" height="1256" alt="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Kolejne ujęcie Gromady w Pannie ukazuje kosmiczną różnorodność widoczną przez obiektyw największej cyfrowej kamery świata, zainstalowanej w Obserwatorium Rubina." title="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Kolejne ujęcie Gromady w Pannie ukazuje kosmiczną różnorodność widoczną przez obiektyw największej cyfrowej kamery świata, zainstalowanej w Obserwatorium Rubina." /> Ślady niewidzialnej materii można nawet dostrzec poprzez światło gwiazd. Ciemna materia potrafi zakrzywiać światło przechodzące w jej pobliżu, sprawiając, że jego źródło — np. odległa galaktyka — wygląda na zniekształcone. Rubin będzie zbierał takie zakrzywione obrazy, co pozwoli astronomom – Mapować, gdzie znajduje się ciemna materia, patrząc na to, jak zakrzywia światło w drodze do nas – mówi Drlica-Wagner. Takie mapy mogą pomóc wyjaśnić naturę cząstek ciemnej materii — m.in. to, czy są „zimne”, czy „gorące” — a te drobne różnice mogą całkowicie zmienić nasze rozumienie, jak Wszechświat formuje galaktyki. Ciemna energia jest jeszcze bardziej tajemnicza. Pojęcie to pojawiło się w latach 90., gdy astrofizycy obliczyli, że Wszechświat rozszerza się coraz szybciej — a nie zwalnia, jak przewidywały prawa fizyki. Uznało się, że za ten efekt odpowiada ciemna energia — choć naukowcy wciąż nie wiedzą, czym dokładnie ona jest — jedynie, że zachowuje się inaczej niż jakakolwiek znana forma materii – mówi Drlica-Wagner. W przeciwieństwie do ciemnej materii, która prawdopodobnie składa się z cząstek, ciemna energia „rozciąga” samą strukturę przestrzeni. Rubin, dzięki katalogowi milionów eksplodujących gwiazd (supernowych), będzie szczególnie przydatny: naukowcy mogą wykorzystać określone typy supernowych do śledzenia ekspansji Wszechświata — a tym samym do badania roli ciemnej energii. Teleskop Rubin może odkryć coś, czego nikt się nie spodziewa Ostatecznie, najbardziej ekscytujące odkrycia Rubina mogą być tymi, których astronomowie jeszcze się nie spodziewają. Takie jest właśnie sedno posiadania naprawdę dobrego, nowego teleskopu — dreszcz emocji związany z tym, czego jeszcze nie wiemy, że nie wiemy. – Jeśli ktoś mówi: Nigdy nie widziałem metrowego królika, można zapytać: Dobrze, ale jak uważnie szukałeś? – mówi Michael Wood-Vasey, astronom z Uniwersytetu Pittsburgha, który przez lata pomagał przygotować obserwatorium Rubin do działania. Być może nowe obserwatorium — z jego nieustannym, intensywnym spojrzeniem w kosmos — ujawni jakieś kosmiczne króliki. Źródło: National Geographic Polska
„Łaska” wylądowała z pluskiem! Polski astronauta powrócił na Ziemię
To było ekscytujące pół godziny! Najtrudniejsza część misji Ax-4, czyli powrót na Ziemię, zakończyła się pełnym sukcesem, Teraz drugiego Polaka w kosmosie czeka seria badań, mających ocenić stan zdrowia astronauty i zebrać dane o wpływie mikrograwitacji na fizjologię człowieka.
Spis treści: Wąski korytarz wejścia w atmosferę Wodowanie na Pacyfiku Witamy na Ziemi Kapsuła SpaceX Dragon Grew o imieniu „Grace” bezpiecznie doniosła czworo astronautów misji Ax-4 na Ziemię. Procedura zejścia z orbity rozpoczęła się około godziny 11 czasu polskiego. W tym czasie statek załogowy „Grace” musiał wytracić wynoszącą niemal 30 tys. km na godzinę prędkość, by kilka kilometrów nad taflą wody, w chwili, gdy miały otworzyć się pierwsze spadochrony kapsuły, prędkość wynosiła nie więcej niż 500 km/h. Hamowanie to odbywa się dzięki tzw. retrorakietom, podobnie, jak w przypadku np. lądowania łazików na Marsie. Wąski korytarz wejścia w atmosferę Przed wejściem w atmosferę konieczne było również odrzucenie elementu zwanego trunk, czyli tylnej części kapsuły, na której znajdują się m.in. panele słoneczne. Trunk ulega spaleniu w atmosferze. Najtrudniejszą i najbardziej krytyczną dla misji chwilą, jest wejście w atmosferę. Trajektoria kapsuły musi przebiegać wąskim korytarzem, a kąt wchodzenie nie może być ani zbyt łagodny, ani zbyt ostry. Wszystko dlatego, że wejście pod zbyt łagodnym kątem może zakończyć się odbiciem kapsuły od atmosfery, za to zbyt ostry kąt może doprowadzić do spalenia się statku w atmosferze. View oEmbed on the source website W tym wypadku wszystko udało się idealnie. Około 11.15 kontrola naziemna utraciła kontakt z załogą. Jednak nie jest to nic dziwnego. Rozgrzane do niemal 2000 stopni C powietrze zmienia się w plazmę. Ta otacza statek, a astronauci, którzy w tej chwili patrzą w okno, mają wrażenie, że kapsuła płonie. Właśnie plazma zakłóca kontakt radiowy z załogą. Wodowanie na Pacyfiku Na szczęście większość tego żaru biorą na siebie nowoczesne powłoki ablacyjne, które sublimując, odprowadzają ciepło od statku. W chwili otwarcia spadochronów, najpierw stabilizujących, następnie czterech głównych, wszyscy odetchnęli. Teraz czekało nas już tylko wodowanie, które jest stosunkowo bezpieczną procedurą. Grace osiadła na Pacyfiku, w pobliżu wybrzeża San Diego. Dragona przechwyciły dwa statki. Zadaniem pierwszego była ocena, czy z kapsuły nie wycieka toksyczne paliwo. Gdyby tak było, konieczne byłoby wdrożenie procedur bezpieczeństwa. Na szczęście nie było wycieków, mimo to załoga ratunkowa ze statku mającego podjąć kapsułę, ubrana była w stroje ochronne i maski. Witamy na Ziemi Astronauci wyszli z kapsuły o własnych siłach. Pierwsza wyszła uśmiechnięta dowódczyni – Peggy Whitson. Dr Sławosz Uznański również był rozradowany, machał do kamer i widać było, że ekscytacja bierze w nim górę nad zmęczeniem. Teraz cała grupa zostanie przetransportowana do Centrum Kontrolnego NASA w Houston, gdzie przejdą bardziej szczegółowe testy medyczne. Następnie Uznański‑Wiśniewski uda się do Kolonii, gdzie znajduje się siedziba Europejskiego Centrum Astronautów ESA. Trafi tam do ośrodka „Envihab” (DLR), gdzie przez około tydzień będzie poddawany badaniom adaptacyjnym po powrocie z mikrograwitacji. Doktorze Sławoszu Uznański-Wiśniewski – witamy na Ziemi! Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski astronauta wraca na Ziemię. Wiemy, jak taka podróż wpływa na organizm
Powrót Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego to dobra okazja, by przyjrzeć się temu, jak kosmos wpływa na ludzki organizm. Najnowsze badania pokazują, że ciało potrafi dobrze poradzić sobie z taką podróżą – pod warunkiem, że nie trwa ona zbyt długo.
W tym artykule: Największa baza danych z medycyny kosmicznej Czy podróże kosmiczne są bezpieczne? Lot na Marsa? Najlepiej tylko raz Medycyna kosmiczna ma jedno poważne ograniczenie. Stanowi je mała liczba potencjalnych obiektów badań. Jako pierwszy na orbicie Ziemi znalazł się Jurij Gagarin. Po 63 latach od tego historycznego lotu w jego ślady poszło niecałe 700 osób. Absolutna większość z nich to zawodowi astronauci. Przed wylotem w kosmos – na misje księżycowe albo na stacje kosmiczne – przechodzili wielomiesięczne szkolenia. Nowość stanowią „zwykli” kosmiczni podróżnicy. Czyli osoby bez specjalistycznego przygotowania, które również pojawiły się na orbicie. Największa baza danych z medycyny kosmicznej Pierwszy taki w pełni komercyjny lot w kosmos odbył się w 2021 r. Misja Inspiration4, finansowana przez miliardera Jareda Isaacmana miała udowodnić, że kosmos jest dostępny i bezpieczny nawet dla kosmicznych „amatorów”. Czworo śmiałków – amerykańskich kosmicznych turystów – spędziło trzy dni na wysokości 575 km nad powierzchnią Ziemi. W tym czasie ci tzw. komercyjni astronauci przeprowadzili na samych sobie wiele badań biomedycznych. Ich wyniki zostały właśnie upublicznione. Wchodzą w skład całego pakietu danych medycznych, analiz, protokołów i artykułów zebranych pod nazwą The Space Omics and Medical Atlas (SOMA). Do jego opracowania przyczyniło się ponad 100 instytucji naukowych z 25 krajów. To najbardziej kompletna baza danych z medycyny kosmicznej, jaka istnieje. SOMA, zawierająca również 44 artykuły naukowe, została właśnie udostępniona publicznie. Czy podróże kosmiczne są bezpieczne? W przestrzeni kosmicznej organizm człowieka wystawiony jest na działanie kilku niekorzystnych czynników. Najważniejsze to promieniowanie kosmiczne i mikrograwitacja. Kosmicznym turystom i eksploratorom grożą uszkodzenie DNA, utrata masy mięśniowej i kostnej. Pobyt w kosmosie odbija się też na większości istotnych markerów zdrowotnych. Wpływa na krew, serce, skórę, nerki, geny, mitochondria, telomery czy cytokiny (białka warunkujące działanie układu odpornościowego). Jednak naukowcy z projektu SOMA mają dla nas dobrą wiadomość: 95 proc. wskaźników wraca do normy po trzech miesiącach pobytu na Ziemi. Jak stwierdził Christopher Mason z Weill Cornell Medicine, jeden z najważniejszych specjalistów medycyny kosmicznej na świecie, wniosek płynący z badań jest optymistyczny. W absolutnej większości przypadków po podróży kosmicznej ludzie przychodzą do siebie błyskawicznie. Co ciekawe, pojawiły się przesłanki wskazujące, że pobyt w kosmosie lepiej znoszą kobiety. Zdaniem Masona to efekt tego, że organizm kobiety jest lepiej przystosowany do przechodzenia głębokich przemian. Jednak takie wnioski są dość wczesne – tutaj do analiz brakowało danych. Kobiety stanowią zaledwie nieco ponad jedna dziesiątą wszystkich astronautów. Nowe badania: astronauci mają zmiany w mózgu nawet przez miesiące po powrocie na Ziemię NASA zamierza za trzy lata wysłać ludzi na Księżyc w ramach programu Artemis. Kolejne firmy komercyjne oferują wycieczki na orbitę i planują otwieranie kosmicznych hoteli. Czy jednak przebyw... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nowe-badania-astronauci-maja-zmiany-w-mozgu-nawet-przez-miesiace-po-powrocie-na-ziemie-fot-nasa-via-getty-images-05bc636.jpeg" width="938" height="625" alt="Nowe badania: astronauci mają zmiany w mózgu nawet przez miesiące po powrocie na Ziemię (fot. NASA via Getty Images)" title="Nowe badania: astronauci mają zmiany w mózgu nawet przez miesiące po powrocie na Ziemię (fot. NASA via Getty Images)" /> Lot na Marsa? Najlepiej tylko raz Niestety, w tej beczce miodu znajduje się również łyżka dziegciu. Mason stwierdził, że nie ma powodu, byśmy nie mogli pozwolić sobie na podróż na Marsa i z powrotem. Jednak dodał, że raczej nie powinniśmy udawać się na taką wyprawę wiele razy. Jedno z badań wykazało, że myszy wystawione na promieniowanie odpowiadające temu, jakie otrzymałoby się po 2,5 roku w kosmosie, doznały nieodwracalnego uszkodzenia nerek. – Jeśli nie opracujemy nowych sposobów ochrony nerek, to powiedziałbym, że chociaż astronauta dotarłby na Marsa, w drodze powrotnej mógłby potrzebować dializy – stwierdził Keith Siew z London Tubular Centre, główny autor tego badania. Wszystkie surowe i opracowane dane, na podstawie których przeprowadzono badania, zostały udostępnione społeczności naukowej w zarządzanym przez NASA Open Science Data Repository. Powstały również cztery nowe portale z danymi z kosmicznych misji. Zawierają wyniki słynnego NASA Twin Study – czyli badań bliźniaków astronautów Scotta Kelly’ego i Marka Kelly’ego. Źródło: Phys.org, ScienceAlert, Nature. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Sztuczna inteligencja znalazła 8 tajemniczych sygnałów z kosmosu. Czy to dowód na istnienie obcych?
Sztuczna inteligencja wspiera poszukiwania życia pozaziemskiego. System analizujący dane radiowe wykrył osiem sygnałów, które wcześniej zostały pominięte przez naukowców. Czy jesteśmy bliżej odpowiedzi na jedno z najważniejszych pytań ludzkości?
Spis treści: Jak sztuczna inteligencja pomaga odkrywać ślady życia poza Ziemią? Jak nauczono AI rozpoznawać pozaziemskie sygnały? Czego naprawdę szukamy w kosmosie? Radiowe technosygnatury zamiast obcych AI kontra szum kosmiczny. Jak wyłowić technosygnatury z tysięcy zakłóceń? Nie kosmici, a zakłócenia? Co naprawdę wykryła sztuczna inteligencja W dobie coraz większego zaangażowania sztucznej inteligencji w badania naukowe, astronomowie z pomocą algorytmów uczących się na nowo analizują dane z przeszłości. W jednym z takich projektów system oparty na AI przeskanował sygnały radiowe pochodzące z głębi kosmosu i wskazał osiem nietypowych sygnałów, które mogły zostać pominięte przez ludzkich badaczy. Odkrycie to wzbudziło ogromne zainteresowanie środowiska naukowego, ale również rozbudziło nadzieje na zbliżenie się do odpowiedzi na pytanie, czy jesteśmy sami we Wszechświecie. Jak sztuczna inteligencja pomaga odkrywać ślady życia poza Ziemią? Peter Ma jest studentem Uniwersytetu w Toronto. Jest też pierwszym autorem artykułu, jaki właśnie ukazał się w renomowanym czasopiśmie naukowym „Nature Astronomy”. Opisuje on poszukiwanie nietypowych sygnałów w danych pozyskanych z obserwacji 820 odległych gwiazd. Naukowcy wykorzystali do tego narzędzie opracowane przez Petera Ma: specjalnie wytrenowany model uczenia maszynowego. – W sumie przeszukaliśmy 150 terabajtów danych, które zostały po raz pierwszy przebadane klasycznymi technikami w 2017 r. – mówi Peter Ma cytowany przez serwis phys.org. – Wówczas oznaczono je jako pozbawione interesujących sygnałów – dodaje. Ponowna ocena danych zrobiona z pomocą AI dała inny rezultat. Odkryto osiem nietypowych sygnałów, które poprzednio umknęły uwadze klasycznych algorytmów i naukowców. Jak nauczono AI rozpoznawać pozaziemskie sygnały? Wbrew temu, co może się wydawać osobom korzystającym z ChatGPT, modele AI mają ograniczone zastosowania. Świetnie radzą sobie z rozpoznawaniem wzorców i klasyfikowaniem. Ale pod warunkiem, że zostaną wcześniej odpowiednio wytrenowane do rozwiązania danego zadania. Np. znajdowania w mailach spamu. Trening polega na nauczeniu modelu wykonywania danego zdania na treningowym zestawie danych. To właśnie zrobił Peter Ma. Dla modelu AI, który miał szukać potencjalnych pozaziemskich sygnałów, najpierw przygotował dane testowe. Do prawdziwych dodał fałszywe symulowane sygnały i tak przygotowanym zestawem nakarmił sztuczną inteligencję. W ten sposób nauczyła się ona wykrywać w bazie dane nietypowe. Czego naprawdę szukamy w kosmosie? Radiowe technosygnatury zamiast obcych – Chociaż pomysł, żeby sztuczna inteligencja wykryła inteligencję pozaziemską, brzmi jak fabuła dobrego science fiction, obie koncepcje są fałszywe. Ani model AI nie jest inteligentny, ani szukanie pozaziemskich sygnałów nie dostarczy bezpośrednich dowodów istnienia w kosmosie inteligencji – zauważa w „The Conversation” Danny C. Price z Uniwersytetu Curtis, jeden z autorów pracy. To, czego szuka się w kosmosie, to tzw. radiowe technosygnatury, czyli nietypowe sygnały radiowe. Ich wykrycie oznaczałoby istnienie gdzieś daleko niezbędnej technologii i pośrednio, cywilizacji, która ją opracowała i wykorzystuje do komunikacji. Fale radiowe byłby dogodne w tej roli, ponieważ po pierwsze, podróżują z prędkością światła, po drugie zaś, nie zatrzymują ich obłoki pyłu i gazu rozsiane po Wszechświecie. AI kontra szum kosmiczny. Jak wyłowić technosygnatury z tysięcy zakłóceń? Jednak znalezienie technosygnatur w danych zbieranych przez radioteleskopy jest jak szukanie igły w stogu siana. – W danych pochodzących z radioteleskopów jest mnóstwo zakłóceń, których źródłami są telefony komórkowe, Wi-Fi czy satelity – wyjaśnia Danny C. Price. Zadaniem modelu Petera Ma było przeszukanie starej bazy danych i odfiltrowanie zakłóceń od potencjalnych technosygnatur. Model poradził sobie z tym zaskakująco dobrze. – Nakarmiliśmy go danymi zebranymi w czasie 480 godzin obserwacji prowadzonych z pomocą Radioteleskopu Green Bank w Zachodniej Wirginii – opowiada Danny C. Price. – Zidentyfikowaliśmy 20 515 sygnałów, które następnie zbadaliśmy już bez pomocy sztucznej inteligencji. Osiem z nich miało charakterystyki technosygnatur. Nie kosmici, a zakłócenia? Co naprawdę wykryła sztuczna inteligencja Czy to oznacza, że naukowcy wpadli na ślady pozaziemskich cywilizacji? Nie. Badacze spróbowali ponownie zarejestrować którykolwiek z sygnałów z pomocą radioteleskopu. Jednak to się ani razu nie udało. – Będziemy dalej monitorować te osiem sygnałów, jednak najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie jest takie, że są to bardzo nietypowe zakłócenia radiowe, a nie kosmici – mówi Price. Użycie modelu AI okazało się jednak co do zasady przydatne. Naukowcy planują teraz wykorzystać południowoafrykański radioteleskop MeerKAT i rozszerzyć obszar poszukiwań do miliona gwiazd. – Wierzymy, że pomoże nam to przyspieszyć tempo dokonywania odkryć i zbliży nas to do odpowiedzi na pytanie: czy jesteśmy sami we Wszechświecie – zapowiada Peter Ma. Źródła: phys.org, The Conversation, Nature Astronomy Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu popularnonaukowego „Focus”. Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nie tylko Hermaszewski i Uznański. Ten Polak był o krok od lotu w kosmos
Zenon Jankowski był o krok od zapisania się w historii lotów kosmicznych jako pierwszy Polak w przestrzeni. Choć to Mirosław Hermaszewski poleciał w ramach misji Sojuz 30, historia Jankowskiego do dziś fascynuje i pokazuje, jak blisko był gwiazd.
Spis treści: Jak Zenon Jankowski trafił do finałowej dwójki kandydatów na kosmonautę? Treningi w Gwiezdnym Miasteczku – jak przygotowywano Polaków do lotu w kosmos? Filatelistyczny ślad po Jankowskim Sławosz Uznański-Wiśniewski wraz z misją Ax-4 wystartował 25 czerwca z NASA Kennedy Space Center na Florydzie w USA. Podczas dwutygodniowego pobytu na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) Polak, wraz z resztą załogi, ma przeprowadzić 60 eksperymentów z zakresu m.in. biologii i medycyny. Przyglądamy się losowi niedoszłego Polaka astronauty, który był bardzo blisko wpisania się na listę polskich naukowców w kosmosie. Jak Zenon Jankowski trafił do finałowej dwójki kandydatów na kosmonautę? W drugiej połowie 1976 r. rozpoczęły się poszukiwania załogi misji Sojuz 30. Planowany lot był elementem szerszego radzieckiego programu Interkosmos, mającego na celu międzynarodową współpracę naukową oraz umożliwienie dostępu przestrzeni kosmicznej sojuszniczym państwom (głównie bloku wschodniego). Rzecz jasna, program był głównie symbolicznym pokazem astronomicznej siły Związku Radzieckiego, które dodatkowo starało się budować poczucie równości technologicznej wśród innych krajów socjalistycznych. Pierwotnie wytypowany 71 kandydatów na polskiego członka załogi. Od samego początku, Polak był szukany na stanowisko kosmonauty badacza, a nie na dowódcę misji. Jako kierownik został bowiem wybrany urodzony w Białorusi Piotr Klimuk – uczestnik poprzednich lotów Sojuz 13 i 18. Z obszernej, kilku dziesiętnej grupy została wytypowana finałowa 10, na którą czekało zgrupowanie w Zakopanem. Celem było kompleksowe sprawdzenie pretendentów w warunkach terenowych. Po dwóch tygodniach zajęć, składających się z treningów w Tatrach oraz badań psychologicznych, udało się wytypować 5 najlepszych kandydatów. Z tej grupy wyciągnięta została finałowa para – Mirosław Hermaszewski i Zenon Jankowski. Treningi w Gwiezdnym Miasteczku – jak przygotowywano Polaków do lotu w kosmos? Finałowa para trafiła w grudniu 1976 r. do tzw. Gwiezdnego Miasteczka pod Moskwą. Ta bajkowa nazwa kryła za sobą ściśle strzeżony ośrodek treningowy radzieckich kosmonautów. Polscy kosmonauci rozpoczęli tam trwające półtora roku treningi przygotowawcze do lotu w kosmos. Przygotowania składały się z 5 etapów: Szkolenie teoretyczne – np. zajęcia z budowy i działania statku kosmicznego, teoretyczna nauka sterowania lotem; Treningi symulacyjne – korzystanie z symulatorów statku Sojuz; Trening fizyczny i przeciążeniowy – zestaw ćwiczeń w warunkach odwzorowujących realia panujące w kosmosie; Szkolenia ekstremalne – przetrwania w ekstremalnych warunkach na wypadek awaryjnego lądowania statku; Badania psychologiczne – m.in. odporność na stres. Dlaczego to Hermaszewski, a nie Jankowski poleciał w kosmos? Po intensywnym szkoleniu nastał moment, w którym należało wybrać jednego z pary Hermaszewski – Jankowski. Padło na tego pierwszego. Powody takiej decyzji są z grubsza nieznane. Istnieją teorie, wedle których o wyborze miał przesądzić partner misji Hermaszewskiego – Piotr Klimuk. W przeciwieństwie do Walerija Kubasowa (partner Jankowskiego) był on kosmonautą wojskowym, który według radzieckiej narracji powinien zawsze stać na czele misji kosmicznych. Co ciekawe, wyniki treningów obu polskich kandydatów były bardzo zbliżone. Zenon Jankowski w filmie „Ten drugi. Zenon Jankowski” zwraca uwagę na polityczny charakter wyboru Hermaszewskiego. Twierdzi, że jego konkurent był darzony większą przychylność ze strony decydenta generała Wojciecha Jaruzelskiego. W opinii przegranego, wybór był podyktowany motywacją polityczną – Hermaszewski był bardziej nastawiony na profity społeczne płynące z takiej nominacji. Filatelistyczny ślad po Jankowskim Mimo tego, że to Mirosław Hermaszewski został pierwszym Polakiem w kosmosie, Poczta Polska wydrukowała dwa warianty znaczków pocztowych z wizerunkiem obu kandydatów. Taki nakład był spowodowany brakiem wiedzy do ostatniej chwili, który z Polaków zostanie ostatecznie namaszczony na uczestnika misji Sojuz 30. Po ostatecznym wyborze znaczki z Jankowskim miały zostać zniszczone, co nie przeszkodziło przeciekowi niektórych egzemplarzy do obiegu wewnętrznego. Współcześnie wartość kolekcjonerska takiego jednego znaczka oscyluje od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy złotych. Źródła: National Geographic Polska, Archiwum TVN24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Kosmiczny pogrzeb zmienił się w kosmiczną porażkę. Prochy 166 zmarłych wylądowały w Pacyfiku
Nie tak miała wyglądać droga usługa pogrzebowa połączona z naukową misją kosmiczną. Kapsuła z prochami zmarłych wprawdzie znalazła się na orbicie, ale nie zdołała powrócić na ziemię. Cały ładunek znalazł się w Pacyfiku i jest nie do odzyskania.
Spis treści Co zawierała kapsuła Nyx? Katastrofalny koniec misji To nie pierwsze fiasko organizatorów Misja kosmiczna „Mission Possible” zorganizowana przez niemiecki startup The Exploration Company zakończyła się „częściowym niepowodzeniem”. Za tym dyplomatycznym stwierdzeniem kryje się fakt, że cały ładunek, zawierający m.in. prochy zmarłych, spadł do Pacyfiku. Co zawierała kapsuła Nyx? Start odbył się 23 czerwca roku z bazy Vandenberg Space Force Base w Kalifornii, na pokładzie rakiety Falcon-9 w ramach misji Transporter-14. Kapsuła Nyx, której celem było przetestowanie kluczowych technologii transportowych, wyniosła w przestrzeń kosmiczną ładunek o wadze około 300 kg. Wśród przewożonych przedmiotów znajdowały się szczątki i próbki DNA ponad 166 zmarłych osób, dostarczone przez firmę Celestis, specjalizującą się w kosmicznych pochówkach. Poza tym materiał roślinny i nasiona konopi indyjskich dostarczone przez projekt Martian Grow, którego celem miało być zbadanie wpływu mikrograwitacji na kiełkowanie roślin i ich odporność, co może być istotne dla przyszłej kolonizacji Marsa. Katastrofalny koniec misji Do pewnego czasu wszystko szło zgodnie z planem: kapsuła osiągnęła orbitę i rozpoczęła kontrolowany powrót do atmosfery. Jednak jej spadochrony nie otworzyły się, co doprowadziło do katastrofalnego wodowania. W wyniku uderzenia w wodę utracono wszystkie przewożone ładunki. Firma poinformowała, że przyczynę awarii wciąż bada, ale uznała misję za „częściowy sukces - częściową porażkę”, podkreślając, że udało się osiągnąć wiele ważnych celów misji, które będą wykorzystane w przyszłych projektach. To pierwszy raz, gdy The Exploration Company przewoziła prywatne ładunki. Dla firmy pogrzebowej Celestis to już druga utrata kosmicznego ładunku — poprzednia miała miejsce w 2023 roku, gdy rakieta z prochami astronauty NASA Philipa K. Chapmana eksplodowała nad Nowym Meksykiem w USA. Celestis opublikowała kondolencje i zapewniła rodziny, że skontaktuje się z każdą osobno w celu omówienia dalszych kroków. Firma zaznaczyła, że choć kapsuła nie może zostać odzyskana, „zmarli odbyli symboliczny lot w kosmos i spoczywają teraz w Pacyfiku, co można porównać do tradycyjnego rozsypania prochów w morzu”. To nie pierwsze fiasko organizatorów Dla The Exploration Company była to druga misja testowa kapsuły Nyx. W lipcu zeszłego roku miała miejsce pierwsza próba, nazwana „Mission Bikini”, która zakończyła się niepowodzeniem w wyniku błędu górnego stopnia rakiety Ariane 6 — kapsuła pozostała wtedy na orbicie, nie wracając na Ziemię. Pomimo obecnej porażki firma zamierza kontynuować rozwój projektu i przygotować kolejną demonstracyjną misję kapsuły Nyx do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) w 2028 roku. Plan ten wymaga jednak wsparcia ze strony Europejskiej Agencji Kosmicznej. Startup z Niemiec podkreśla, że tego rodzaju innowacje niosą ryzyko, ale są niezbędne do dalszego postępu w eksploracji kosmosu. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Misja IGNIS wykonana w 29,4 proc. Jutro czeka nas pierwsze łączenie z polskim astronautą
Polski astronauta na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nie próżnuje – prowadzi eksperymenty, przygotowuje lekcje i szykuje się do transmisji z uczniami z Polski. Oto co dziś dzieje się na pokładzie ISS.
Spis treści: Jak organoidy pomagają w badaniach nad rakiem w kosmosie? Jakie eksperymenty prowadzi dr Uznański na pokładzie ISS? Jak astronauci trenują umysł i testują dźwięk w przestrzeni kosmicznej? Lekcje z orbity i testy materiałów przyszłości. Co dziś robi polski astronauta? Polski astronauta połączy się z uczniami. Gdzie i kiedy oglądać transmisję? Jutro minie tydzień od momentu, gdy rakieta SpaceX Falcon 9 wyniosła statek Dragon Crew „Grace” w kierunku Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Od chwili zadokowania do tego ponadnarodowego orbitalnego laboratorium, nikt z członków załogi Ax-4 nie próżnował. Każdy z załogantów przeprowadził już szereg eksperymentów, a Peggy Whitson, która ma tytuł doktora biochemii i przed wstąpieniem do kadry astronautycznej NASA pracowała badawczo w Johnson Space Center NASA, zajmuje się eksperymentem „Cancer in LEO”, rejestrując obrazy organoidów nowotworowych w warunkach mikrograwitacji. Jak organoidy pomagają w badaniach nad rakiem w kosmosie? Organoidy to trójwymiarowe, hodowane w laboratorium miniaturowe struktury komórkowe, które naśladują budowę i funkcje prawdziwych narządów (organów) w ludzkim lub zwierzęcym ciele. Powstają z komórek macierzystych, najczęściej pluripotencjalnych – zdolnych do różnicowania się w różne typy komórek. W odpowiednich warunkach komórki te samoorganizują się, tworząc trójwymiarowe struktury przypominające np. mini jelito, mini mózg, mini wątrobę itp. Choć nie są pełnoprawnymi organami, zachowują wiele ich kluczowych cech fizjologicznych i funkcjonalnych. Prowadzone przez Peggy badanie ma pomóc naukowcom zrozumieć, jak zachowuje się rak w przestrzeni kosmicznej. Realizowane jest we współpracy ze Sanford Stem Cell Institute, a jego celem jest wsparcie rozwoju leku Rebecsinib, który w testach przeprowadzonych w przestrzeni kosmicznej wykazał się skutecznością przewyższającą istniejące metody leczenia. Obecnie Rebecsinib, który uzyskał status nowego leku badanego (IND) zatwierdzonego przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA), przechodzi do fazy badań klinicznych, co stanowi ważny krok w kierunku nowych terapii agresywnych nowotworów na Ziemi. Jakie eksperymenty prowadzi dr Uznański na pokładzie ISS? Czym natomiast zajmuje się dr Sławosz Uznański-Wiśniewski? Po pierwsze trwają już regularne sesje badawcze zaproponowanego przez Uniwersytet Śląski w porozumieniu ze stacją badawczą Lunares eksperymentu AstroMentalHealth. Eksperyment bada wpływ warunków izolacji i długotrwałych misji kosmicznych na zdrowie psychiczne astronautów. Badanie wykorzystuje wypełniane przez wszystkich członków załogi Ax-4 kwestionariusze psychologiczne i analizy biometryczne. Jego celem jest lepsze zrozumienie i tworzenie nowych metod wsparcia psychicznego człowieka w trakcie przyszłych misji załogowych, np. na Marsa. Trwają również analizy związane z eksperymentem PhotonGrav. Służy on do kalibracji niezwykle czułych urządzeń pomiarowych do badania oddziaływań grawitacyjnych z wykorzystaniem światła (fotony). Kalibracja polega na precyzyjnym dostrojeniu czujników i układów optycznych, aby zapewnić dokładność pomiarów w ekstremalnych warunkach, np. w mikrograwitacji. Projekt ten jest kluczowy dla rozwoju przyszłych instrumentów do badań podstawowych praw fizyki w przestrzeni kosmicznej. Jak astronauci trenują umysł i testują dźwięk w przestrzeni kosmicznej? Kolejnym, przeprowadzonym w poniedziałek 30 czerwca była sesja EEG Neurofeedback. Eksperyment polega na rejestrowaniu aktywności mózgu (fal EEG) i wykorzystywaniu jej w czasie rzeczywistym do treningu umysłu. Uczestnik otrzymuje zwrotną informację (np. wizualną lub dźwiękową), która pomaga mu świadomie modyfikować własne wzorce aktywności mózgowej, np. w celu redukcji stresu lub poprawy koncentracji. Technika ta może mieć zastosowanie w misjach kosmicznych do wspierania zdrowia psychicznego i funkcji poznawczych astronautów. Ostatni poniedziałkowy eksperyment dotyczył propagacji dźwięku oraz transmisji danych akustycznych w zamkniętych środowiskach z wykorzystaniem bezprzewodowych systemów. Sprawdzał m.in. jak fale dźwiękowe rozchodzą się w modułach stacji kosmicznych oraz jak skutecznie można używać akustyki do monitorowania warunków otoczenia lub komunikacji. Eksperyment ma znaczenie dla poprawy bezpieczeństwa i komfortu załogi w przestrzeni kosmicznej. Lekcje z orbity i testy materiałów przyszłości. Co dziś robi polski astronauta? W poniedziałek dr Uznański – Wiśniewski przygotowywał materiały promocyjne w tzw. Cupoli, czyli w wielkiej, sześciokątnej kopule z siedmioma dużymi oknami, która pozwala astronautom obserwować Ziemię, monitorować manewry robotycznych ramion (jak Canadarm2), kontrolować dokowanie statków kosmicznych i robić zdjęcia naszej planety. Natomiast dzisiaj nasz astronauta wykona dwa eksperymenty edukacyjne – lekcje z orbity. Pierwszy będzie dotyczył zachowania płynów w mikrograwitacji, kolejny tzw. efektu Magnusa. Mowa o zjawisku fizycznym, w którym wirujące ciało poruszające się np. przez powietrze, doznaje siły prostopadłej do kierunku ruchu i osi obrotu. Powoduje to zakrzywienie toru ruchu tego ciała. Dzisiaj odbędą się też dwie sesje eksperymentu Mxene in Leo, czyli eksperymentu polegającego na badaniu właściwości materiałów z grupy MXene w warunkach kosmicznych, konkretnie na niskiej orbicie Ziemi. MXeny to nowoczesne materiały dwuwymiarowe (2D), zbudowane głównie z węglików, azotków i węglikoazotków metali przejściowych. Charakteryzują się wysoką przewodnością elektryczną, odpornością na ciepło i dużą powierzchnią właściwą, dlatego są obiecujące np. w: elektronice, osłonach antyradiacyjnych, magazynowaniu energii (np. w superkondensatorach) czy osłonach termicznych statków kosmicznych. Polski astronauta połączy się z uczniami. Gdzie i kiedy oglądać transmisję? Natomiast jutro, 2 lipca 2025, Sławosz Uznański-Wiśniewski połączy się na żywo z uczniami i młodzieżą z całej Polski w ramach wydarzenia w planetarium EC1 w Łodzi. Podczas tego spotkania przewidziana jest realizacja trzech przygotowanych przez uczniów eksperymentów, a całości towarzyszyć będą warsztaty, panele i piknik naukowy. Kolejne łączenia przewidziane są na: 4 lipca (Wrocław, Uniwersytet Wrocławski, 8:30–11:30), 5 lipca (Rzeszów, Politechnika Rzeszowska, 10:00–13:00), 8 lipca (Warszawa, Centrum Nauki Kopernik, 10:15–13:00) Transmisja będzie dostępna na oficjalnym kanale ESA/POLSA na YouTube podczas wydarzenia. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.