Zyskała miano „polskiej Jerozolimy”. Święta przestrzeń rozciąga się na całe wzgórza
W sercu Małopolski, na styku Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego, rozpościera się przestrzeń, która od ponad czterech stuleci definiuje duchową tożsamość regionu i narodu – Kalwaria Zebrzydowska. Klasztor, będący symbolem tego miasta, to coś więcej niż sanktuarium. Mówimy tu o monumentalnym założeniu przestrzennym, w którym architektura, topografia i wiara tworzą nierozerwalną całość. Wpisanie tego kompleksu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku było jedynie formalnym potwierdzeniem jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, opartej na kryteriach integralności, autentyczności i historycznej ciągłości tradycji pielgrzymkowej.
Spis treści: Polska Jerozolima Dróżki Kalwaryjskie Serce kultu maryjnego Sanktuarium Pasyjno-Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć sakralnych w Europie. Jego wartość wynika z genialnego połączenia wizji fundacyjnej Mikołaja Zebrzydowskiego, talentu manierystycznych i barokowych architektów i naturalnej, lecz celowo przetworzonej topografii Beskidu. Ewolucja sanktuarium od kultu pasyjnego do pełnego kultu pasyjno-maryjnego, ugruntowana poprzez cud krwawych łez Matki Bożej, stworzyła unikatowe miejsce, w którym pielgrzymi mogą przeżywać tajemnice zbawienia w komplementarny sposób. Polska Jerozolima Historia sanktuarium kalwaryjskiego jest ściśle powiązana z ambicjami i głęboką religijnością jednego z najważniejszych rodów arystokratycznych XVII-wiecznej Rzeczypospolitej – Zebrzydowskich. Inicjatorem i wielkim fundatorem kompleksu był Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski i starosta generalny krakowski. Jego motywacja do stworzenia Kalwarii, nazwanej później „polską Jerozolimą”, miała podłoże zarówno osobiste, jak i szerszy kontekst kontrreformacji, dążącej do umocnienia wiary poprzez wizualne i zmysłowe doświadczenie tajemnic religijnych. Legenda o trzech krzyżach W 1600 roku starosta krakowski ufundował niewielki kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Obiekt powstał według modelu jerozolimskich kaplic, przywiezionego z Ziemi Świętej w 1599 roku przez Hieronima Strzałę. Według legendy działanie to było podyktowane niezwykłą wizją, którą miała doznać jego żona, Dorota. Szlachcianka, modląc się w komnacie lanckorońskiego zamku, miała ujrzeć trzy płonące krzyże nad zalesioną górą. Gdy opowiedziała o tym mężowi, ten zadecydował o wzniesieniu kościoła w miejscu niezwykłej wizji. W zamierzaniu Zebrzydowskiego miejsce to miało służyć prywatnej modlitwie. Wojewoda postanowił jednak wybudować kaplicę Grobu Chrystusa i niewielki klasztor. Akt fundacyjny Akt Fundacyjny, wydany w Krakowie 1 grudnia 1602 roku, formalnie ustanowił przeznaczenie terenu. Zebrzydowski przekazał wzgórze, przyszły klasztor i kościół pod opiekę zakonu bernardynów. Wybór Zebrzydowskiego miał wymiar symboliczny – bernardyni byli związani z opieką nad miejscami świętymi w Jerozolimie, co umacniało ideę Kalwarii jako jej wiernej kopii. Zebrzydowski zobowiązał się do budowy kościoła wzorowanego na kaplicach Męki Pańskiej w Jerozolimie, kaplicy Grobu Pańskiego i szeregu kaplic Drogi Krzyżowej, które miały służyć pobożności i refleksji. Architektoniczny mariaż Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej jest wyjątkową syntezą późnego manieryzmu i wczesnego baroku, która rozwijała się dynamicznie przez cały XVII wiek. Za kluczowe projekty odpowiadali wybitni artyści. Początkowy projekt kościoła i klasztoru, realizowany w latach 1604–1609, został stworzony przez włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i flamandzkiego architekta i złotnika Pawła Baudartha. Konsekracja pierwszego kościoła nastąpiła 4 października 1609 roku. Baudarth kontynuował prace, projektując pierwsze kaplice Drogi Krzyżowej w latach 1609–1617, w tym kluczowe obiekty jak Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrójec czy Pałac Heroda. Wzory dla tych obiektów, w tym model dla samego kościoła, były sprowadzane bezpośrednio z Jerozolimy. Wybór Bernardoniego i Baudartha, specjalizujących się w estetyce kontrreformacyjnej, był kluczowy. Ich zadaniem było stworzenie dokładnej, ale jednocześnie artystycznie przetworzonej kopii Jerozolimy. Wierność topograficzna i architektoniczna miała potęgować poczucie autentycznego przeżywania Męki, co stanowiło centralny element barokowego kultu. Ciągłość dzieła Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego jego dzieło było kontynuowane przez kolejnych członków rodu, którzy wprowadzili nowe akcenty w architekturze i kulcie. Jan Zebrzydowski, syn Mikołaja, kontynuował budowę po 1620 roku. Uzupełnił Dróżki Pasyjne o pięć kolejnych kaplic (Bramę Wschodnią, Kaplicę na Cedronie, Cyrenejczyka, Weronikę i Pierwszy Upadek pana Jezusa). Co ważne, to on zainicjował kult maryjny, budując osiem kaplic dedykowanych kontemplacji tajemnic życia Maryi, które stały się zalążkiem Dróżek Matki Bożej. Kolejnym kluczowym fundatorem był Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny, dodając drugi krużganek od strony północnej. Jego największym wkładem było ufundowanie kaplicy Matki Bożej Kalwaryjskiej, do dziś uznawanej za jeden z najpiękniejszych obiektów barokowych w Kalwarii. Ostatnim wielkim mecenasem była Magdalena Czartoryska, której fundacja pozwoliła na monumentalną rozbudowę kościoła, przekształcając go w dzisiejszą bazylikę. Dodano długą i szeroką nawę, a przede wszystkim imponującą fasadę z dwiema wieżami, ukończoną w 1702 roku, już po śmierci fundatorki. Dróżki Kalwaryjskie Kalwaria Zebrzydowska jest słynna przede wszystkim ze względu na swój kompleks dróżkowy, który stanowi wyjątkowy w skali światowej system ścieżek pielgrzymkowych, łączących kontemplację Męki Pańskiej i Boleści Matki Bożej. Praktyka pielgrzymowania dróżkami rozwijała się od połowy XVII wieku. Dróżki Pana Jezusa Dróżki Pana Jezusa, czyli rozszerzona Droga Krzyżowa, składają się z 28 stacji rozmieszczonych w 24 obiektach. Trasy te, wplecione w naturalny krajobraz Beskidu, mają długość przekraczającą 8 km. Unikatowe połączenie architektury i natury miało służyć jako fizyczne i duchowe doświadczenie. Długi czas przejścia (z modlitwami zajmuje około 5 godzin) i wymagający zalesiony teren czynią z Kalwarii Zebrzydowskiej przestrzeń przeznaczoną do głębokiej, często połączonej z fizycznym trudem, kontemplacji. Dostępna jest również krótsza opcja – Rzymska Droga Krzyżowa, która rozpoczyna się przy kaplicy „U Piłata” i może być pokonana w około 2 godziny. To spore udogodnienie dla grup lub osób z ograniczonym czasem. Dróżki Matki Bożej Kult maryjny, który zyskał na znaczeniu dzięki fundacjom Jana i Michała Zebrzydowskich i pojawieniu się cudownego obrazu, jest realizowany poprzez Dróżki Matki Bożej. Ścieżki te składają się z 24 stacji, zgrupowanych w 11 obiektach, z czego 10 jest współdzielonych ze stacjami Dróżek Pana Jezusa. Dróżki Matki Bożej są podzielone na trzy części: Boleści (cierpienia), Zaśnięcia (śmierć) i Wniebowzięcia (triumf). Kult maryjny kulminuje w uroczystościach Zaśnięcia i Pogrzebu Najświętszej Maryi Panny, które odbywają się na Dróżkach w sierpniu. Serce kultu maryjnego Wśród licznych zabytków Kalwarii Zebrzydowskiej, szczególne miejsce zajmuje cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej, znajdujący się w barokowej Kaplicy Matki Bożej. Cud krwawych łez Obraz jest olejnym wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, powstałym prawdopodobnie na początku XVII wieku. Kluczowym momentem dla historii kultu, który przyczynił się do gwałtownego wzrostu znaczenia sanktuarium, był cud, do którego miało dojść 3 maja 1641 roku. W tym dniu obraz, będący własnością Stanisława Paszkowskiego, miał zapłakać krwawymi łzami. W obliczu cudu, wezwani księża apelowali do Paszkowskiego, by przekazał wizerunek do kościoła. Według XVII-wiecznej kroniki, Paszkowski, choć początkowo skłonny ofiarować obraz do Marcyporęby, został w drodze w tajemniczy sposób ciągnięty za rękę i prowadzony przez lasy, aż nagle ukazała mu się słynna świątynia kalwaryjska. Ten nadprzyrodzony epizod, opisany przez kronikarza jako dziwny wypadek, został zinterpretowany jako bezpośrednia interwencja Boga, który sam wybrał Kalwarię Zebrzydowską. Obraz trafił do sanktuarium w 1641 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Po co kościół wymyślił konfesjonał – za historią tego mebla stoi sławny kardynał
Dzieje konfesjonału łączą się z historią praktyki sakramentu pokuty. Wyjaśniamy, jakie były prawdziwe powody powstania konfesjonału, jak zmieniała się spowiedź w katolicyzmie oraz jakie znaczenie ma dzisiaj.
Spis treści: Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Pytanie „po co kościół wymyślił konfesjonał” prowadzi do przełomowych zmian, które zaszły w Kościele katolickim w XVI wieku. Wprowadzenie konfesjonału jako miejsca wyznawania grzechów wynikało zarówno z praktycznych potrzeb wiernych, jak i z rosnącej troski o moralność oraz bezpieczeństwo spowiedzi. Inicjatywa ta wiąże się ściśle z postacią kardynała Karola Boromeusza i epoką Soboru Trydenckiego, kiedy to Kościół dążył do uregulowania i ujednolicenia sakramentu pokuty. Współcześnie konfesjonał kojarzy się nie tylko z dyskrecją, lecz także z tradycją duchowej odnowy. Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Wczesna forma spowiedzi i potrzeba zmian w Kościele Pierwsze wieki chrześcijaństwa nie znały konfesjonału w dzisiejszym rozumieniu. Spowiedź była wówczas wydarzeniem publicznym – grzesznik wyznawał winy wobec wspólnoty. Taka praktyka, choć zgodna z nauką Jezusa o skrusze i pojednaniu, szybko zaczęła rodzić wiele problemów. Stygmatyzacja i poczucie wstydu sprawiły, że już od VI wieku pojawiły się pierwsze próby indywidualizacji sakramentu pokuty. Właśnie wtedy mnisi irlandzcy wprowadzili praktykę prywatnej spowiedzi, która z czasem zyskała na popularności w całym Kościele łacińskim. Z biegiem stuleci rosła potrzeba stworzenia rozwiązań zapewniających większą intymność, ochronę godności penitenta oraz jednolitość praktyki sakramentalnej. Zmiany te przyspieszyły decyzje IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, które nałożyły na wiernych obowiązek dorocznej spowiedzi indywidualnej. Jednak dopiero okres reformacji i kontrreformacji wyznaczył kierunek rozwoju nowoczesnej formy spowiedzi w Kościele katolickim. Reforma Boromeusza i kształt nowoczesnego konfesjonału Przełom nastąpił w połowie XVI wieku. To właśnie wtedy, podczas wdrażania postanowień Soboru Trydenckiego, kardynał Karol Boromeusz – arcybiskup Mediolanu – wprowadził konfesjonał w formie specjalnego mebla, oddzielającego spowiednika i penitentów za pomocą kratki. Boromeusz wyznaczył nie tylko kształt konfesjonału, ale i zalecenia dotyczące jego umiejscowienia w każdej parafii. Kratki i przegrody miały służyć ograniczeniu kontaktu fizycznego oraz zwiększeniu poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza w relacjach z kobietami. Decyzja ta była podyktowana także względami zdrowotnymi. W czasach częstych epidemii minimalizowanie bliskości było działaniem prewencyjnym. Sam Boromeusz, znany z rygorystycznej moralności i surowych metod, dążył do tego, by praktyka sakramentu była jak najściślej zgodna z zasadami Kościoła. Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Zapewnienie prywatności i anonimowości penitentowi Jednym z głównych powodów powstania konfesjonału była potrzeba ochrony prywatności osoby przystępującej do spowiedzi. Dzięki przegrodzie z kratką penitent mógł swobodniej wyznawać grzechy, nie będąc rozpoznanym przez spowiednika. Taka anonimowość sprzyjała szczerości oraz głębszemu poczuciu bezpieczeństwa psychologicznego. W praktyce konfesjonał umożliwił oddzielenie sfery sakramentalnej od społecznej, wzmacniając jednocześnie poczucie zaufania do samej instytucji Kościoła. Zmiany te wpisywały się w kontrreformacyjne dążenie do uporządkowania i zjednoczenia praktyk religijnych. Bezpieczeństwo, moralność i ochrona zdrowia podczas spowiedzi Nie mniej istotnym powodem była kwestia szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Oddzielenie penitentów od spowiednika poprzez kratkę stanowiło skuteczną barierę przed możliwością nadużyć, szczególnie w relacjach pomiędzy duchownym a kobietami. Takie rozwiązanie miało ograniczać pokusy oraz chronić przed skandalami, które w historii Kościoła wielokrotnie bywały przedmiotem publicznych debat. W czasach powszechnych epidemii konfesjonał miał też wymiar praktyczny – umożliwiał zachowanie dystansu, a przez to minimalizował ryzyko zakażeń. Moralna motywacja była wyraźnie akcentowana przez twórców nowoczesnej formy konfesjonału. Boromeusz postrzegał kontakt fizyczny i brak świadków jako potencjalne źródło „chaosu moralnego”, dlatego dążył do wprowadzenia zasad minimalizujących tego typu ryzyko. Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Znaczenie konfesjonału dla praktyki sakramentu pokuty Dziś konfesjonał pozostaje stałym elementem wnętrza każdego kościoła katolickiego. Jego rola nie ogranicza się do funkcji praktycznych – to również miejsce symboliczne, gdzie wierny doświadcza Bożego miłosierdzia i łaski przebaczenia. Anonimowość i poczucie bezpieczeństwa, jakie oferuje konfesjonał, pomagają wielu ludziom otworzyć się na głęboką duchową przemianę. Sama praktyka spowiedzi przeszła liczne ewolucje, jednak sedno sakramentu pozostało niezmienne: chodzi o pojednanie człowieka z Bogiem i wspólnotą. Współcześnie, w sytuacjach wyjątkowych (np. pielgrzymki, szpitale, podróże), dopuszcza się spowiedź poza konfesjonałem, lecz to właśnie tradycyjny mebel nadal uznawany jest za standardową formę. Zmiany, kontrowersje i obecne wyzwania związane z konfesjonałem Na przestrzeni wieków pojawiały się także krytyczne głosy dotyczące instytucji konfesjonału – zarówno w wymiarze społecznym, jak i psychologicznym. Część teologów i psychologów podkreśla możliwość nadużyć, formalizmu czy nacisku emocjonalnego. Papież Franciszek podkreślił, że konfesjonał powinien być miejscem miłosierdzia, a nie „salą tortur”. Wobec dynamicznych zmian społecznych, coraz więcej osób poddaje refleksji sensowność i aktualność niektórych tradycyjnych praktyk sakramentalnych. Mimo to konfesjonał – jako miejsce sakramentalne i symboliczne – wciąż pozostaje żywym znakiem duchowej troski Kościoła o człowieka, a zarazem przestrzenią chroniącą jego intymność i wolność sumienia. Warto pamiętać, że funkcja konfesjonału wykracza poza ramy religijności. To również przykład historycznego procesu przystosowywania się instytucji do zmieniających się realiów społecznych, zdrowotnych i psychologicznych. Dzisiejszy konfesjonał, choć wywodzi się z odległej epoki, wciąż pozostaje aktualną odpowiedzią na ludzkie potrzeby duchowe i społeczne. Źródło: National Geographic Polska
Najważniejszy kościół katolicki na świecie kryje wiele sekretów. To tu pochowany jest Jan Paweł II
Bazylika św. Piotra na Watykanie, ze swoją potężną fasadą, górującą nad nią kopułą, lśniącymi marmurami i złotem, stanowi centrum katolickiego świata. Ściany monumentalnego kościoła skrywają długą historię, sięgającą skromnego grobu rybaka. To właśnie na miejscu pochówku pierwszego z apostołów wzniesiono najwspanialszą ze wszystkich świątyń. W tym artykule zgłębiamy jej tajemnice.
Spis treści: Jak powstała najwspanialsza świątynia chrześcijańskiego świata? Bazylika św. Piotra na Watykanie robi niesamowite wrażenie Mariaż sztuki i świętości Zwiedzanie bazyliki św. Piotra Trudno wskazać drugie miejsce, w którym głęboka wiara milionów ludzi, artystyczny i architektoniczny geniusz oraz dzieje chrześcijaństwa i współczesnego świata splatają się w spójną całość. Bazylika św. Piotra to coś więcej niż tylko kościół – miejsce codziennych mszy i modlitw. Jest trwającym świadectwem ludzkiej zdolności do tworzenia rzeczy wielkich. Jak powstała najwspanialsza świątynia chrześcijańskiego świata? Miejsce, w którym wzniesiono bazylikę św. Piotra, Wzgórze Watykańskie, nie zostało wybrane przypadkowo. To właśnie tam, w I wieku naszej ery, w pobliżu cyrku wzniesionego przez Kaligulę i Nerona Szymon Piotr poniósł męczeńską śmierć. Około 64 roku n.e., w czasie brutalnych prześladowań chrześcijan, został on ukrzyżowany, a jego ciało pochowano na pobliskim pogańskim cmentarzu. To właśnie ten skromny grób stał się duchowym fundamentem wszystkiego, co miało nadejść. Od grobu apostoła do bazyliki Konstantyna Przez niemal 250 lat miejsce to było celem pielgrzymek wiernych, chcących złożyć hołd pierwszemu biskupowi Rzymu. Dopiero w IV stuleciu, gdy Konstantyn Wielki zalegalizował chrześcijaństwo, uczczono jego pamięć w sposób godny wielkiego imperium. Około 324 roku nad grobem św. Piotra wzniesiono monumentalną bazylikę. Ogromna, pięcionawowa świątynia z transeptem przez około tysiąc lat pełniła funkcję najważniejszego sanktuarium zachodniego chrześcijaństwa. To właśnie tam, 25 grudnia 800 roku, papież Leon III koronował Karola Wielkiego na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a niezliczone rzesze pielgrzymów przybywały tam, by modlić się przy grobie najwyższego z apostołów Chrystusa. Narodziny nowej świątyni Po dwunastu wiekach chwały i wojen, wspaniała bazylika znalazła się w opłakanym stanie. Monumentalna budowla nie tylko utraciła swój dawny blask, ale groziła też zawaleniem. Papiestwo nie mogło pozwolić, by najważniejsza ze wszystkich świątyń popadła w ruinę. W 1506 roku Juliusz II podjął odważną decyzję. Postanowił zburzyć stary kościół i wznieść na jego miejscu nowy, wspaniały gmach, który przyćmiłby wszystko, co wcześniej zbudowano. 18 kwietnia 1506 roku osobiście położył kamień węgielny pod nową budowlę. Zadanie zaprojektowania świątyni powierzono Donato Bramantemu. Czołowy architekt epoki przedstawił iście rewolucyjną wizję. Zamiast tradycyjnego, podłużnego planu bazyliki, zaproponował budowlę centralną na planie idealnego krzyża greckiego, zwieńczoną ogromną kopułą. Ta niezwykła koncepcja miała być manifestacją renesansowego humanizmu i dążenia do idealnej harmonii. Po śmierci Bramantego w 1514 roku, projekt pogrążył się w chaosie. Przez kolejne dekady, budowę nadzorowali kolejni mistrzowie: Rafael Santi, Giuliano da Sangallo i Baldassare Peruzzi. Każdy wprowadził własne modyfikacje do pierwotnego projektu, spowalniając tym samym postęp prac i oddalając realizację od pierwotnej wizji. Geniusz Michała Anioła W 1546 roku papież Paweł III powierzył kierownictwo nad budową Michałowi Aniołowi. Jeden z najgenialniejszych architektów epoki odrodzenia powrócił do koncepcji Bramantego, ale nadał jej własny wyraz. Wzmocnił filary, uprościł projekt i skupił całą swoją energię na stworzeniu kopuły, która miała stać się koroną Rzymu. W swoim projekcie uczynił ją dynamiczniejszą i bardziej strzelistą. Nad wspaniałą bazyliką pracował aż do śmierci. W 1564 roku, pozostawił po sobie ukończony tambur kopuły i precyzyjny model jej dalszej konstrukcji. Zakończenie prac Dzieło Bramantego, Rafaela i Michała Anioła kontynuowali kolejni znakomici architekci: Pirro Ligoria, Jacopo Barozzi da Vignola, Giacomo della Porta, Domenico Fontana, Giovanni Fontana i Carlo Maderna. Ten ostatni, zgodnie z życzeniem Pawła V, zmienił plan kościoła na krzyż łaciński. Wbrew wizji Michała Anioła, przedłużył jedno z ramion krzyża, tworząc trzy nawy. Zaprojektował również monumentalną, szeroką na 115 metrów fasadę. Ta decyzja, podyktowana względami funkcjonalnymi, doprowadziła do niezamierzonego, negatywnego skutku estetycznego. Oglądana z bliska fasada częściowo zasłania widok na kopułę. Ostatecznie 18 listopada 1626 roku papież Urban VIII dokonał konsekracji nowej świątyni – dzieła, którego budowa trwała 120 lat i objęła pontyfikaty 20 papieży. Bazylika św. Piotra na Watykanie robi niesamowite wrażenie Budowla ukończona wysiłkiem największych geniuszy swojej epoki prezentuje się iście imponująco. Powstała wspaniała bazylika o długości zewnętrznej 211,5 m i wewnętrznej 186 m. Nawa poprzeczna mierzy 137,5 m. Szerokość nawy głównej wynosi 27 m, a wysokość – 46 m. Największe wrażenie robi jednak ogromna kopuła. Mierząc od poziomu ulicy do wierzchołka krzyża, konstrukcja osiąga wysokość 133,3 m, natomiast od posadzki do brzegu latarni – 117,57 m. Średnica zewnętrzna to 58,9 m, a wewnętrzna – 41,5 m. Ogromna kopuła waży, bagatela, około 14 tys. ton. Mariaż sztuki i świętości Wnętrze o powierzchni ponad 15 tys. metrów kwadratowych skrywa niezliczone skarby. Wśród setek rzeźb i mozaik, trzy dzieła wyróżniają się w sposób szczególny. Pieta Michała Anioła Tuż po przekroczeniu progu bazyliki w oczy rzuca się jedna z najwspanialszych rzeźb świata. Michał Anioł stworzył słynną Pietę w latach 1498–1499, mając zaledwie 24 lata. Wykonana z jednego bloku karraryjskiego marmuru, przedstawia Matkę Bożą trzymającą na kolanach martwe ciało Chrystusa. Kompozycja przedstawia typową dla renesansu harmonię i spokój. Nie sposób doszukać się w niej dramatyzmu. Dzieło jest tak doskonałe, że początkowo nikt nie wierzył, że mógł je stworzyć tak młody artysta. Baldachim Berniniego Pod centrum kopuły Michała Anioła i nad grobem św. Piotra, w samym sercu bazyliki, wznosi się monumentalny barokowy baldachim, autorstwa Gian Lorenzo Berniniego. Dzieło, które artysta stworzył w latach 1624–1633, tworzy wizualne i duchowe centrum kościoła. Mierzący 28 metrów wysokości baldachim wspiera się na czterech gigantycznych, spiralnie skręconych kolumnach z brązu, których forma nawiązuje do kolumn z biblijnej świątyni Salomona. Na polecenie Urbana VIII, do jego budowy użyto brązu zdartego z belek portyku rzymskiego Panteonu. Akt ten miał symbolizować triumf chrześcijaństwa. Całość zdobią liczne detale, w tym pszczoły z herbu rodu Barberini, z którego pochodził papież. Katedra św. Piotra Wymieniając najwspanialsze dzieła, które znajdują się w bazylice, nie można nie wspomnieć o katedrze św. Piotra – symbolu władzy papieskiej. Olśniewające dzieło Berniniego zostało ukończone w 1666 roku. Gigantyczny, wykonany z pozłacanego brązu relikwiarz otacza starożytny drewniany tron, według tradycji należący do samego św. Piotra. Jako symbol nieprzerwanego autorytetu papieskiego, jest unoszony przez figury przedstawiające czterech ojców Kościoła, dwóch przedstawicieli tradycji zachodniej i dwóch wschodniej – św. Ambrożego, św. Augustyna, św. Atanazego i św. Jana Chryzostoma. Ponad tronem, w owalnym oknie z alabastru, znajduje się wspaniały witraż z gołębicą Ducha Świętego, z którego rozchodzą się złote promienie i anielskie zastępy. Zwiedzanie bazyliki św. Piotra Dziś bazylika św. Piotra na Watykanie jest nie tylko najważniejszą świątynią katolicką, ale także jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych na świecie. Wspaniała budowla przyciąga wiernych z całego świata, a także osoby zafascynowane architekturą i sztuką oraz zwykłych turystów, ciekawych niezwykłej atmosfery tego miejsca. Nie tylko wnętrze zostało udostępnione dla zwiedzających. Odwiedzający Watykan turyści mogę wejść także do Grot Watykańskich, słynnej nekropolii papieży. Głębiej pod powierzchnią znajduje się Nekropolia Watykańska, czyli starożytny cmentarz z I wieku. To właśnie tam według tradycji znajduje się grób pierwszego biskupa Rzymu. Należy jednak podkreślić, że ze względu na wyjątkową wartość archeologiczną, zwiedzanie tego obszaru podlega pewnym ograniczeniom. Dla zwiedzających udostępniona została także wspaniała kopuła Michała Anioła. Z zewnętrznego tarasu widokowego rozpościera się fantastyczna panorama Rzymu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wieki nie całkiem ciemne. Czy wczesne średniowiecze słusznie nosi taką nazwę?
Wczesne średniowiecze bywa nazywane wiekami ciemnymi, ale ta etykieta coraz częściej budzi sprzeciw. Nowe badania pokazują, że kultura i edukacja nie zniknęły, tylko przeszły transformację. Elity uczyły się inaczej, często w domach, a kobiety odgrywały coraz większą rolę. Co więcej – wciąż tworzono literaturę, kazania i poezję.
Spis treści: Błędy w Biblii? Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Płodny Izydor Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Kościół a piśmienność Kobiety rosną w siłę Łacina coraz mniej zrozumiała Tradycyjne historiograficzne stereotypy, tworzone głównie przez zniesmaczonych miłośników antyku, przedstawiają trzecią ćwierć pierwszego tysiąclecia (ok. 500–750) jako „wieki ciemne” Europy: czas, w którym rozum i klasyczna filozofia ustąpiły miejsca ignorancji i zabobonom. Ale czy słusznie? Błędy w Biblii? Księża i mnisi wciąż czytali Biblię, ale kopie, które mieli do dyspozycji, były pisane koszmarną łaciną, rojącą się od błędów gramatycznych. A owa garstka duchownych, którzy robili choć tyle, stanowiła wyjątek; reszta ludzi w ogóle nie potrafiła czytać. Jednak ten stereotyp nie jest pełnym – ani nawet połowicznym – obrazem. Pod koniec VIII wieku zachodni skrybowie opracowali nowy rodzaj pisma i nowe metody kopiowania tekstów, które sprawiły, że wcześniejsze manuskrypty zapisane dawnymi stylami pisma zaczęły im się wydawać kompletnie archaiczne. W efekcie dość ochoczo pozbywali się starszych rękopisów po ich skopiowaniu – co oznacza, że zachowało się bardzo niewiele tekstów pochodzących sprzed drugiej połowy VIII wieku. Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Ogromnie komplikuje to proces rekonstruowania kultury intelektualnej łacińskiej Europy w trzeciej ćwierci pierwszego tysiąclecia. Wobec znikomej liczby zachowanych manuskryptów z tego okresu niezwykle trudno posłużyć się wprost ówczesnymi tekstami jako dowodem na to, że między VI a połową VIII wieku czytano i sporządzano kopie. Brak oryginalnych manuskryptów pochodzących z tego okresu był, rzecz jasna, głównym czynnikiem, który przyczynił się do nadania mu etykietki „wieków ciemnych”; jednak przynajmniej po części ów brak świadectw jest iluzoryczny, gdyż był konsekwencją zniszczeń towarzyszących odmiennym upodobaniom pisarskim późniejszych mnichów. W efekcie argumentacja musi się często opierać na pośrednim wnioskowaniu. Jak okazało się w ostatnich dekadach – tradycyjna charakterystyka edukacji i nauki w tych stuleciach (a już na pewno uporczywie utrzymująca się etykietka „wieków ciemnych”) jest w dużej mierze nietrafna i myląca. Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Ważnym intelektualnym krokiem naprzód było uświadomienie sobie, że „piśmienność”, choć jest rzeczownikiem w liczbie pojedynczej, tak naprawdę oznacza zjawisko złożone. Dziś zwykle wrzucamy czytanie i pisanie do jednego worka. Jednakże w przednowożytnych realiach czytanie i komponowanie tekstu – sztuka tworzenia w rozmaitych gatunkach literackich różnej trudności – były częstokroć umiejętnościami odrębnymi, nabywanymi przez różne osoby i służącymi odmiennym celom. Fizyczny akt pisania – praca z piórem, pergaminem i inkaustem – był jeszcze inną sztuką, często o niższym statusie niż czytanie i komponowanie. W świecie rzymskim komponowanie polegało z reguły na dyktowaniu tekstu posłusznym skrybom i nawet czytano zazwyczaj na głos. Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Intelektualne dokonania niektórych czołowych duchownych, takich jak Braulion – i może w jeszcze większej mierze jego nauczyciel, Izydor z Sewilli – były niezwykle bogate. Urodzony około roku 560 w południowej Hiszpanii Izydor otrzymał klasyczne wykształcenie w zakresie języka i literatury łacińskiej pod kierunkiem swego brata Leandra, architekta trzeciego synodu w Toledo, który w 589 roku doprowadził Wizygotów do chrześcijaństwa nicejskiego i po którym Izydor około roku 600 przejął funkcję biskupa Sewilli. Po śmierci Izydora w 636 roku Braulion sporządził wykaz jego dzieł. Jest to imponujący katalog: dwadzieścia ksiąg o gramatyce (edukacyjnych prac składających się na oparte na klasycznych wzorcach studium językowo-literackie) oraz mnóstwo innych, poświęconych dyscyplinie kościelnej, egzegezie biblijnej i historii. Płodny Izydor Nikt na wczesnośredniowiecznym Zachodzie nie mógł się równać z Izydorem pod względem płodności pisarskiej, ale w innych chrześcijańskich mikrokosmosach postrzymskiego Zachodu było wielu uczonych mężów. Spod ich pióra w rzekomych „wiekach ciemnych” wychodziła obfitość kazań, praw kanonicznych, liturgii, żywotów świętych i dzieł religijnych. Po bliższym i życzliwszym zbadaniu także świeckie elity zachodnich państw powstałych po rozpadzie imperium rzymskiego okazują się bardziej wykształcone, niż wcześniej sądzono, choć ewidentnie w zróżnicowanej mierze. Olbrzymia większość była biernie piśmienna: nauczona jeśli nie kompozycji, to przynajmniej czytania Biblii. Zwykle byli oni też funkcjonalnie piśmienni, gdyż musieli sobie radzić zarówno z dokumentami prawnymi (choć być może z pomocą specjalistów), jak i z własnymi, opartymi na rejestrach narzędziami administracyjnymi, które pozwalały im zarządzać majątkami ziemskimi. W ostatnich dekadach XX wieku w północno-środkowej Hiszpanii odkryto skarbnicę dokumentów spisanych na łupku i datowanych na okres od końca VI do połowy VIII stulecia – wiele z nich należy właśnie do tej administracyjno-prawnej kategorii. To nietypowo trwałe medium uchroniło przed zniszczeniem teksty, które na postrzymskim Zachodzie w większości zapewne spisywano masowo na bardziej ulotnych skrawkach papirusu lub pergaminu, a czasem nawet na drewnianych tabliczkach. Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Choć jednak w Europie „wieków ciemnych” znajomość łaciny, w znacznej części silnie kształtowana przez klasyczne i późnorzymskie chrześcijańskie dziedzictwo, nie była rzadkością, opierała się ona teraz na zupełnie nowej infrastrukturze. Późnorzymskie elity ziemiańskie uczyli czytać i pisać zawodowi, pracujący na własną rękę nauczyciele języka i literatury – gramatycy, których można było znaleźć w większości targowych miast imperium. Ten program nauczania rozszerzali, dla tych, którzy mogli sobie na to pozwolić, retorzy i filozofowie działający w ośrodkach akademickich. Dzieci elit spędzały kilka kosztownych lat na zgłębianiu pod kierunkiem owych nauczycieli małego kanonu ustalonych tekstów, ucząc się „poprawnej” łaciny i przyswajając sobie wspólny kod kulturowy, który przygotowywał je do życia publicznego w świecie rzymskim. Jednakże na postrzymskim Zachodzie nie tylko szybko przestały funkcjonować dawne ośrodki akademickie, ale i zniknęła cała klasa zawodowych gramatyków. W Brytanii Święty Patryk jest ostatnią osobą, o której wiadomo, że pobierała – około 400 roku – naukę u zawodowego gramatyka; w Galii i Hiszpanii gramatycy zniknęli przed końcem V wieku. Nieco dłużej utrzymali się w Italii: w pierwszej połowie VI stulecia gramatyków i retorów wciąż można było znaleźć przynajmniej w Rzymie, Rawennie i Mediolanie (w tej właśnie tradycji kształcił się Wenancjusz). Kościół a piśmienność Na całym dawnym rzymskim Zachodzie – w Galii, Hiszpanii i Italii – było tylko około 350 biskupstw. A raz nadane, każde z nich było piastowane dożywotnio. Dla kontrastu, około 400 roku, u szczytu rozwoju państwowej biurokracji, sama tylko zachodnia połowa imperium rzymskiego oferowała swoim wykształconym ziemiańskim elitom co najmniej 3 tysiące wysokich stanowisk w każdym dziesięcioleciu, a wiele innych atrakcyjnych posad niższego szczebla czekało na kandydatów o pośledniejszym statusie. Niektóre z tych ziemiańskich rodzin nie przetrwały upadku imperium, ale spośród wielu, którym się to udało, jedynie niewielka mniejszość obrała kariery kościelne. Nawet przyjmując, że atrakcyjne były również niektóre podrzędne stanowiska klerykalne, Kościół w okresie postrzymskim zdecydowanie nie był strukturą na tyle dużą, by wchłonąć wszystkich niedobitków rzymskiego ziemiaństwa. Większość z nich szybko zaczęła służyć swoim nowym władcom jako wojownicy. To z kolei wyjaśnia, dlaczego gramatycy porzucili swą profesję i zniknęły ośrodki wyższej edukacji. Wraz z rozpadem struktur państwowych, które zatrudniały ich absolwentów, bardzo kosztowna nauka języka i literatury klasycznej – nie mówiąc już o bardziej zaawansowanej znajomości filozofii i prawa – straciła praktyczne zastosowanie. Nawet jeśli łacina i klasyczna edukacja jako taka zachowały w dużej mierze swój kulturowy prestiż wyznaczników elitarnego statusu, gruntowne klasyczne wykształcenie szybko stało się niszowym luksusem w świecie, w którym pola bitwy, a nie biskupstwa, zastąpiły urzędy jako typowe środowisko życia elit. Elitarne rody nie widziały już potrzeby wykładania pokaźnych sum na edukację, która przestała zwiększać szanse ich dzieci na sukces życiowy, i w efekcie popyt na usługi gramatyków spadł. Kobiety rosną w siłę Tak więc, mimo że kultura klasyczna nie zniknęła w okresie postrzymskim, struktury edukacyjne stanowiące fundament wykształcenia elit przeszły poważną metamorfozę. Odkąd zabrakło gramatyków, ogniskiem podstawowej edukacji stał się dom rodzinny, gdzie kobiety – matki – odgrywały główną rolę we wstępnym kształceniu dzieci. Jednym z ubocznych skutków tego stanu rzeczy było to, że istniejące w czasach rzymskich różnice w poziomie wykształcenia mężczyzn i kobiet zaczęły zanikać i jeśli już, to właśnie kobiety z elit stały się na wczesnośredniowiecznym Zachodzie lepiej wykształcone niż ich męscy krewni. Stąd pokaźna liczba wykształconych kobiet w literackim otoczeniu wczesnośredniowiecznych biskupów: kilka pojawia się na przykład w zachowanej korespondencji Brauliona. W jednym wypadku, na wyraźną prośbę (nieznanej skądinąd) Apicelli, do słów pocieszenia Braulion dołączył kopie (apokryficznych) ksiąg Tobiasza i Judyty. Łacina coraz mniej zrozumiała To zastąpienie edukacji profesjonalnej przez domową silnie z kolei wpłynęło na dominujące wzorce wykształcenia elit. W dłuższej skali czasowej przyspieszyło, nawet w elitarnych kręgach, przejście z łaciny na rozmaite formy języka staroromańskiego, z których ostatecznie ukształtował się współczesny język francuski, hiszpański i włoski. Z kilku anegdotycznych przekazów wynika jednak jasno, że pewna forma łaciny (a nie starofrancuski ani starohiszpański) była językiem mówionym elit jeszcze w X wieku, kiedy to wciąż potrafiły one porozumieć się ze sobą na terenie od południowej Hiszpanii po północno-środkową Francję. Ale bez gramatyków z ich zbiorami reguł coraz trudniejsze stawało się pielęgnowanie ustalonej, jednolitej formy pisanej łaciny, charakterystycznej dla późnorzymskich elit. Ponieważ ludziom nie wtłaczano już do głów rozmaitych „poprawnych” końcówek wyrazów, jakie wyszczególniały podręczniki gramatyków, fleksyjne formy klasycznej łaciny zaczęły zanikać w codziennym użyciu, a mówiona łacina postrzymskich elit szybko odeszła od klasycznych norm ich rzymskich poprzedników w stronę znacznie prostszych wzorców. To uproszczenie, nieuniknione w świecie, w którym nauczyciele nie przestrzegali rygorystycznie reguł gramatyków, sprawiało też, że teksty pisane bardziej skomplikowaną, klasycyzującą łaciną stawały się mniej zrozumiałe. Stąd, choć elity wciąż posługiwały się w mowie pewną formą łaciny, bardziej wyrafinowane formy lingwistyczne wkrótce stały się nieczytelne dla niewprawnego odbiorcy. To jest przedruk z książki „Chrześcijaństwo. Triumf religii”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Rebis w przekładzie Adama Bukowskiego, Jacka Środy, Norberta Radomskiego. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Duchowe życie Polaków. Czy po śmierci trafimy do nieba?
Z roku na rok przybywa w Polsce osób niewierzących i niepraktykujących. Jednocześnie wielu z nas uważa duchy i inne istoty nadprzyrodzone za realne zjawisko. Ilu Polaków tak naprawdę wierzy, że istnieje niebo? Jak wygląda życie duchowe Polaków? Tutaj poznacie odpowiedź.
Co kilka lat Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) publikuje raporty dotyczące religijności Polaków. Ostatnie badanie przeprowadzono w 2024 roku na grupie ponad 1000 osób. Wyniki zestawiono z analizami z poprzednich lat. Dzięki temu wiemy, jaka jest tendencja w wierze Polaków. Coraz mniej ludzi w kościołach Z badań CBOS wynika, że większość Polaków wciąż uważa się za wierzących, ale ta liczba się zmniejsza. Od 2019 roku odsetek wierzących spadł i przestał przekraczać 90%. Liczba osób niewierzących wyraźnie rośnie – obecnie jest to 14%. Polacy coraz rzadziej chodzą regularnie do kościoła. Odsetek Polaków praktykujących co tydzień osiągnął najniższy poziom w historii pomiarów i wynosi obecnie 34%. Coraz więcej wierzących praktykuje nieregularnie, tylko od święta. Liczba osób wierzących, ale praktykujących nieregularnie (38%), zrównała się z liczbą praktykujących regularnie (39%) i jest najwyższa w historii badań. Głównym powodem odejścia jest obojętność. Polacy, którzy odchodzą od Kościoła, najczęściej deklarują, że dzieje się tak z powodu braku potrzeby, obojętności i straty zainteresowania, a dopiero w drugiej kolejności z powodu krytyki Kościoła jako instytucji. Zaledwie 1% respondentów zadeklarowało przynależność do innej wiary niż katolicka. Jednak 1,8% pytanych odmówiło podania, z jakim wyznaniem się utożsamia. Połowa z nas trafi do nieba? Nieco mniej „techniczny” obraz polskich wierzeń przedstawia badanie firmy Ipsos z 2023 roku. Poziom osób wierzących jest w nim niższy w porównaniu do badania CBOS – ogółem 76% Polaków identyfikuje się w nim z jakąkolwiek religią. Ponad połowa Polaków (54%) zadeklarowała wiarę w istnienie nieba. Jednak nie zadano pytania, czy respondenci uważają, że trafią tam po śmierci. Nieco mniej osób uważa, że istnieje diabeł (41%) i piekło (44%). Z analizy wynika, że osób pokolenia gen Z (najmłodszego) identyfikujących się jako katolicy jest o 28 punktów procentowych mniej niż w przypadku najstarszego pokolenia, czyli boomerów. Mówimy zatem o przepaści pokoleniowej. – Badanie Ipsos wskazuje, że religia odgrywa pozytywną rolę w życiu większości Polaków. Nadaje sens i pomaga przezwyciężać problemy, takie jak choroby czy nieprzewidziane wypadki. Pozytywna strona religii objawia się również w fakcie, że Polacy chętniej wierzą w niebo niż w piekło. Jednocześnie maleje społeczna waga religii, o czym świadczy m.in. spadek liczby respondentów uważających ludzi wierzących za lepszych obywateli – mówi Joanna Skrzyńska z Ipsos Polska Siły nadprzyrodzone – obecne w życiu Polaków W tym samym badaniu Ipsos zapytano Polaków, czy wierzą w różne rodzaju istoty nadprzyrodzone: duchy, demony czy wróżki. 47% Polaków odpowiedziało twierdząco, co jest zbliżone do średniej na całym świecie. Co ciekawe w Polsce gen Z (najmłodsze pokolenie) jest bardziej skłonne do wierzenia w niebo, piekło, diabła i nadprzyrodzone byty niż starsze pokolenia (boomerzy), co jest trendem obserwowanym w skali globalne. A jednocześnie w tej młodej grupie jest najmniej zdeklarowanych katolików. Klątwy w Polsce – nadal żywe Niezależnie od wiary – w rozumieniu zinstytucjonalizowanej religii – wśród Polaków powszechne jest przekonanie o tym, że „niewyjaśnione zjawiska” naprawdę istnieją. Wiara rodaków w takie zjawiska jest powszechna i doznania nadprzyrodzone deklaruje połowa respondentów, co wynika z badania wykonanego na zlecenie kanału CI Polsat z 2017 roku. Niektóre z opisanych doświadczeń są z pogranicza religii. Mowa o spotkaniach z demonami czy zmarłymi, bo wiele osób uważa, że do takich wydarzeń naprawdę doszło. Kopalnią informacja na temat „domowej” wiary Polaków jest książka Tomasza Kwaśniewskiego zatytułowana „W co wierzą Polacy” (Znak 2019). Wyłania się z niej obraz społeczeństwa zapatrzonego we wróżki, jasnowidzów i szeptuchy. Ponad połowa Polaków zaczytuje się w horoskopy, a co szósta osoba – ma przy sobie zawsze magiczny amulet. Kwaśniewski wykonał nawet ciekawy eksperyment. Z pomocą wynajętej w Internecie wróżki chciał na kogoś rzucić klątwę. Długo szukał osoby, która by się na to zgodziła. Bo mimo że to przecież bujda na resorach, to z jakiegoś powodu nikt nie chciał być poddany takiej „próbie” i znaleźć się pod wpływem działania nadprzyrodzonych mocy. Źródła: CBOS, Ipsos, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Antyczne egzorcyzmy: jak katolicyzm przejął dawną sztukę wypędzania zła
Egzorcyzmy od lat fascynują twórców filmowych. Obrzęd, którego celem jest uwolnienie człowieka od wpływu złego ducha, jest jednak znacznie starszy niż powszechnie myślimy. Oto co jest w nim prawdą, a co fikcją.
Spis treści: Jak naprawdę wygląda katolicki egzorcyzm? Hollywood pomija jeden ważny szczegół Egzorcyzmy to nie tylko katolicka tradycja. Oto, jak wyglądały w starożytności Jak chrześcijaństwo ukształtowało współczesny rytuał egzorcyzmu Od herezji do Rytuału Rzymskiego. Egzorcyzmy w średniowieczu i ich rozwój w Kościele katolickim Choć w kinie egzorcyzmy często przedstawiane są jako spektakularne starcia z demonami, pełne krzyków, lewitacji i latających przedmiotów, rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. Rytuał wypędzania złych duchów, zwłaszcza w Kościele katolickim, ma głęboko zakorzenione źródła historyczne i teologiczne, sięgające czasów starożytnych. Aby zrozumieć, jak naprawdę wygląda egzorcyzm i skąd wzięły się jego praktyki, warto przyjrzeć się jego ewolucji – od magicznych obrzędów Bliskiego Wschodu po współczesne rytuały zatwierdzane przez Watykan. Jak naprawdę wygląda katolicki egzorcyzm? Hollywood pomija jeden ważny szczegół Egzorcyzm z pewnością przywodzi na myśl obraz katolickiego księdza, który – powołując się na moc Chrystusa, wśród trzasku świec i powiewu niewidzialnego wiatru – wypędza demony i złe duchy z opętanych osób, a czasem także z nawiedzonych miejsc. Filmy takie jak „Egzorcysta” z 1973 roku ukazują sceny, w których do walki z nieczystą siłą używa się święconej wody, modlitwy, a nawet logicznej argumentacji – wszystko to w dramatycznym pojedynku dobra ze złem, rozgrywającym się na oczach widza. Ale czy te przedstawienia mają coś wspólnego z rzeczywistością? Egzorcyzmy rzeczywiście się dzieją – i stawka, o jaką toczy się gra, często wcale nie odbiega tak bardzo od tego, co pokazuje popkultura. Jednak skupiając się niemal wyłącznie na elementach grozy, współczesne filmy nie tłumaczą, skąd w ogóle wzięła się ta praktyka i jak wygląda jej prawdziwe oblicze. Egzorcyzmy to nie tylko katolicka tradycja. Oto, jak wyglądały w starożytności Popkultura rzadko pokazuje, skąd tak naprawdę wzięły się egzorcyzmy i jak rozwijały się na przestrzeni wieków. Najbardziej znaną formą egzorcyzmu są rytuały odprawiane przez Kościół katolicki. Jednak u podstaw każdego działania mającego na celu wypędzenie demonów leży odwieczna walka ze złem. Pojęcie „zła” jest jednak bardzo zmienne i zależy od systemu wierzeń, praktyki religijnej oraz kontekstu kulturowego. Zło może przyjmować różne formy – od opętania demonicznego, przez duchową nieczystość, aż po zwykłą pokusę. Egzorcyzm jako narzędzie walki ze złem ma za zadanie wypędzać, oczyszczać lub chronić przed działaniem złowrogich sił. Już w starożytnej Mezopotamii, około I tysiąclecia p.n.e., istnieli specjaliści od magii, zwani ašipu, którzy odpędzali demony odpowiedzialne za choroby i chaos. Ci duchowi uzdrowiciele cieszyli się ogromnym szacunkiem – używali amuletów, odprawiali złożone rytuały, a w razie potrzeby przyzywali demony pomocnicze, które wspierały ich w walce ze złem. Wśród wierzeń starożytnych Greków istniało pojęcie daimon – to właśnie od niego pochodzi dzisiejsze słowo „demon”. Daimon był istotą nadprzyrodzoną, czasem boską, czasem złośliwą. W przypadku tych złowrogich bytów należało je wypędzać lub egzorcyzmować, aby przywrócić duchową równowagę. Również w tradycji żydowskiej pojawiają się wzmianki o egzorcyzmach. Historyk Flawiusz Józef w I wieku n.e. opisał historię Eleazara, mężczyzny, który uwalniał ludzi od demonów, wyciągając je z nozdrzy i wielokrotnie przyzywając imię króla Salomona. To dowód na to, że rytuały wypędzania złych duchów praktykowano również wśród starożytnych Żydów. Niedawno archeolodzy w Turcji odnaleźli wyjątkowy amulet. Przedstawia króla Salomona, który włócznią przebija diabła. Jak chrześcijaństwo ukształtowało współczesny rytuał egzorcyzmu Wraz z rozwojem chrześcijaństwa w pierwszych trzech wiekach naszej ery, motywy obecne w rytuale egzorcyzmu zyskały jeszcze silniejsze oparcie. Opętanie i egzorcyzm stały się sposobem na jednoczenie wspólnoty wiernych i umacnianie wiary w obliczu prześladowań religijnych. W miarę jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się na kolejne terytoria, pogaństwo zaczęto postrzegać jako zło, a niechrześcijańskie wierzenia jako coś, co należy „wypędzić”. W efekcie wyrzeczenie się pogaństwa stało się jednym z warunków chrztu w wierze chrześcijańskiej. Powrót do dawnych, pogańskich wierzeń postrzegano niemal jako formę ponownego opętania. W tym kontekście egzorcyzm pełnił rolę dobrowolnego rytuału oczyszczenia, który umacniał duchowość zarówno jednostki, jak i całej wspólnoty chrześcijańskiej. Egzorcyzmy pomagały także legitymizować chrześcijaństwo jako siłę zdolną do walki ze złem. Już w IV wieku naszej ery egzorcyzmy były powszechnie stosowane w przygotowaniu do chrztu. Osoby nawracające się lub pragnące przyjąć wiarę chrześcijańską codziennie rano poddawane były rytuałowi egzorcyzmu, aż do dnia chrztu. W samym dniu chrztu biskup dosłownie zdmuchiwał złe moce z ciała katechumena w rytuale zwanym ekssuflacją. Tuż przed zanurzeniem w wodzie chrzestnej, osoba była namaszczana olejem, który wcześniej również został poddany egzorcyzmowi. Poza kontekstem chrztu, duchowni przeprowadzali egzorcyzmy, kładąc dłonie na opętanym i rozkazując złym duchom, by opuściły jego ciało. W późnej starożytności i we wczesnym średniowieczu chrześcijanie mogli w pewnym sensie egzorcyzmować się sami, zwracając się o pomoc do świętego jako pośrednika, pielgrzymując do miejsc kultu, a także prosząc o wsparcie święte istoty, aby zbliżyć się do Boga i oddalić od zła. Od herezji do Rytuału Rzymskiego. Egzorcyzmy w średniowieczu i ich rozwój w Kościele katolickim Dopiero około XII wieku rytuał egzorcyzmu przeszedł istotną transformację. Wpływ na to miało pojawienie się heretyckich nurtów chrześcijaństwa, które stanowiły wyzwanie dla nauczania Kościoła rzymskokatolickiego. Jedną z takich grup byli katarzy, głoszący dualistyczną wizję świata jako nieustannej walki dobra ze złem – coś, co było sprzeczne z katolicką doktryną i strukturą władzy. Dla ortodoksyjnych katolików – a przede wszystkim dla ówczesnego duchowieństwa – herezja stała się kolejnym polem działania egzorcyzmu. Rytuał ten miał nie tylko wypędzać demony, ale również uwalniać wiernych od grzesznych, błędnych przekonań, które szerzyły się w tym okresie. Z czasem dowodzenie swojej wiary zaczęło przyjmować formę „autoegzorcyzmu”, czyli osobistych modlitw mających na celu duchowe oczyszczenie. W tym samym czasie teolodzy – w tym święty Tomasz z Akwinu (1225–1274) – podejmowali tematy związane z demonologią, kształtując tym samym teologiczne podstawy egzorcyzmu. Około roku 1400 opublikowano pierwszy podręcznik egzorcyzmów, co zbiegło się z okresem kryzysu wewnątrz Kościoła. Wraz z nadejściem reformacji protestanckiej, chrześcijaństwo uległo podziałowi, a z perspektywy Watykanu „demoniczny inny” stał się bardziej obecny niż kiedykolwiek wcześniej. W efekcie inkwizycja i inne prześladowania zaczęły przypominać rytuały egzorcyzmów w skali społecznej. To właśnie w tym kontekście Kościół katolicki po raz pierwszy zatwierdził oficjalny rytuał egzorcyzmu. W 1614 roku wprowadzono Rituale Romanum, który przez kolejne stulecia pozostał niemal niezmieniony. Zawierał on m.in. dokument „De Exorcismis et Supplicationibus Quibusdam” (czyli „O egzorcyzmach i niektórych błaganiach”). Choć po Soborze Watykańskim II (1962–1965) większość dokumentów liturgicznych uległa aktualizacji, właśnie część dotycząca egzorcyzmów została zreformowana jako ostatnia, a jej nowa wersja opublikowana dopiero w 1999 roku. Struktura i formuły zawarte w wersjach z 1614 i 1999 roku są do siebie bardzo podobne, choć nowsza wersja mocniej podkreśla związek egzorcyzmu z chrztem świętym. W efekcie współczesne egzorcyzmy nie tylko nawiązują do swoich starożytnych korzeni, ale w wielu aspektach zataczają pełne koło. Gdzie w tym wszystkim miejsce dla popkultury? Filmy mogą być emocjonującą i oczyszczającą fantazją, która pozwala zmierzyć się z symbolicznym złem. Jednak jeśli chcemy zrozumieć prawdziwą historię egzorcyzmów, warto sięgnąć nie po scenariusz, lecz po dogmat. Źródło: National Geographic Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym
Wierzył, że wszystko, co zwyczajne, można przemienić w coś nadzwyczajnego. Żył tak samo, jak jego rówieśnicy. Miał podobne zainteresowania i pasje. Zdołał jednak sprawić, że zwykłe życie stało się czymś niezwykłym. Jego dzieło wpłynęło na wielu ludzi z całego świata, a misja, którą zapoczątkował jest kontynuowana do dziś. Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym Włochu, który został kanonizowany, wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Carlo Acutis – ewangelizator online Choroba i śmierć Carlo Acutisa Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji Kanonizacja Carlo Acutisa Krótkie, za to aktywne i inspirujące – tak najkrócej można określić życie młodego Włocha, który został okrzyknięty pierwszym patronem pokolenia millenialsów. Carlo Acutis mawiał, że: „Życie jest prezentem, bo jak długo żyjemy na ziemi, możemy pomnażać naszą zdolność miłowania”. Hołdował tej idei aż do 12 października 2006 roku, kiedy jego ziemska egzystencja dobiegła końca. Niespełna czternaście lat później został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego. W maju 2024 r. papież Franciszek ogłosił, że Carlo Acutis zostanie świętym. Stało się to 7 września 2025 r. Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis urodził się 3 maja 1991 roku w Londynie. Jego rodzina przeniosła się tam ze względu na karierę Andrei Acutisa, ojca chłopca. W stolicy Anglii pracował jako dyrektor ds. korporacyjnych w banku inwestycyjnym Lazard Brothers. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/carlo-acutis-ciekawostki-o-mlodym-influencerze-ktory-zostal-swietym-fot-adrian-tusar-shutterstock-com-17f47e6.jpg" width="3024" height="1512" alt="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" title="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" /> Carlo pochodził z włoskiej rodziny, jednak nie można nie można nie wspomnieć, że w jego żyłach płynęła odrobina polskiej krwi. Maria Henrietta Perłowska, jego babcia ze strony taty, była wnuczką Jana Perłowskiego, polskiego dyplomaty. Gdy chłopiec miał 5 miesięcy, jego rodzina wróciła do ojczyzny. Zamieszkali w Mediolanie, gdzie Carlo spędził resztę swojego życia. Carlo pozornie nie różnił się od swoich rówieśników. Nosił T-shirt, dżinsy i sportowe buty. Uwielbiał grać w piłkę, a od czasu do czasu lubił poświęcić czas na gry komputerowe. Gdyby nie jeden szczegół, można by powiedzieć, że był chłopcem, jakich wielu. Carlo był jednak znacznie bardziej pobożny niż dzieci w jego wieku. Było to o tyle zaskakujące, że pochodził z rodziny niepraktykujących katolików. Co sprawiło, że zwrócił się w stronę żarliwej wiary? Pewnej nocy Carlo miał ujrzeć we śnie swojego nieżyjącego dziadka. Mężczyzna wyjawił mu, że jest w czyśćcu i poprosił go o modlitwę w swojej intencji. Chłopiec opowiedział o tym swojej niani (która była Polką). Ta nauczyła go, jak się modlić. Jako siedmiolatek Carlo uzyskał pozwolenie od arcybiskupa Pasquale Macchi na wcześniejsze przystąpienie do komunii świętej. Od tamtej chwili, każdego dnia uczestniczył we mszy i przynajmniej raz w tygodniu przyjmował Eucharystię. Później, jako uczeń liceum, poświęcał swój wolny czas na przygotowanie swoich kolegów do sakramentu bierzmowania. Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Oprócz religii, ważną rolę w życiu Carlo zajmowała informatyka. Zaczął interesować się nią już w wieku 8 lat, gdy dostał od rodziców swój pierwszy komputer. Był samoukiem. Szybko poznał podstawy, a w wieku 9 lat zaczął interesować się programowaniem. Szybko przyswoił języki CSS, Python, Ruby i C++. Swój talent mógł wykorzystać na wiele sposobów. Był uzdolnionym programistą, który swoją wiedzą i poziomem dorównywał doświadczonym informatykom, mającym za sobą wieloletni staż w zawodzie. On jednak postanowił wykorzystać sieć jako narzędzie do szerzenia wiary. Początkowo tworzył strony internetowe dla lokalnych organizacji katolickich. Nie było to jednak jego ostatnie słowo w tej kwestii. Carlo Acutis – ewangelizator online Jako piętnastolatek stworzył swoje największe programistyczne dzieło – stronę internetową, na której zaprezentował listę oficjalnie uznanych przez Kościół katolicki 136 cudów eucharystycznych wraz z dokładnymi opisami. Strona został przetłumaczona na osiemnaście języków, w tym na polski. Choć dziś nie prezentuje się szczególnie efektownie (witryna nie jest aktualizowana od strony technicznej), to trzeba przyznać, że w 2006 roku, kiedy została uruchomiona, prezentowała wysoki poziom i oferowała świetne wrażenia z użytkowania. Należy wspomnieć, że Carlo Acutis stworzył także trzy inne witryny internetowe, zawierające pokutne przesłanie. Na stronach „Piekło Czyściec Raj”, „Anioły i Demony” i „Objawienia Maryi Panny”, stworzonych po lekturze „Traktatu o czyśćcu” autorstwa św. Katarzyny z Genui, zgromadził wystawy nawiązujące do ich nazw. Internetowa działalność „bożego influencera” wykraczała poza obszar zaprojektowanych przez niego stron. Carlo aktywnie udzielał się też w mediach społecznościowych. Pod koniec życia głosił swoją wiarę za pośrednictwem Facebooka. Dzięki zamieszczanym na swoim profilu postom, krótkim filmom i zabawnym memom, zyskał całkiem pokaźne grono obserwujących go internautów. Choroba i śmierć Carlo Acutisa Pierwsze objawy choroby Carlo zaczął odczuwać pod koniec września 2006 roku. Po powrocie ze szkoły, poczuł się bardzo zmęczony. Wydawało mu się wówczas, że uporczywe uczucie jest rezultatem forsownych zajęć z wychowania fizycznego. Kilka godzin później poczuł się nieco lepiej i zaczął odzyskiwać siły. Następnego dnia chłopakowi zaczęło się pogarszać. Dostał gorączki, a złe samopoczucie nie pozwoliło mu iść do szkoły. Został zbadany przez pediatrę. Lekarka nie doszukała się w jego stanie niczego niepokojącego. Rozpoznała grypę i zaleciła mu przyjmować antybiotyki. Kilka dni później Carlo nie był już w stanie samodzielnie się poruszać. Po przebudzeniu, nie mógł nawet zejść z łóżka. Zaniepokojeni rodzice natychmiast zadzwonili do lekarza. Znany i poważany profesor kazał im natychmiast zawieźć syna do szpitala. Tam specjaliści szybko rozpoznali, że chłopak zapadł na chorobę znacznie poważniejszą niż grypa. Badania ujawniły ostrą białaczkę szpikową typu M3. Choroba przez długi czas rozwijała się bezobjawowo w organizmie, a symptomy pojawiły się dopiero w ostatnim stadium. Zadziwiające jest, że po usłyszeniu diagnozy, 15-latek nie podupadł na duchu. Przeciwnie, znalazł w sobie dość siły, by pocieszyć zrozpaczonych rodziców. Wdrożona terapia nie przynosiła rezultatów. Stan chłopaka pogarszał się z godziny na godzinę. Bezradni lekarze zadecydowali o przeniesieniu go do szpitala św. Gerarda w Monzy – placówki wyspecjalizowanej w leczeniu białaczki typu M3. Natychmiast wdrożono specjalistyczne leczenie, jednak stan chorego nie poprawiał się. Wkrótce Carlo zapadł w śpiączkę wywołaną krwotokiem śródmózgowym, z której już się nie obudził. 12 października 2006 roku, w wigilię ostatniego objawienia Matki Bożej w Fatimie, o godzinie 6:45 jego serce przestało bić. Jak sam mówił przed śmiercią, swoje cierpienie ofiarował papieżowi i Kościołowi. Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji 14 października 2006 roku odbył się pogrzeb w kościele Santa Maria Segrata. Carlo został pochowany w rodzinnym grobowcu w Ternengo. Jednak zgodnie z jego życzeniem, w lutym 2007 roku spoczął na cmentarzu miejskim w Asyżu. Czyli w mieście, które odwiedził jeszcze przed śmiercią (i które odwiedzał rokrocznie), by powierzyć św. Franciszkowi swoje szkolne sprawy. W 2013 roku, w archidiecezji mediolańskiej, rozpoczął się proces jego beatyfikacji. 5 lipca 2018 roku papież Franciszek zatwierdził dekret o heroiczności cnót Acutisa, a 21 lutego 2020 roku zatwierdził cud za jego wstawiennictwem. Watykańska Rada Lekarska Kongregacji ds. Świętych zaakceptowała go trzy miesiące wcześniej. O jakim cudzie mowa? Do niezwykłego wydarzenia, dotyczącego uzdrowienia Matheusa Vianny, chłopca cierpiącego na rzadką wadę trzustki, miało dojść w południowej Brazylii, w Campo Grande. Luchiana Vianna, matka chorego dziecka, modliła się o wstawiennictwo do Carlo Acutisa. Gdy dowiedziała się, że do Brazylii przywieziono kawałek jego ubrania, zyskała nową nadzieję. 12 października 2010 roku dziadek Matheusa zabrał go na błogosławieństwo relikwii. Chłopiec dotknął skrawka materiału i poprosił, żeby przestał wymiotować. Choroba Matheusa objawiała się częstymi wymiotami, następującymi pod wpływem obkurczania trzustki w dwunastnicy. Jak wynika z relacji rodziny, tuż po nabożeństwie chłopiec zaczął przyjmować stałe pokarmy (wcześniej miał zaordynowaną ścisłą dietę płynną), a wymioty nigdy już nie powróciły. Lekarze wykonali badania, które potwierdziły ozdrowienie. Uznanie cudu otworzyło drogę do beatyfikacji Carlo Acutisa. 10 października 2020 roku w Asyżu, papieski delegat dla bazylik św. Franciszka i Matki Bożej od Aniołów, kardynał Agostino Vallini, ogłosił go błogosławionym. We mszy wzięło udział ponad trzy tysiące osób, które chciały oddać cześć internetowemu ewangelizatorowi. W trakcie ceremonii wyeksponowano transparentną trumnę z zabalsamowanym ciałem „bożego influencera”. Kanonizacja Carlo Acutisa Potem potwierdzono drugi cud. Dotyczył studenta z Florencji, który doznał krwotoku po urazie głowy. Po jego zatwierdzeniu przez Watykańską Radę Lekarską Kongregacji ds. Świętych papież Franciszek ogłosił, że Carlo zostanie świętym. Kanonizacji dokonał Leon XIV. Carlo przed śmiercią udowodnił, że nie potrzeba wiele, by zwykłemu życiu nadać niezwykłe znaczenie. Szerzył wiarę w sieci, nauczał katechizmu. Pracował jako wolontariusz w jadłodajni i wspierał bezdomnych na ulicach Mediolanu. Za własne pieniądze kupował dla nich śpiwory i jedzenie, zawsze służył im też dobrym słowem i wsparciem duchowym. Prowadził swoje życie zgodnie z własnymi przekonaniami i wiarą. 12 października w Kościele katolickim obchodzone jest liturgiczne wspomnienie błogosławionego Carlo Acutisa. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odcisk ciała Jezusa czy „jawne fałszerstwo kleru”? Nowe informacje o Całunie Turyńskim odkryte w XIV-wiecznym manuskrypcie
Mikołaj z Oresme, późniejszy biskup Lisieux w Francji, już w 1355 roku pisał że Całun Turyński to fałszerstwo. To najwcześniejsza znana krytyka kultu tej relikwii. W nowym artykule naukowym opisali ją francuscy historycy.
Nowo odkryty średniowieczny dokument podważa autentyczność Całunu Turyńskiego – płótna, którym miano owinąć ciało ukrzyżowanego Jezusa. Artykuł w czasopiśmie naaukowym „Journal of Medieval History” opisuje manuskrypt autorstwa Mikołaja z Oresme – teologa, filozofa i matematyka, późniejszego biskupa Lisieux we Francji. „Całun Turyński to fałszerstwo” – opinia średniowiecznego duchownego Najnowsze badania odkrywają sensacyjną opinię Mikołaja z Oresme o Całunie Turyńskim. Okazuje się, że już w XIV w. uznał on całun za „jawne fałszerstwo” dokonane przez duchownych dla zysku. To najstarsze znane źródło jednoznacznie odrzucające wiarygodność słynnej relikwii. Wcześniejsze badania z użyciem datowanie radiowęglowego określiły wiek Całunu na XIII–XIV w. Niedawna analiza 3D sugeruje z kolei, że płótno owijało płaskorzeźbę, a nie ciało. Mimo krytyki, która – jak się okazuje – trwa już ponad 600 lat, kult Całunu trwa i wciąż ma gorących zwolenników. Dr Nicolas Sarzeaud z Université Catholique w Louvain (Francja) podkreśla, że odkrycie opinii Mikołaja z Oresme ma kluczowe znaczenie. Jest najwcześniejszą znaną krytyką kultu Całunu – manuskrypt pochodzi z 1355 roku. Dotychczas za takowa uważano memoriał biskupa Troyes z 1389 r., w którym także potępiono Całun jako oszustwo. Kim był Mikołaj z Oresme? Mikołaj z Oresme, znany z racjonalnego podejścia do cudów i zjawisk nadprzyrodzonych, w manuskrypcie opisał Lirey w Szampanii (ówczesne miejsce wystawiania Całunu) jako przykład manipulacji kleru. Pisał, że wielu duchownych „oszukuje innych, by wyłudzić ofiary na kościoły”. Mikołaj z Oresme (ok. 1320–1382), był filozofem i uczonym zajmującym się m.in. matematyką, fizyką, ekonomią i astronomią. W swoich analizach oceniał wiarygodność świadków i przestrzegał przed plotkami. Jego krytyka Całunu była więc spójna z racjonalistycznym, jak na ówczesne czasy, światopoglądem. Najwcześniejsze kontrowersje wokół Całunu Turyńskiego Profesor Andrea Nicolotti, światowy ekspert w badaniach nad Całunem, uważa odkrycie Sarzeauda za kolejne potwierdzenie, że już w średniowieczu uważano Całun za fałszywkę. Fakt, że Oresme opisał sprawę, dowodzi jej powszechnej znajomości, nawet w Paryżu. Historia Całunu obfituje w liczne interwencje Kościoła, związane z rozwijającym się kultem tej relikwii. Po raz pierwszy płótno pojawiło się w Lirey około roku 1355 r., lecz wkrótce po tym biskup Troyes nakazał jego usunięcie. Po kilku dekadach papież Klemens VII dopuścił ekspozycję, ale wyłącznie jako „figurę lub przedstawienie” prawdziwego Całunu. W 1389 r. wystawiane płótno zostało oficjalnie uznane za „sfałszowany obraz”. Mimo że współcześnie jest jednym z najsłynniejszych obiektów kultu, Całun pozostaje najlepiej udokumentowanym przypadkiem średniowiecznego fałszerstwa. Jak podkreśla Sarzeaud, to paradoks, że relikwia, którą Kościół w średniowieczu stanowczo odrzucił, stała się jedną z najbardziej znanych i czczonych na świecie. Źródło: Journal of Medieval History Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kim są augustianie? To musisz wiedzieć o zakonie nowego papieża Leona XIV
Wraz z wyborem Leona XIV (czyli kardynała Roberta Prevosta) na papieża, świat zwrócił oczy na augustianów – wspólnotę, z której wywodzi się nowa głowa kościoła katolickiego. Kim są? Jakie wartości wyznają? Co ich duchowość mówi nam o przyszłych rządach papieskich?
Spis treści: Augustianie – jeden z najstarszych katolickich zakonów na świecie Rozwój i ekspansja zakonu augustianów Jak augustianie trafili do Polski? Zasady augustiańskie – czego można spodziewać się po papieżu Leonie XIV Analizując wybór nowego papieża zwraca się uwagę na parę ważnych czynników związanych z tożsamością Ojca Świętego. W przypadku Leona XIV, który w efekcie ostatniego konklawe został mianowany najważniejsza osobą w państwie kościelnym, są to chociażby jego pochodzenie (pierwszy papież z Ameryki Północnej) czy imię papieskie, jakie nadał sobie Robert Prevost. Nie można przy tym zapominać o zakonie, z którego pochodzi duchowny. Ta wspólnota definiuje wyznawane przez papieża Leona XIV wartości, które będą rzutować na nadchodzący pontyfikat. Augustianie – jeden z najstarszych katolickich zakonów na świecie Początki zakonu sięgają działalności św. Augustyna z Hippony (współcześnie Annaba w Algierii). Na przełomie IV i V w. powołał duchowną wspólnotę, łączącą modlitwę i ubóstwo w braterskiej miłości. Już na początku działalności silny akcent kładziony był na braterstwo członków, polegające na życiu we wspólnocie oraz dzieleniu się dobrami materialnymi z innymi. Zasady te stały się pierwowzorem późniejszych reguł panujących w zakonie augustianów. Po śmierci św. Augustyna wyznacznikami zasad wspólnoty stały się spisane przez założyciela „Reguły”. We Włoszech (szczególnie na terenie Toskanii) w XII–XIII w. zaczęły powstawać wspólnoty augustiańskich pustelników, oddanych w pełni spisanym przez św. Augustyna zasadom. Z czasem wraz z rozwojem kultywujących życie w ubóstwie zakonów żebraczych doszło do zjednoczenia wspólnot pustelniczych w pełnoprawny zakon duchowny. Formalny początek zakonu możemy więc datować na 1256 r., kiedy to papież Aleksander IV wydał bullę (urzędowy dokument papieski), powołującą Zakon Braci Pustelników św. Augustyna. Rozwój i ekspansja zakonu augustianów Sprawny rozwój doprowadził sytuacji, w której augustianie stali się jednym z głównych średniowiecznych zakonów żebraczych (obok dominikanów, franciszkanów i karmelitów). Duchowni z tej wspólnoty prowadzili głównie działalność duszpasterską (głoszenie kazań religijnych) oraz naukową (zgłębianie i nauczanie filozofii i teologii). Jednym z najważniejszych naukowych przedstawicieli augustianów był Egidiusz z Rzymu, związany z paryskim uniwersytetem Sorbona. Co ciekawe, z zakonem św. Augustyna związany był także Marcin Luter. Zanim podjął działania reformatorskie, wstąpił w 1505 r. do augustianów w niemieckim Erfurcie. Jak augustianie trafili do Polski? W 1342 r. król Kazimierz III Wielki w celu rozbudowy krakowskiego uniwersytetu sprowadził z Czech do Krakowa augustianów, którzy w tamtych czasach uznawani byli za najbardziej uczoną wspólnotę. Według legendy, decyzja króla o sprowadzeniu duchownych oraz zbudowaniu im kościoła i klasztoru spowodowana była wyrzutami sumienia Kazimierza Wielkiego, który wcześniej miał doprowadzić do śmierci wikariusza katedry wawelskiej – Marcina Baryczki. Wybudowany dla przybyszy klasztor św. Katarzyny stał się augustiańskim centrum na ziemiach Polski. Zakonnicy prowadzili m.in. bibliotekę, archiwum oraz wykłady na Akademii Krakowskiej. Klasztor działał w swoim kształcie do czasów zaborów. Austriacy w 1796 r. przekształcili go na magazyn wojskowy dla swojej armii. Działania zaborców były początkiem dewastacji obiektu, który do połowy XIX w. służył m.in. za skład siana, zboża i paszy. Obecnie w Polsce działają trzy klasztory augustiańskie: główny św. Katarzyny w Krakowie, który przetrwał czasy zaborów, Klasztor pw. Matki Boskiej Dobrej Rady w krakowskim Prokocimiu, Klasztor Matki Bożej Pocieszenia w Łomiankach pod Warszawą. Ich działalność skupia się przede wszystkim na duszpasterstwie oraz promocji wartości św. Augusta na terenie naszego kraju. Zasady augustiańskie – czego można spodziewać się po papieżu Leonie XIV Reguły spisane przez twórcę zakonu przez lata towarzyszyły augustiańskim duchownym. Najważniejsza z nich, dotycząca braterstwa we wspólnocie może odnosić się do wartości, jaką jest równość w społeczeństwie. Byłaby to więc kontynuacja myśli papieża Franciszka, który jako fundament traktował włączająca rolę kościoła. Istotna jest też augustiańska reguła ubóstwa, która mówi o zaopatrywaniu się jedynie w dobra, których się potrzebuje. Jest to kolejny czynnik, który może charakteryzować rządy nowego papieża jako takie, które będą miały na celu troskę o każdego wiernego, bez względu na poziom zamożności. Wartość wspólnoty potwierdzona jest jeszcze w regule o miłości kierowanej do każdego człowieka, z którym augustianie chcą tworzyć równą wspólnotę wiernych. Źródło: augustianie.pl
Konklawe 2025: jest nowy papież! Kto zastąpił Franciszka?
Zakończyło się konklawe. Wśród najczęściej wymienianych faworytów do objęcia tronu Piotrowego było dwóch Włochów, Filipińczyk, Węgier oraz Gwinejczyk. Kto został wybrany?
W tym artykule: Kto miał zastąpić papieża Franciszka? Lista kandydatów Polak nie został papieżem Kiedy odbyło się konklawe? Świat pożegnał papieża Franciszka 26 kwietnia odbyło się ostatnie pożegnanie papieża Franciszka. Cały świat z niecierpliwością oczekiwał wyników konklawe, które wyłoniło następcę zmarłej w Poniedziałek Wielkanocny głowy Kościoła katolickiego. Biały dym, zwiastujący wybór nowego papieża pojawił się nad Watykanem po godz. 18. Ponad godzinę później dowiedzieliśmy się, że 267. Ojcem Świętym został Robert Prevost z USA, przyjmując imię Leon XIV. To pierwszy kardynał z Ameryki Północnej na tronie Piotrowym w historii. Ma 69 lat. Jest augustianinem, przez wiele lat pracował w Peru i ma obywatelstwo tego kraju. Kto miał zastąpić papieża Franciszka? Lista kandydatów Po śmierci Ojca Świętego trwały spekulacje, kto obejmie tron Piotrowy. Wśród głównych kandydatów wymieniani byli włoscy kardynałowie – Matteo Zuppi i Pietro Parolin. Obaj urodzeni w 1955 roku, należeli do bliskiego otoczenia Franciszka. Kard. Zuppi kieruje archidiecezją bolońską i jest przewodniczącym Konferencji Episkopatu Włoch, natomiast kard. Parolin dotychczas pełnił funkcję sekretarza stanu Stolicy Apostolskiej i był drugą najważniejszą, zaraz po papieżu, osobą w Watykanie. Wiele mówiło się także o kandydaturze niespełna 68-letniego kardynała Luisa Antonio Tagle. To były arcybiskup metropolita Manili i prymas Filipin. Zdaniem ekspertów jego wybór oznaczałby kontynuację kościelnej polityki papieża Franciszka. Coraz częściej w spekulacjach przewijały się także nazwiska dwóch kardynałów z Afryki – Roberta Saraha z Gwinei oraz Petera Turksona z Ghany. Ten ostatni urodził się w 1948 roku i przez lata pełnił funkcję prefekta Dykasterii ds. Integralnego Rozwoju Człowieka. Co ciekawe, w 2013 r., tuż po abdykacji Benedykta XVI, był jednym z głównych faworytów do zostania papieżem. View Gallery on the source website Na następcę papieża Franciszka najczęściej typowani byli również: Peter Erdo z Węgier, Jean-Marc Aveline z Francji, Mario Grech z Malty, Raymond Burke z USA, Willem Eijk z Holandii, Anders Arborelius ze Szwecji. Polak nie został papieżem W szerokim gronie kandydatów do objęcia tronu Piotrowego wymieniano także kardynała Konrada Krajewskiego. Od 12 lat pełni on funkcję jałmużnika papieskiego, odpowiadając za niesienie pomocy najbardziej potrzebującym. Ciekawostką jest, że podczas konklawe w 2005 i 2013 roku Krajewski, jako ceremoniarz papieski, brał udział w ceremonii ogłoszenia nowego papieża, podczas której tradycyjnie wypowiadane są słowa „Habemus papam”. 61-letni duchowny z Łodzi, choć na tle wielu innych kardynałów uchodzi za stosunkowo młodego, według watykanistów właśnie z tego powodu mogł mieć ograniczone szanse. Oprócz kard. Konrada Krajewskiego o wyborze nowego biskupa Rzymu zdecydowali także trzej inni kardynałowie z Polski – Kazimierz Nycz, Grzegorz Ryś i Stanisław Ryłko. Kiedy odbyło się konklawe? Zgodnie z obowiązującymi przepisami, konklawe powinno rozpocząć się między 15. a 20. dniem po śmierci papieża. Jeśli wszyscy elektorzy stawią się wcześniej, możliwe jest przyspieszenie terminu. Konklawe zaczęło się 7 maja. W zgromadzeniu udział wzięło 133 kardynałów, którzy nie ukończyli 80. roku życia. Do momentu wyboru nowego papieża władzę w Watykanie sprawuje kamerling. Tę funkcję od 2019 r. piastuje kard. Kevin Farrell, który w czasie sede vacante – czyli okresie, w którym Stolica Apostolska jest nieobsadzona – może liczyć na pomoc jednego z trzech kardynałów wspierających. Wśród nich znalazł się Polak, wspomniany chwilę wcześniej kard. Stanisław Ryłko. Przypomnijmy, że poprzednie dwa konklawe, w 2005 i 2013 roku, trwały też zaledwie dwa dni. Świat pożegnał papieża Franciszka Papież Franciszek zmarł 21 kwietnia, w Poniedziałek Wielkanocny o godzinie 7:35 w Domu Świętej Marty. Pięć dni później na placu św. Piotra odbyło się jego uroczyste pożegnanie, które zgromadziło – jak podaje Watykan – ok. 250 tys. osób. Zgodnie ze swoją wolą, Ojciec Święty spoczął w rzymskiej Bazylice Matki Bożej Większej. Franciszek został wybrany papieżem 13 marca 2013 roku. Był pierwszą głową Kościoła katolickiego pochodzącą z Ameryki Południowej. W ciągu dwunastu lat pontyfikatu odwiedził 66 krajów świata, opublikował cztery encykliki i mianował ponad 160 kardynałów. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Watykan – ciekawostki o najmniejszym kraju świata, który w całości wpisano na listę UNESCO
Jedyny kraj w całości wpisany na listę UNESCO. Słynie z doskonałej poczty, a co dziesiąty obywatel pełni służbę wojskową. Co jeszcze skrywa Stolica Apostolska? Oto ciekawostki o Watykanie, które pokazują, jak niezwykłe jest to mikropaństwo.
W tym artykule: Watykan – państwo czy miasto? Ile mieszkańców ma Watykan? Jak zostać obywatelem Watykanu? Linie kolejowe w Watykanie Związek zawodowy w Watykanie Spożycie wina w Watykanie Przestępczość w Watykanie Historia Wzgórza Watykańskiego rozpoczyna się w IV stuleciu, gdy Konstantyn Wielki przekazał rzymskim biskupom Pałac Laterański. Nieco później powstało pozostające pod władzą papieską Państwo Kościelne. Jak głosi legenda, jego początek miał być związany ze sfałszowaną donacją Konstantyna, na mocy której papieżom został darowany Rzym wraz z okolicami. Początkowo siedzibą papieży był Lateran. Watykan był natomiast miejscem pielgrzymek do grobu św. Piotra. Przeniesienie siedziby papiestwa do Watykanu nastąpiło dopiero w 1377 roku, w czasie pontyfikatu Grzegorza XI. W 1870 roku król Wiktor Emanuel II włączył Państwo Kościelne do granic Królestwa Włoch. Szturm na Porta Pia nastąpił, gdy trwał Sobór Watykański I. W ramach protestu przeciwko zaborowi, papież Pius IX ogłosił się „więźniem Watykanu”. Spór zakończył się dopiero 24 lutego 1929 roku, kiedy podpisane zostały traktaty laterańskie. Porozumienie między rządem Benito Mussoliniego i Stolicą Apostolską zagwarantowało istnienie Państwa Watykańskiego. Watykan – państwo czy miasto? Powierzchnia Watykanu to zaledwie 44 hektary. Żeby zobrazować, o jak małym obszarze mówimy, wystarczy wspomnieć, że powierzchnia Żoliborza, najmniejszej dzielnicy Warszawy, to 850 hektarów. Watykan jest mniejszy nawet od Łazienek Królewskich, których powierzchnia wynosi ok. 76 ha. Czy zatem mówimy tu o państwie, czy raczej niewielkim mieście? Pod względem geograficznym, Watykan jest enklawą, bo ze wszystkich stron otacza go terytorium Włoch. Granice są otwarte, co oznacza, że na terytorium Watykanu można dostać się bez paszportu czy dowodu osobistego. Czy zatem rzeczywiście mówimy tu o suwerennym państwie? Otóż tak. Wspomniane wcześniej traktaty laterańskie zagwarantowały międzynarodową podmiotowość i suwerenność Państwa Watykańskiego. W praktyce, Watykan jest miastem-państwem. Oznacza to, że swoim zakresem obejmuje samorządne i niezależne od innych podmiotów miasto. To najmniejszy kraj świata. Skromniejszą (bo wynoszącą zaledwie 0,0056 kilometra kwadratowego) powierzchnię ma jedynie Sealand – mikronacja utworzona na dawnej platformie przeciwlotniczej Fort Roughs. Należy jednak podkreślić, że mimo iż państwo deklaruje niezależność od korony brytyjskiej, nie jest uznawane za suwerenny podmiot. Mało tego, na arenie międzynarodowej nie ma nawet statusu quasi-państwa, więc tytuł najmniejszego kraju bezsprzecznie należy się Watykanowi. W Państwie Watykańskim obowiązuje monarchia elekcyjna i teokratyczna. Władza spoczywa w rękach papieża, a funkcje legislacyjne pełni Papieska Komisja ds. Państwa Watykańskiego. Kwestiami związanymi z bieżącym zarządzaniem państwem zajmuje się Gubernatorat Państwa Watykańskiego. Na arenie międzynarodowej reprezentuje je sekretarz stanu, potocznie nazywany „premierem”. Od 2002 roku walutą obowiązującą w Watykanie jest euro. Warto jednak wspomnieć, że państwo ma prawo do wybijania własnych rewersów na monetach. Państwo Watykańskie ma własną armię – Gwardię Szwajcarską. W 2022 roku służbę w niej pełniło 135 żołnierzy. Biorąc pod uwagę powierzchnię i liczbę mieszkańców, Watykan należy uznać za jeden z najbardziej zmilitaryzowanych krajów świata. Należy jednak podkreślić, że państwo nigdy nie pójdzie na wojnę. W traktatach laterańskich zapisano jego neutralność. Warto wspomnieć, że Watykan ma też swoją reprezentację w piłce nożnej. Nieoficjalną, bo niezrzeszoną w Międzynarodowej Federacji Piłki Nożnej (FIFA) ani w Unii Europejskich Związków Piłkarskich (UEFA). Drużyna nie może trenować w swoim kraju, bo boisko nie zmieści się w Państwie Watykańskim. Drużyna składa się z gwardzistów szwajcarskich i pracowników watykańskich. Ile mieszkańców ma Watykan? Wykonywaniem badań statystycznych oraz zbieraniem i udostępnianiem danych zajmuje się w Watykanie Centralny Urząd Statystyczny Kościoła Katolickiego. Instytucja nie ma jednak swojej strony internetowej, więc brakuje bieżących danych na temat liczby mieszkańców najmniejszego państwa świata. Ostatnia informacja na ten temat jest datowana na 2019 rok. Wówczas Państwo Watykańskie miało 825 mieszkańców. Obywatelstwo watykańskie mają w większości duchowni i gwardziści. „Cywilnych” mieszkańców państwa jest garstka. Jak zostać obywatelem Watykanu? Jak uzyskać obywatelstwo Watykanu? Nie jest to takie proste. Watykański dowód tożsamości otrzymują jedynie osoby na stałe zamieszkujące w Państwie Watykańskim z racji godności, obowiązków, urzędu lub zatrudnienia. Mówiąc wprost, żeby być obywatelem Watykanu, trzeba w Watykanie pracować lub pełnić posługę. Należy jednak wspomnieć, że obywatelami automatycznie stają się też rodziny pracowników cywilnych. Czyli ich współmałżonkowie, dzieci, pozostali zstępni, a także bracia i siostry, o ile mieszkają razem z obywatelem państwa. Większość zatrudnionych w Watykanie „cywilów” pozostaje przy swoich paszportach. Przysługują im jednak pewne przywileje, jak choćby zwolnienia podatkowe. Linie kolejowe w Watykanie Czy Watykan ma swoje linie kolejowe? Oczywiście. Stacja i tory zostały wybudowane w trakcie pontyfikatu papieża Piusa XI. Od 1929 roku państwo ma zagwarantowane połączenie z siecią włoską, ale całość watykańskiej sieci kolejowej obejmuje zaledwie dwa niemal trzystumetrowe odcinki. Mówimy tu zatem o najkrótszej linii na świecie. Kolej w Watykanie jest przeznaczona przede wszystkim do przewozu poczty. Pociągi pasażerskie zajeżdżają na stację niezbyt często, zwykle w okresie świąt i ważnych uroczystości. Okazjonalnie uruchamiane są też pociągi turystyczne. Związek zawodowy w Watykanie Może się wydawać, że skoro w Watykanie pracuje niewiele osób świeckich, istnienie związku zawodowego mija się z celem. Nic bardziej mylnego! W 1985 roku w Państwie Watykańskim powstała jedyna tego typu organizacja: ADLV, czyli Associazione Dipendenti Laici Vaticani (Stowarzyszenie Świeckich Pracowników Watykanu). Powołanie związku było podyktowane złymi warunkami pracy. Świecki personel zarabiał niewiele, a zasady przyznawania wynagrodzeń nie były jasno uregulowane. W 1988 roku ADLV zorganizowało pierwszy strajk. Cztery lata później odbyła się kampania masowych wypowiedzeń. To działanie służyło wywalczeniu emerytur dla „cywili” zatrudnionych w Watykanie. Mimo że związek powstał w 1985 roku, przez władze kościelne został uznany dopiero osiem lat później. Spożycie wina w Watykanie Który kraj notuje największe spożycie wina? Francja? Hiszpania? A może Włochy? Żaden z wymienionych. W skali całego świata, rekord w tej dziedzinie regularnie biją obywatele Watykanu. Statystyczny mieszkaniec Państwa Watykańskiego w ciągu roku spożywa 74 litry tego trunku. To przekłada się na około 105 butelek rocznie i niemal 9 butelek miesięcznie. Całkiem sporo, zwłaszcza jak na kraj, w którym mieszkają przede wszystkim duchowni. Skąd takie wysokie spożycie wina w Watykanie? Cóż, odpowiedź padła dwa zdania wcześniej. Trzeba wspomnieć, że w Państwie Watykańskim istnieje obowiązek przyjmowania komunii świętej nie tylko pod postacią chleba, ale także wina. Obrzędowość z całą pewnością podnosi statystykę, ale nie bez znaczenia jest też fakt, że większość mieszkańców Watykanu to starsi mężczyźni, którzy posiłki spożywają w grupach. Przestępczość w Watykanie Nie można nie wspomnieć, że Państwo Watykańskie przoduje nie tylko w spożyciu wina. Na zaskakująco wysokim poziomie utrzymuje się też tamtejszy wskaźnik przestępczości. Kierując się statystyką, należałoby uznać, że ta niewielka enklawa jest jednym z najniebezpieczniejszych miejsc na świecie, bowiem na jednego obywatela przypada tam aż 1,5 przestępstwa. Należy jednak podkreślić, że łamania prawa dopuszczają się przede wszystkim turyści i osoby niebędące obywatelami Watykanu. W statystyce przodują kradzieże kieszonkowe. Zdarzają się też inne występki, jak choćby próby wysłuchania spowiedzi przez przebierańców. Przestępcy skazani przez wymiar sprawiedliwości Watykanu najczęściej są karani grzywną. Państwo nie dysponuje regularnymi pomieszczeniami więziennymi. Jeżeli ktoś zostaje skazany na karę pozbawienia wolności, odbywa wyrok we Włoszech. Koszt pobytu skazańców w zakładzie karnym jest pokrywany przez skarbiec papieski. A trzeba podkreślić, że opłaty z tego tytułu nie należą do niskich. O ile większości przestępstw dopuszczają się przyjezdni, to nie można powiedzieć, że mieszkańcy Watykanu mają sumienie czyste jak łza. Także oni dopuszczają się różnych występków. Zdarzyło się, że jeden ze świeckich pracowników został przyłapany ze sporą ilością kokainy. To jednak i tak nic w porównaniu z głośnym skandalem, którego głównym bohaterem był kardynał Giovanni Angelo Becciu. Jeden z najwyższych rangą urzędników Kościoła katolickiego został oskarżony i skazany za poważne oszustwa finansowe. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wiemy, kto przejmie obowiązki po papieżu Franciszku. Wybór padł na Polaka
Polak pomoże kierować Watykanem po śmierci papieża Franciszka. Kardynał Stanisław Ryłko został wybrany na jednego z trzech kardynałów wspierających kamerlinga w czasie sede vacante.
W tym artykule: Polak pomoże zarządzać Watykanem Kim jest kard. Stanisław Ryłko? Papież Franciszek nie żyje. Kto zastąpi Ojca Świętego? Po śmierci papieża Franciszka w Watykanie rozpoczyna się okres sede vacante, czyli czas, w którym Stolica Apostolska jest nieobsadzona. Do momentu wyboru nowego następcy św. Piotra władzę objął kardynał kamerling, a więc kard. Kevin Farrell. Amerykański duchowny w codziennych obowiązkach może liczyć na pomoc trzech wspierających go kardynałach, wśród których znalazł się Polak – kard. Stanisław Ryłko. Polak pomoże zarządzać Watykanem Kard. Stanisław Ryłko, obok kardynałów Pietro Parolina i Fabio Baggio, jest jednym z trzech duchownych wspomagających kard. Kevina Farrella w administrowaniu Watykanem po odejściu papieża Franciszka. Zostali oni wyłonieni drogą losowania we wtorek, podczas kongregacji generalnej. Oprócz spraw bieżących ich głównym zadaniem jest również wsparcie kamerlinga w organizacji pogrzebu Ojca Świętego oraz przygotowaniach do konklawe, w czasie którego wyłoniona zostanie nowa głowa Kościoła katolickiego na świecie. – Członkowie trzyosobowej komisji, która będzie spotykać się w ramach kongregacji partykularnej i której zadaniem jest wsparcie kamerlinga w organizacji pogrzebu Papieża oraz konklawe, są wybierani co trzy dni, drogą losowania podczas kongregacji generalnej, czyli spotkania wszystkich kardynałów, przebywających aktualnie w Rzymie, także tych, którzy ukończyli 80 lat – czytamy na stronie Vatican News. Kim jest kard. Stanisław Ryłko? Kardynał Stanisław Ryłko urodził się w 1945 roku w Andrychowie (woj. małopolskie). Święcenia kapłańskie przyjął w 1969 r. z rąk kardynała Karola Wojtyły. W 1996 r. otrzymał sakrę biskupią, a kardynałem został mianowany 11 lat później przez papieża Benedykta XVI. Kard. Ryłko od lat cieszy się dużym zaufaniem w Watykanie. W latach 2003 – 2016 pełnił funkcję przewodniczącego Papieskiej Rady ds. Świeckich. Z kolei od 2017 r. jest archiprezbiterem bazyliki Matki Bożej Większej w Rzymie. Jako jeden z czwórki Polaków weźmie udział w zbliżającym się konklawe. Ze względu na wiek – w lipcu skończy 80 lat – po raz ostatni zasiądzie w gronie kardynałów-elektorów. Papież Franciszek nie żyje. Kto zastąpi Ojca Świętego? Papież Franciszek zmarł 21 kwietnia 2025 roku w swojej rezydencji w watykańskim Domu Santa Marta. Informację o śmierci Ojca Świętego przekazał oficjalnie w Wielkanocny Poniedziałek kard. Kevin Farrell. – Dziś rano o godz. 7:35 Biskup Rzymu Franciszek powrócił do Domu Ojca. Całe jego życie było poświęcone służbie Panu i Jego Kościołowi – brzmiała treść komunikatu. Biuro Prasowe Stolicy Apostolskiej ujawniło, że bezpośrednimi przyczynami jego śmierci był udar mózgu, śpiączka i nieodwracalna zapaść kardiologiczna. Pogrzeb papieża Franciszka odbędzie się w najbliższą sobotę, 26 kwietnia. Uroczystości żałobne zaplanowano na godz. 10:00. Tego dnia w Polsce, zgodnie z decyzją prezydenta Andrzeja Dudy, będzie obowiązywać żałoba narodowa. Następca papieża Franciszka zostanie wybrany podczas ogólnego zgromadzenia kardynałów-elektorów, czyli konklawe (według nieoficjalnych doniesień rozpocznie się między 5 a 10 maja). Najczęściej wymienianymi kandydatami są: Włosi – Matteo Zuppi i Pietro Parolin, Fridolin Ambongo Besungu z Demokratycznej Republiki Konga, Willem Jacobus Eijk z Holandii, Peter Erdo z Węgier, Luis Antonio Tagle z Filipin, Raymond Burke z USA, oraz Mario Grech z Malty. Źródła: Vatican News; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Franciszek to papież dla ludu. Był człowiekiem pokornym, pełnym żarliwej wiary
Papież Franciszek wprowadził przełomowe zmiany w Watykanie. Podkreślał szacunek dla świeckich i starał się dać zwykłym ludziom poczucie siły. Był też „gwiazdą rocka”.
Spis treści: Przyszły papież w Argentynie Wybór na papieża Działalność i dziedzictwo Papież Franciszek zmarł 21 kwietnia 2025 r. Wiernym Kościoła katolickiego przewodził od marca roku 2013. Jego wybór na papieża cechowały „pierwsze razy”. Był pierwszym od ponad 1200 lat człowiekiem spoza Europy, pierwszym z Ameryki Południowej i pierwszym jezuitą, który został biskupem Rzymu. Jako zwierzchnik Stolicy Apostolskiej Franciszek wprowadził przełomowe zmiany, a jego przywództwo stanowiło istotny zwrot w kwestii samego urzędu. Skoncentrował się na zasypywaniu pogłębiającej się przepaści między elitarną administracją Kościoła katolickiego a jego wiernymi. Zapoczątkował także nowe podejście do starych tradycji i praktyk katolickich. Przyszły papież w Argentynie Wychowanie, wykształcenie i praktyczne doświadczenie Franciszka stanowiły podwaliny jego awansów w kościelnej hierarchii. Jorge Mario Bergoglio urodził się 17 grudnia 1936 r. w Buenos Aires w Argentynie. W młodości zachorował na zagrażające życiu zapalenie opłucnej, co doprowadziło do usunięcia fragmentu płuca. Zanim został duchownym, zdobył wykształcenie technologa chemicznego. A powołanie do służby Bogu poczuł, gdy pewnego dnia jako uczeń szkoły średniej przystąpił do spowiedzi. Formalnie wyświęcony na księdza katolickiego w roku 1969, Bergoglio studiował teologię w ojczystej Argentynie, a następnie rozpoczął formację duchową w Hiszpanii. Wróciwszy do Argentyny, 22 kwietnia 1973 r. złożył wieczyste śluby w zakonie jezuitów, a wkrótce potem został prowincjałem Towarzystwa Jezusowego w Argentynie. W latach 80. i 90. Bergoglio pełnił funkcję rektora swojej macierzystej uczelni, Facultades de Filosofía y Teología de San Miguel. Wyjeżdżał też za granicę, aby kontynuować naukę, i piastował liczne stanowiska w kościele instytucjonalnym. W 1998 r. został arcybiskupem Buenos Aires, a w roku 2001 papież Jan Paweł II mianował go kardynałem. W ciągu całej swojej posługi Bergoglio kładł nacisk na sprawiedliwość społeczną, społeczne zaangażowanie i solidarność wśród chrześcijan i nie tylko. Odrzucał wszystko, co przypominało zbytek. Np. przedkładał publiczną komunikację miejską i skromne warunki mieszkaniowe nad wystawne apartamenty, w których rezydowali jego poprzednicy. Jego niestrudzona praca w najbiedniejszych dzielnicach Buenos Aires przyniosła mu przydomek „biskupa slumsów”. Wybór na papieża W roku 2001, po Synodzie Biskupów, Bergoglio znalazł się w centrum uwagi, gdy objął funkcję relatora generalnego. Jego zadaniem było wygłoszenie przemówienia programowego i nadzorowanie publikacji prezentujących wyniki zgromadzenia, które często służą jako wytyczne dla Kościoła. Podczas tych obrad, które odbyły się po atakach na World Trade Center z 2001 r., Bergoglio wykazał się umiejętnościami i współczuciem. Do tego stopnia, że po śmierci Jana Pawła II w 2005 r. zaczęto mówić o jego wyborze na papieża. Jednak dopiero 13 marca 2013 r., po ustąpieniu Benedykta XVI, Kolegium Kardynałów wybrało Bergoglia na 266. zwierzchnika Kościoła rzymskokatolickiego. Bergoglio objął papieski tron w wieku 76 lat, przyjmując pontyfikalne imię Franciszek – na cześć świętego Franciszka z Asyżu. Potem wyjaśnił, że gdy liczono głosy konklawe, jego myśli pobiegły ku temu świętemu: „Dla mnie jest on człowiekiem ubóstwa, człowiekiem pokoju, człowiekiem, który kocha i chroni stworzenie”. Działalność i dziedzictwo Listy, komunikaty i oficjalne dekrety papieża Franciszka odzwierciedlały jego pragnienie unowocześnienia Kościoła i odnowy Watykanu naznaczonego skandalami. Jego cztery encykliki (pisma dotyczące nauczania Kościoła skierowane do biskupów) koncentrowały się na takich kwestiach, jak wiara i zbawienie, związek między środowiskiem a religią oraz konieczność współpracy wszystkich ludzi na świecie. Franciszek wkrótce stał się dla wielu „gwiazdą rocka”, śledzoną przez miliony internautów i witaną na wydarzeniach przez tłumy złożone z setek tysięcy wiernych spragnionych wspólnych selfie. W samym Watykanie papież Franciszek przemeblował Kolegium Kardynałów, by odejść od struktury składającej się głównie z Europejczyków. Nie omijały go jednak ani kontrowersje, ani krytyka. Zwłaszcza że musiał się zmierzyć z uderzającymi w Kościół skandalami dotyczącymi molestowania seksualnego. Jego komentarze na temat homoseksualizmu, związków osób tej samej płci i procedury macierzyństwa zastępczego, jego rola w podnoszeniu rangi kobiet w Kościele oraz mniej sztywne stanowisko w sprawie rozwodów i antykoncepcji, a także inne kwestie, trafiły na pierwsze strony gazet. I spotykały się zarówno z pochwalnym odzewem, jak i wyrazami sprzeciwu. Przez cały swój pontyfikat Franciszek podkreślał szacunek dla świeckich i starał się dać zwykłym ludziom poczucie siły, upraszczając przekaz Kościoła. Próbował umieścić współczucie i pojednanie na czele jego priorytetów. I wierzył w otwartą dyskusję, która miała stymulować duchową myśl. Franciszek będzie zapamiętany nie tylko za to, że przekształcił tę instytucję, ale także za niezachwiane oddanie wierze i wspólnocie katolickiej oraz niespotykane dotąd spojrzenie w przyszłość w ciągle zmieniającym się świecie. Następca Franciszka I, 267. zwierzchnik Stolicy Apostolskiej, zostanie wybrany przez Kolegium Kardynałów po okresie papieskiego interregnum. Źródło: National Geographic Polska
Ilu było papieży? Dzieje biskupów Rzymu od św. Piotra po Franciszka
Papiestwo to jedna z najstarszych instytucji świata. Przez dwa tysiące lat Kościołem katolickim kierowały setki Ojców Świętych. Ich wybór i pontyfikaty kryją wiele fascynujących historii.
Spis treści: Kościół na kościach Pierwszy papież Leon I Wielki – usta Piotra Grzegorz Wielki – misjonarz aniołów Mikołaj I Wielki – boski zastępca Grzegorz VII – gromowładny Aleksander VI – diabeł na tronie Piotra Pius IX – dogmatyk nieomylny Pius X – katolicki McCarthy Jan XXIII – papież bez korony Jan Paweł II – herezja „wojtylianizmu”? Ilu było papieży? Kim był pierwszy papież? Ilu było papieży? W ich gronie zdarzali się zarówno święci, jak i zbrodniarze, intelektualiści i prostacy, polityczni geniusze i miernoty. Jedni przeszli niemal bez echa, inni odcisnęli piętno na całej historii chrześcijaństwa i świata. Na 266 papieży w historii ponad 90 wyniesiono na ołtarze. Kilka lat temu dołączył do nich błogosławiony Jan Paweł II, czwarty w historii biskup Rzymu, któremu nadano tytuł „Wielki”. Każdy kolejny papież cieszy się coraz większym zainteresowaniem mediów. Cóż, nikt w historii świata nie nauczył się tak zręcznie łączyć władzy duchowej z wpływami politycznymi jak właśnie papieże. Najdobitniej wyraził to Bonifacy VIII, mówiąc, że biskup Rzymu dysponuje mieczem i świeckim, i duchowym. Dzięki temu przywódcy Kościoła katolickiego mają wpływ na to, co się dzieje zarówno na salonach władzy, jak i w sypialniach wiernych. O czymś takim przez wieki marzyli rozmaici tyrani, monarchowie absolutni i dyktatorzy. Bezskutecznie. W dodatku władców autorytarnych na ogół się nienawidzi, a papieży się słucha i oddaje im cześć. Kościół na kościach Wiosną 1942 r. prałat Ludwig Kaas, niemiecki duchowny od 10 lat mieszkający w Watykanie, w środku nocy zszedł do podziemi Bazyliki św. Piotra w Rzymie. Późna godzina wyprawy nie była przypadkowa. Kiedy trzy lata wcześniej Pius XII powierzył mu nadzór nad pracami wykopaliskowymi w watykańskich grotach, zastrzegł, że wszystko musi się odbywać w ścisłej tajemnicy. Kiedy Kaas wszedł do odkrytej przez archeologów starożytnej niszy grobowej, jego oczom ukazała się kupka kości przemieszanych z ziemią i fragmentami materiału. Czyżby odnaleziono szczątki św. Piotra, o których mówiono, że są zakopane gdzieś pod największą świątynią świata? Prałata Kaasa niezwykłe znalezisko musiało mocno wzruszyć, ale i przerazić. Zdaniem Carla Carlettiego z watykańskiego „L’Osservatore Romano” niemiecki duchowny padł ofiarą psychozy, jaka panowała wśród mieszkańców Watykanu. Bano się, że każdego, kto naruszy groby rzymskich męczenników, spotka nieszczęście. Źródłem legendy o tajemniczej klątwie był fakt, że większość osób, które w czasie XVII-wiecznej przebudowy bazyliki natrafiły na znajdujące się w jej podziemiach grobowce, pomarła w niewyjaśnionych okolicznościach. Dlatego właśnie Kaas domniemane szczątki św. Piotra ukrył w watykańskich grotach. Znaleziono je dopiero po kilkunastu latach. Badania potwierdziły, że należą do mniej więcej 70-letniego mężczyzny, dobrze zbudowanego, zmarłego jakieś 2 tys. lat temu. Prof. Margherita Guarducci, epigraficzka, odczytała znajdującą się na wspomnianym wcześniej przypuszczalnym grobie apostoła inskrypcję: „Tu jest Piotr”. 26 czerwca 1968 r. papież Paweł VI ogłosił oficjalnie, że szczątki św. Piotra ostatecznie zidentyfikowano. – Gdyby relikwii Piotra nie było w Rzymie, trzeba by je było wymyślić. Zresztą niewykluczone, że tak się stało. Naukowcy nigdy nie potwierdzili jednoznacznie, że czczone w Watykanie szczątki rzeczywiście należały do apostoła – mówi prof. Zbigniew Mikołejko, szef Zakładu Badań nad Religią w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. – Mamy tu do czynienia z archetypem ofiary założycielskiej. Tak jak śmierć Chrystusa na krzyżu legła u podstaw Kościoła, tak ciało Piotra nadawało moc papiestwu – dodaje. Rozumiano to następująco: skoro św. Piotr, pierwszy papież, zmarł męczeńsko w Rzymie, to tym samym ustanowił w tym mieście centrum chrześcijaństwa. Na takim fundamencie budowali swą potęgę kolejni papieże uważający się za jego następców. – Bez większej przesady można powiedzieć, że chrześcijaństwo to religia grobów i kości – podsumowuje prof. Mikołejko. Dlatego przez wieki, gdy ktoś chciał podważyć papieski prymat, zgłaszał wątpliwości co do autentyczności relikwii. Robili tak już XII-wieczni waldensi, twierdząc, że Księcia Apostołów w Rzymie nigdy nie było. Podobnie Marcin Luter i inni twórcy reformacji głośno wątpili w istnienie grobu pierwszego papieża w Watykanie. W końcu gdyby biskupi Rzymu nie byli następcami Księcia Apostołów, któremu sam Jezus powierzył klucze Królestwa Niebieskiego, nie mogliby przez wieki rządzić Kościołem i – w pewnym sensie – światem. Dlatego faktu tego w Kościele katolickim nie można nawet podważać. Wprost sformułował to w 1870 r. Sobór Watykański I w kontrowersyjnej konstytucji Pastor Aeternus: „Gdyby kto mówił, że biskup Rzymu nie jest następcą św. Piotra – niech będzie wyklęty”. Ale nie zawsze tak było. Potęgę papiestwa (a w niektórych momentach historii także jego odrażającą legendę) budowali stopniowo konkretni ludzie. A pierwszym w długim szeregu był oczywiście apostoł Piotr. Pierwszy papież Nie słyszano, by Piotr kiedykolwiek uczestniczył w procesji przybrany w klejnoty i jedwabie czy w złotej koronie otoczony rycerzami – ironizował w XII w. oburzony papieskim przepychem Bernard z Clairvaux. Rzeczywiście, sam Piotr po śmierci Jezusa ani nie żył w dostatku, ani nie miał ambicji przywódczych. Z całą pewnością cieszący się prestiżem Paweł potrafił się przeciw niemu zbuntować. W liście do Galatów opisuje konflikt, który miał z pierwszym papieżem w Antiochii. – Otwarcie się mu sprzeciwiłem, zasłużył bowiem na naganę (Ga, 2, 11) – relacjonował. Piotr zresztą ustąpił. Nie ma tu mowy o jakimkolwiek poczuciu papieskiej nieomylności. Nie ma też dowodów, że był uznawany za przywódcę Kościoła. Żadne źródło nie mówi też o tym, jakoby swoją władzę przekazał jakiemukolwiek sukcesorowi. Według prof. Eamona Duffy’ego, historyka papiestwa z Uniwersytetu Cambridge, urząd ukształtował się dopiero prawie sto lat po śmierci Piotra. – Nie sposób wskazać konkretnej daty, ale proces ten zakończył się w połowie II w. – uważa. Uznano wtedy, że przed śmiercią św. Piotr nałożył ręce na głowę następcy, wyświęcając go tym samym na kolejnego biskupa. Ten zrobił podobnie ze swoim z kolei sukcesorem. I tak od pierwszego apostoła ciągnie się nieprzerwany łańcuch święceń nazywany „sukcesją apostolską”. Brzmi efektownie, tyle że jedynym dowodem na to jest wiara późniejszych o kilka stuleci chrześcijan. Mimo przekonania, że Piotr zginął męczeńską śmiercią w Rzymie, przez stulecia nikt nie traktował jego następców jako głów Kościoła. Ale wraz z końcem prześladowań ambicje biskupów Rzymu rosły. Damazy I (366–384) jako pierwszy do objęcia urzędu użył siły. Na jego prośbę robotnicy kopiący katakumby (mieli opinię zakapiorów) zmasakrowali zwolenników konkurenta. Jego następca Syrycjusz (384–399) kazał nazywać się papieżem, choć jeszcze do VI w. tytułu tego używali inni dostojnicy chrześcijańscy. Bonifacy I (418–422) zabronił podważać decyzje biskupa Rzymu... Niewiele to miało wspólnego z pokorą i prostotą św. Piotra, ale działało. Leon I Wielki – usta Piotra Ukoronowaniem tego procesu był pontyfikat Leona I (440–461), pierwszego na tym urzędzie, który zyskał przydomek „Wielki”. Bez przesady można powiedzieć, że był to hierarcha, który stworzył papiestwo. Uważał się za dziedzica pierwszego biskupa Rzymu, a co za tym idzie – samego Chrystusa. Nie krył, że ma ambicje rządzenia całym chrześcijańskim światem. – Piotr przemawia przez Leona – orzekli wprost biskupi zgromadzeni na Soborze Chalcedońskim. Wyrobił sobie taki autorytet, że w 422 r. zdołał przekonać wodza Hunów Attylę, by nie równał Wiecznego Miasta z ziemią. Ale upadek starożytnego Rzymu i tak zbliżał się wielkimi krokami. W 476 r. germańscy władcy zajęli Italię, a papieże stali się de facto poddanymi barbarzyńskich królów. Wielu wieszczyło papiestwu upadek, ale biskupi Rzymu nie po raz ostatni pokazali, że nie ma takich przeciwieństw losu, których nie potrafiliby wykorzystać. Szybko się zorientowali, że prostackich władców, którzy nagle trafili na rzymskie salony (jeden z nich, Teodoryk, podpisywał się, używając szablonu wyciętego w złotej płytce!) można łatwiej owinąć wokół papieskiego palca niż kiedyś cesarza. Na wspomnianym już Soborze Chalcedońskim ustaliła się teoria pentarchii. Uznano, że w Kościele jest pięć najważniejszych patriarchatów, czyli stolic biskupich: Rzym, Konstantynopol, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima. – Spośród nich cztery ostatnie reprezentowały Wschód, a tylko Rzym leżał na Zachodzie. – Podczas gdy patriarchowie Wschodu musieli się ze sobą dzielić prestiżem i władzą, papież nie miał konkurencji. Także to powodowało, że jego wpływy rosły – tłumaczy ks. dr Marek Blaza, historyk Kościoła. – Na początku XIII w. Innocenty III posunie się tak daleko, że swój stosunek do pozostałych stolic patriarszych przyrówna do relacji Chrystusa i czterech zwierząt Apokalipsy, które oddają mu hołd. Kooperację stopniowo zastępowała subordynacja i podporządkowanie – dodaje ks. dr Blaza. Grzegorz Wielki – misjonarz aniołów To, że przyszłość papiestwa nie leży w sojuszu z Bizancjum, ale pogańskiej północy, wyraźnie dostrzegł Grzegorz I Wielki (590–604), uważany przez wielu za największego papieża wszech czasów. W jego przypadku (co w historii Kościoła nieczęsto się zdarzało) polityczny geniusz łączył się z osobistą świętością. Przed wyborem na biskupa Rzymu kilka lat spędził w klasztorze, gdzie oddawał się modlitwom i wyczerpującym postom. Wyrafinowane spory teologiczne szczerze go nudziły, preferował to, co w religii emocjonalne i łatwe do przyswojenia: kult relikwii, opowieści o cudach, straszenie piekłem. W perspektywie mającego się wkrótce rozpocząć masowego nawracania pogan okazało się to strzałem w dziesiątkę. Trudno jednak powiedzieć, czy była to przemyślana decyzja strategiczna, czy wyraz prywatnych upodobań intelektualnych. W 596 r. Grzegorz Wielki zorganizował pierwszą papieską misję do pogan. Według św. Bedy geneza tej decyzji była dość niezwykła. Papież miał się kiedyś udać na rzymski targ niewolników. Zobaczywszy tam przystojnych, świetnie zbudowanych blondynów, spytał ich, skąd są. Gdy w odpowiedzi usłyszał „Anglowie”, zrozumiał, że aniołowie. Uznał to za znak od Boga – postanowił nawrócić naród „Aniołów”. Wkrótce wykupił grono 17-letnich brytyjskich niewolników i uczynił z nich mnichów, przygotowując zapewne do podjęcia misji. Operacja zakończyła się sukcesem, a Kościół Anglii do dziś czci Grzegorza jako swego założyciela. Ewangelizacja Brytanii była kamieniem milowym w rozwoju papiestwa – oznaczała, że władza biskupa Rzymu przekracza granice cywilizowanego świata i rozciąga się na wszystkie ludy. Aby podkreślić ten fakt, Grzegorz Wielki rozsyłał biskupom i władcom maleńkie relikwiarze w kształcie klucza, w których miały się znajdować opiłki żelaza z łańcuchów św. Piotra. Taki gest lepiej przemawiał do wyobraźni niż najlepsze traktaty teologiczne poświęcone papieskiemu prymatowi. Mikołaj I Wielki – boski zastępca Papieże zwracali się ku Zachodowi, ale więzy ze Wschodem ciągle były silne i – szczerze mówiąc – coraz bardziej uwierały. Wybrany w 649 r. Marcin I jako pierwszy odmówił wystąpienia do cesarza o zgodę na objęcie urzędu. Był to policzek wymierzony dworowi w Konstantynopolu. W obawie przed zemstą, porwaniem, a nawet zabójstwem papież zamieszkał w bazylice laterańskiej (jego łóżko stało przy ołtarzu). Mimo to urzędnicy cesarscy dopadli go i zaaresztowali. Chronicznie chory Marcin cierpiał na ciągłe biegunki i wymioty – tymczasem przez półtora miesiąca nie pozwalano mu się umyć. Poniżonego biskupa Rzymu przewieziono do Konstantynopola, gdzie publicznie zdarto z niego liturgiczne szaty, ciągano po ulicach, chłostano. Wreszcie zesłano na Krym, gdzie zmarł. Wbrew pozorom jego męczeństwo nie osłabiło, lecz umocniło autorytet Rzymu – stał się symbolem wierności Chrystusowi nawet za cenę krwi. Pokazało też, że jeśli papiestwo ma przetrwać, powinno sobie poszukać silnego protektora – i z całą pewnością nie może nim być cesarz bizantyjski. Padło na Karolingów – władców państwa Franków, których z papiestwem łączyli wspólni wrogowie – islam i Longobardowie, zagrażający Rzymowi. W efekcie sojuszu frankoński władca Pepin Krótki ofiarował biskupowi Rzymu ziemie, tworząc państwo kościelne. Dokument poświadczający donację w 754 r. złożono symbolicznie (gdzieżby indziej!) na grobie św. Piotra. Moc apostolskich relikwii najwyraźniej zadziałała – państwo w formie zbliżonej do tej, którą nadał mu Pepin, przetrwało ponad tysiąc lat, do XIX w. W ramach układu papież – powołując się na teologiczne uzasadnienia – pozwolił Pepinowi na koronację królewską. Syn Pepina Karol Wielki poszedł jeszcze dalej i w Boże Narodzenie 800 r. wynegocjował u papieża tytuł cesarza. Odtąd papieże stawali się nie tylko duchowymi przywódcami, ale też świeckimi monarchami na całkiem pokaźnym terytorium. Właśnie wtedy Mikołaj I (858–867), trzeci w kolejności i ostatni przed Janem Pawłem II papież, który zyskał przydomek „Wielki”, ogłosił, że biskup Rzymu jest „zastępcą Chrystusa na ziemi”. Tylko on może zdejmować z urzędu biskupów. Synod ani nawet sobór bez papieskiej akceptacji nie mają żadnej władzy. Mikołajowa wizja urzędu biskupa Rzymu w zasadzie przetrwała do czasów współczesnych, a on sam cieszy się w Kościele chwałą świętości. Po jego śmierci kolejni papieże robili wszystko, żeby zaprzepaścić wypracowaną przez niego pozycję. Urząd papieski stał się przedmiotem walk rzymskich rodzin, które traktowały go jak trampolinę do wzmocnienia lokalnych wpływów. W latach 872–1012, nazywanych „ciemnym wiekiem papiestwa”, co najmniej jedna trzecia papieży ginęła w wyniku zamachów. Jana VIII śmiertelnie pobito, Jana X uduszono, a antypapieżowi Janowi XVI wyłupiono oczy, odcięto język, wargi, nos i ręce. W 897 r. Stefan VI kazał wyciągnąć z grobu nadpsute zwłoki znienawidzonego z powodów politycznych poprzednika Formozusa, ubrał je w papieskie szaty, posadził na tronie i odbył nad nimi sąd. Martwemu papieżowi odcięto palce, a zbezczeszczone zwłoki wrzucono do Tybru. Po kilku miesiącach karta się odwróciła – Stefana uduszono, a ciało poprzednika, na którym się pastwił, wyłowiono i pochowano z honorami. Szokujące? W świetle mentalności epoki zrozumiałe. – Trup był dla ówczesnych ludzi realnym nosicielem idei, które wyznawał lub reprezentował zmarły. Tak jak oddawano cześć relikwiom świętych, tak bezczeszczono zwłoki wrogów. Ćwiartując ciało swego poprzednika, Stefan w symboliczny sposób niszczył jego dzieło, dokonania i pamięć o nim – tłumaczy prof. Mikołejko. Grzegorz VII – gromowładny Po serii słabych nastała seria papieży potężnych. Kryzys przełamała reforma Mikołaja II (1058–1061), który wprowadził obowiązującą do dziś zasadę wyboru biskupa Rzymu przez kardynałów, czyli konklawe. Notabene swego czasu tygodnik katolicki „America” zaapelował do papieża, by do grona elektorów włączyć świeckich i kobiety, jednak ów apel raczej nie znajdzie posłuchu. – Jestem w stanie sobie wyobrazić, że do kolegium kardynalskiego będą dopuszczeni świeccy, ale nie ma mowy, by zdominowali to grono i decydowali o wyborze papieża – zapewnia ks. dr Andrzej Luter, teolog i publicysta. Proces emancypacji papiestwa spod władzy świeckiej osiągnął kulminację za pontyfikatu papieża Grzegorza VII (1073–1085), jednego z największych, jacy rządzili w Watykanie. Uważał on, że każdy biskup Rzymu jest zwierzchnikiem wszystkich władców na ziemi, także cesarza, którego może zdjąć z tronu. W najsłynniejszym dokumencie swego pontyfikatu „Dictatus papae” pisał on, że Kościół Rzymski nigdy nie pobłądził oraz że po wsze czasy nigdy w żaden błąd nie popadnie. Z punktu widzenia teologicznego od takiego stwierdzenia już tylko krok do dogmatu o nieomylności papieża, który katolicy przyjmą osiem wieków później. Grzegorz stanowczo też zabronił władcom świeckim obsadzania urzędów kościelnych. Musiało do doprowadzić do sporu z Henrykiem IV, który przy pomocy posłusznych sobie biskupów ogłosił zdjęcie papieża z urzędu. Odpowiedzią był dekret o ekskomunice i pozbawieniu tronu cesarza ubrany w liryczną formę żarliwej modlitwy do św. Piotra. – W Twoim imieniu związuję cesarza więzami klątwy. Niech dzięki temu lud uzna, że Tyś jest Piotr Opoka i na Twojej skale Syn Boga Żywego zbudował Kościół – pisał papież. Wkrótce w tajemniczych okolicznościach zmarł wierny Henrykowi arcybiskup Utrechtu. W dodatku w tamtejszą katedrę uderzył piorun tuż po tym, jak modlił się w niej wyklęty przez Rzym władca. Dla wielu biskupów były to widome znaki rozstrzygające, po której stronie opowiadają się Niebiosa. Tym łatwiejsze do odczytania, że wola Opatrzności współgrała z ich ambicjami. Wzrastające wpływy cesarza zaczęły im bowiem doskwierać. Henryk musiał ustąpić, we włosiennicy i boso udał się do zamku w Canossie, gdzie przebywał papież, i przez trzy dni błagał go o uchylenie klątwy. Grzegorz VII miłosiernie udzielił cesarzowi rozgrzeszenia, ale mógł święcić triumfy. Przełom tysiącleci to jeszcze jedno ważne wydarzenie: rozejście się dróg katolicyzmu i prawosławia. – Od tej pory Rzym wzmacniał swoją pozycję w chrześcijaństwie zachodnim, a władza papieży rosła. Wyjątkiem był okres schizmy zachodniej. Gdy w tym samym czasie panowało dwóch albo trzech papieży, ich autorytet siłą rzeczy malał. Ale na soborze w Konstancji przezwyciężono i ten problem – tłumaczy ks. dr Blaza. Aleksander VI – diabeł na tronie Piotra Przemożny wpływ na kształtowanie się urzędu biskupa Rzymu miały też osoby mierne, których grzechy na wieki zaciążyły na wizerunku papiestwa. Pierwszym etapem upadku była trwająca ponad pół wieku niewola awiniońska, kiedy papieże w obawie o własne bezpieczeństwo musieli opuścić Rzym. Symbolem degrengolady moralnej stały się rządy rozpustnych papieży renesansu, zwłaszcza Aleksandra VI Borgii, ojca licznych nieślubnych dzieci, łapówkarza, organizującego orgie z prostytutkami i kupczącego urzędami kościelnymi. Po jego śmierci w Watykanie rozeszła się pogłoska, że był on opętany przez diabła. Miały o tym świadczyć pośmiertne zmiany zaobserwowane przy jego trumnie. – Twarz zmieniła barwę na kolor owoców morwy lub najciemniejszej tkaniny i pokryta była niebiesko-czarnymi plamami. Nos był opuchnięty, usta wydęły się w tym miejscu, gdzie język zgiął się wpół, a wargi wydawały się to wszystko wypełniać. Wygląd twarzy był znacznie bardziej przerażający niż wszystko, co do tej pory widziano. […] Cieśle przygotowali trumnę nazbyt wąską i krótką, położyli więc mitrę papieża u jego boku, a jego samego zawinęli w stary dywan i wciskali do trumny na siłę pięściami – zapisał Johann Burchard, papieski mistrz ceremonii. Współcześni historycy niezwykłe zjawiska przypisują nie tyle szatanowi, ile działaniu trucizny, którą podano znienawidzonemu papieżowi. W takich okolicznościach pojawienie się reformacji było już tylko kwestią czasu. Trudno się też dziwić, że Marcin Luter czy Jan Kalwin z biskupów Rzymu uczynili swoich największych wrogów. Pius IX – dogmatyk nieomylny Od czasu reformacji Kościół zaczął być traktowany jako instytucja wsteczna, walcząca z postępem i nowoczesnością. W awangardzie tej walki szli papieże. Dało się to odczuć zwłaszcza w czasie najdłuższego w dziejach papiestwa pontyfikatu Piusa IX (1846–1878). Co ciekawe, on sam pochodził z postępowej arystokratycznej rodziny, o której mawiano, że w jej domu „nawet koty są liberalne”. Jako papież szybko się jednak z liberalizmu wyleczył. We Włoszech trwał właśnie proces jednoczenia kraju pod hasłami liberalno-rewolucyjnymi, co oznaczało ograniczenie wpływów państwa kościelnego. Kiedy w 1870 r. wojska włoskiego króla Wiktora Emmanuela zajęły Rzym, oznaczało to koniec istniejącej przez ponad tysiąc lat papieskiej monarchii. W encyklice „Ubi nos” papież nazwał likwidację podległego sobie terytorium świętokradztwem, ogłosił się więźniem Watykanu i zaprzestał sprawowania uroczystych ceremonii w bazylice św. Piotra. Msze papieskie przywrócił jego następca Leon XIII (1878–1903), ale przez dziesiątki lat papieże konsekwentnie nie opuszczali wzgórz watykańskich. Stopniową utratę wpływów politycznych kierowanej przez siebie instytucji Pius IX rekompensował wzmacnianiem wpływów w sferze duchowej. W 1854 r. ogłosił dogmat o niepokalanym poczęciu Maryi, do dziś nieuznawany ani przez prawosławie, ani przez protestantyzm. – Najważniejszą sprawą nie jest sam dogmat, lecz sposób, w jaki został ogłoszony – komentował szambelan papieski George Talbot. Przez wieki bowiem trwał w Kościele spór, czy papież musi zatwierdzać uchwalone przez sobór dogmaty, czy nie. Pius posunął się jednak o krok dalej – ogłosił dogmat jedynie mocą papieskiej decyzji. W Kościele zawrzało, dlatego w 1870 r. na Soborze Watykańskim I ogłoszono kontrowersyjny dogmat o nieomylności papieża. W jego myśl papież jednoosobowo może ogłaszać prawdy wiary, bez oglądania się na kogokolwiek. Opór części hierarchów przyniósł zastrzeżenie, że papieska nieomylność dotyczy tylko nauczania obejmującego wiarę i moralność, dokonywanego uroczyście, ex cathedra. Nie zmieniło to faktu, że w sferze symbolicznej jeszcze nigdy papiestwo nie miało takich kompetencji duchowych. Podczas głosowania nad dogmatem nad Watykanem rozpętała się ogromna burza. Przeciwnicy odczytali to jako gniew Niebios. – Nie zapominajcie o górze Synaj i Dekalogu – odpowiedział im kard. Henry Manning, architekt nowej regulacji, przypominając, że gdy Mojżesz odbierał kamienne tablice, Bóg też zesłał burzę. W jego ustach nieomylność papieska była równoznaczna z dziesięciorgiem przykazań. Jak się okazało, w sferze praktycznej kontrowersyjny dogmat niewiele znaczył. W ciągu 140 lat od ogłoszenia znalazł zastosowanie tylko raz – w 1950 r., kiedy Pius XII ogłosił naukę o wniebowzięciu Maryi. Pius X – katolicki McCarthy W wiek XX Kościół wchodził więc bardziej scentralizowany niż kiedykolwiek przedtem. Do papieskiej nieomylności Pius X (1903–1914) dorzucił praktykę, że za nominacjami biskupimi na całym świecie stoi biskup Rzymu. Sam przeglądał wszystkie akta kandydatów – nie zdarzało się to żadnemu poprzednikowi w historii. Wprowadził też przepis, że każdy biskup raz na pięć lat musi zameldować się w Watykanie, osobiście składając papieżowi relację z własnej pracy duszpasterskiej. Za jego czasów w Kościele doszło do prawdziwej czystki osób, na których padł choć cień podejrzeń o nieprawomyślność. Powołano nawet tajemną Sodalicję św. Piusa V, której członkowie wyszukiwali i osądzali nieprawomyślnych teologów. – Otwierano i fotografowano prywatne listy, profesorowie teologii donosili na studentów, oskarżając ich o herezję na podstawie wygłoszonych na zajęciach referatów – zwraca uwagę prof. Eamon Duffy z Uniwersytetu w Cambridge. Atmosfera była bliższa makkartyzmowi niż ewangelii. Autorytarny sposób zarządzania wzrastał z pontyfikatu na pontyfikat. – Nie potrzebuję współpracowników, tylko ludzi, którzy będą wykonywać moje polecenia – oznajmił tuż po wyborze Pius XI. W 1929 r. w wyniku traktatu z Benito Mussolinim stał się zresztą władcą świeckim, uzyskując władzę nad suwerennym, istniejącym do dziś państewkiem watykańskim. W końcu tak mocno uwierzył w swą nieomylność, że zabierał głos w niemal każdej sprawie – plam na Słońcu, osiągnięć medycyny, a tuż przed śmiercią podobno przygotowywał przemówienie do uczestników kongresu gazowniczego. Jan XXIII – papież bez korony Próbą odwrócenia tendencji do poszerzania władzy biskupa Rzymu był rewolucyjny pod niemal każdym względem pontyfikat Jana XXIII (1958–1963). Papież ten zwołał Sobór Watykański II – pierwszy w historii Kościoła niepotępiający żadnej herezji. Już samo zaproszenie do Watykanu ponad 3 tys. biskupów z całego świata stanowiło szok dla potężniejącej z roku na rok Kurii Rzymskiej. Rodziło się pytanie, po co papieżowi sobór, skoro już prawie sto lat temu proklamowano jego nieomylność. Jednoosobowo mógł on przecież ogłosić wszystko, co chciał. Jego następca Paweł VI (1963–1978) zrobił rzecz z punktu widzenia władzy papieskiej jeszcze bardziej rewolucyjną – stworzył organ doradczy zwany synodem biskupów. Znaczną część jego członków mianował nie papież, ale lokalne episkopaty całego świata, dokonując wyboru swoich przedstawicieli. W dodatku po tradycyjnej koronacji papieską tiarą Paweł VI zrezygnował z jej noszenia (już jego poprzednika, ze względu na bezpośredniość i skromność, nazywano „papieżem bez korony”). Potrójną koronę zlicytowano na aukcji zorganizowanej w Stanach Zjednoczonych, a uzyskany z niej dochód zasilił kościelne akcje charytatywne. Od tej pory żaden jego następca nie nałożył już tej oznaki władzy monarszej, zadowalając się jedynie przyjęciem paliusza – symbolu władzy kapłańskiej papieża. Jan Paweł II – herezja „wojtylianizmu”? Jeśli wziąć pod uwagę styl pontyfikatu, ćwierćwiecze rządów Jana Pawła II (1978–2005) było kontynuacją drogi obranej przez papieży odnowy soborowej. Ale pod względem sposobu sprawowania władzy stanowił on całkowite odwrócenie zapoczątkowanej przez poprzedników tendencji. Wojtyła, nauczony doświadczeniem prześladowanego Kościoła w Polsce, postanowił ponownie scentralizować Kościół. Zdyscyplinował katolickie uniwersytety, doprowadzając do usunięcia z nich nieprawomyślnych teologów. Wcześniej żaden papież nie zdobył tak masowej popularności jak on – przez co dla wielu stał się ikoną nie tylko katolicyzmu, ale i chrześcijaństwa. Nie wszędzie wywołuje to entuzjazm. Już po śmierci papieża emerytowany prymas Belgii kard. Godfried Danneels stwierdził na przykład, że w czasach Jana Pawła II Kościół przypominał wielką firmę dbającą o udziały w rynku. – Nie ma sensu być wielkim kaznodzieją, jeśli uwaga świata ma się skupić wyłącznie na kaznodziei – mówił w wywiadzie dla włoskiego miesięcznika „30 Giorni”, równocześnie sprzeciwiając się przyspieszonej beatyfikacji polskiego papieża. Takich głosów było więcej (watykaniści ukuli nawet termin „wojtylianizm” – jako synonim przesadnego kultu Wojtyły). Ilu było papieży? Do stycznia 2025 roku Kościół katolicki miał 266 papieży, począwszy od św. Piotra, który według tradycji był pierwszym biskupem Rzymu. Ostatnim papieżem był Franciszek, który objął urząd 13 marca 2013 roku jako następca Benedykta XVI. Jego następca zostanie wybrany wiosną 2025 r. Lista papieży obejmuje różne okresy historii, w tym czasy rozłamów (np. wielka schizma zachodnia, gdy było kilku rywalizujących ze sobą papieży). W niektórych przypadkach istnieją kontrowersje dotyczące legitymizacji pontyfikatów, ale Kościół uznaje tę oficjalną liczbę. Źródło: National Geographic Polska
Na ten widok czekają wszyscy wierni. Jak powstaje biały dym nad Watykanem?
Każdy wie, co oznacza biały dym nad Watykanem. Ale mało kto zastanawia się, co tak naprawdę unosi się z komina Kaplicy Sykstyńskiej w momencie wyboru następcy św. Piotra. National Geographic Magazine zapytał o to eksperta w dziedzinie chemii pirotechnicznej, Chrisa Mocellę.
W tym artykule: Jak i z czego powstaje biały dym po konklawe? Trwa okres sede vacante. Co to właściwie oznacza? Papież Franciszek zmarł w poniedziałek nad ranem, w wieku 88 lat. Wiadomość o jego odejściu poruszyła miliony wiernych na całym świecie. Choć Watykan pogrążony jest w żałobie, już teraz rozpoczynają się przygotowania do kolejnego, niezwykle ważnego momentu w historii Kościoła, czyli konklawe. To właśnie wtedy oczy całego świata znów zwrócą się ku Kaplicy Sykstyńskiej, gdzie biały dym obwieści wybór nowego następcy św. Piotra. Jak i z czego powstaje biały dym po konklawe? Biały dym unoszący się z komina Kaplicy Sykstyńskiej to najbardziej rozpoznawalny znak wyboru nowego papieża. Ale co sprawia, że ten historyczny moment ma właśnie taką oprawę? Amerykańska redakcja National Geographic Magazine zapytała o to autora książki „Chemia pirotechniki”, Chrisa Mocelli. Niektórzy mogą być zaskoczeni Katia Andreasi, National Geographic Magazine: Jak można kontrolować kolor dymu? Czy one wszystkie nie powinny być po prostu szare? Chris Mocella: Istnieją dwa sposoby na wytworzenie dymu: spalanie, które produkuje dym, gdy płonący obiekt częściowo strawi ogień, i parowanie, podczas którego twarde materiały w wyniku działania wysokich temperatur najpierw topią się w ciecz, a potem zamieniają się w gaz. Podczas gdy w procesie spalania płonący materiał oprócz dymu, produkuje także sadze i popiół (które przybierają ciemną barwę), tak przy parowaniu spalany przedmiot, nie płonie jako obiekt w stałym stanie skupienia, lecz zmienia się w substancję płynną, a dopiero ta ulatnia się w pełni, tworząc mglisty dym. Co może zostać wykorzystane do przygotowania białego dymu? Istnieją pewne produkty reakcji spalania, które mogą przybrać białą lub jasnoszarą barwę, zwłaszcza niektóre związki cynku i fosfor, które przy udziale temperatury reagują z wodą, dając w efekcie gęsty, biały dym. Zaawansowana wiedza chemiczna nie jest do tego potrzebna. A z jakiej metody mogą korzystać w Watykanie? Choć parowanie jest możliwe, to metoda ta jest trudna do opanowania do perfekcji. Kardynałowie korzystają więc raczej z prostego procesu spalania opiłków cynku i siarki, w efekcie czego powstaje siarczek cynku, który wyglądem przypomina gęsty, ciężki dym w kolorze brudnej bieli. A co w przypadku czarnego dymu? W tym wypadku sytuacja jest prosta: czarny dym najłatwiej jest otrzymać podczas półspalania czyli w sytuacji, gdy spalamy materiały organiczne takie jak drewno, przy ograniczonym dostępie tlenu. Wówczas otrzymujemy sporo czarnych cząsteczek, które nie uległy całkowitemu spaleniu czyli czarny dym. Czy do produkcji czarnego dymu w Watykanie używało się kiedyś słomy? Jeśli konkretny rodzaj słomy zostanie spalony przy ograniczonym dostępie tlenu, rzeczywiście można otrzymać czarny dym, jednak nie otrzymamy go w takiej ilości, ani nie będzie tak gęsty, jak byśmy sobie tego życzyli. Żeby dym był naprawdę czarny, musi być gęsty, a w związku z tym trzeba go wyprodukować bardzo dużo w krótkim czasie. Oznacza to, że potrzebne będą nieco bardziej złożone materiały pirotechniczne niż zwykła słoma. Czy tak naprawdę kardynałowie mogą stworzyć taki kolor dymu, jaki tylko im się podoba, np. zielony albo czerwony? Tak, bez problemu można wyprodukować kolorowy dym. Cześć barwników może bardzo szybko zmienić stan skupienia ze stałego na ciekły pod wpływem wysokiej temperatury, a zaraz później wyparować w postaci drobnych, kolorowych cząsteczek, tworząc kolorowy dym. Trzeba jednak zachować ostrożność podczas procesów spalania kolorowych materiałów pirotechnicznych. Barwniki są często wykonane z materiałów organicznych, dlatego zamiast kolorowego dymu, możemy otrzymać szary lub czarny, jeśli zaczną się spalać zbyt intensywnie. Nie da się otrzymać kolorowego dymu w sposób naturalny? To się zdarza bardzo rzadko z tego względu, że do jego wytworzenia niezbędne są konkretne materiały i warunki. W tej chwili nie przychodzi mi do głowy żaden przykład, gdzie odbyłoby się to bez żadnej ingerencji ze strony człowieka. Na koniec nie mógłbym nie zadać tego pytania komuś, kto jest pirotechnikiem. Czy kardynałowie mogliby zamiast dymu wypuścić przez komin fajerwerki? Oczywiście. Jest jednak kilka warunków: przede wszystkim komin musiałby być zupełnie prosty i nie mieć żadnych blokad. Trzeba byłoby również się usunąć daszek, który jest umieszczony na końcu komina. W przeciwnym razie kardynałowie musieliby się liczyć z bardzo bliskim spotkaniem z fajerwerkami w Kaplicy Sykstyńskiej, czego Michał Anioł najpewniej nie brał pod uwagę… Trwa okres sede vacante. Co to właściwie oznacza? Po śmierci papieża Franciszka Kościół katolicki wszedł w czas przejściowy, w tradycji nazywany jest sede vacante. To moment, kiedy tron papieski pozostaje pusty, a wierni z niecierpliwością oczekuje wyboru następcy św. Piotra. Formalnie władza przechodzi wówczas w ręce Kolegium Kardynałów, które zarządza Watykanem, ale nie podejmuje decyzji wiążących dla Wspólnoty. Ich głównym zadaniem jest zwołanie konklawe, czyli ogólnego zgromadzenia kardynałów-elektorów, podczas którego zostanie wybrany nowy papież. Papież Franciszek zmarł w Poniedziałek Wielkanocny, 21 kwietnia 2025 r., w swojej rezydencji w watykańskim Domu Santa Marta. Bezpośrednimi przyczynami jego śmierci był udar mózgu, śpiączka i nieodwracalna zapaść kardiologiczna Źródło: National Geographic Magazine
Już niedługo kolejne konklawe. Jak długo wybierano papieża w przeszłości?
Konklawe, czyli wybory Ojca Świętego, to tradycja owiana wieloma tajemnicami. Głosowanie kardynałów odbywa się w izolacji, co dodatkowo sprzyja namnażaniu niepotwierdzonych teorii.
Spis treści: Co to jest konklawe? Te rzeczy pokazane w filmie to prawda Pierwsze konklawe Najdłuższe konklawe Konklawe 1978 Kontrowersje wokół konklawe Ostatnie miesiące 2024 roku upływały w kinach pod znakiem od dawna wyczekiwanych premier. Jeden z najgłośniejszych filmów tego roku byłoczywiście „Gladiator II”. Kontynuacja hitu Ridleya Scotta sprzed niemal ćwierćwiecza zbierała mieszane recenzje od widzów i krytyków, ale i tak cieszyła się satysfakcjonującymi wynikami oglądalności. I to niemal na całym świecie. Już po kilku pierwszych dniach seansów produkcja zarobiła blisko 90 milionów dolarów. To rzecz jasna niejedyny film, jaki można było oglądać w kinach. Znacznie słabszym wynikiem frekwencyjnym, ale lepszymi opiniami cieszyło się między innymi „Konklawe”. Jest to ekranizacja powieści Roberta Harrisa o tym samym tytule. Co to jest konklawe, wie pewnie każdy. Nie wszyscy za to zdają sobie jednak sprawę, z jakim wieloma regułami – a historycznie także skandami – wiąże się wybór papieża. Co to jest konklawe? Te rzeczy pokazane w filmie to prawda Przed seansem „Konklawe” należy pamiętać, że nie jest to film historyczny. Fabuła odpowiada czasom współczesnym, choć nie padają tam imiona ani zmarłego papieża – Franciszka I – ani jego ostatnich poprzedników. Film przedstawia pewne fakty dotyczące tradycji związanej z wyborami papieża. Nieodłącznym elementem konklawe jest dym: czarny lub biały. Dopiero pojawienie się tego drugiego oznacza, że Kościół katolicki ma nowego Ojca Świętego. Jak właściwie powstaje biały dym wypuszczany z komina Kaplicy Sykstyńskiej? Amerykańska redakcja National Geographic Magazine zapytała o to autora książki „Chemia pirotechniki”, Chrisa Mocelli. Jego zdaniem chodzi o spalania opiłków cynku i siarki, w efekcie czego powstaje siarczek cynku, który wyglądem przypomina gęsty, ciężki dym w kolorze brudnej bieli. Kolejny istotny szczegół uwzględniony w filmie „Konklawe” to fakt, że na czas wyborów papieskich kardynałowie elektorzy są odizolowani od świata. Ma to zapobiec wpływowi czynników zewnętrznych, takich jak polityka, media czy naciski ze strony rządów lub grup interesów. Proces wyboru papieża jest ściśle tajny. Kardynałowie składają przysięgę zachowania dyskrecji i nieujawniania szczegółów obrad. To, co dokładnie dzieje się za murami Kaplicy Sykstyńskiej w czasie konklawe pozostaje tajemnicą. Niektóre informacje i zasady dotyczące wyboru Ojca Świętego są jednak powszechnie jawne. Wiadomo na przykład, że konklawe odbywa się w czasie od 15 do 20 dni po śmierci papieża. Jak wyglądały wybory następcy świętego Piotra w ciągu wieków? Niektóre przeszły do historii nie tylko z uwagi na wyniki, ale i sam przebieg głosowania kardynałów. Pierwsze konklawe Pierwsze oficjalne konklawe odbyło się w 1276 roku, po śmierci papieża Grzegorza X. Było to pierwsze konklawe zgodne z zasadami ustanowionymi w konstytucji Ubi periculum z 1274 roku. Przebiegało w Watykanie i trwało krótko – zaledwie 1 dzień, od 21 do 22 stycznia 1276 roku. Papieżem został wybrany kardynał Pierre de Tarentaise, który przyjął imię Innocenty V. Najdłuższe konklawe Odpowiedzi na pytanie „kiedy było najdłuższe konklawe?” mogą byś dwie. Bardzo często wskazywane są wybory papieża w Viterbo. I trzeba przyznać, że rzeczywiście były rekordowo długie. Trwały od 29 listopada 1268 roku do 1 września 1271 roku, a więc 2 lata, 9 miesięcy i 2 dni. Kościół w tym czasie znajdował się w trudnym położeniu politycznym. Wybór papieża był przedmiotem walki między różnymi frakcjami politycznymi, w tym wpływami cesarstwa i monarchii w Europie. Po śmierci papieża Klemensa IV kardynałowie mieli ogromne trudności w osiągnięciu porozumienia. Mieszkańcy Viterbo, zniecierpliwieni przedłużającym się procesem, dosłownie zamknęli kardynałów w pałacu biskupim, usunęli dach budynku, aby pogorszyć warunki i ograniczyli dostawy jedzenia. W końcu kardynałowie wybrali papieża Grzegorza X, który nie był nawet kardynałem. Jego wybór był kompromisem mającym na celu zakończenie impasu. W świetle prawa w Viterbo odbyło się nie konklawe, a papieska elekcja. Formalne zasady konklawe nie były jeszcze ustanowione, ale właśnie to wydarzenie doprowadziło do ich wprowadzenia. Stąd też nazwa con clave, czyli „pod kluczem”. Najdłuższe konklawe po formalnym wprowadzeniu zasad odbyło się zaś w 1740 roku, po śmierci papieża Klemensa XII. Trwało ono 6 miesięcy i 2 dni (od 18 lutego do 17 sierpnia 1740 roku). Dlaczego wybór papieża zajął wówczas ponad pół roku? Przyczyniły się do tego polityczne konflikty między frakcjami kardynałów. A w szczególności wpływ mocarstw europejskich, takich jak Austria, Francja i Hiszpania, które próbowały zabezpieczyć swoje interesy poprzez wybór „odpowiedniego” papieża. Napięta sytuacja utrudniała osiągnięcie większości dwóch trzecich głosów wymaganej do wyboru papieża. Ostatecznie na Ojca Świętego wybrano kardynała Prospera Lorenzo Lambertiniego, który przyjął imię Benedykt XIV. Do dziś oficjalnie nie ma limitu czasu na wybór papieża. Konklawe 1978 Rok 1978 był wyjątkowy w historii Kościoła katolickiego, ponieważ odbyły się dwa konklawe w odstępie kilku miesięcy z powodu śmierci dwóch kolejnych papieży: Pawła VI i Jana Pawła I. Rok ten przeszedł do historii jako „rok trzech papieży”. Drugie konklawe z 1978 roku szczególnie dobrze pamiętają Polacy. To właśnie w tym roku, dokładnie 16 października, kardynał Karol Wojtyła z Krakowa został wybrany na papieża. Był to pierwszy Ojciec Święty spoza Włoch od ponad 450 lat (od czasu Hadriana VI w 1522 roku). Pełnił pontyfikat jako Jan Paweł II. To pierwszy i jak dotąd jedyny Ojciec Święty z Polski. Kontrowersje wokół konklawe Konklawe zawsze budziło zainteresowanie, ale nie obyło się bez kontrowersji i skandali. Niektóre towarzyszące mu wydarzenia szczególnie podważały moralny i duchowy charakter tych wyborów. O skandalu do dziś mówi się w kontekście wyboru na papieża Rodrigo Borgia, kardynała z wpływowej hiszpańskiej rodziny. Zdobył on poparcie kardynałów poprzez otwartą korupcję – obiecywał im wysokie urzędy kościelne i fortuny w zamian za głosy. Jego pontyfikat (jako Aleksandra VI) był naznaczony kolejnymi kontrowersjami, w tym nepotyzmem – faworyzował swoje dzieci, szczególnie Cezara i Lukrecję Borgiów, którym zapewniał wpływowe stanowiska i bogactwa. Był także oskarżany o symonię (sprzedaż urzędów kościelnych) i moralne nadużycia, które osłabiły autorytet papiestwa w tym okresie. W ciągu wieków zasady konklawe były modyfikowane, aby zapobiegać takim nadużyciom. Historia pokazuje jednak, że ludzkie ambicje i uwarunkowania polityczne nie zawsze można całkowicie wyeliminować z procesu wyboru papieża. Częściowo widać to także w filmie „Konklawe”. Źródło: National Geographic Polska.
Największy kościół świata jest kopią Bazyliki św. Piotra. Nie znajduje się jednak w Europie
Największy kościół świata, choć łudząco przypomina Bazylikę świętego Piotra w Watykanie, wcale nie znajduje się na Starym Kontynencie. W poszukiwaniu rekordowej świątyni należy udać się do zachodniej Afryki.
W tym artykule: Gdzie znajduje się największy kościół świata? Największy, ale czy najwyższy? Największy kościół w Polsce Najmniejszy kościół na świecie Większość osób zapytanych o największy kościół świata bez wahania wskazuje na Bazylikę św. Piotra. Rzeczywistość wygląda jednak inaczej. Mimo że watykańska świątynia imponuje zarówno swoimi rozmiarami, jak i zewnętrzną formą, to nie dzierży palmy pierwszeństwa pod względem wielkości. Ustępuje bowiem – ku zaskoczeniu wielu – swojej afrykańskiej kopii. Gdzie znajduje się największy kościół świata? Na obrzeżach Jamusukro, konstytucyjnej stolicy Wybrzeża Kości Słoniowej, wznosi się monumentalna Bazylika Matki Bożej Królowej Pokoju i to ona piastuje miano największego kościoła świata. Budowę iworyjskiej świątyni zainicjował w 1985 r. ówczesny prezydent kraju, Félix Houphouët-Boigny, który także zadecydował o jej lokalizacji. Tempo prac budowlanych pod kierownictwem architektów Pierre’a Fakhoury i Patricka d’Hauthuille’a było imponujące. Już w 1990 r. bazylika trafiła do Księgi Rekordów Guinnessa jako największy chrześcijański budynek sakralny na świecie, a rok później została pobłogosławiona przez Jana Pawła II. Ojciec Święty wybrał to miejsce także na oficjalne obchody III Światowego Dnia Chorych w 1995 r. oraz na II Międzynarodowe Spotkanie Kapłanów, zorganizowane w lipcu 1997 r. Śmiało można przyznać, że afrykański odpowiednik Bazyliki św. Piotra to kolos w świecie architektury sakralnej. Budynek ma 158 m wysokości, a jego całkowita powierzchnia wynosi 30 tys. m kw. (o 7 tys. m kw. więcej niż watykański pierwowzór). Dzięki tak ogromnej przestrzeni świątynia jest w stanie pomieścić wewnątrz aż 18 tysięcy wiernych. Na rozległym dziedzińcu przed bazyliką miejsce znajdzie kolejne 30 tys., a otaczający teren pozwala na zgromadzenie nawet 150 tys. osób jednocześnie. Rzeczywistość okazuje się zgoła inna. Frekwencja podczas nabożeństw jest wyjątkowo niska. Wynika to z faktu, że religią dominującą wśród Iworyjczyków jest islam, a katolicy stanowią stanowią mniej niż 20% ogółu ludności. Ponadto koszty budowy, wynoszące około 300 milionów dolarów, wzbudziły kontrowersje i protesty, szczególnie w kontekście trudnej sytuacji gospodarczej kraju. Wnętrza bazyliki olśniewają marmurowymi wykończeniami, kopułę pokryto warstwą złota, natomiast okna wypełnione bogato zdobionymi witrażami. Co więcej, zarówno w świątyni, jak i w jej otoczeniu, wznosi się ponad 300 imponujących kolumn. W ramach ciekawostki dodajmy, że od 1991 r. bazyliką opiekują się polscy pallotyni ze Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego. Największy, ale czy najwyższy? Największy nie zawsze oznacza najwyższy. Bazylika Matki Bożej Królowej Pokoju w Jamusukro, choć pod względem powierzchni nie ma sobie równych, wysokością ustępuje katedrze w Ulm w południowych Niemczech. Ulmer Münster – niegdyś katolicki, obecnie protestancki kościół – mierzy 161,53 m i od ponad 130 lat dzierży tytuł najwyższej świątyni globu. Jej budowa rozpoczęła się pod koniec XIV wieku i trwała, z przerwami, prawie pięć stuleci. Zakończyła się w 1890 roku, gdy do użytku oddano długo wyczekiwaną, wykonaną w stylu gotyckim kościelną wieżę, będącą po dziś dzień najwyższą tego typu konstrukcją na świecie. Zanim katedra w Ulm zyskała miano najwyższego kościoła świata, poprzedni rekord również należał do niemieckiej świątyni. Mowa o wpisanej na listę UNESCO katedrze w Kolonii, której dwie strzeliste wieże osiągają wysokość 157 metrów. I choć obie imponują swoją monumentalnością i architektonicznym rozmachem, wkrótce zostaną zdetronizowane przez bazylikę Sagrada Família w Barcelonie. Ta wciąż powstająca, zaprojektowana przez Antoniego Gaudíego świątynia ma osiągnąć rekordową wysokość 172,5 metra. Planowany termin ukończenia prac to rok 2026. Największy kościół w Polsce Wśród największych kościołów świata dominują przede wszystkim świątynie z Niemiec, Francji czy Włoch, które od wieków zachwycają i przyciągają pielgrzymów z różnych części globu. Na liście najbardziej okazałych budowli sakralnych znajdziemy także polski akcent – Bazylikę Najświętszej Maryi Panny Licheńskiej. Ulokowana nieopodal Konina bazylika jest aktualnie największym kościołem w kraju. Upamiętnia ona objawienia maryjne z połowy XIX wieku, których świadkami byli Tomasz Kłossowski i Mikołaj Sikatka. Budowa tej imponującej świątyni rozpoczęła się w 2004 roku i zakończyła dekadę później, stając się jednym z najważniejszych miejsc kultu religijnego w Polsce. Rocznie Licheń odwiedza ok. półtora miliona pielgrzymów i turystów. Krzyż na wieży licheńskiej świątyni wznosi się na imponującą wysokość 141 metrów, co czyni ją jedną z najwyższych budowli sakralnych nie tylko w Europie, ale i na świecie. Na tym polu – oprócz wspomnianych już niemieckich katedr w Ulm i Kolonii – ustępuje jedynie: Katedrze Najświętszej Marii Panny w Rouen (151 m; w latach 1876–1880 najwyższy budynek na świecie), Kościołowi św. Mikołaja w Hamburgu (147,88 m; w latach 1874–1876 najwyższy budynek na świecie), Katedrze Najświętszej Marii Panny w Strasburgu (142 m; najwyższy XV-wieczny budynek na świecie). Najmniejszy kościół na świecie Dla porównania, Kościół pw. Św. Elżbiety Węgierskiej w miejscowości Benalmádena koło Malagi, uznawany za najmniejszy na świecie, zajmuje niecałe 2 m kw. powierzchni. Niewielka świątynia, wpisana do Księgi Rekordów Guinnessa, mieści się w zamku Colomares. Budowla powstała na przełomie lat 80. i 90. minionego wieku z inicjatywy hiszpańskiego lekarza Estebana Martina i miała upamiętnić 500-lecie odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Źródła: stacja7.pl; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Ten obraz ma działać cuda. Doceniono sanktuarium, w którym się znajduje
W 1670 roku specjalna komisja uznała obraz Matki Bożej Rokitniańskiej za cudowny. Od kilkuset lat ukazana na nim Maryja ma uzdrawiać wiernych. Ponoć pomogła królowi w uzyskaniu ugody ze zbuntowaną szlachtą. Sanktuarium w Rokitnie, w którym znajduje się obraz, trafiło właśnie na listę kluczowych zabytków w Polsce.
Spis treści: Cudowny obraz w Rokitnie Polityczne cuda – Maryja i pomoc dla króla oraz Ziem Odzyskanych 131 obiekt o szczególnym znaczeniu dla kultury W Polsce jest około 800 sanktuariów maryjnych. Najważniejszym, o randze sanktuarium narodowego i jednocześnie miejscem kultu religijnego, pozostaje Jasna Góra. Każdego roku odwiedza je kilka milionów pielgrzymów. Mniej monumentalne, ale równie cenne miejsca tego typu znajdują się na terenie całego kraju. Jednym z ważniejszych sanktuariów maryjnych w zachodniej Polsce jest Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej w Rokitnie w województwie lubuskim. Świątynia ta została właśnie doceniona i trafiła do pocztu najważniejszych zabytków w Polski. Cudowny obraz w Rokitnie Kluczowym elementem sanktuarium w Rokitnie jest cudowny obraz. Jego dzieje okryte są mgłą tajemnicy. Wiadomo, że powstał na początku XVI w. na drewnie lipowym. Przedstawia popiersie Matki Bożej na złoconym tle, z charakterystycznie odsłoniętym uchem. Z uwagi na też szczegół Matkę Bożą Rokitniańską nazywa się Cierpliwie Słuchającą. Twarz świętej jest pochylona ku lewej stronie i sprawia wrażenie zasłuchanej. Obraz trafił do Rokitna w 1669 roku jako dar opata Kazimierza Jana Opalińskiego, który przeniósł go z klasztoru cystersów w Bledzewie do kościoła wiejskiego w Rokitnie. Wtedy też, jak twierdzą wierni, zaczął czynić cuda. W Rokitnie pojawiły się informacje o nagłych uzdrowieniach. Z tego powodu biskup poznański powołał Komisję Teologiczną, która zbadała prawdziwość uzdrowień i łask płynących z obrazu świętej. W 1670 r. gremium to uznało obraz za cudowny. Do dzisiaj w lokalnych mediach można przeczytać historie o cudownych uzdrowieniach, które nastąpić miały po skierowaniu próśb do Maryi w rokitniańskiej świątyni. Barokowy kościół, w którym znajduje się obraz, pochodzi z XVIII wieku. Zbudowano go dla potrzeb kultu Maryi. Świątynia jest przykładem późnobarokowej architektury sakralnej w nurcie śląsko-morawskim, o dobrze zachowanym, jednorodnym wystroju i wyposażeniu wnętrz. Uwagę zwracają sklepienia ozdobione barokowymi polichromiami. Dlatego, mimo że nie jest to najstarszy kościół w naszym kraju, to warto do niego zajrzeć. Oprócz obrazu bardzo cenne są też wota z XVII-XVIII wieku i paramenty liturgiczne, ufundowane przez cystersów bledzewskich. Polityczne cuda – Maryja i pomoc dla króla oraz Ziem Odzyskanych W 1671 roku cudowny obraz trafił na Zamek Królewski w Warszawie. Wypożyczył go król Michał Korybut Wiśniowiecki. Zdaniem niektórych wiernych wizerunek Matki Bożej Rokitniańskiej przyczynił się do zawarcia ugody króla ze zbuntowaną szlachtą spod Lublina. Obraz Maryi z Rokitna stał się popularny wśród chrześcijan. Był często kopiowany i stanowi pierwowzór dla innych otoczonych kultem wizerunków Matki Bożej. Po II wojnie światowej Matka Boża Rokitniańska była tytułowana jako „Pani Cierpliwie Słuchająca” i uznana przez prymasa Augusta Hlonda za „Królową Polski Ziem Odzyskanych”. W ten sposób zaznaczono wyjątkową rolę sanktuarium w Rokitnie w procesie integracji powojennej społeczności zachodnich ziem Polski. 131 obiekt o szczególnym znaczeniu dla kultury Pod koniec listopada 2024 r. Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej w Rokitnie trafiło na listę pomników historii. Doceniono zarówno barokową architekturę kościoła, jak i jego polichromię i wyposażenie. Wśród pomników historii znajdują się najcenniejsze zabytki i założenia urbanistyczne Polski. W listopadzie trafił na nią również mało znany piastowski zamek z Międzyrzecza w Lubuskiem. Decyzję o nadaniu zabytkowi takiego statusu podejmuje prezydent na wniosek ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Pomnik historii jest jedną z pięciu form ochrony zabytków. Wśród miejsc, które znajdują się na liście pomników historii, są też m.in. historyczny zespół miasta Krakowa, Kanał Elbląski, zespół opactwa benedyktynów w Tyńcu czy kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej wraz z budownictwem obronnym w Żórawinie. Źródła: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Sanktuarium Matki Bożej Cierpliwie Słuchającej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Historia Barbary Ubryk zszokowała XIX-wieczną Europę. Kościół był za to długo krytykowany
Historia Barbary Ubryk wstrząsnęła Europą. Losy mniszki, uwięzionej w klasztornej celi przez 21 lat, spowodowały rozruchy w Krakowie i wzmocniły ruchy antyklerykalne na całym kontynencie.
Spis treści: Tragiczny los Barbary Ubryk Rozruchy w Krakowie Kim była Barbara Ubryk? Choroba zakonnicy Proces, którego nie było Żaden z krakowskich sędziów nie musiał być jasnowidzem, by się domyślić, że jeśli potwierdzą się informacje z anonimu z wtorku 20 lipca 1869 r., to wybuchnie ogromny skandal. Według donosu w klasztorze Karmelitanek Bosych przy ulicy Kopernika więziono w nieludzkich warunkach jedną z zakonnic – niejaką Barbarę Ubryk. W Sądzie Krajowym zwołano więc nadzwyczajne zebranie. Postanowiono, że sprawą zajmie się specjalna komisja z sędzią śledczym Władysławem Gebhardtem na czele. Tragiczny los Barbary Ubryk Po wstępnym rozpoznaniu okazało się, że na liście zakonnic klasztoru rzeczywiście znajduje się Barbara Ubryk. Wobec tego 21 lipca Gebhardt udał się do biskupa administratora Antoniego Gałeckiego, by ten pozwolił komisji wejść na teren klasztoru, który był objęty ścisłą klauzurą. Zdumiony treścią anonimu duchowny nie tylko wydał odpowiednią zgodę. Na prośbę sędziego dokooptował też do komisji swego przedstawiciela księdza Spitala. Gebhardt nie tracił czasu. Ściągnął jeszcze eskortę policyjną i udał się prosto na ulicę Kopernika. Mimo początkowych protestów podprzeoryszy Teresy Kozierkiewicz członkowie komisji dostali się na teren zakonu. Kazali się zaprowadzić się do miejsca, w którym przebywała Barbara Ubryk. Po chwili znaleźli się przed ostatnią celą na pierwszym piętrze budynku klasztornego. Jej tajemnicy strzegły masywne podwójne drzwi. To, co później ujrzeli, zmroziło im krew w żyłach. Po otwarciu drzwi przybyłych zwalił z nóg nieznośny odór, który buchnął z wnętrza mrocznej celi.„Znajdowała się wygódka z otworem niezamkniętym, a uchodzącym do dołów kloacznych” – jak relacjonował później dziennik „Kraj”. Gdy członkowie komisji trochę się otrząsnęli, zdali sobie sprawę, iż znaleźli się „w celi z oknem zamurowanem, tak ciemnej, że zaledwie dzień od nocy odróżnić można było” – jak informowało wydanie „Czasu” z 24 lipca. W ciemnościach wypatrzyli „stworzenie podobne do ludzkiego”. Postać ta wyglądała wprost przerażająco. Zgodnie z treścią protokołu komisji sądowej była ona „bez najmniejszego okrycia, skuloną w kuczki, brudną, z głową krótko ostrzyżoną, ciało zaś przedstawiało istny szkielet, poobijany zapewne przez tłuczenie się po ścianie”. Barbara Ubryk przywitała Gebhardta i resztę słowami: „Dobrodzieju, będę posłuszną, ale proszę o obiad!”. Sędzia zostawił resztę komisji na miejscu i pojechał po biskupa. Gdy Gałecki przybył do klasztoru, zdruzgotany sytuacją „zgromił zakonnice w te słowa: »Toć to wasza miłość bliźniego, kobiety, czy wy jesteście ludźmi, czy furyami, że stworzenie Boskie tak traktujecie!«” – donosił „Czas”. Natychmiast nakazano poprawę warunków bytowych więzionej mniszki. Następnego dnia do klasztoru powróciła komisja razem z dwoma biegłymi lekarzami, którzy zbadali siostrę Barbarę. Zmaltretowana zakonnica znajdowała się w fatalnym stanie. Ważyła zaledwie 34 kg, a jej stan umysłu budził niepokój. Dlatego zdecydowano się na przeniesienie jej na obserwację do szpitala św. Ducha, do którego trafiła już 23 lipca. Rozruchy w Krakowie Choć władze starały się nie nadawać tym wydarzeniom rozgłosu, krakowska prasa zwęszyła sprawę. Już 24 lipca całe miasto mogło przeczytać o szczegółach interwencji komisji sądowej. Sensacyjne doniesienia o skandalu w klasztorze przy ulicy Kopernika wywołały w Krakowie wstrząs. Przed klasztorem zaczęli gromadzić się ludzie. Wieczorem kilkutysięczny tłum ruszył do ataku. Zniszczono główną bramę, a manifestantów przed wdarciem się do budynków zakonnych powstrzymał przybyły w ostatniej chwili szwadron huzarów. W innych punktach miasta także dochodziło do ekscesów. „Miasto nasze jest w wzburzeniu z powodu owej zakonnicy zamurowanej żywcem w klasztorze Karmelitanek” – zanotował krakowski pisarz Michał Bałucki. Dodał, że „tłumy ludu wieczorami wdarły się do wielu klasztorów, wysadzając bramy i tłukąc okna. Jezuitów pobito mocno, a ich mieszkania zniszczono wewnątrz”. Nad przedstawicielami Kościoła zawisło wielkie niebezpieczeństwo. „Uderzono na zakłady religijne całkiem tej sprawie obce, żadnego niemające związku z klasztorem Karmelitanek, znieważono a nawet uszkodzono osoby duchowne, wyważono bramy, tłuczono okna, zgoła pokrzywdzono na zdrowiu i własności niewinne całkiem osoby i klasztory” – relacjonował nocne zajścia „Czas”. Sytuacja w kolejnych dniach stała się na tyle poważna, że na ulicach pojawili się żołnierze, by utrzymać porządek publiczny. „Dziś w nocy wojsko stało pod bronią po różnych stronach miasta dla obrony klasztorów” – pisał Bałucki. Wzburzenie mieszkańców Krakowa doprowadziło do tego, że dostarczyli Radzie Miejskiej podpisaną przez kilka tysięcy osób petycję z żądaniem wypędzenia z miasta karmelitanek bosych oraz jezuitów. Zaniepokojona rozwojem sytuacji prasa próbowała ostudzić emocje krakowian. Przypominano im, iż „władze sądowe i duchowna wzięły się jak najenergiczniej winni z pewnością ukarani zostaną, trzeba więc cierpliwie czekać rezultatu”. Swe odezwy wydali także rządzący. Delegat Namiestnika (czyli przedstawiciel władz austriackich) Juliusz Bobowski, który czyn karmelitanek określił jako „nieludzkości lub ciemnocie średniowiecznej tylko właściwy”, wzywał do poszanowania prawa i spokoju. Z kolei prezydent miasta Józef Dietl zapewniał, że „winni będą ukarani – Sądy bowiem, jak Wam wiadomo, z całą ścisłością i sumiennością owładnęły tę sprawę, a reprezentacja miasta [władze samorządowe] wszelkich dołoży starań, aby podobne dzieje ohydy nie powtórzyły się”. Po kilku dniach sytuacja się uspokoiła, a krakowianie wrócili do swych domów, w których czytali kolejne doniesienia prasowe o sprawie Ubryk. Wątek ten podjęły także wydawnictwa zagraniczne. Dla Europy, która właśnie wkraczała w czas rozkwitu i postępu, szokujące informacje z grodu Kraka były czymś niewytłumaczalnym. Temat nie opuszczał stron najważniejszych gazet na całym kontynencie. Zewsząd pojawiało się to samo pytanie. Jak mniszka z Krakowa mogła być przetrzymywana w tak nieludzkich warunkach? Śledztwo przyniosło odpowiedź. Kim była Barbara Ubryk? Materiał dowodowy był obfity, mimo braku zeznań niektórych zamieszanych w tę sprawę osób. Wieloletni spowiednik karmelitanek ksiądz Lewkowicz w wieku 48 lat zmarł na zawał, gdy dowiedział się, że prasa ujawniła fakt więzienia siostry Barbary. W wyniku przesłuchań i analiz dokumentów śledczy dowiedzieli się, że nieszczęsna mniszka naprawdę nazywała się Anna Ubryk. Urodziła się 14 lipca 1817 r. w Węgrowie. Wcześnie zostawszy sierotą (ojciec zmarł w 1830 r., a matka trzy lata później), mogła liczyć tylko na trzy siostry, które w 1836 r. skierowały ją na naukę u wizytek w Warszawie. Po dwóch latach Anna zdecydowała się na wstąpienie tam do nowicjatu. Zaledwie po trzech miesiącach „po obłóczynach dostrzeżono u niej pewne zboczenia umysłowe” – pisał biegły lekarz dr Leon Blumenstok, który sporządził opinię na potrzeby śledztwa. Anna krzyczała przez sen, a czasami „odzywała się, że widzi złych duchów i że jej coś chodzi po poduszce; wśród dnia mówiła sama do siebie i od rzeczy”. To zmusiło wizytki do usunięcia jej z klasztoru. Anna powróciła do Węgrowa, skąd zabrała resztki ojcowizny i wyjechała do Krakowa. Wtedy objawy choroby ustąpiły. Kobieta znów myślała o zakonie. Jedynym problemem przy wstępowaniu do Karmelitanek Bosych były kwestie formalne. Wszak Anna pochodziła z Kongresówki. Po ich załatwieniu 4 lutego 1840 r. 23-letnia dziewczyna nałożyła habit i przyjęła imię Barbara. Jednak po dwóch latach choroba wróciła. „Otóż w chórze zaczęła [Barbara] przewracać brewiarz, śmiać się na głos, nos silnie siąkać” – wyliczał dr Blumenstok. Jedna z zakonnic zeznała natomiast, że „gdy ks. Dominik w rozmownicy spowiedź z nią odprawiał, spowiadała się godzin 15, a to jednego dnia 7, a drugiego 8, tak, że pierwszego dnia księdza i ją ledwie przy zmysłach wyprowadzono”. Ekscesy te tolerowano przez sześć kolejnych lat, aż wreszcie pewien incydent zaważył o losie siostry. Któregoś dnia w 1848 r. uciekła z chóru i zamknęła się w swojej celi. Gdy na rozkaz przełożonej ogrodnik klasztorny wyważył drzwi, „ujrzał Barbarę nagą, tańcującą. Zakonnice zarzuciły na nią prześcieradło i tego samego dnia wsadzono ją do karceresu”. Tego samego, w którym 21 lat później znalazła ją komisja sądowa. Choroba zakonnicy Zakonnice wezwały lekarzy, ale ich pomoc nie przyniosła żadnych efektów. Tymczasem choroba postępowała. Barbara „wychodek zatykała często słomą i sama do niego się wciskała, mówiąc, że idzie do czyśćca”. Piec w jej celi został rozebrany, gdyż obawiano się, że chora zakonnica go zburzy. Okno zaś zostało zamurowane, ponieważ Barbara pojawiała się w nim naga i „odzywała się nieprzyzwoicie do ludzi w ogrodzie pracujących”. Ogrodnik zeznał, że za każdym razem, gdy do niej przychodził ze świeżą słomą, „Barbara umizgiwała się do niego, śpiewając piosnki lubieżne”. Zdaniem biegłych mniszka chorowała na nimfomanię, której objawy nasiliły się w trakcie surowego życia zakonnego. Tezę tę potwierdza jej zachowanie podczas pierwszej wizyty komisji sądowej z 21 lipca, gdy „obecność tylu osób płci męskiej obudziła w niej zmysłowość do wysokiego stopnia” – brzmiał fragment protokołu. Dodajmy, że jeszcze gorzej było następnego dnia, gdy komisja ponownie przybyła do klasztoru z dwoma lekarzami, w tym dr. Blumenstokiem. „Na widok mężczyzn zaczęła śpiewać bardzo prędko: »Chłopy moje chłopy«”, a następnie „posunęła się na kuczkach do jednego z mężczyzn, a spozierając na okolicę części płciowych, rzekła, składając ręce jak do modlitwy, z rozrzewnieniem: »Ja nie będę godną dostąpić tego szczęścia«” – opisywał biegły. Zaś gdy lekarze nakazali jej zdjąć ubranie, „uczyniła to z szybkością, wystawiając części płciowe w mniemaniu, że się ją wzywa do spółkowania”. Proces, którego nie było Jak wynikało ze zgromadzonego materiału dowodowego, w czasie uwięzienia Barbary Ubryk podjęto próby przeniesienia jej do zakładu dla obłąkanych. Jednak wszystko rozbiło się o stanowisko najwyższych władz zakonnych. Przebywający w Rzymie generał zakonu odmówił wydania zgody i nakazał, by zakonnice same zajmowały się chorą. Czyli – jak napisał prof. Stanisław Salmonowicz, współautor „Pitavala krakowskiego” – to, w jakich warunkach żyła Barbara Ubryk, zależało już tylko od samych sióstr zakonnych. One zaś, na początku jeszcze zainteresowane losem siostry, którą odwiedzały, z biegiem czasu i wraz z postępem choroby Barbary coraz bardziej traktowały całą tę sytuację jako coś bardzo wstydliwego. „Stan jej pogarszał się ciągle, a wizyty u niej ustać musiały, ponieważ zaczęła być niesforną i mówić rzeczy sprośne” – zanotował dr Blumenstok. Dlatego też Barbara spędziła dwadzieścia jeden lat w małej ciemnej celi bez pieca i z zamurowanym oknem, w dodatku karmiona w sposób niewystarczający. Fatalne położenie spowodowało u niej znaczący rozwój choroby. Zdaniem biegłych tak ciężkie warunki „zdołałyby człowieka zupełnie zdrowego na umyśle w przeciągu lat kilku, a tem bardziej kilkunastu przyprawić o utratę rozumu i władz umysłowych”. Odpowiedzialne za to zakonnice, z przeoryszą Marią Wężykówną na czele, oskarżono o bezprawne ograniczenie wolności Barbary Ubryk i spowodowanie ciężkiego uszczerbku w jej zdrowiu. Proces był błyskawiczny – rozpoczął się 25 listopada i tego samego dnia się skończył. Skład sędziowski na posiedzeniu niejawnym postanowił o… umorzeniu postępowania. Sędziowie wskazali, że zgodnie z treścią przepisów można ograniczyć wolność tylko takiej osoby, która posiada wolną wolę. Ubryk, która już u wizytek zdradzała oznaki choroby psychicznej, takiego stanu woli jako chora umysłowo nie mogła posiadać. Nie było też możliwe pełne ustalenie, w jakim dokładnie stopniu przetrzymywanie mniszki wpłynęło na stan jej zdrowia, przez co nie dało się jasno określić zakresu winy oskarżonych zakonnic. Nic nie dało też odwołanie się do sądu II instancji, które wniósł prokurator. Sprawę zakończono. Tego zaś, czy były jakieś zewnętrzne naciski na sędziów, czy nie, nie dowiemy się nigdy. Sprawa Ubryk stała się symbolem dla ruchów antyklerykalnych, które formowały się w tym czasie w Europie. Los więzionej mniszki był przedstawiany jako dowód na zacofanie Kościoła. Jej przypadek jeszcze długo roztrząsano w prasie oraz literaturze. I jak to często w takich sytuacjach bywa, o jej historii pamiętali wszyscy, o niej – niemal nikt. Zmarła w zapomnieniu w szpitalu dla psychicznie chorych dopiero w 1898 r.
Czy chrześcijaństwo było początkowo religią zdominowaną przez kobiety? Znamy odpowiedź
Chrześcijaństwo wyraźnie miało w pierwszych wiekach naszej ery przekaz skierowany do kobiet. Przekaz ten przynajmniej niekiedy bywał skuteczny i w niektórych środowiskach kobiety przyjmowały nową religię jako pierwsze. Czy oznacza to, że kobiety zdominowały wówczas wyznawców chrześcijaństwa?
Spis treści: Początkowa dominacja kobiet wśród chrześcijan? Tekla. Bohaterska postać kobieca chrześcijaństwa Mieszane małżeństwa to nic dziwnego Rola kobiet we wspólnotach chrześcijańskich Kobiety. Organizatorki życia publicznego? U schyłku starożytności, kiedy przytłaczająca większość ludzi w Europie i na Bliskim Wschodzie przychodziła na świat w rodzinach chrześcijańskich, liczba wyznawców tej religii obojga płci była zasadniczo taka sama. We wcześniejszym okresie jednak, gdy wciąż jeszcze trwał proces chrystianizacji, mogło to wyglądać inaczej. Początkowa dominacja kobiet wśród chrześcijan? Nie mamy wprawdzie danych statystycznych, ale w naszych źródłach nierzadko znajdujemy ślady przekonania, że chętniej niż mężczyźni chrześcijaństwo przyjmowały kobiety. Od razu zaznaczę, że wzmianki o chrześcijaństwie jako o religii kobiet nigdy nie służyły prostemu opisowi rzeczywistości. Były zawsze argumentem w sporze. Z jednej strony sięgali po niego ci, którzy z chrześcijaństwa kpili, tak jak Celsus, charakteryzujący je jako religię kobiet, dzieci i niewolników. W społeczeństwie grecko-rzymskim określenie religii jako kobiecej było dla niej w oczywisty sposób kompromitujące. Z drugiej strony wzmianka o nawróconych kobietach była argumentem dla tych, którzy starali się wywrzeć presję na ociągających się z konwersją mężczyznach. Instrumentalny charakter takich uwag nie oznacza jednak automatycznie, że były one nieprawdziwe. W społeczeństwie, w którym aktywność polityczna, ekonomiczna i społeczna kobiet była silnie ograniczona, religia stanowiła sferę, w której miały one stosunkowo dużo swobody. Zwłaszcza w początkowym okresie istnienia chrześcijaństwa, kiedy kierownictwo gmin było kolektywne i zanim wykształciła się grupa kleru, łącząca zarządzanie, nauczanie i funkcje kultowe, kobiety odgrywały w nich dosyć dużą rolę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/10/08Maparozprzestrzenianiachrzescijanstwa-b5ad4a7.jpg" width="2500" height="1692" alt="Il. Filip Pachla, na podstawie J. Fousek, V. Kaše, A. Mertel, E. Výtvarová, A. Chalupa ze zmianami R. Wiśniewskiego, CC BY 4.0, PLOS One 2018" title="Il. Filip Pachla, na podstawie J. Fousek, V. Kaše, A. Mertel, E. Výtvarová, A. Chalupa ze zmianami R. Wiśniewskiego, CC BY 4.0, PLOS One 2018" /> Atrakcyjne były dla nich zapewne również te elementy nauczania chrześcijańskiego, które podkreślały fundamentalną równość obu płci. Np. słowa Pawła: „Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie” (List do Galatów 3, 28). Tekla. Bohaterska postać kobieca chrześcijaństwa Wreszcie literatura apokryficzna oraz teksty o męczennikach pokazywały heroiczne postacie kobiet aktywnie uczestniczących w krzewieniu wiary i gotowych trwać przy niej aż do śmierci. Przykładem jest św. Tekla, postać najpewniej fikcyjna, ale będąca jedną z najpopularniejszych bohaterek starożytnej literatury chrześcijańskiej. Często określana jest w niej mianem Pierwszego Męczennika, przysługującego prócz niej jedynie św. Szczepanowi. Powstałe w II wieku apokryficzne „Akta Pawła i Tekli” pokazują, jak ta dwójka apostołów prowadzi równoległe misje ewangelizacyjne, podróżuje z miasta do miasta, śmiało staje przed rzymskimi urzędnikami i dokonuje cudów. W zakończeniu historii Tekla znika we wnętrzu skały nieopodal Seleucji Izauryjskiej (dziś Silifike w południowej Turcji). Nad nią z czasem wyrasta jej sanktuarium, jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych świata śródziemnomorskiego. Chrześcijaństwo wyraźnie miało przekaz skierowany do kobiet. Przekaz ten przynajmniej niekiedy bywał skuteczny i w niektórych środowiskach kobiety przyjmowały nową religię jako pierwsze. Mieszane małżeństwa to nic dziwnego Mężowie nie zawsze szli w ich ślady, więc rodziny mieszane zdarzały się dosyć często. Grupą, w której widzimy to stosunkowo dobrze, bo niekiedy możemy prześledzić historię jej reprezentantów przez kilka pokoleń, jest arystokracja rzymska epoki konstantyńskiej. Ciekawe, że podział religijny nie tworzył przepaści dzielącej tę grupę. W IV i V wieku, poza kilkoma sytuacjami dramatycznego sporu religijnego, jej członkowie utrzymywali doskonałe stosunki. Kwestie religijne nie stawały na przeszkodzie małżeństwom zaaranżowanym w interesie wielkich senatorskich rodów. Co więcej, małżonkowie często pozostawali przy swojej religii. Wielu autorów kościelnych wzywało wprawdzie, by nie oddawać dziewcząt chrześcijańskich poganom, lub starało się, by mąż poszedł w ślady żony. Ich nawoływania, przynajmniej w krótkiej perspektywie, miały jednak niewielki skutek. Ludzie nie widzieli na ogół problemu w tym, by wyznawcy różnych religii żyli pod jednym dachem. Możemy spodziewać się, że w innych grupach społecznych sytuacja wyglądała podobnie. W nich jednak bardzo rzadko możemy śledzić losy rodzin i ich indywidualnych członków. Rola kobiet we wspólnotach chrześcijańskich We współczesnej refleksji nad wczesnym Kościołem wiele emocji budzi to, jak silna była ich rola i w jakich sferach mogły ją one odgrywać. Dla dzisiejszych chrześcijan (a przynajmniej katolików) kluczowe jest pytanie o to, czy kobiety mogły pełnić funkcje kapłańskie. Ale pytanie o pozycję kobiet nie ogranicza się do tego, czy mogły one stać przy ołtarzu. Równie ważne jest to, czy mogły nauczać i organizować życie wspólnoty. Nie ma specjalnych wątpliwości, że mogły to robić w gminach, do których pisał Paweł z Tarsu i o których wspominają „Dzieje Apostolskie”. Na przykład wśród 27 osób pozdrawianych przez Pawła w „Liście do Rzymian” 10 stanowią kobiety. Ich krótko wspomniana rola w głoszeniu Ewangelii w żaden sposób nie jest podrzędna wobec tej, którą odgrywają mężczyźni. W zakończeniu listu Paweł poleca wspólnocie rzymskiej kobietę imieniem Febe, „siostrę i służebnicę Kościoła w Kenchrach”. To ona z pewnością przewiozła jego list z Koryntu do Rzymu. Nie wiemy, czy podróżowała sama, ale jeśli towarzyszyli jej mężczyźni, Paweł uznał ich za mniej ważnych. Liczba kobiet wymienionych w tym liście jest szczególnie wysoka, ale są one obecne w całym korpusie listów Pawłowych. Stanowią około jednej piątej wymienionych tam osób. Wspólnoty chrześcijańskie nie są tu całkowitym ewenementem. Kobiety. Organizatorki życia publicznego? W okresie wczesnego cesarstwa niektóre kobiety odgrywały także ważną rolę w życiu miast. Fundowały budowle publiczne, czasem sprawowały urzędy, nieraz stawiano im pomniki. Teksty literackie, pisane przez mężczyzn i na mężczyznach skupione, pokazują nam takie postacie w małym stopniu. Ale widzimy je w inskrypcjach honoryfikacyjnych, czyli w oficjalnych napisach umieszczonych na kamiennych tablicach bądź posągach, upamiętniających zasługi ludzi, którym miasto było wdzięczne. Wśród takich osób kobiety stanowią około 10%. Sądząc po korpusie listów Pawła, udział kobiet w grupach kierujących pierwszymi gminami mógł być jeszcze wyższy. Sprzyjały temu z pewnością religijny charakter wspólnot oraz ich luźna i wciąż płynna struktura. Już jednak w ciągu II wieku, wraz z krzepnącą organizacją gmin chrześcijańskich, pozycja kobiet wyraźnie słabnie. W luźnej grupie liderów nowego ruchu kobiety mogły znaleźć dla siebie miejsce. O wiele trudniej było to osiągnąć w hierarchicznej strukturze, na której czele w II wieku stanął jeden biskup. Nie znamy dobrze poświadczonego przypadku, by funkcję tę sprawowała kobieta. Z naszych źródeł szybko znikają też postaci innych współczesnych autorom kobiet poza męczennicami. Wyjątkiem są dwie kobiety należące do powstałego pod koniec II wieku montanizmu. Głosił on ponowne zesłanie Ducha Świętego, które objawić się miało w odnowieniu daru proroctwa. Troje znanych nam z imienia proroków tego nurtu to sam Montanus oraz dwie kobiety: Pryscylla i Maksymilla. Obie ewidentnie należały do grona przywódców ruchu. Paradoksalnie jednak taka ich rola mogła przyczynić się do dalszego osłabienia pozycji kobiet w głównym nurcie chrześcijaństwa. Podobnie jak proroctwo, zaczęła ona być bowiem kojarzona z montanizmem i tym samym stała się podejrzana. Jeśli więc na początku III wieku autorzy chrześcijańscy wspominają jeszcze o współczesnych kobietach nauczających lub udzielających chrztu, to jedynie po to, by podkreślić, że jest to zwyczaj heretycki. To jest fragment książki autorstwa prof. Roberta Wiśniewskiego pt. „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa RN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Święta Kinga to patronka górników. Za sprawą tej władczyni miały powstać polskie kopalnie soli
Święta Kinga została zaręczona z Bolesławem Wstydliwym, przyszłym władcą ziemi krakowskiej i sandomierskiej, jako dziewczynka. Przyjechała do Polski z rodzinnych Węgier mając zaledwie pięć lat. Jej przyszły mąż miał wówczas lat 13. Wychowywali się wspólnie jak siostra z bratem. Być może to spowodowało, że przyszła święta, za zgodą męża, zdecydowała się złożyć śluby dziewictwa. Zamiast dzieci pozostawiła Polsce liczne klasztory i przynoszące ogromne zyski kopalnie soli.
W tym artykule: Rodzina świętej Kingi Święta Kinga i Bolesław Wstydliwy Najazdy tatarskie Pierścień świętej Kingi Księżna mniszką Śmierć i kult świętej Kingi Nosiła imię Kunegunda. Urodziła się 5 marca 1234 roku w Ostrzyhomiu – jednym z najstarszych miast węgierskich, założonym już w 960 roku. Była córką króla Węgier Beli IV z dynastii Arpadów oraz Marii Laskariny – córki cesarza nicejskiego. Cesarstwo Nicejskie było bezpośrednim spadkobiercą Cesarstwa Bizantyjskiego, które zostało ograbione przez rycerzy IV wyprawy krzyżowej. Rodzina świętej Kingi Rodzina żony Bolesława Wstydliwego była bardzo związana z wiarą chrześcijańską. Siostrą świętej Kingi była święta Małgorzata Węgierska. Król Bela IV ofiarował ją Bogu, by wybłagać ratunek przez najazdem mongolskim. W ten sposób Małgorzata została mniszką już w wieku trzech lat. Kolejna siostra – Jolenta, urodzona dziesięć lat po Kindze – została błogosławioną Kościoła katolickiego. Ona również została przysłana do Polski jako pięciolatka. Dzieciństwo spędziła na dworze starszej siostry – świętej Kingi. Następnie została poślubiona przez Bolesława Pobożnego. Ale na tym nie kończy się lista świętych i błogosławionych, z którymi skoligacona była święta Kinga. Jej ciotką była święta Elżbieta z Turyngii, szwagierką – urodzona w Krakowie błogosławiona Salomea Piastówna, a kuzynką – święta Agnieszka Przemyślidka z Pragi. Święta Kinga i Bolesław Wstydliwy Związek ze starszym o osiem lat Bolesławem Wstydliwym, synem zwierzchniego księcia Polski Leszka Białego, był czysto polityczny. Zresztą trudno wyobrazić sobie, by odpowiednio 5- i 13-letnie dzieci zapałały do siebie miłością. Sojusz węgiersko-polski miał wzmocnić możliwości obrony przed jeźdźcami z piekła rodem. Czyli hordami mongolskimi, przetaczającymi się wówczas przez południe i wschód Europy. Przyszli małżonkowie po raz pierwszy spotkali się w małopolskim Wojniczu. Wówczas oficjalnie ogłoszono zaręczyny. Do potwierdzenia związku, udzielonego w formie kanonicznej „sponsalia de futuro” – czyli „narzeczeni na przyszłość” – doszło w 1246 roku. Najazdy tatarskie Święta Kinga przybyła do Polski w okresie najazdów tatarskich. Bardzo mocno doświadczyła grozy, jaka rozlała się wówczas po ziemiach polskich. Już w 1241 roku, jako zaledwie siedmiolatka, musiała uciekać z sandomierskiego dworu przyszłego męża. Batu-chan wcześniej rozgromił wareskich (wikińskich) wojowników, którzy utworzyli Ruś Kijowską. Nie pozostawiał po sobie nic poza zgliszczami i płaczem. Młodziutka księżniczka i jej przyszły mąż Bolesław Wstydliwy salwowali się ucieczką na Węgry. Spędzili tam dwa lata. Patrząc na to, co wydarzyło się w Sandomierzu i w innych polskich miastach zaatakowanych przez Tatarów, podjęli słuszną decyzję. Po powrocie na ziemie polskie książęca para zamieszkała w Korczynie. Wedle legendy to tam młoda żona zaproponowała Bolesławowi, by poświęcili swoje małżeństwo Bogu i nie skalali go uciechami cielesnymi. Bolesław przystał na prośbę żony, a historia nagrodziła go za to przydomkiem „Wstydliwy”. Pierścień świętej Kingi A skoro już o legendach mowa, to trudno nie wspomnieć o pierścieniu i kopalni soli. Według podań młoda narzeczona przed opuszczeniem dworu węgierskiego miała otrzymać od ojca znaczny i wystawny posag. Odmówiła jednak, bo kamienie szlachetne i złoto to zbytki, a posiadanie wielu służących nie przystoi bogobojnej osobie. Chciała jednak zabrać ze sobą coś cenniejszego. Coś, co naprawdę przyda się jej nowej ojczyźnie. Tym czymś miała być sól. Ojciec, pragnąc spełnić prośbę córki, zabrał ją do największej węgierskiej kopalni w Maramuresz, która miała stać się wianem księżniczki. Ale jak przetransportować kopalnię i jej złoża do Polski? Święta Kinga miała wrzucić do kopalnianego szybu pierścień, jaki otrzymała od Bolesława. A zamiast samej kopalni, zabrała ze sobą węgierskich górników. Ci odkryli złoża soli kamiennej w podkrakowskich miejscowościach Wieliczka i Bochnia. A gdy dokopali się do pierwszej bryły soli, dostrzegli zatopiony w niej pierścień przyszłej świętej. Tyle legendy. Pięcioletnie dziecko, które ma zostać wywiezione do obcego kraju, by poślubić człowieka, o którym nie ma pojęcia, raczej nie myśli o soli. Ale faktem jest, że górnicy, którzy przybyli do Polski w orszaku księżnej, przyczynili się do rozkwitu polskich kopali soli. A święta Kinga do dziś jest patronką górników solnych. Jej popiersie, wyrzeźbione oczywiście w soli, znajduje się w kopalni w Wieliczce. Księżna mniszką Księżna trwała przy mężu aż do jego śmierci w grudniu 1279 roku. Przez ten czas, gdy jej mąż zajmował się sprawami doczesnymi, ona dbała by poddani nie zapominali również o duszy. Wsparła finansowo m.in. katedrę krakowską oraz liczne klasztory benedyktynów, cystersów i franciszkanów. Święta Kinga fundowała wiele kościołów, w tym w Bochni i Nowym Korczynie. Sprowadziła do Krakowa Kanoników Regularnych od Pokuty, a do Krzyżanowic nad Nidą norbertanki, fundując im przyklasztorne kościoły. Aktywnie uczestniczyła w staraniach o kanonizację św. Stanisława. Z jej inicjatywy Bolesław Wstydliwy i biskup Prandota dwukrotnie wysyłali poselstwo w tej sprawie do Stolicy Apostolskiej. Po śmierci Bolesława Wstydliwego święta Kinga zdecydowała się wstąpić do zakonu klarysek. Ufundowała też klasztor klarysek w Starym Sączu. Tam mieszkała przez omal resztę swego życia. Omal, bo w 1287 roku, uciekając przed kolejnym najazdem tatarskim, skryła się w Zamku Pienińskim. Śmierć i kult świętej Kingi We wrześniu 1291 święta Kinga zachorowała na poważną chorobę. Zmarła 24 lipca 1292. Kilka dni później pochowano ją pod posadzką kaplicy klasztornej. Obecnie jej relikwie znajdują się w specjalnej trumience na ołtarzu, gdzie umieszczono jej pozłacaną figurę z XV wieku. Starania o beatyfikację, a następnie kanonizację księżnej podjęto już w XIV wieku. Ale proces trwał wiele wieków. Ostatecznie kanonizował ją 16 czerwca 1999 św. Jan Paweł II, podczas swojej pielgrzymki do Polski. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zostali uznani za świętych, choć nie powinni. Jak to możliwe?
Prowadzili wojny, skazywali na śmierć swoich bliskich, kazali wyłupywać oczy i wyrywać języki pokonanym wrogom. Ale zostali uznani za świętych. Jak to możliwe?
W tym artykule: Wykaz świętych akceptowany przez papieża Helena i Konstantyn Chrzciciele narodów Kara za odmowę Protektorzy wiary Wysokie podatki i bunt Docenieni rycerze Chrystusa Szlachetni idealiści Świętość za różaniec Przez pierwsze stulecia średniowiecza nie prowadzono procesów kanonizacyjnych. O świętości zmarłego w dużej mierze decydowała wola ludu, który spontanicznie oddawał mu cześć, pielgrzymował do jego grobu, modlił się o dokonywane za jego pośrednictwem cuda. Jednocześnie lud nie spotykał królów, co najwyżej widywał ich z daleka. Wiedział o nich to, co usłyszał od księży, mnichów, świeckich panów i plotkarzy. Przekonanie prostych, niepiśmiennych ludzi o wyjątkowych walorach monarchy wymagało więc jedynie umiejętnej propagandy. A ponieważ wyniesienie przodka na ołtarze dodawało każdej dynastii prestiżu, umacniało jej pozycję polityczną i stawało się ważnym elementem tożsamości kształtujących się państw, panujący zabiegali o jak najszybszą kanonizację zmarłych poprzedników. Ostateczny głos należał jednak do Kościoła. Wykaz świętych akceptowany przez papieża Przez długi czas decyzja o wpisaniu imienia zmarłego do wykazu świętych wymagała jedynie akceptacji lokalnego biskupa. W X stuleciu zaczął upowszechniać się pogląd, że to uprawnienie powinno przysługiwać wyłącznie papieżowi. Oficjalnie potwierdził to w 1173 r. papież Aleksander III, stwierdzając w dekrecie Audivimus, że bez zezwolenia Stolicy Apostolskiej „nikt nie może być publicznie czczony jako święty, nawet jeśli przez niego działyby się cuda”. Dla Kościoła najważniejsze było szerzenie i umacnianie chrześcijaństwa, strzeżenie czystości doktryny wiary oraz upowszechnianie wynikających z niej zasad moralnych. Świętymi ogłaszał zatem osoby, które wspierały go w tych działaniach. I które mógł przedstawiać jako wzór do naśladowania. Zasada ta dotyczyła również monarchów. Tyle że w ich przypadku równie ważny jak osobista pobożność był rachunek zysków i strat. O kanonizację nie zabiegał wszak zmarły, lecz jego żyjący następcy, od których zależała sytuacja Kościoła w danym kraju. Hierarchowie nie mogli ignorować ich żądań, więc czasem przymykali oko na niedoskonałości kandydata na świętego. Helena i Konstantyn Kult świętych pojawił się jeszcze w starożytności. Sławę zdobyła wtedy m.in. św. Helena. Odbyła pielgrzymkę do Ziemi Świętej, odnalazła krzyż Jezusa, ufundowała około 30 kościołów. Wedle biskupa Euzebiusza z Cezarei, pierwszego historyka Kościoła, rozdawała biednym jałmużnę, troszczyła się o chorych, wykupywała wziętych do niewoli jeńców. Być może wpłynęła także na decyzję cesarza Konstantyna Wielkiego o wydaniu w 313 r. edyktu mediolańskiego, który zagwarantował chrześcijanom wolność wyznania. Była jego matką. Nie wiadomo dokładnie, gdzie i kiedy zmarła. Na polecenie Konstantyna jej ciało przewieziono do Rzymu i pochowano w specjalnym mauzoleum. Natychmiast pojawiły się opowieści o dokonujących się przy grobie cudach. Zaczął się rozwijać kult Heleny, szybko zatwierdzony przez Kościół. Nie dociekano przeszłości, np. istoty jej związku z Konstancjuszem, ojcem Konstantyna. Czy była żoną czy tylko konkubiną tego rzymskiego żołnierza, który zrobił błyskotliwą karierę od oficera do cezara? Konstantyn Wielki też został uznany za świętego. Lecz tylko przez Kościół prawosławny. Zasługi Konstantyna dla chrześcijaństwa są niepodważalne, trudno jednak uznać go za wzór moralności. W 326 r. skazał na śmierć Kryspusa – swego syna z pierwszego małżeństwa. Kilka miesięcy później zlecił zabójstwo swej drugiej żony Fausty: zamknięto ją w łaźni parowej i nie wypuszczono, dopóki się nie udusiła. Dlaczego? Rzymscy historycy Aureliusz Wiktor i Zosimos przypuszczają, że Fausta – chcąc pozbyć się Kryspusa, by utorować drogę do tronu swoim synom – oskarżyła go przed cesarzem o próbę uwiedzenia. Porywczy Konstantyn natychmiast wymierzył mu karę, ale gdy ochłonął, to zrozumiał, że padł ofiarą intrygi. Zemścił się więc na żonie. Tak czy inaczej, sumienie władcy zaliczonego w poczet świętych obciąża śmierć dwóch najbliższych mu osób. Trudno uznać za zbieg okoliczności, że to właśnie tuż po śmierci wnuka i synowej mająca już ponad 70 lat Helena udała się na swą słynną pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Według rzymskich historyków był to akt zadośćuczynienia za grzechy syna. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Chrzciciele narodów W Cesarstwie Rzymskim chrześcijaństwo szerzyli jego mieszkańcy. Poza granice imperium nieśli je misjonarze. Jedni działali wśród ludu, inni w pierwszej kolejności nawracali tych, którzy mogli ludowi narzucić nową religię. Ochrzczeni władcy powinni przekonywać poddanych osobistym przykładem. Z reguły jednak stosowali prostszą, lecz skuteczniejszą metodę – przemoc. Chan Bułgarów Borys I przyjął chrzest w 864 r. Dokładna data nie jest znana, ponieważ zrobił to bez rozgłosu, prawdopodobnie w nocy, by nie drażnić potężnych bojarów trwających przy wierze przodków. Gdy potem zbuntowali się przeciw narzucanej im religii, 52 przywódców rebelii kazał ściąć – wraz z całymi rodzinami. Po opanowaniu sytuacji złagodził rządy i tak ustabilizował państwo, że po 37 latach panowania bez obaw o przyszłość przekazał władzę synowi Włodzimierzowi. Resztę życia zamierzał poświęcić zbawieniu duszy i spędzić w klasztorze. Jednak nie było mu to dane. Następca tronu zawiódł pokładane w nim nadzieje. Sprzymierzył się z „pogańską” opozycją i zaczął przywracać dawne wierzenia. Zaniepokojony car Borys (po chrzcie zamienił pogański tytuł chana na słowiański odpowiednik cesarza) opuścił więc klasztorne mury. Zwołał wojsko, pokonał marnotrawnego syna i odebrał mu koronę. Na tronie osadził innego potomka – Symeona. A Włodzimierzowi kazał wyłupić oczy i zamknąć go na resztę życia w więzieniu. Po wykonaniu misji wrócił do monastyru. Jest czczony jako święty car Borys Chrzciciel. Znacznie mniej świątobliwe życie wiódł władca Rusi Kijowskiej wielki książę Włodzimierz. Miał co najmniej pięć żon i harem nałożnic, w walce o tron zabił własnego brata Jaropełka. Chrzest przyjął z wyrachowania, gdy zagrożony buntem możnowładców bizantyński cesarz Bazyli II poprosił go o pomoc, proponując w zamian rękę swojej siostry Anny. Warunkiem była zmiana wyznania, gdyż chrześcijańska księżniczka nie mogła wyjść za poganina. Włodzimierz docenił znaczenie oferty. I chociaż jeszcze niedawno stawiał posągi słowiańskim bóstwom, teraz własnoręcznie je rąbał. Został ochrzczony w roku 988. Kara za odmowę W staroruskim latopisie „Powieść lat minionych” (odpowiedniku łacińskich kronik) napisano, że okrutny i rozpustny książę stał się od tamtej chwili władcą dobrotliwym i łagodnym. Kościół prawosławny uznaje go za jednego z najważniejszych świętych, więc kronikarze wyretuszowali jego wizerunek. Bo nadal rządził żelazną ręką. Sprawnie ochrzcił swoich dworzan i mieszkańców Kijowa, każąc wszystkim zanurzyć się w wodach Dniepru. Za odmowę bezlitośnie karał. Podobnie jak za potajemne praktykowanie dawnej religii. Wojował także ze swymi krnąbrnymi i ambitnymi synami. Zmarł w czasie wyprawy przeciw jednemu z nich – Jarosławowi Mądremu. Świętego, ani z charakteru, ani z wyglądu nie przypominał też Olaf II – król, który ochrzcił Norwegów. Za młodu należał do bandy wikingów plądrującej wybrzeża Anglii. Napadał na klasztory, mordował mnichów, łupił kościoły. W 1011 r. napadł na Londyn, rok później zajął Canterbury i wziął do niewoli najwyższego angielskiego dostojnika arcybiskupa Alphege’a. Za jego uwolnienie zażądał wysokiego okupu. Gdy król odmówił, kazał arcybiskupa ściąć. Alphege’a ogłoszono świętym męczennikiem, a Olaf schronił się u krewniaka w Normandii, gdzie po dwuletnim pobycie... sam przyjął chrzest. W 1015 r. z czterema biskupami wrócił do Norwegii, przepędził panoszących się po niej Duńczyków i ogłosił się królem. Natychmiast przystąpił do chrystianizacji poddanych. Zakazał bigamii, jedzenia mięsa w piątki i podczas Wielkiego Postu oraz kremacji zmarłych. Za łamanie ustanowionych praw kazał wybijać zęby, ucinać języki i ręce, oślepiać, konfiskować majątki. Osobiście jeździł po kraju i rozbijał posągi skandynawskich bogów. Naraził się rodakom, poległ w bitwie z pogańskimi wojskami pod Siklestad. Chociaż walczył o cele czysto polityczne, Kościół uznał go za męczennika i kanonizował. Protektorzy wiary Wprowadzenie chrześcijaństwa nie oznaczało jeszcze, że nowa religia zatriumfuje. W wielu krajach, zwłaszcza środkowej Europy, wybuchały bunty określane jako reakcja pogańska. Ich stłumienie i zbudowanie sprawnej administracji kościelnej zależało od władzy świeckiej. Czeski książę Wacław I musiał wypędzić ze stolicy rodzoną matkę Drahomirę, która jako regentka próbowała przywracać prasłowiańskie kulty. Odbudował zniszczone za jej rządów kościoły, ufundował romańską rotundę, na której fundamentach wyrosła praska katedra św. Wita. Według legendy był tak pobożny, że zachowywał się bardziej jak mnich niż władca. Osobiście uprawiał pszenicę i winorośl, z których wyrabiano opłatki i mszalne wino. Umartwiał się, chodząc boso po śniegu i nakładając włosiennicę pod monarsze szaty. Jego religijność wykorzystał wygnany wraz z matką brat Bolesław. Wiedząc, że Wacław nie odmówi udziału w żadnym ważnym obrzędzie, zaprosił go na uroczyste poświęcenie kościoła w Starym Bolesławcu. I tam nasłał na niego morderców. Chrześcijanie natychmiast zaczęli go czcić jako męczennika, co oficjalnie potwierdził w 973 r. biskup Pragi święty Wojciech. Podstępny Bolesław przejął władzę i – raczej przypadkowo niż intencjonalnie – bardziej niż Wacław przyczynił się do rozwoju chrześcijaństwa w środkowej Europie. Był bowiem ojcem Dobrawy, która została żoną Mieszka I. Na Węgrzech z reakcją pogańską definitywnie rozprawił się pierwszy koronowany władca tego kraju Stefan I. Panowanie rozpoczął w 997 r. od pokonania swego wuja – wedle węgierskich zwyczajów prawowitego następcy tronu. Po koronacji w Boże Narodzenie 1000 r. przystąpił do organizowania struktur kościelnych. Utworzył arcybiskupstwo w Esztergom i 8 biskupstw, nakazał każdym dziesięciu wsiom zbudowanie kościoła. Jak wszyscy ówcześni władcy, bywał brutalny i wojowniczy. W polityce radził sobie znakomicie, gorzej układało mu się życie prywatne. Miał tylko jednego syna, który w 1031 r. zginął na polowaniu. Oznaczało to, że władzę po nim przejmie kuzyn Vazul (Bazyli), który zamiast na Rzym orientował się na Bizancjum. Dla Stefana było to nie do przyjęcia. Vazul nie zamierzał jednak rezygnować z korony. Związał się z antykrólewską opozycją, która przygotowywała zamach stanu. Plan się nie udał, a król okrutnie ukarał krewniaka – kazał go oślepić i wlać mu do uszu rozpuszczony ołów. Jego trzech synów skazał na banicję. W 1083 r. papież Grzegorz VII ogłosił Stefana I świętym. Hagiografowie zadbali, by okrutna zemsta na kuzynie nie psuła wizerunku kanonizowanego monarchy i winę za okaleczenie Vazula przerzucili na królewską małżonkę Gizelę. Wysokie podatki i bunt Nie mniej gorliwym protektorem chrześcijaństwa był król Danii Kanut IV. Panowanie rozpoczął od złożenia na ołtarzu insygniów królewskich, co odczytano jako akt powierzenia państwa Bogu. Sprowadził do kraju cystersów i kilka innych zakonów, fundował nowe świątynie, bezwzględnie rozprawiał się z wszelkimi próbami reaktywowania dawnych kultów. Miał jednak również świeckie ambicje, marzyła mu się korona Anglii. W ramach przygotowań do wojny nałożył na poddanych wysokie podatki i sprowokował ich bunt. 10 lipca 1086 r. osamotniony schronił się z garstką ochroniarzy w kościele w Odense. Gdy stało się jasne, że napastnicy nie uszanują świętości miejsca, wyspowiadał się, przyjął komunię, klęknął przed ołtarzem i czekał na śmierć. Już w następnym roku w kraju zapanowała susza i nastał głód. Odczytano to jako karę za królobójstwo. W 1095 r., jego brat Eryk I poprosił duńskich biskupów, by zwrócili się do papieża z prośbą o kanonizację Kanuta. Po sześciu latach prośba została spełniona przez Paschalisa II. Docenieni rycerze Chrystusa Król Francji Ludwik IX Święty zorganizował aż dwie krucjaty. Nie trzeba było jednak wyruszać aż do Ziemi Świętej, by zasłużyć na aureolę walką z niewiernymi. Król Szwecji Eryk IX zorganizował w 1155 r. krucjatę, której celem było zajęcie i schrystianizowanie Finlandii. W misji miał go wspierać biskup Henryk z Uppsali. Wylądowali w okolicach miasta Turku, gdzie duchowny zaczął organizować zalążki Kościoła. Król przekonany o sukcesie wyprawy wrócił do kraju; biskup pozostał i pięć lat później został zamordowany. W tym samym czasie zginął również Eryk. Okoliczności jego śmierci nigdy nie wyjaśniono. Tradycja przypisuje zabójstwo Duńczykom, którzy mieli szwedzkiego króla uprowadzić po mszy w święto Wniebowstąpienia i obciąć mu głowę. Z woli ludu uznano go więc za męczennika i wraz z biskupem Henrykiem wpisano do wykazu świętych. Doczesne szczątki złożono w relikwiarzu katedry w Uppsali. W bardziej oficjalny sposób kanonizowano władcę Hiszpanii Ferdynanda III, który odbił z rąk muzułmanów Kordobę (1236), Murcję (1243), Sewillę (1248) i zmusił do złożenia hołdu lennego islamskiego emira Grenady. Wobec pokonanych nie miał litości, konfiskował ich majątki i wypędzał ze zdobytych miast. Przymykał oko na rabunki i gwałty. Muzułmanów z Kordoby upokorzył każąc im przenieść kosztowności z tamtejszego meczetu do katedry w Santiago de Compostela. W zdobytych miastach fundował kościoły, szpitale, przytułki dla nędzarzy. To rodziło legendę dobrego władcy troszczącego się o poddanych także po śmierci. Podtrzymywali ją duchowni z katedry w Sewilli, w której zgodnie z ostatnią wolą został pochowany. Raz w roku wystawiali zwłoki króla na widok publiczny, by każdy mógł się przekonać, że jego ciało nie ulega rozkładowi. Mimo to Kościół długo powstrzymywał się z decyzją o kanonizacji. Dopiero w 1655 r. jego kult zatwierdził papież Aleksander VII, a w 1671 r. Klemens X uroczyście wyniósł go na ołtarze jako pierwszego hiszpańskiego monarchę. Nowe badania wykazały, że bagienne mumie były częścią bardzo długiej, europejskiej tradycji Naukowcy przeanalizowali setki bagiennych mumii, które odnaleziono w Europie. Okazuje się, że ten rodzaj mumifikacji był częścią bardzo długiej tradycji. Większość ofiar była brutalnie ... Szlachetni idealiści W panteonie świętych znaleźli się również władcy, którzy unikali wojen, rządzili łagodnie, prowadzili się bardzo moralnie. Król Anglii Edgar zasłużył z tych powodów na przydomek Spokojny, a jego rządy (959–975 r.) nazwano „złotą erą epoki anglosaskiej” – czasów sprzed najazdu Normanów. Gdy biskup Dunstan skrytykował go za związek z kochanką, która urodziła mu nieślubną córkę, zgodnie z nakazaną przez niego pokutą odłożył na 7 lat swoją koronację. Dlatego że nie chciał w państwie żadnych konfliktów, zwłaszcza z Kościołem. Jego rodak Edward Wyznawca całą młodość spędził w Normandii, gdzie wraz z ojcem schronił się po najeździe Duńczyków. Na wygnaniu złożył dożywotnie śluby czystości. Bo był daleko w kolejce do tronu i zamierzał zostać zakonnikiem. Wydarzenia potoczyły się jednak inaczej: kolejni pretendenci do korony umierali lub się wzajemnie wybijali i w 1041 roku Edwarda wezwano do Anglii. Rok później, bez walki o władzę, został obwołany królem. Rządził łagodnie, unikał konfliktów wewnętrznych. Jeszcze za życia władcy krążyły opowieści o jego religijności. Nic więc dziwnego, że gdy w 1066 r. umarł, lud natychmiast uznał go za świętego. A ponieważ za zgodą żony Edyty dotrzymał również ślubu czystości, podobnego zdania byli duchowni. Wbrew pozorom czasy szlachetnych i idealistycznych władców wcale nie minęły. „Cesarz ma 30 lat, wygląda na 20, a myśli jakby miał 10” – powiedział cynicznie o swoim monarsze premier Austrii Ernst von Koerber sto lat temu. Ale Karol I Habsburg nie był naiwnym dzieckiem. Po objęciu władzy w listopadzie 1916 r. szukał sposobu zakończenia rzezi na frontach I wojny światowej. Zaproponował, by Niemcy oddały Francji Alzację i Lotaryngię, a Austro-Węgry dokonały ustępstw terytorialnych na rzecz Włoch, uznały niepodległość Serbii i przekształciły się w federację autonomicznych państw narodowych. Wszystkie strony konfliktu odrzuciły jego projekt. W tej sytuacji starał się przynajmniej ograniczyć skutki wojny, zaprotestował przeciw planom bombardowania Wenecji, nie zgodził się na użycie gazów bojowych. Świętość za różaniec Po zakończeniu walk, rozpadzie cesarstwa i ustanowieniu republiki, odmówił abdykacji. Zrzekł się jedynie „udziału w rządach” (czyli godził się na podobny status jak król Wielkiej Brytanii). Jednak już nikt nie chciał z nim negocjować. Skonfiskowano mu majątek, a gdy wyjechał do Szwajcarii, zabroniono mu powrotu do Austrii. Na Węgrzech zaś po nieudanej próbie odzyskania władzy został internowany i przekazany Anglikom. W listopadzie 1921 r. zwycięskie mocarstwa Ententy podjęły decyzję o wywiezieniu go z rodziną na Maderę. Tam po niespełna roku zmarł na zapalenie płuc. Jego pacyfistyczne przekonania i pobożność (na zesłaniu codziennie odmawiał różaniec) sprawiły, że już trzy lata po śmierci podjęto starania o ogłoszenie go świętym. Przerwały je rządy nazistów. Proces beatyfikacyjny rozpoczęto znów dopiero w 1949 r. Wyniesienie na ołtarze władcy mocarstwa, które rozpętało wojnę światową, budziło jednak sporo wątpliwości. Rozwiał je dopiero Jan Paweł II, czyli Karol Wojtyła – którego podobno ochrzczono tym imieniem właśnie na cześć Habsburga. Beatyfikował cesarza w 2004 r. Lecz czy kiedykolwiek dojdzie do kanonizacji? W dzisiejszych czasach błogosławiony Karol I Habsburg raczej słabo wsłuchuje się w wołania o pokój na świecie.
Odnaleziono zaginiony relikwiarz św. Swituna. „Dla Kościoła jest to sensacja”
W katedrze w Stavanger w Norwegii archeolodzy natknęli się na relikwiarz, w którym przechowywano szczątki św. Swituna. To archeologiczna sensacja, bo miał być zniszczony 500 lat temu.
W tym artykule: Galopująca reformacja Zaginiony relikwiarz ze Stavanger Co odkryto w katedrze w Stavanger? Św. Switun i jego cuda 2 lipca 1517 roku ostatni katolicki biskup Stavanger, Hoskuld, wszedł do północnej zakrystii katedry w Stavanger wraz z czterema zaufanymi ludźmi. W obecności świadków chciał sporządzić listę wszystkich relikwii katedry. Grupa mężczyzna szczególną uwagę zwróciła na relikwiarz zawierający fragment kości ramieniowej patrona miasta, świętego Swituna z Winchesteru w Anglii. Co później stało się z bezcenną relikwią? Galopująca reformacja W początku XVI wieku Europą wstrząsnęła reformacja. Był to ruch zapoczątkowany przez Marcina Lutra. Cel: odnowa chrześcijaństwa. Wówczas powstały Kościoły ewangelickie, które odrzucały m.in. kult świętych. Oznaczało to, że celem stały się relikwie świętych przechowywane w licznych kościołach w całej Europie. W pięknych i drogocennych pojemnikach znajdowały się pojedyncze kości, a czasem nawet tylko włosy wyjątkowych postaci związanych z chrześcijaństwem. Były one celem pielgrzymek do świątyń, bo często miały im towarzyszyć cuda. Zaginiony relikwiarz ze Stavanger Relikwiarz św. Swituna z katedry w Stavanger w Norwegii uważano za zaginiony. Sądzono, że w czasach reformacji wysłano go do Danii i przetopiono. Najnowsze badania archeologiczne przeprowadzone przez ekspertów z Muzeum Archeologii Uniwersytetu w Stavanger dały jednak zaskakującą odpowiedź. Szczątki świętego nigdy nie opuściły świątyni. Przez pół tysiąca lat były świetnie zakamuflowane w podziemiach katedry. Reformacja miała wykorzenić wszelkie katolickie „przesądy”. Wszystkie skarby znajdujące się w katedrze miały zostać usunięte i zniszczone. Najnowsze odkrycia wskazują, że wiele ze skarbów uratowano i schowano w krypcie. Znajdują je dopiero teraz archeolodzy. Co odkryto w katedrze w Stavanger? Relikwiarze miały różne kształty. Ten ze Stavanger przybrał postać metalowej szkatułki w kształcie budowli. Archeologom udało się znaleźć wśród wielu drobnych pozostałości pozłacany miedziany panel o wymiarach pięć na dziesięć centymetrów. Posiada on małe otwory po gwoździach wzdłuż krawędzi, które wskazują, że został przymocowany do większego, drewnianego przedmiotu. Czy to resztki relikwiarza? Odpowiedź przyniosły badania rentgenowskie. Na wykonanym zobrazowaniu wyraźnie widać detale, które zdobiły ścianki. – Byliśmy bardzo zaskoczeni, gdy przeprowadziliśmy badanie rentgenowskie miedzianej płyty. Obraz wyraźnie ukazuje budynek kościoła z wieżą i dachem, kolumnami i oknami – mówi konserwatorka Bettina Ebert. Obok panelu archeolodzy znaleźli pozłacany, srebrny medalion, ozdobiony motywem zwierzęcym i posiadający podobne otwory na gwoździe (jak relikwiarz), a także kilka szklanych ozdób. Być może były umieszczone wewnątrz skrzynki ze szczątkami. – Dla kościoła i miasta to znalezisko jest sensacją – mówi kierownik badań Sean Denham. W XII wieku relikwia umieszczona była na ołtarzu głównym. – Kość ramieniowa św. Swituna była cenna i została starannie owinięta w piękną tkaninę. A następnie umieszczona w złotej szkatułce z kamieniami szlachetnymi w pięknych kolorach. W średniowieczu w Norwegii istniało kilka takich relikwiarzy w kształcie domów. Jednak niewiele z nich się zachowało – opisuje Margareth Hana Buer, która brała udział w badaniach. Archeolodzy odnaleźli pradawny żeton do gry z tajemniczymi runami. Ich znaczenie intryguje W Norwegii znaleziono unikatowy artefakt − starożytny żeton do gry pokryty runicznymi inskrypcjami. To dopiero drugi tego rodzaju przedmiot odkryty w tym kraju. To nie pierwsze znalezisko w ostatnich latach dokonane w podziemiach tej świątyni. Wcześniej badacze natknęli się na 700-letnią figurkę Melchiora (mędrca darującego dzieciątku Jezus kadzidło) wykonaną z kości słoniowej, figurę Maryi i szkło ołtarzowe. Wyniki ostatnich wykopalisk sugerują badaczom, że wiele z tych skarbów ukryto w piwnicy, aby uchronić je przed zniszczeniem związanym z ruchem reformacyjnym. – Pod względem skali i znaczenia, znaleziska w podziemiach przekroczyły wszelkie nasze oczekiwania. Odzwierciedlają ponad 1000 lat historii Stavanger. Pokazują bogactwo duchowieństwa katedry i miasta oraz kontakt z Rzymem w sposób wcześniej niespotykany w materiale archeologicznym – podsumowuje szef badań. Św. Switun i jego cuda Według źródeł historycznych, pierwszy biskup Stavanger, Anglik o imieniu Reinald, przywiózł ze sobą kość ramieniową św. Swituna, być może już w 1112 roku. W 1125 roku ukończono budowę katedry. Wówczas poświęcono ją temu angielskiemu świętemu. Co wiemy o św. Switunie? Urodził się ok. 800 roku, zmarł 2 lipca w Winchester w Anglii, gdzie był biskupem. Doradzał też królowi. Uważany jest za patrona pogody. Według przesądu, jeśli w dniu św. Swituna (15 lipca) pada deszcz, oznacza to, że kolejne 40 dni również będzie plucha. Takie podania pochodzą z XIII–XIV-wiecznych manuskryptów. Źródło: ScienceNorway.no. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
„Brunatni księża” wspierali nazistów. Używali nawet pozdrowienia „heil Hitler”
Część księży używała w czasach III Rzeszy nazistowskiego pozdrowienia „heil Hitler”. Ich motywacje były różne. Tych, którzy pozostali w kapłaństwie i popierali narodowy socjalizm, nazywano często szyderczo „brunatnymi księżmi”.
W tym artykule: Księża w państwie nazistowskim „Brunatni księża" w III Rzeszy Początkowe wsparcie katolików dla Hitlera Obawy kleru przed nazistami Hitler obłaskawia Kościół Wśród niemieckiego kleru katolickiego było wiele poziomów akceptacji i odrzucenia państwa nazistowskiego. Nawet ci z duchownych, którzy wielokrotnie i wyraźnie dawali odpór narodowemu socjalizmowi (i płacili za to życiem), niekiedy podczas swej posługi publicznie wyrażali aprobatę dla pewnej formy rasizmu. Księża w państwie nazistowskim Kapłani, podobnie jak większość Niemców, musieli zmagać się z pokusą narodowego socjalizmu. Tymczasem relacje pomiędzy Kościołem a państwem w Niemczech stawiały księży w szczególnie trudnej sytuacji. Duchowni byli nie tylko przedstawicielami religii, podlegającymi najpierw Bogu, a potem swemu biskupowi diecezjalnemu czy wreszcie także normom katolickiego prawa kanonicznego. Lecz również niejako funkcjonariuszami państwowymi, podległymi przepisom państwa. W rezultacie tego stanu rzeczy, gdy państwo w lipcu 1933 roku wydało zarządzenie nakazujące urzędnikom państwowym używać pozdrowienia „Heil Hitler”, księża katoliccy musieli się mu podporządkować. Niektórzy duchowni rzeczywiście używali nazistowskiego pozdrowienia. Ci, którzy to czynili, używali go, zwłaszcza wchodząc do klasy przed lekcjami katechezy w szkole państwowej. Choć ich postępowanie nie dawało dobrego przykładu katolickiej młodzieży, to większość z salutujących nie utożsamiała tego gestu z pełną aprobatą dla narodowego socjalizmu. Niektórzy godzili się nań tylko po to, by uniknąć problemów z państwem. Inni traktowali salut jako wyraz narodowej solidarności ze współrodakami. Istniała jednak grupa stu trzydziestu ośmiu księży, którzy regularnie stosowali nazistowskie pozdrowienie, często ku niezadowoleniu swoich parafian i współbraci w kapłaństwie. Co najmniej jedna trzecia tych księży wstąpiła do NSDAP. Reszta wprawdzie nie zapisała się do partii, ale ściśle się z nią utożsamiała i publicznie głosiła jej idee. Oczywiście wszyscy ci duchowni byli księżmi Hitlera, identyfikującymi się nie tylko z Führerem, lecz także z Weltanschauung (światopoglądem, ideologią) ruchu nazistowskiego. Była też pewna niewielka liczba księży, którzy całkowicie porzucili kapłaństwo i wyszli z Kościoła katolickiego, by zasilić szeregi SS. „Brunatni księża" w III Rzeszy Tych, którzy pozostali w kapłaństwie i popierali narodowy socjalizm, nazywano często szyderczo „brunatnymi księżmi”, jako że brunatny był oficjalnym kolorem ruchu nazistowskiego. Ich akceptacji i uwielbienia dla narodowego socjalizmu nie należy jednak łączyć z żadnym określonym wydarzeniem czy ideologią. Duchowni ci, podobnie jak większość narodowych socjalistów, stawali po stronie partii nazistowskiej z różnych przyczyn. Część z nich uważała, że wydarzenia, które nastąpiły po pierwszej wojnie światowej, i powstanie Republiki Weimarskiej wywołały upadek moralny. Według nich powstrzymać go mógł jedynie narodowy socjalizm. Myśleli tak szczególnie dawni żołnierze, lekarze czy kapelani. Inni traktowali członkostwo w NSDAP jako środek do robienia kariery państwowej i kościelnej bądź pozwalający uniknąć konfliktu z ich kościelnymi przełożonymi. Ci ostatni często odwoływali się do problemów związanych z takimi kwestiami, jak kryzys powołań, celibat czy alkoholizm. Jak na ironię Hanns Kerrl, minister Rzeszy ds. wyznań, ostrzegał, by księża „nie traktowali partii jako parawanu”, zasłaniając się przed problemami ze swoimi przełożonymi diecezjalnymi. Jeszcze inni stawali się nazistami ze względu na swój antysemityzm, związany z przekonaniem, że Żydzi są odpowiedzialni za nieszczęścia, które spadły na Niemcy. Początkowe wsparcie katolików dla Hitlera Niezależnie od tych czy innych powodów poparcia dla narodowego socjalizmu wielu katolików wspierało Hitlera, zwłaszcza w początkowym okresie jego władzy. Hitler wpisywał się w mityczne tęsknoty wielu Niemców za narodowym zbawcą. Istotną rolę w tej fascynacji odgrywały jego talenty oratorskie, podsycające tę tęsknotę. Również to, co mówił – zwłaszcza gdy atakował komunizm, niemoralność i bezrobocie – znajdowało oddźwięk w środowisku katolików niemieckich. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku na przykład często zdarzało się, że w całych Niemczech na niedzielnych mszach katolicy wysłuchiwali kazań, w których ich duszpasterze ostrzegali przez złem niemoralności i komunizmu. Zarówno klerowi katolickiemu, jak i większości katolickiego laikatu nieobcy był głoszony przez nazistów antysemityzm. Choć hierarchia katolicka oficjalnie odrzucała skrajną ideologię partii nazistowskiej, to podtrzymywała negatywny obraz Żydów, winiąc ich za ukrzyżowanie Chrystusa. Zgodnie z retoryką i obiegowym poglądem katolickim Żydzi byli outsiderami i mieli niewielkie szanse na zbawienie, chyba że dawali się ochrzcić. Niemniej jednak księża i biskupi mieli powody do nieufności wobec narodowego socjalizmu. Faktycznie też w marcu 1931 roku biskupi niemieccy zabronili katolikom wstępowania do partii nazistowskiej. W niektórych diecezjach nakazywano nawet księżom, by nie udzielali sakramentów członkom NSDAP. Obawy kleru przed nazistami Główną obawą przywódców Kościoła było to, że narodowi socjaliści nie pozwolą Kościołowi swobodnie działać. Biskupi niepokoili się też, że naziści będą wzywać do założenia schizmatyckiego narodowego kościoła niemieckiego, do „oczyszczenia” Starego Testamentu, a zwłaszcza do uświęcenia rasy, co kwestionowałoby ważność chrztu Żydów nawróconych na katolicyzm. Auschwitz-Birkenau to piekło na ziemi. Ta nazistowska fabryka śmierci pracowała do końca Obóz zagłady Auschwitz-Birkenau to symbol jednego z najczarniejszych rozdziałów w historii ludzkości. Niemieccy naziści właśnie na jego terenie z nieznaną dotąd światu pedantycznością ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/auschwitz-birkenau-czyli-pieklo-na-ziemi-fabryka-smierci-ktora-pracowala-do-konca-fot-votava-imagno-getty-images-fc7ecd8.jpg" width="938" height="653" alt="Auschwitz-Birkenau, czyli piekło na ziemi. Fabryka śmierci, która pracowała do końca (fot. Votava/Imagno/Getty Images)" title="Auschwitz-Birkenau, czyli piekło na ziemi. Fabryka śmierci, która pracowała do końca (fot. Votava/Imagno/Getty Images)" /> Do marca 1933 roku Hitler zwiększył jeszcze te obawy, odmawiając sprecyzowania stanowiska swojej partii w kwestii Kościołów chrześcijańskich. Z przyzwolenia Führera w programie jego partii znalazł się punkt 24., zawierający dwuznaczne stwierdzenie, że nazizm akceptuje „pozytywne chrześcijaństwo”. W rezultacie poszczególni okręgowi i lokalni przywódcy NSDAP traktowali ten punkt dość swobodnie, zajmując różne stanowiska, zarówno za Kościołami, jak i przeciw nim. Mimo niejednoznacznej i niekiedy wrogiej postawy partii wobec Kościołów niektórzy katolicy ulegali jej wpływom. Ich liczba wzrosła nieco po roku 1930, gdy NSDAP została liczącą się siłą polityczną w niemieckim Reichstagu. Istotnym czynnikiem był tu akcent kładziony przez nazistów na nacjonalizm, który przekonał wielu katolików do zmiany poglądów w kwestii narodowego socjalizmu. Sytuacja ta zmieniła się dramatycznie 30 stycznia 1933 roku, gdy Hitler został kanclerzem Niemiec. Kiedy narodowi socjaliści stopniowo przejmowali stanowiska na szczeblu krajowym i lokalnym, katolicy coraz bardziej obawiali się, że zostaną usunięci z życia politycznego i okrzyknięci zdrajcami przez nowy rząd. Żaden praktykujący katolik niemiecki nie życzył sobie powrotu Kulturkampfu, który za rządów Ottona von Bismarcka w cesarstwie niemieckim próbował stłumić Kościół katolicki, powołując się na względy natury ogólnopaństwowej. Obawy te nieustannie pojawiały się w publikacjach katolickich w latach tuż przed i po dojściu Hitlera do władzy. Hitler obłaskawia Kościół Dnia 23 marca 1933 roku, w mowie wygłoszonej do posłów do Reichstagu, Hitler starał się uśmierzyć te lęki. Szukając poparcia dla swojego rządu, a zwłaszcza dla aktu prawnego, który miał skupić władzę ustawodawczą w jego gabinecie, ostatecznie składając ją w jego ręce, obiecał Kościołom katolickiemu i luterańskiemu, że chrześcijaństwo stanowić będzie fundament narodu niemieckiego. Większość hierarchów katolickich uwierzyła obietnicy kanclerza. Kilka dni później biskupi niemieccy znieśli zakaz należenia do NSDAP i publicznie uznali obietnice, które Hitler poczynił wobec Kościołów. Biskupi nie zdecydowali się jednak na odwołanie „potępienia poważnych błędów religijnych i moralnych” w światopoglądzie narodowego socjalizmu. Mieli tu szczególnie na myśli dość niejasne potępienie doktryny rasistowskiej narodowego socjalizmu, odrzucającej skuteczność chrztu i łaski uświęcającej. Nic dziwnego, że siedem miesięcy później, 20 lipca, rząd niemiecki pod wodzą Adolfa Hitlera podpisał konkordat z państwem watykańskim, który obiecywał ogólną opiekę rządową i uznanie Kościoła katolickiego oraz jego instytucji w Niemczech. Był to przywilej, którego nie ważyła się przyznać dotąd żadna Rzesza niemiecka. To jest przedruk z książki Kevina P. Spicera pt. „Księża Hitlera. Kler katolicki i narodowy socjalizm”, która ukazała się nakładem Wydawnictwo Słowa/Obraz Terytoria w przekładzie Marka Chojnackiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Dziurawe cenzury papieży. Wojna z obrońcami wolnej myśli trwała 400 lat
Rzym nosił się w XVI wieku z tytanicznym zamiarem „oczyszczenia” w duchu katolickim całego piśmiennictwa ludzkości. Zaczęła się 400-letnia wojna cenzorów z autorami, wydawcami o życiu papieży. Cenzury były na szczęście dziurawe.
W tym artykule: Przekleństwo druku Luter, Talmud, wróżby ze zwłok Zamazywanie Kopernika Wenecja topi księgarzy Wojna Hiszpańskiej Inkwizycji z Rzymem Narkotyczni Muszkieterowie Zmiany w rzymskim katalogu Klucz do Piekła – Co robić? Co robić?! – wołał histerycznie filozof Denis Diderot, wbiegając do gabinetu dyrektora Chrétiena de Malesherbes. Królewski urzędnik podniósł wzrok znad biurka. Od razu się domyślił, w czym rzecz. Kilka dni temu, 5 marca 1759 r., papież umieścił w kościelnym „Indeksie ksiąg zakazanych” redagowaną przez Diderota „Encyklopedię”. Do tamteh pory ukazało się siedem tomów. Francuskie władze cofnęły zaś pozwolenie na dalsze wydawanie „Encyklopedii”, nakazując konfiskatę wszystkich materiałów przygotowawczych. – Jak mam wywieźć te manuskrypty?! Co począć?! – jęczał Diderot, chwytając się za głowę. Oczyma wyobraźni widział płonące stosy papierów. Malesherbes wstał zza biurka. Wykonując dłonią uspokajający gest, zbliżył się do gościa. – Przewieziemy wszystko do mnie – powiedział. – Przecież u mnie nie będą szukać. Wyraz twarzy Diderota zmienił się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Rozpromieniony odetchnął z ulgą. Malesherbes, dyrektor tzw. Biblioteki – czyli królewskiego urzędu cenzury – znów okazał się wybawieniem. Naczelny cenzor Francji pomagał krnąbrnym autorom jak nikt inny w rozpowszechnianiu wolnomyślicielskiej literatury. Przekleństwo druku Władze Kościoła już na początku IV w., tuż po legalizacji chrześcijaństwa w Imperium Rzymskim, podjęły energiczne działania, by zdobyć monopol na religijną prawdę. Gdy w 325 r. sobór w Nicei potępił uznanego za heretyka Ariusza, nawrócony na chrześcijaństwo cesarz Konstantyn rozkazał spalić jego pisma. Ustaliła się w ten sposób praktyka, która przetrwała długie wieki. Stwierdziwszy niezgodność przemyśleń jakiegoś autora z oficjalną doktryną, sobory lub synody początkowo zwracały się do władz świeckich, zaś od końca VII w. same zarządzały konfiskatę i spalenie heretyckich dzieł. Ta metoda przez całą epokę średniowiecza była nadzwyczaj skuteczna. W katolickiej Europie Kościół właściwie zrósł się z władzą polityczną. To ułatwiło mu utrwalenie i ochronę ideologicznego monopolu. Przepisywane ręcznie książki stanowiły drogocenną rzadkość i spalenie jednego czy kilku egzemplarzy z reguły załatwiało sprawę. Szczególnie że na stosach płonęli często również sami autorzy. Sytuacja zaczęła się jednak radykalnie zmieniać wraz z upowszechnianiem się wynalezionego w 1450 r. druku. Prasy drukarskie umożliwiły heretyckim autorom rozpowszechnianie ich idei na niespotykaną dotąd skalę. W pierwszej połowie XVI w. Europę zalały broszury i druki ulotne Marcina Lutra i innych zbuntowanych myślicieli, co zapoczątkowało wielki rozłam w zachodnim chrześcijaństwie. Papieże, wierni ortodoksji biskupi oraz kierownicy powołanej do zwalczania herezji Świętej Inkwizycji rozpaczliwie poszukiwali sposobów na powstrzymanie religijnej rebelii. W 1555 r. na Tronie Piotrowym zasiadł jeden z sześciu inkwizytorów generalnych kardynał Pietro Caraffa. Zasłynął słowami: „Nawet gdyby heretykiem okazał się mój własny ojciec, zbierałbym chrust, żeby go spalić”. Przybrawszy imię Pawła IV, nowy papież zabrał się energicznie do pracy nad nowym systemem zwalczania publikacji heretyckich. Chiny ocenzurowały finał kultowego filmu "Podziemny krąg". Jak wygląda teraz? Po 23 latach od premiery amerykański film z Bradem Pittem i Edwardem Nortonem w rolach głównych będzie miał nowe zakończenie. Specjalnie dla chińskich widzów. Luter, Talmud, wróżby ze zwłok Efektem był pierwszy rzymski spis książek zakazanych ogłoszony w 1559 r. Zabroniono w nim hurtowo czytania dzieł określonych kategorii, m.in. heretyckich, talmudycznych, z dziedziny astrologii, przepowiadania przyszłości, wróżenia ze snów, z dłoni czy ze zwłok. Opublikowanie indeksu spotkało się z oddźwiękiem tylko w państewkach włoskich, wywołując akcję masowego palenia książek żydowskich. W samej Sienie poszło z dymem około 12 tys. egzemplarzy dzieł talmudystów. Ów pierwszy indeks rychło uznano za zbyt ogólny i przystąpiono do opracowania szczegółowszego katalogu. Nowy spis, zawierający około tysiąca tytułów, został oficjalnie ogłoszony 24 marca 1564 r. podczas przełomowego soboru w Trydencie. Papież Pius IV nakazał rozpowszechnić „Index librorum prohibitorum” w ciągu trzech miesięcy w całym świecie katolickim. Wiernym oznajmiano, że czytając zakazane dzieła popełniają grzech śmiertelny i grozi im ekskomunika. Niedługo potem powołano specjalną Kongregację Indeksu, która miała sukcesywnie zapoznawać się z kolejnymi książkami i decydować o ich uznaniu za prawomyślne bądź heretyckie. Kongregacja wzięła się do pracy z wielkim zapałem. Początkowo nosiła się z zamiarem tzw. expurgatio, czyli „oczyszczenia” całego piśmiennictwa europejskiego poczynając od tekstów starożytnych Greków. Z każdego dzieła miano usuwać fragmenty niezgodne z doktryną Kościoła i zastępować je prawomyślnymi wstawkami. Zdawszy sobie jednak sprawę z ogromu pracy, której wymagałoby „poprawienie” tysięcy ksiąg, kardynałowie z Kongregacji postanowili ograniczyć swe ambicje. Skoncentrowali się na najnowszej i najbardziej niebezpiecznej literaturze. Do końca XVI w. Kongregacja zakazała druku i rozpowszechniania całej twórczości 1288 autorów. Wpisano też na indeks pokaźną liczbę pojedynczych książek bądź ich fragmentów. Na cenzurowanym znaleźli się koryfeusze protestantyzmu, w tym Marcin Luter i Jan Kalwin, wszelkie tłumaczenia Biblii nieautoryzowane przez Kościół, islamski Koran, Talmud i pisma talmudystów, cała plejada twórców uznanych za heretyków, ale również – często w wyniku pomyłek bądź złego tłumaczenia – niektórzy prawowierni autorzy katoliccy. Cenzorzy nie wykryli jednak prawdziwej bomby z opóźnionym zapłonem – wydanej w 1543 r. książki Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”. Dzieło podważające w bardzo ostrożny sposób kościelną doktrynę budowy i funkcjonowania wszechświata było czytane w wąskich kręgach uniwersyteckich, uchodząc początkowo za niegroźne dziwactwo. Zamazywanie Kopernika W miarę upływu kolejnych dekad coraz więcej uczonych zaczynało zdawać sobie sprawę, że Kopernik miał rację. Ich coraz śmielsze wystąpienia wywołały na przełomie XVI i XVII w. zdecydowaną reakcję strażników czystości doktryny. Podjęli oni ofensywę przeciw zwolennikom Kopernika, przywołując odpowiednie cytaty z Biblii, np. „Ziemia stoi w wieczności, Słońce wstaje i zachodzi”. Po spaleniu na stosie Giordana Bruna i postawieniu przed sądem Galileusza postanowiono dokładnie zbadać samo źródło kłopotów, czyli „O obrotach…”. 5 marca 1616 r. Kongregacja Indeksu potępiła dzieło astronoma z Torunia, wyznaczając do jego dokładnego zbadania zaciekłego przeciwnika poglądów kopernikańskich ks. Francisco Ingoliego. Zgodnie ze zwykłą procedurą Ingoli sporządził raport, w którym wykazał niezgodność „O obrotach...” z nauką Kościoła. Przedstawił 5 argumentów fizycznych,13 matematycznych i 4 teologiczne przeciw Kopernikowi. Na dowód, że to Słońce okrąża Ziemię, wskazał odpowiednie fragmenty w Biblii i nauczaniu Kościoła. Opierając się na raporcie Ingoliego, w 1620 r. Kongregacja Indeksu nakazała usunąć z dzieła Kopernika dziewięć fragmentów, w tym jeden cały podrozdział. Na terenie Italii ocenzurowano zgodnie z tymi instrukcjami około 60 proc. egzemplarzy dzieła. Wskazane fragmenty usuwano w różny sposób: wycinano całe strony, zamazywano atramentem bądź zaklejano paskami papieru odpowiednie fragmenty. Poza Włochami jednak zarządzeniem Kongregacji mało kto się przejął. Nawet w ultrakatolickiej wówczas Hiszpanii właściciele księgozbiorów i kierownicy kościelnych bibliotek zostawili dzieło w spokoju. Jezuicki teolog Juan de Pineda, który na zlecenie św. Inkwizycji opracował oddzielny, hiszpański Indeks Ksiąg Zakazanych, własnego egzemplarza „O obrotach...” nie ocenzurował. W efekcie spośród około 400 zachowanych do dziś egzemplarzy dzieła Kopernika z XVI w. zaledwie 33, głównie pochodzące z Włoch, są ocenzurowane zgodnie z instrukcjami Kongregacji. Wenecja topi księgarzy To, co spotkało dzieło mistrza z Torunia, dobrze ilustruje ogólny problem papieskich cenzorów. W Rzymie i niektórych państewkach włoskich mieli oni dość silną władzę, by bezwzględnie wcielać swe postanowienia w życie. Poza Italią, a nawet w części Włoch, ich wpływy były jednak mocno ograniczone. Na przykład Wenecja, jedno z największych w Europie centrów produkcji i handlu książkami, początkowo ściśle podporządkowała się zaleceniom Indeksu. W latach 1570–1590 weneckie władze organizowały regularne obławy na drukarnie i księgarnie, tysiące książek palono na stosach. Niepokornych handlarzy i księgarzy wywożono nocami w łodziach, po czym skrępowanych i zakneblowanych wyrzucano do morza. Taki los spotkał np. w styczniu 1588 r. Piera Longo, skazanego na śmierć za szmuglowanie książek z krajów protestanckich. Zwyczajowego publicznego palenia na stosie w Wenecji unikano, gdyż władze obawiały się popsucia stosunków z państwami protestanckimi, z którymi prowadzono intratny handel. Cenzura i represje szybko doprowadziły do załamania weneckiej branży wydawniczej, co odbiło się na przychodach skarbowych republiki. Władze zorientowały się, że strzelają sobie w stopę i zaczęły łagodzić politykę. Na przełomie XVI i XVII stulecia doszło do zerwania sojuszu politycznego z papieskim Rzymem, co oznaczało również koniec wpływów Kongregacji Indeksu. Z upływem kolejnych dekad XVII w. wenecki rynek książki szybko się odradzał. Indeks przestał budzić strach, a wkrótce stał się obiektem kpin i szyderstw. Również w innych krajach Kongregacja nie miała łatwego zadania. Od stulecia XVII do XIX właściwie w każdym europejskim państwie katolickim obowiązywał jakiś rodzaj mniej lub bardziej restrykcyjnej kontroli wydawnictw; zwalczano nie tylko publikacje antyrządowe, ale również niebezpieczne dla Kościoła. Rzymski Indeks na ogół nie odgrywał jednak kluczowej roli w tej cenzurze. Był raczej inspiracją dla miejscowych strażników doktryny do tworzenia własnych, lokalnych indeksów i prześladowania miejscowych autorów. Wojna Hiszpańskiej Inkwizycji z Rzymem Hiszpańska Święta Inkwizycja nie zawahała się nawet podjąć z Rzymem rywalizacji na indeksy. W 1612 r. inkwizytor generalny Bernardo Sandoval y Rojas wydał katalog jawnie konkurencyjny wobec rzymskiego. Hiszpańscy cenzorzy „oczyścili” niektóre książki inaczej niż papiescy. Wycinali odmienne fragmenty. Część dzieł zabronionych przez Rzym pozostała w Hiszpanii dozwolona, z kolei inna część, choć zaaprobowana przez papiestwo, trafiła na hiszpański indeks. Los autorów i dzieł umieszczonych na rzymskim indeksie zależał w państwach katolickich z reguły od widzimisię królów, możnowładców czy lokalnych oficjeli. Niektórzy w ogóle nie zawracali sobie głowy cenzurą. Inni próbowali zwalczać zakazaną literaturę, efektem był jednak rozwój podziemnego rynku wydawniczego. Książki rozchodziły się pod fałszywymi tytułami, z fałszywymi nazwiskami autorów. Twórcy często mogli liczyć na wpływowych protektorów. Do wydania i rozpowszechnienia we Francji pierwszej „Encyklopedii”, antykościelnej i zawierającej zawoalowane szyderstwa z dogmatów katolickich, walnie przyczynił się sam naczelny cenzor monarchii Chrétien de Malesherbes. Umieszczenie na indeksie częstokroć windowało cenę dzieła, co stanowiło pokusę nawet dla funkcjonariuszy władz i Kościoła. W latach 80. XVIII wieku pisarz Louis-Sébastien Mercier relacjonował, jak mało skuteczne było palenie zakazanych książek w Paryżu: „Zapala się stos przy udziale kilku gapiów, co się właśnie napatoczą. Kancelista sądowy w miejsce skazanej księgi podsuwa starą, zmurszałą Biblię. Kat pali zgrzybiałą świętość, a kancelista wyklęte i poszukiwane przez sąd dzieło skrywa skrzętnie w bibliotece”. Narkotyczni Muszkieterowie W XVIII i XIX w. rozwój drukarstwa i rosnąca liczba tytułów przyprawiały kardynałów z Kongregacji Indeksu o ból głowy. Nie sposób było sprawdzić wszystkiego, co pojawiało się na rynkach wydawniczych Europy. Cenzorzy z Kongregacji, posługujący się z reguły łaciną, włoskim i francuskim, rozkładali bezradnie ręce wobec dzieł napisanych po niemiecku, polsku czy szwedzku. Cenzurowanie było więc z konieczności bardzo przypadkowe. Po otrzymaniu donosu na jakieś dzieło wybierano tzw. konsultanta z grona duchownych, który miał je przeczytać i ocenić. Decyzja zależała więc w wielu przypadkach od opinii jednego księdza, w dodatku nieznającego się zbytnio na tym, co recenzował. Na indeksie, obok mnóstwa grafomańskich książek i broszur, znalazła się w efekcie śmietanka europejskiej literatury i filozofii: Kartezjusz, Pascal, Locke, Montesquieu, Wolter, Rousseau, Kant, Hugo, Balzac, Heine, Stendhal, Flaubert i wielu innych. Z każdą dekadą przybywały kolejne utwory – z powodu głoszenia herezji, ateizmu, wolnomyślicielstwa, kpin z religii, propagowania astrologii, magii i wróżbiarstwa, podważania tradycyjnej moralności i porządku społecznego, obsceniczności i pornografii. Powodem zakazów bywały też kwestie polityczne. W pierwszej połowie XIX w. papiestwo wspierało porządek europejski bazujący na porozumieniu konserwatywnych monarchii, w tym zaborców Polski. Gdy po stłumieniu powstania listopadowego papież Grzegorz XVI udzielił w 1832 r. wsparcia carowi Mikołajowi I, wzburzony francuski ksiądz pisarz Hugues-Félicité de Lamennais skrytykował politykę Watykanu w tekście „Słowa wierzącego”. Papież potępił buntowniczego księdza. A zarówno „Słowa wierzącego”, jak i inne utwory de Lamennaisa szybko trafiły na indeks. Zmiany w rzymskim katalogu W tym czasie rzymski katalog ulegał też jednak pewnym znaczącym przemianom. Poglądu o centralnym położeniu Ziemi we wszechświecie nie dało się już bronić, z indeksu usunięto więc „O obrotach...” i inne podobne dzieła. Nauczona tym przykrym doświadczeniem Kongregacja nie próbowała już podejmować walki z piśmiennictwem stricte naukowym. Wydane w 1859 r. dzieło „O powstawaniu gatunków” Karola Darwina, podważające religijną koncepcję powstania życia i człowieka, nigdy nie znalazło się na indeksie. Uwaga Kongregacji skupiła się za to na nowym niepokojącym fenomenie: cieszących się coraz większą popularnością, wydawanych w dużych nakładach powieściach obyczajowych i przygodowych. Cenzorzy pochłaniali je z zapałem w poszukiwaniu scen erotycznych i innych przejawów obrazy moralności. Wraz z upływem kolejnych dekad XIX stulecia Indeks w szybkim tempie zapełniał się nazwiskami powieściopisarzy, głównie francuskich i włoskich. Niektóre decyzje Kongregacji były szokujące. W 1863 r. na indeks trafiła twórczość ogromnie popularnego autora książek historyczno-przygodowych Aleksandra Dumasa. Trudno dopatrzeć się czegokolwiek podejrzanego z punktu widzenia nauk Kościoła w „Trzech muszkieterach”, niemniej jednak cenzorzy znaleźli powód do potępienia książki. Przyznając, że w niczym „nie narusza ona czystości dogmatów”, recenzent – kapucyn Vicenzo Magner – zalecił jej zakaz ze względu na „powody niezależne od treści. Może ona służyć jako narkotyk wprowadzający do lektury innych szkodliwych powieści!”. Klucz do Piekła W pierwszej połowie XX w. rzymski Indeks był traktowany coraz częściej jako kuriozum. Rosnąca w błyskawicznym tempie liczba tytułów obezwładniała Kongregację. Zwykli wierni nie potrafili zrozumieć, dlaczego jakaś zupełnie niewinna książka jest zakazana, a inna – podważająca katolickie dogmaty – dozwolona. Wyraźnie słabła gorliwość władz państwowych w ochronie interesów Kościoła. Zalecenia indeksu przestrzegano więc głównie w bibliotekach klasztorów, seminariów czy szkół katolickich. Zakazane książki umieszczano tam w specjalnej zamykanej na klucz szafie lub schowku, zwanym popularnie „Piekłem”. Wykradzenie klucza przełożonemu i dostanie się do „Piekła” było marzeniem licznej rzeszy uczniów i kleryków spragnionych mocnych wrażeń czytelniczych. Kongregacja cenzurowała kolejnych autorów, z dekady na dekadę jej zapał jednak słabł. W całej pierwszej połowie XX w. wprowadzono do indeksu zaledwie 255 nowych tytułów. Po II wojnie światowej zakazanie książki przez Rzym było już najczęściej błogosławieństwem dla autora, zapewniającym mu zainteresowanie i darmową promocję. Gdy w 1952 r. na indeksie umieszczono twórczość Alberto Moravii, ucieszony wydawca natychmiast wykorzystał to do reklamy jego powieści. Papież Paweł VI uznał niebawem, że dalsze istnienie wykpiwanego katalogu nie ma już sensu. Jego zarządzenie z 7 grudnia 1965 r. położyło kres Indeksowi. Wyjaśniając tę decyzję, kardynał Alfredo Ottaviani stwierdził, ku rozbawieniu dziennikarzy, iż większości zakazanych książek i tak nikt nie czytał. „Dlatego indeks nie na wiele się zdał” – skonkludował, podsumowując 400 lat ciężkiej pracy tysięcy cenzorów o życiu papieży.