Nietypowe wniebowstąpienie Chrystusa na artefakcie sprzed 1500 lat. W Austrii odkryto unikatowy relikwiarz
Moment wniebowstąpienia Chrystusa z rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie można zobaczyć na zabytku z VI wieku, który odkryto wśród ruin kościoła w Austrii. Takie przedstawienie jest unikatowe.
W tym artykule: Relikwiarz z kości słoniowej Żmudny proces konserwacji – to też część archeologii Biblijne przedstawienia na relikwiarzu O wielu spektakularnych zabytkach wydobytych w czasie wykopalisk dowiadujemy się w momencie dokonania znaleziska. Jednak nie zawsze archeolodzy mogą się od razu czym chwalić. Czasami obiekty najpierw należy poddać konserwacji, by zaprezentować je w pełni. Dwa lata temu naukowcy prowadzili wykopaliska w późnoantycznej osadzie na wzgórzu w Burgbichl w gminie Irschen w południowej Austrii. Natknęli się tam na chrześcijański relikwiarz ukryty wśród ruin nieznanego wcześniej kościoła. Zabytek ten odzyskał właśnie blask dzięki konserwatorom. Relikwiarz z kości słoniowej Dla archeologów było to niespodziewane odkrycie. Pod ołtarzem w bocznej części kaplicy natknęli się na fragmenty przedmiotu wykonanego z bardzo drogiego wówczas materiału – kości słoniowej. Uznali, że był to relikwiarz, czyli ozdobna skrzyneczka na relikwię (szczątki osoby uznanej przez Kościół za świętą). Ściany tego okrągłego pojemnika były bardzo bogato zdobione. Relikwiarze uznawane są jako „najświętsza” część świątyni i wraz z jej opuszczeniem były zabierane. Tak nie stało się w tym przypadku. Jest to pierwszy taki obiekt znaleziony w kontekście archeologicznym w Austrii. Odkrywcy określają zabytek również łacińskim termin pyxis (puszka). Ta druga nazwa sugeruje, że naczynie mogło pełnić rolę pojemnika na konsekrowane komunikanty. Nie wspominają nic o odkryciu prochów. Odkryto części drewna, ale nie jest jasne, czy mogła być to jakaś relikwia, na przykład z Krzyża Pańskiego. – Znamy około 40 tego typu pojemników z kości słoniowej na całym świecie. O ile mi wiadomo, ostatni raz jeden z nich znaleziono podczas wykopalisk około 100 lat temu – opowiada archeolog, który dokonał odkrycia, Gerald Grabherr. Żmudny proces konserwacji – to też część archeologii Konserwacji dokonano na Uniwersytecie w Innsbrucku. Jak wyjaśnia konserwatorka Ulrike Töchterle, kość słoniowa pochłania wilgoć z otoczenia. Tym samym staje staje się bardzo miękka i podatna na uszkodzenia. Dlatego zabytek z austriackiego kościoła zachował się słabo. Odnaleziono zaginiony relikwiarz św. Swituna. „Dla Kościoła jest to sensacja” W katedrze w Stavanger w Norwegii archeolodzy natknęli się na relikwiarz, w którym przechowywano szczątki św. Swituna. To archeologiczna sensacja, bo miał być zniszczony 500 lat temu. Konserwacja trwała dwa lata. Problem stanowiło zawilgocenie. W marmurowej kapliczce panowała wysoka wilgotność – 90%. Dlatego ryzyko kondensacji i powstawania pleśni było bardzo wysokie. Jednocześnie zabytek nie mógł wyschnąć za szybko, by nie popękał. – Oznaczało to, że musieliśmy zapewnić bardzo ostrożny i długotrwały proces suszenia – precyzuje Töchterle. Większa część artefaktu jest już nieodwracalnie zniszczona. Jednak naukowcy pracują nad rekonstrukcją 3D. Biblijne przedstawienia na relikwiarzu Wśród wyrzeźbionych na ściankach pojemnika motywów widoczna jest postać u podnóża góry. To mężczyzna odwracający wzrok. Ręka sięgająca z nieba nad nim, umieszcza coś między ramionami mężczyzny. – Jest to typowe przedstawienie przekazania praw Mojżeszowi na górze Synaj, początku przymierza między Bogiem a człowiekiem ze Starego Testamentu – wyjaśnia Gerald Grabherr. Dalej widoczne są inne postacie biblijne. Widać mężczyznę na rydwanie z dwoma zaprzężonymi do niego końmi. I tutaj również widoczna jest ręka wychodząca z chmur, która ciągnie tę postać do nieba. – Zakładamy, że jest to przedstawienie wniebowstąpienia Chrystusa, wypełnienia przymierza z Bogiem. Przedstawienie scen ze Starego Testamentu i ich powiązanie ze scenami z Nowego Testamentu jest typowe dla późnej starożytności – mówi Grabherr. Jednak przedstawienie wniebowstąpienia Chrystusa z tak zwaną bigą, czyli dwukonnym rydwanem, jest – jak podkreśla ekspert – szczególne i wcześniej nieznane. Źródło: Uniwersytet w Innsbrucku. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bliżej natury Ostatnio niedaleko mojego domu na wsi sprowadziła się bobrza rodzina. Nie zauważyłabym nowych sąsiadów, gdyby nie fakt, że mały strumień, który płynie za lasem, a gdzie zwykle spaceruję, nagle zamienił się w wielkie rozlewisko. Kiedy dotarłam na miejsce, ujrzałam tamę. Ponad 30-metrowy wał z gałęzi i ziemi spiętrzał wodę, a wokół leżało sporo ściętych i okorowanych przez bobry drzew. Kiedy one to zrobiły?! Nie mogłam się nadziwić. Dzięki tamie nie tylko zwiększyła się retencja wody w terenie, ale też pojawiły się nowe ptaki, a nawet sarny i dziki. Ostatnio miałam szczęście i dzięki noktowizorowi wreszcie zobaczyłam swoich sprytnych sąsiadów. Rodzina czterech bobrów beztrosko baraszkowała w środku nocy w swoim rozlewisku. Wtedy pomyślałam, że często jeździmy na koniec świata, a nie widzimy tego, co się dzieje za progiem. Stąd pomysł na to wydanie Travelera. Poświęciliśmy je miejscom w Polsce, które przybliżą nas do natury. Zatrzymają, pozwolą zobaczyć i doświadczyć więcej, nauczą uważności. Z okazji zbliżającej się majówki zabieramy Was na łąki, pola, nad rzeki i jeziora. Zachęcamy, żebyście spróbowali chodzenia na bosaka, kąpieli leśnych, wygrzewania się w saunach, podglądania zwierząt dzikich i domowych. Wybraliśmy dla Was wyjątkowe agroturystyki, których gospodarze są jak rodzina, rozpieszczą Was, zaopiekują się i dobrze nakarmią. Stworzone przez nich gospodarstwa są nie tylko komfortowe i pięknie położone, ale mają też duszę. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 10 | Indonezja Bajkowe plaże, rdzenne kultury i warany. Wyprawa na wyspy Flores i Komodo Planeta Travelera 18 | Wieści ze świata 22 | Kierunek kultura Temat numeru – sielska Polska na majówkę 26 | Śląsk/Małopolska W Beskidzie Śląskim znajdziesz całe morze gór i źródło królowej polskich rzek 32 | Dolny Śląsk Odpoczynek wśród pól, łąk, zachwycających zamków i legend 40 | Mazowsze Najprawdziwsza sielanka nie tylko w polskim… Paryżu 46 | Małopolska Mała Japonia w Gorcach 52 | Wielkopolska Urlop na wsi wśród koni i wiatraków 58 | Pomorze Zachodnie Najpiękniejsze miejsca na Pojezierzu Drawskim 64 | Mazury Zbieranie poziomek, wędrówki z psem i miłość na wyspie 70 | Mazowsze Ptasi raj nad Bugiem 76 | Top 12 gospodarstw agroturystycznych Dookoła Europy 84 | Włochy W wodach jeziora Garda przeglądają się malownicze krajobrazy i wyjątkowe historie 90 | Belgia W sercu zjednoczonej Europy Adventure 96 | Warto spróbować Wyprawa Highlander w górach Al-Hadżar w Zjednoczonych Emiratach Arabskich to dwa dni wymagającej wędrówki. Nasz redakcyjny kolega to przeżył! 100 | Test Travelera Ochroń się przed wiatrem na szlaku
W anglosaskim grobowcu odkryto tajemnicze pierścienie. Ich pochodzenie zadziwiło archeologów
Archeolodzy odnaleźli w Wielkiej Brytanii anglosaski pochówek. We wnętrzu odnaleźli pierścienie z kości słoniowej, które wykonano z kłów afrykańskich zwierząt. Artefakty są datowane na okres od końca V do VII wieku n.e.
W tym artykule: Kość słoniowa w anglosaskiej Brytanii Zęby pochodziły ze wschodniej Afryki Dowód na niezwykle rozległe szlaki handlowe we wczesnym średniowieczu Kość słoniowa była niezwykle cenionym materiałem do wyrobów rzemieślniczych już w okresie prehistorycznym. Z zębów ssaków tworzono głównie biżuterię oraz przedmioty codziennego użytku. W starożytności używano jej również do tworzenia rzeźb i innych dzieł sztuki. W średniowieczu plastyka z kości słoniowej przeżyła znaczny rozkwit. Głównym ośrodkiem artystycznym dla tego rodzaju wytworów stało się Bizancjum. Kość słoniowa w anglosaskiej Brytanii Jednak jako kość słoniową rozumiemy nie tylko zęby słoni. Do produkcji dzieł wykorzystywano również kości i zęby innych wielkich ssaków i ryb, takich jak morsy, narwale, hipopotamy oraz kaszaloty, a w czasach prehistorycznych nawet mamuty. Wynikało to m.in. z obecności danych zwierząt w regionie, ponieważ eksport produktów i towarów w dawnych czasach był znacznie bardziej ograniczony. Właśnie dlatego najnowsze odkrycie w Lincolnshire, we wschodniej Anglii, zaskoczyło archeologów. Podczas wykopalisk odnaleziono anglosaskie grobowce sprzed ok. 1500 lat, w których znaleziono pierścienie wykonane z kości słoniowej. Przedmioty te były fragmentami damskich toreb i znajdowały się w bogatszych grobach. Okazało się, że materiał pochodził od afrykańskich słoni. – Debata na temat pochodzenia kości słoniowej w Anglii trwa już od XIX wieku. Kość słoniowa morsa i mamuta była uważana za alternatywę dla zębów słoni. Jednak niedawne wykopaliska na wczesnośredniowiecznym anglosaskim cmentarzu w Scremby w Lincolnshire ujawniły szereg skomplikowanych kobiecych pochówków, w których znajdowały się pierścienie wykonane z kości słonia afrykańskiego – napisali archeolodzy w badaniu, które opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science: Reports”. Zęby pochodziły ze wschodniej Afryki Naukowcy postanowili przeprowadzić analizę, czy artefakty wykonano w okresie, z którego pochodziły pochówki, a następnie zidentyfikowali pochodzenie samej kości słoniowej. Badania metodą m.in. spektrometrii mas wykazały, że zęby pochodziły od słoni żyjących ok. V i VI wieku n.e. prawdopodobnie w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich, w Afryce Wschodniej. Zwierzęta te należały do rodzaju Loxodonta. O czym rozmawiają słonie? Powstał pierwszy na świecie słownik ich zachowań W maju uruchomiono pierwszy w historii słownik, która ujawnia tajemnice komunikacji między afrykańskimi słoniami. Nowy etogram jest zwieńczeniem prawie 50 lat zbierania danych na temat ich za... Ssaki te żyły zatem ok. 6400 kilometrów od Wysp Brytyjskich. – Te wstępne dowody pozwalają nam rozważyć sieci handlowe i czynniki społeczno-ekonomiczne, które ułatwiły dystrybucję kości słoniowej z Afryki na Wyspy Brytyjskie w tym okresie – przyznają badacze. Odkrycie sugeruje, że możemy mieć do czynienia z jednym z najdłuższych szlaków handlowych w tych czasach. – Te zęby musiały przemierzyć naprawdę długą drogę, zanim dotarły do Wysp Brytyjskich – twierdzi Hugh Willmott, archeolog z Uniwersytetu w Sheffield i współautor badania. Badacz przypomina, że podobne pierścienie odnajdywano w całej Anglii, a czasem również w Europie kontynentalnej. Zazwyczaj znajdowały się w grobowcach elitarnych anglosaskich kobiet. – Odkrycie tych artefaktów wyłącznie w bogatych grobach może wskazywać na ich status. Prawdopodobnie pierścienie były związane z kobietami, które zajmowały szczególne miejsce w anglosaskim społeczeństwie – przyznaje Willmott. Dowód na niezwykle rozległe szlaki handlowe we wczesnym średniowieczu Co ciekawe, badacze podkreślają, że nie znaleziono jednoznacznych dowodów, które sugerowałyby obróbkę kości słoniowej w Anglii. Fakt ten sugeruje, że artefakty mające kształt pierścieni o wielkości 10–15 cm zostały wykonane w Afryce i stamtąd przywiezione na wyspy. Autorzy badania sugerują, że wykonano je prawdopodobnie w Aksum, które w tym czasie było jednym z większych ośrodków obróbki zębów ssaków. – Znaleziska pokazują, że pierścienie z kości słoniowej były popularne wśród Anglosasów przez co najmniej 100 lat. Mówimy więc o długotrwałym handlu – podkreśla Willmott. – Ok. VII wieku jednak zaprzestano używania przedmiotów codziennych z tego materiału. Być może szlak handlowy został wówczas przerwany – dodaje archeolog. Eksperci przyznają, że najnowsze odkrycie może rzucić nowe światło na wczesnośredniowieczne sieci handlowe. Wszystko wskazuje na to, że szlaki w pierwszym tysiącleciu naszej ery, były znacznie bardziej odległe i złożone, niż dotychczas podejrzewano. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Słoń indyjski to jedno z największych zwierząt. Był uważany za wcielenie bóstwa, więc czemu grozi mu zagłada?
Słoń indyjski jest jednym z dwóch żyjących gatunków rodziny słoniowatych. Zamieszkuje lasy i zarośla Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Od wielu lat jest zagrożony wyginięciem.
W tym artykule: Ile waży słoń indyjski? Symbolika słonia indyjskiego Słoń indyjski jest gatunkiem zagrożonym Słoń afrykański też jest zagrożony Słoń indyjski, inaczej zwany azjatyckim (Elephas maximus) jest jednym z największych współcześnie występujących zwierząt lądowych. Wyróżniamy trzy jego podgatunki: słoń bengalski (Elephas maximus indicus), słoń sumatrzański (Elephas maximus sumatranus), słoń cejloński (Elephas maximus maximus) Uszy słonia indyjskiego są wyraźnie mniejsze niż afrykańskiego. Wynika to z faktu, że w przypadku tego gatunku nie uczestniczą one w procesie termoregulacji. Słonie różnią się też budową trąby. Azjatyckie mają na jej końcu jeden „palec”, afrykańskie – dwa. Słoń azjatycki bardzo lubi kąpać się w błocie i pływać. Żyje w stadach złożonych przeważnie z 8–10 samic z młodymi. Jest zwierzęciem o łagodnym usposobieniu, które daje się łatwo oswoić i tresować. Starsze siostry są bardzo cenione wśród słoni indyjskich. Małe wiele od nich czerpią Eksperyment nie mógł zostać przeprowadzony na dzikich zwierzętach, ponieważ ich życiorysy są nieznane. Aby otrzymać rzetelne wyniki, badacze skupili się na grupie słoni żyjących w czę.. W wielu krajach istnieją farmy hodowlane, prowadzone w celu oswajania słoni indyjskich oraz sztucznego ich rozrodu. W zoo pokazywany jest od XIX w. Pierwszy udany poród w niewoli odbył się w 1905 r. W europejskich ogrodach zoologicznych żyje obecnie ok. 350 słoni indyjskich. Ile waży słoń indyjski? Dorosły samiec może osiągać nawet 2,7 m w kłębie i masę ok 2,7 ton. To dane uśrednione. Największy znany osobnik mierzył 3,2 m w kłębie i ważył 5,4 tony. Słoń indyjski w liczbach: długość ciała: 5,5–6,4 m, długość ogona: do 1,5 m, grubość skóry: 2–4 cm, czas trwania ciąży: ok. 21 miesięcy, masa ciała noworodka: 100 kg, średni czas życia: do 60 lat. Słoń to zwierzę roślinożerne. Jego pokarm to trawy, liście i owoce, szczególnie dzikie figi. Wraz z nadejściem pory suchej w jadłospisie tego kolosa pojawia się kora. Warto wiedzieć, że słoń indyjski je przez 16 godzin na dobę. Do wyżywienia dorosłego osobnika potrzeba ok. 150 kg paszy i prawie 100 litrów wody dziennie. Symbolika słonia indyjskiego Potężne zwierzęta od dawnych czasów oddziaływały na ludzką wyobraźnię. Słonie indyjskie odgrywają ważną rolę w hinduizmie. Bóg Ganeśa przedstawiany jest z głową słonia. Według legendy, Ganeśa był synem bogini Parwati. Zazdrosny bóg Śiwa w gniewie obciął mu głowę. Potem, by uratować chłopca, w jej miejsce przytwierdził głowę słonia. Jeden ze słoni idących przez Chiny wrócił do domu. Co z resztą stada? Po opuszczeniu rezerwatu słonie pokonały łącznie ponad 500 kilometrów. Eksperci zaczynają zastanawiać się nad tym, co skłoniło je do ucieczki. W kulturze indyjskiej słoń jest symbolem siły i mądrości. Zwierzęta te często brały udział w uroczystych procesjach. Słonie zdobią niemal każdą świątynię i udzielają błogosławieństwa wiernym. W mieście Dźajpur w Radżasthanie odbywa się Festiwal Słoni. To jeden z rytuałów witania wiosny. Odbyła się tam nawet parada tęczowych słoni. Uważano też, że figurki słonia przynoszą szczęście. Ale tylko wtedy, gdy końcówka jego trąby jest skierowana ku górze. Także azjatycka astrologia uznała słonia indyjskiego za ważny symbol. Jest on zwierzęciem zodiakalnym w zodiaku chińskim i birmańskim. Słoń indyjski jest gatunkiem zagrożonym W ciągu ostatnich 120 lat liczba słoni indyjskich zmniejszyła się co najmniej o połowę. Dziś wynosi 40–50 tys. osobników. Terytorium, na którym obecnie żyją te zwierzęta, obejmuje jedynie 15% pierwotnie zajmowanych przez nie obszarów. Laos znany był kiedyś na całym świecie jako kraina, w której żył milion słoni. Dzisiaj na wolności przebywa ich tam około 1500 sztuk. A gdzie reszta? Wiele słoni żyje w niewoli i wykorzystywanych jest do pracy w lasach przy wyrębie drewna różanego. W kraju, w którym ludzie żyją w nędzy, traktuje się zwierzęta instrumentalnie. Ze względu na swą siłę stanowią niezastąpione narzędzie pracy. W Indiach kurczenie się biotopu tych zwierząt w środowisku naturalnym prowadzi do ich licznych konfliktów z ludźmi. Wypędzony ze swojego naturalnego siedliska słoń szuka pożywienia w wioskach i miastach – atakuje ludzi, niszczy ich plony. W skali roku zabija się około 150 słoni. Z kolei słonie zabijają około 200 ludzi rocznie (znacznie więcej niż np. rekiny). Słoń indyjski podlega ochronie na mocy Konwencji Waszyngtońskiej. Podobnie jak jego afrykański kuzyn, jest zabijany przez kłusowników pracujących dla handlarzy kością słoniową. Ciosy (potocznie zwane kłami) słoni afrykańskich mogą ważyć nawet 90 kg. Tymczasem największe ciosy słoni indyjskich nie przekraczają 40 kg wagi, a samice w ogóle ich nie mają. Łupem kłusowników pada też skóra słonia indyjskiego. Wyrabia się z niej pseudolekarstwa zaliczane do tzw. chińskiej medycyny. Słonie są zabijane dla skóry głównie w Mjanmie (dawna Birma). Słoń afrykański też jest zagrożony Słoniowate (Elephantidae) wywodzą się z rodziny dużych ssaków lądowych z rzędu trąbowców. Oprócz słonia indyjskiego zalicza się do niej także słonia afrykańskiego. Obecnie wyróżnia się dwa gatunki: Nowojorski sąd apelacyjny zdecydował, że słoń nie ma osobowości prawnej. Kontrowersyjna sprawa słonicy Happy Zakończyła się trwająca rok batalia sądowa, która miała rozstrzygnąć o przyszłości ponadpięćdziesięcioletniej słonicy Happy. Sąd zdecydował, że nie może uznać zwierzęcia za pod... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nowojorski-sad-apelacyjny-zdecydowal-ze-slon-nie-ma-osobowosci-prawnej-kontrowersyjna-sprawa-slonicy-happy-fot-andrew-lichtenstein-corbis-via-getty-images-5eb1291.jpeg" width="938" height="626" alt="Nowojorski sąd apelacyjny zdecydował, że słoń nie ma osobowości prawnej. Kontrowersyjna sprawa słonicy Happy (fot. Andrew Lichtenstein/Corbis via Getty Images)" title="Nowojorski sąd apelacyjny zdecydował, że słoń nie ma osobowości prawnej. Kontrowersyjna sprawa słonicy Happy (fot. Andrew Lichtenstein/Corbis via Getty Images)" /> słoń afrykański (Loxodonta africana), słoń leśny (Loxodonta cyclotis). Także i te gatunki są na liście zagrożonych. Analizy wykazują, że słonie afrykańskie mogą wyginąć do 2040 roku. Paradoksalnie, znacznie gorzej wygląda sytuacja osobników trzymanych w niewoli. W Europie żyje mniej niż 200 słoni afrykańskich. Tylko niewielka część z nich osiągnęła dojrzałość seksualną, a wśród tej grupki nierzadkie są przypadki bezpłodności czy impotencji.
To nie zwykli kłusownicy, a zorganizowane gangi. Jak zmieniała się walka o kość słoniową
W ostatniej dekadzie przemyt kości słoniowej stawał się coraz bardziej profesjonalny i zmilitaryzowany. Zorganizowane siatki kłusowników urządzają polowania w regionach niestabilnych politycznie i nękanych konfliktami zbrojnymi. Po drodze z Afryki na rynki w Chinach i Azji Południowo-Wschodniej kość zwiększa swą cenę dziesięciokrotnie.
Kłusownictwo w Afryce: jak bardzo zagrożona jest populacja słoni? Gdy Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej postanowiło odrestaurować ekspozycję ssaków Ameryki Północnej, zwróciło się do preparatora zwierząt George’a Dantego, który należy do najbardziej cenionych na świecie preparatorów zwierząt. Ma mnóstwo trudnych i nietypowych zleceń. Jednak moje było szczególne. Zażyczyłem sobie mianowicie, żeby Dante zaprojektował i wykonał sztuczny cios słonia, łudząco podobny w wyglądzie i dotyku do autentycznych. Chciałem ponadto, żeby wewnątrz tego fałszywego ciosu zainstalował specjalnie wykonane urządzenie GPS umożliwiające śledzenie lokalizacji atrapy. Miał wyprodukować dla mnie więcej takich ciosów. W świecie przestępczym kość słoniowa pełni funkcję waluty, więc w pewnym sensie prosiłem Dantego, aby drukował fałszywe banknoty, których wędrówkę będę mógł śledzić. Chciałem wykorzystać słoniowe ciosy, aby tropić ludzi, którzy zabijają słonie. Aby odkryć drogi, którymi wędruje łup kłusowników, porty, skąd wyruszają wiozące go statki, miasta i kraje, przez które jest przewożony, a wreszcie miejsce przeznaczenia. Czy sztuczne ciosy słoni podrzucone w środkowej Afryce powędrują na wschód – ku wybrzeżu, skąd zostaną przerzucone na rynek azjatycki? Na północ, najbardziej naznaczonym przemocą szlakiem Czarnego Lądu? A może nie pojadą nigdzie, bo trafią na kogoś uczciwego i zostaną przekazane w ręce władz? Gdy opowiedziałem Dantemu, o co mi chodzi, jego brązowe oczy rozbłysły jak u chłopca, który usłyszał, że dostanie prezent. Wiedział, że handlarze kością słoniową będą skrobali ją nożem, podgrzewali ogniem zapalniczki; kość słoniowa nie może się stopić, przecież to kość. Moje ciosy miały wyglądać jak prawdziwe. – W jaki sposób uzyskać ten blask? – zastanawiał się Dante, mając na myśli szklisty połysk oryginału. Cały świat wie, że afrykańskie słonie są w opałach. Bogacąca się chińska klasa średnia o nienasyconym apetycie na kość słoniową, słabe oraz skorumpowane władze państw afrykańskich i jeszcze wiele innych czynników sprzysięgło się przeciwko słoniom. Skutek? 30 tys. tych zwierząt pada rocznie z rąk kłusowników. W latach 2009–2012 zginęło ich ponad 100 tys. Większość kości słoniowej trafia do Chin, gdzie para pałeczek do jedzenia z niej wykonanych kosztuje ponad tysiąc dolarów. A cały rzeźbiony cios potrafi osiągnąć cenę setek tysięcy. Centrum kłusownictwa znajduje się w Afryce Wschodniej. W czerwcu rząd Tanzanii ogłosił, że w ciągu ostatnich pięciu lat kraj utracił 60 proc. pogłowia słoni – jest ich obecnie mniej niż 44 tys. (a było 110 tys.). W sąsiednim Mozambiku wybito 48 proc. populacji. Miejscowi ubodzy wieśniacy i nisko opłacani strażnicy parków narodowych zabijają słonie dla pieniędzy. Nie wiąże się to z wielkim ryzykiem, bo kary w razie schwytania rzadko są dotkliwe. W Afryce Środkowej za rzezią słoni stoją jeszcze mroczniejsze siły: zbrojne milicje i ugrupowania terrorystyczne, dla których kość słoniowa stanowi źródło finansowania. Zabijają słonie nie na terenie własnych państw, ale w krajach ościennych, niektóre z nich stale rezydują w parkach narodowych. Rabują rolników, porywają ludzi, zabijają strażników leśnych, jeśli ci próbują wchodzić im w drogę. View oEmbed on the source website Sudan Południowy, Republika Środkowoafrykańska, Demokratyczna Republika Konga, Sudan i Czad to według Funduszu Pokoju pięć najbardziej niestabilnych państw świata. To z nich wyruszają na kłusownicze wyprawy do krajów ościennych. Tropy sprawców wielu rzezi słoni z ostatnich lat wiodą do Sudanu, który nie ma własnych słoni, ale zapewnia schronienie terrorystom i kłusownikom. Często jedyną siłą, która próbuje się im przeciwstawić, są strażnicy parków narodowych. Ustępują liczebnie kłusownikom i są gorzej uzbrojeni. Ale to oni biją się w pierwszej linii tej walki. Kto odpowiada za polowania na słonie dla ich kości? Park Narodowy Garamba znajduje się w północno-wschodnim zakątku Demokratycznej Republiki Konga – przylega do granicy z Sudanem Południowym. Figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO i słynie ze stad słoni i niezmierzonych zielonych przestrzeni. Ksiądz Ernest Sugule, proboszcz wioski, mówi mi, że wiele dzieci z jego parafii widziało śmierć rodziców z rąk bojówkarzy z Armii Bożego Oporu (Lord’s Resistance Army, LRA) ugandyjskiej organizacji rebelianckiej, którą dowodzi Joseph Kony, zbrodniarz wojenny, jeden z najbardziej poszukiwanych terrorystów Afryki. Ksiądz Sugule jest założycielem grupy, która niesie pomoc ofiarom armii Kony’ego. Kony swego czasu był ministrantem. Uznał się za proroka, którego misją jest obalenie rządu Ugandy w imieniu plemienia Acholi z północy kraju, a także sprawowanie władzy według własnej wersji dziesięciu przykazań. W 1994 r. Kony ze swoimi oddziałami wycofał się z Ugandy do Sudanu. Potem przeskakiwał z jednej strony granicy na drugą, co utrudniało jego wytropienie. W tamtych latach w Sudanie toczyła się wojna między częścią północną a południową i Kony zaproponował rządowi w Chartumie, że będzie destabilizował południe kraju. Gdy w 2005 r. północ i południe Sudanu podpisały porozumienie pokojowe, Kony utracił sudańskie poparcie. W marcu 2006 r. przeniósł się do Dem. Rep. Konga i rozlokował swoje wojsko w Parku Narodowym Garamba, gdzie w owym czasie żyło około 4 tys. słoni. Z Garamby zaczął dawać do zrozumienia, że chciałby zawrzeć pokój z rządem Ugandy. Wysłał emisariuszy do neutralnego plemienia Juba w południowym Sudanie z prośbą o rozpoczęcie negocjacji z władzami ugandyjskimi, a tymczasem żył ze swoimi ludźmi na terenie parku narodowego i w okolicach, chroniony przez porozumienie o rozejmie. Równocześnie jego ludzie wkraczali na terytorium Republiki Środkowoafrykańskiej, skąd uprowadzali setki dzieci, a także kobiet, z których robili niewolnice seksualne. Ksiądz Sugule przedstawia mi trzy młode dziewczyny, które niedawno powróciły z niewoli LRA. Geli Oh ma 16 lat i w obozie armii Kony’ego przesiedziała dłużej niż jej dwie koleżanki – potworne dwa i pół roku. Na słowo „słoń” ożywia się. Tak, w Garambie, gdzie była przetrzymywana, widziała wiele słoni. – Tongo Tongo zastrzelili jednego dnia dwa słonie. Mówili, że im więcej zabiją, tym więcej będą mieć kości – opowiada. Opowiadają, że karmiono je mięsem słoni, a bojówkarze wywozili dokądś ich ciosy. Ale dokąd? Jeśli chcę śledzić drogę sztucznych ciosów z puszczy do miejsca przeznaczenia, muszę mieć urządzenie, które będzie sygnalizowało lokalizację. Musi być trwałe i mieścić się w wydrążeniu wykonanym przez George’a Dante w bloku żywicy obciążonej ołowiem, z której uformuje ciosy słonia. Człowiekiem, którego szukam, jest 51-letni Quintin Kermeen z Concord w Kalifornii. Zajmuje się budową obroży elektronicznych i urządzeń śledzących dla najróżniejszych zwierząt, od niedźwiedzi z Andów po kondory z Kalifornii. Urządzenie, które skonstruował dla mnie, jest zasilane baterią wystarczającą na ponad rok, składa się z odbiornika GPS, satelitarnego nadajnika i czujnika temperatury. Dante może się zabrać do montowania lokalizatora Kermeena w fałszywym ciosie słonia. Trzeci członek ekipy, John Flaig, specjalista od suborbitalnej balonowej fotografii wysokościowej, przygotowuje się do śledzenia wędrówki kłów. Korzystając z rozwiązań technicznych Kermeena, opracuje harmonogram dzienny nawiązywania łączności z urządzeniem za pośrednictwem satelity i internetu. Kość słoniowa za amunicję: jak handlują kłusownicy w Afryce? 11 września 2014 r. Michael Onen, sierżant w wojsku Kony’ego, wymaszerował z Parku Narodowego Garamba ze swoim kałasznikowem i pięcioma magazynkami nabojów. Siedzi naprzeciwko mnie na plastikowym krzesełku w bazie sił Unii Afrykańskiej w Obo, w południowo-wschodnim zakątku Republiki Środkowoafrykańskiej, gdzie przebywa jako jeniec. Brał udział w operacjach kłusowniczych Armii Bożego Oporu w Garambie, był członkiem 41-osobowego oddziału, do którego należał również syn Kony’ego Salim. Według Onena w ciągu lata jego żołnierze zabili 25 słoni w Garambie, a kość przetransportowali do bazy Kony’ego. Onen został radiooperatorem, który odpowiadał za łączność Kony’ego. W latach 2006-2008, podczas nieudanych rozmów pokojowych z Ugandą, gdy Kony ukrywał się w Garambie, przydzielono go jako asystenta Vincenta Ottiego, wysłannika pokojowego Kony’ego. Otti lubił słonie, wspomina Onen, i nie pozwalał ich zabijać. Ale gdy wyjechał z Garamby, by prowadzić rozmowy pokojowe, Kony zaczął masowo mordować słonie dla ich kości. Według Onena Otti się wściekał. – Po co ci kość?! Jesteś zainteresowany zawarciem pokoju czy nie? – pytał Kony’ego. Jak relacjonuje Onen, Kony odpowiedział, że chce walczyć dalej, a kość słoniowa jest mu potrzebna do wymiany na amunicję. – Kość pełni funkcję lokaty oszczędnościowej Kony’ego – tłumaczy Marty Regan z amerykańskiego Departamentu Stanu. Żołnierze Kony’ego przybyli do Garamby w 2006 r. Nie mogli kontynuować walki, bo brakowało im amunicji, wyjaśnia mi Onen. Z Garamby, Kony, wysłał zwiad do Darfuru, aby nawiązać stosunki z Sudańskimi Siłami Zbrojnymi SAF, które wspierały go w walce przeciwko Ugandzie. Miał nadzieję na wymianę kości słoniowej na granatniki i inną broń. Tymczasem ludzie Kony’ego ukryli kość: zakopali w ziemi lub zatopili w rzekach. Rewelacje Onena potwierdził Caesar Achellam, były szef wywiadu Kony’ego, który wpadł w ręce władz Ugandy. Wojsko ugandyjskie zaatakowało obozy Kony’ego w Garambie pod koniec 2008 r. Uderzenie lotnictwa pod kryptonimem Operation Lightning Thunder miało wsparcie sił Dem. Rep. Konga, Sudanu Południowego i USA. Niestety, Kony’ego nie udało się wyeliminować ani rozgromić jego sił. Odwet był natychmiastowy i okrutny. W Wigilię Bożego Narodzenia jego żołnierze podzielili się na małe oddziały, które zaczęły mordować ludność cywilną. W ciągu trzech tygodni bandyci Kony’ego zabili ponad 800 osób i porwali ponad 160 dzieci. Sześć lat później, 25 października 2014 r., jak opowiada mi Onen, kość słoniowa ma zostać w ramach kłusowniczej misji w Garambie dostarczona Kony’emu do Sudanu. Według Onena planowany jest transport do miejsca spotkania w Republice Środkowoafrykańskiej, a następnie do miasta targowego Songo w Darfurze, niedaleko koszar Sudańskich Sił Zbrojnych w miejscowości Dafaq. Tam, wciąż według Onena, ludzie Kony’ego wymienią u wojskowych sudańskich kość słoniową na sól, cukier i broń. Związki z sudańskim wojskiem są bliskie: – Zawsze ostrzeże ono Kony’ego przed kłopotami – mówi Onen. Z tego co mu wiadomo, jego dawny kłusowniczy oddział nadal przemieszcza się na północ z Garamby przez terytorium Republiki Środkowoafrykańskiej do Sudanu. Może uda mi się dostarczyć Kony’emu także moje podrobione ciosy słoniowe. Kłusownictwo dla kości słoniowych: największe zagrożenie dla populacji słoni Wszędzie dookoła słyszę szczęk ładowanych karabinów. Przyleciałem z centrali Parku Narodowego Garamba na lotnisko w głębi parku, aby wziąć udział w patrolu. Najdalszą rubież wystawioną na ataki zarówno kłusowników z Sudanu, jak i bojowców Kony’ego. Po ataku sił Kony’ego na przełomie lat 2008/2009 straż parkowa zbudowała nową siedzibę, dostała też dwa samoloty i śmigłowiec. Niestety, wciąż brakuje amunicji. Karabin maszynowy co chwila się zacina. Strażnicy, z którymi idę na patrol, mają po garstce nabojów do zdezelowanych kałasznikowów. Przedzieramy się osiem godzin przez rozplenicę słoniową, trawę tak gęstą i wysoką, że traci się z oczu towarzyszy. Schodzimy w głąb jarów, wdrapujemy się na wzgórza, wystawiając się na ostrzał przeciwnika; brodzimy zanurzeni do pasa w błotnistych sadzawkach. Wiem, że żołnierze Armii Bożego Oporu i inne zbrojne grupy wędrują setkami kilometrów z Sudanu w te niezmierzone trawy, by zabijać słonie. Zastanawiam się czy ludzie Kony’ego gdzieś tu są. Liczba słoni zabitych ostatnio w Garambie jest przerażająca, nawet jak na środkowoafrykańskie normy. W ubiegłym roku kłusownicy zabili co najmniej 132 osobniki, a do końca czerwca tego roku strażnicy znaleźli kolejne 42 martwe zwierzęta. Uwzględniając wszystkie ofiary, populacja słoni w parku narodowym straciła więcej niż 10 proc. pogłowia (jej liczebność wynosiła w najlepszym razie półtora tysiąca). Od marca 2014 do marca 2015 r. strażnicy Garamby zanotowali 31 potyczek z uzbrojonymi kłusownikami. Byli wśród nich zarówno przedstawiciele sił zbrojnych Sudanu Południowego, czyli Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu, (SPLA), jak i żołnierze wojsk Sudanu (północnego). Ponadto przypuszczalnie ktoś, nie wiadomo kto, strzela do słoni ze śmigłowców, czego dowodzą otwory po kulach w szczycie czaszek. – Domyślam się – mówi Jean Marc Froment, ówczesny dyrektor parku – że to wojsko ugandyjskie prowadzi działania na obszarze parku i pozyskuje pewną ilość kości słoniowej. Ale – zastrzega zaraz – może tu chodzić o SPLA, bo oni mają śmigłowce tego samego typu jak te widziane nad parkiem. Rzecznik wojska ugandyjskiego odrzuca oskarżenia o użycie helikopterów. Froment, który miał duże doświadczenie z Afryki Środkowej, został przeniesiony do Garamby na początku 2014 r., gdy strażnicy odkryli na terenie parku dużą liczbę zabitych słoni dla ich kości. Miała to być krótka delegacja, ale zbyt wiele zobaczył tu śmierci, żeby zaraz wyjechać. Wychował się niedaleko Garamby w czasach, gdy z samolotu można było zobaczyć 5 tys. słoni w jednym stadzie. Teraz rzadko widywało się 250 sztuk naraz. Froment na określenie walki 150 strażników parku narodowego z kłusownikami używa słowa „wojna”. Straż otrzymuje środki finansowe na wyposażenie, ale zakup broni wymaga formalnej zgody armii kongijskiej, a tego Fromentowi nie udało się uzyskać. Mniej więcej w połowie patrolu napotykamy obszar wypalonej trawy nad rzeką Kassi. Niedawno doszło tam do bitwy strażników Garamby z kłusownikami z SPLA. Strażnicy chwalą się, że zabili dwóch kłusowników. – Walka z kłusownictwem to kwestia skuteczności sprawowania władzy – mówi Froment. – Chronimy słonie, by chronić park. Chronimy park, by dać ludziom coś cennego. Walczy w obronie słoni, bo wie, że bez tych zwierząt nikt nie będzie Garamby wspierał, a park narodowy – który nazywa „sercem Afryki” – zostanie stracony. Garamba to oblężona twierdza w kraju częstych wojen domowych, w regionie świata, który zapomniał, jak wygląda pokój. Po wizycie w Garambie dzięki zaufanym ludziom udaje mi się wprowadzić ciosy słoniowe na czarny rynek w wiosce Mboki w Republice Środkowoafrykańskiej. Wioska ta była celem napaści oddziałów Kony’ego, szukali tam również schronienia ludzie, którzy od Kony’ego uciekli. Znajduje się na szlaku, którym transportowana jest kość słoniowa do bazy Kony’ego w Darfurze. Zabójstwa podczas polowań na słonie dla kości słoniowej Było tuż po czwartej rano. Sześciu strażników leśnych z oddziału o kryptonimie „Antylopowiec” nie spało. Stacjonowali na wzgórzach Heban w Czadzie, 130 km od granicy sudańskiej i 100 km od granicy Parku Narodowego Zakouma, matecznika największego ocalałego, liczącego 450 sztuk stada słoni. Strażnicy byli ubrani w panterki i szykowali się do porannej modlitwy. To była pora deszczowa, dlatego też strażnicy, tak jak i słonie, których pilnowali, opuścili teren parku i przebywali na wyżynach. Słonie z parku Zakouma oddalają się od parku i wracają w regularnym cyklu rocznym. W porze deszczowej park staje się wielkim rozlewiskiem, więc słonie – rozdzielając się na dwie grupy – wyruszają na wyżyny, by uciec przed powodzią. Jedna z grup udaje się na północ, na wzgórza Heban; druga – na zachód, do środkowego Czadu. Strażnicy pilnujący stada w Hebanie nie mieli powodu, by się martwić o bezpieczeństwo. Właśnie zluzowali oddział straży, który trzy tygodnie wcześniej najechał obozowisko sudańskich kłusowników. Straż zdobyła ponad tysiąc sztuk amunicji, telefony komórkowe (ze zdjęciami wzdętych trupów słoni), dwa ciosy słoniowe, parę spodni w panterkę i mundur z odznakami Abu Tiry. Strażnicy znaleźli też ostemplowaną wojskowymi pieczęciami przepustkę dla trzech żołnierzy, pozwalającą im na podróż z Darfuru do miasta przy granicy z Czadem. Park Narodowy Zakouma od 2002 r. stracił blisko 90 proc. pogłowia słoni. Największe masakry, które pochłonęły blisko 3 tys. sztuk zwierząt, miały miejsce w latach 2005–2008. W tamtym czasie sudańscy kłusownicy, aby zdobyć kości słoniowe, przybywali w kilkunastoosobowych zbrojnych oddziałach, biwakowali na terenie parku miesiącami i zabijali po wiele sztuk naraz (w jednym przypadku aż 64). Strażnicy z „Antylopowca” zakładali, że po sukcesie ich kolegów z poprzedniej ekipy kłusownicy uciekli. Tymczasem okazało się, że tego właśnie ranka, poukrywani wśród drzew otaczających obóz, otworzyli ogień i zabili pięciu strażników. Szósty zbiegł ze wzgórza i zniknął; w końcu uznano go za zmarłego. Kucharz oddziału został ranny, ale zdołał pokonać 18 km i znaleźć pomoc. Wszystko wskazuje na to, że sprawcami byli członkowie armii sudańskiej podporządkowanej prezydentowi Omarowi al-Baszirowi. Kraje przodujące w handlu kością słoniową Sudan jest w kłusownictwie słoni tym, czym Somalia w piractwie morskim. W 2012 r. co najmniej setka sudańskich i czadyjskich kłusowników wtargnęła konno przez Republikę Środkowoafrykańską do Parku Narodowego Ndjidah w Kamerunie. Rozbili tam obóz i w ciągu czterech miesięcy zabili ok. 650 słoni. Fakt, że wojskowi sudańscy wymieniają broń na kość słoniową z Armii Bożego Oporu, budzi wątpliwości, co do postawy władz Sudanu. W 2009 r. Baszir stał się pierwszą na świecie urzędującą głową państwa, która została oskarżona przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Wnosząc oskarżenie, prokurator MTK Luis Moreno-Ocampo podkreślał, że grupy, które stoją za sudańskim przemytem kości słoniowej, podlegają Baszirowi: Michael Onen, uciekinier z armii Kony’ego, powiedział mi, że LRA i dżandżawidzi prowadzili walki o kość słoniową, rabując ją sobie nawzajem. Podobno to właśnie sukcesy tych ostatnich w obrocie tym towarem podsunęły Kony’emu pomysł zabijania słoni. Armia Bożego Oporu handluje z Siłami Zbrojnymi Sudanu, twierdzi Onen. Sudan odgrywa rolę schronu dla różnych grup parających się kłusownictwem i przemycających kości słoniowe. Natomiast samo państwo nie jest postrzegane przez organizacje międzynarodowe jako kłusownicze. Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), organizacja kontrolująca m.in. międzynarodowy handel kością słoniową, uznała osiem państw za państwa „pierwszoplanowej uwagi”. Są to: Chiny, Kenia, Malezja, Filipiny, Tajlandia, Uganda, Tanzania i Wietnam. Osiem krajów zostało zakwalifikowanych do kategorii „drugoplanowej uwagi”: Kamerun, Kongo, Demokratyczna Republika Konga, Egipt, Etiopia, Gabon, Mozambik i Nigeria. Trzy państwa: Angola, Kambodża i Laos – uznano za „wymagające obserwacji”. Sudanu w tych zestawieniach nie ma, choć to głównie tamtejsi kłusownicy odpowiadają za zabijanie słoni, dla ich kości, na terytoriach państw wymienianych przez CITES. Jest też dowiedzione, że Sudan dostarcza kość słoniową do Egiptu. Ponadto Chińczycy prowadzą tam duże inwestycje infrastrukturalne, a wiadomo, że w wielu rejonach Afryki zajmują się przemytem kości słoniowej. Według sekretarza generalnego CITES Johna Scanlona Sudanu nie ma na tych listach, bo CITES kwalifikuje państwa do poszczególnych kategorii. Przede wszystkim na podstawie ilości skonfiskowanej kości słoniowej. Konfiskaty w ostatnich latach nie były związane z Sudanem. Rodzi się więc pytanie: skoro kłusownicy pozyskujący kość słoniową są Sudańczykami, to co się z nią dzieje? W poszukiwaniu przywódcy afrykańskich kłusowników Moje sztuczne ciosy słoniowe tkwiły bez ruchu przez kilka tygodni jako para niebieskich znaczków na ekranie komputera, który wyświetla cyfrową mapę. Nagle drgnęły. Przesunęły się o parę kilometrów. I nagle ruszyły równym tempem na północ, ok. 20 km dziennie, wzdłuż granicy z Sudanem Południowym, unikając dróg. Piętnastego dnia przekroczyły granicę, a potem dotarły do enklawy Kafia Kingi, terytorium spornego (między Sudanem i Sudanem Południowym) w Darfurze kontrolowanego obecnie przez Sudan. Kafia Kingi jest powszechnie uznawana za terytorium opanowane przez Kony’ego; w kwietniu 2013 r. grupa organizacji pozarządowych, w tym Invisible Children, Enough Project i Resolve, wydały wspólny raport pt. Na oczach wszystkich: Sudan udziela schronienia Armii Bożego Oporu w enklawie Kafia Kingi, 2009–2013. Kilka dni później ciosy słoniowe docierają do Songo, targowego miasta w Sudanie, gdzie podobno ludzie Kony’ego sprzedają kość. Tam czekają trzy dni w miejscu wyglądającym na porębę za miastem. Potem cofają się 10 km, do Kafia Kingi. Jakie ambicje napędzają handel kością słoniową? Séléka to koalicja zbrojnych ugrupowań rebelianckich, która 24 marca 2013 r. dokonała zamachu stanu i objęła rządy w Republice Środkowoafrykańskiej. Tak jak rywalizująca z nią milicja Antybalaka podpalali ludzi, zrzucali ich z mostów i siali ślepy terror, przekształcając RŚA w państwo bezprawia – czyli środowisko, w którym doskonale prosperują takie ekstremistyczne siły jak ugrupowanie Kony’ego. W maju 2013 r. wspierani przez Sélékę kłusownicy sudańscy zaatakowali Dzanga Bai, oazę słoni w Parku Narodowym Dzanga-Ndoki na południowym zachodzie Republiki Środkowoafrykańskiej i zabili 26 słoni. Dzanga Bai nazywane jest też wioską słoni. Jest to zagłębienie obfitujące w sole mineralne, gdzie licznie gromadzą się zwierzęta. W poprzednich miesiącach zdezerterował od Kony’ego jeden z wyższych dowódców, Dominic Ongwen. Opowiadał on przedstawicielom sił zbrojnych Unii Afrykańskiej, że żądzę kości słoniowej wzmogła u Kony’ego właśnie Séléka – jej rebelianci mieli zapas ok. 300 ciosów. Sprzedali je i kupili za to sprzęt i wyposażenie, które pozwoliło im obalić prezydenta Republiki Środkowoafrykańskiej Françoisa Bozizé. Według Ongwena Kony postanowił zgromadzić tyle kości słoniowej, ile zdoła, żeby mieć zabezpieczenie na przyszłość, jeśli nie uda mu się obalić rządu Ugandy. Ma też zamiar stworzyć ekipę, której zadaniem będzie nawiązanie stosunków z Boko Haram, nigeryjskim ugrupowaniem terrorystycznym odpowiedzialnym za liczne zabójstwa i porwania setek kobiet i dziewcząt. Czy uda się powstrzymać przemyt kości słoniowej? W chwili gdy piszę ten tekst, sztuczne słoniowe kły meldują się z sudańskiego miasteczka Ad-Duajn, 800 km na południowy zachód od Chartumu. Wiem, w którym domu są przechowywane: za pomocą Google Earth mogę oglądać na swoim ekranie jego jasnoniebieski dach. Są w miejscu, gdzie temperatura jest niższa o 1,2 stopnia Celsjusza od temperatury otoczenia; pewnie kości słoniowe zakopano w ogródku. Przewędrowały dotychczas 950 km, z puszcz na pustynię, i zajęło im to niecałe dwa miesiące. Ich trasa zgadza się z tym, co o szlakach kości słoniowej do siedziby watażki w Kafia Kingi mówili mi dezerterzy z oddziałów Kony’ego. Gdy będziecie to czytali, ciosy mogą być już w Chartumie. Albo nawet pokażą się w Chinach – kraju, który jest największym odbiorcą nielegalnej kości słoniowej. Tymczasem – gdy przywódcy państw Europy, Bliskiego Wschodu i Stanów Zjednoczonych zastanawiają się, jaką strategię obrać, by powstrzymać rozrastającą się sieć międzynarodowych organizacji terrorystycznych – gdzieś w Afryce stoi na posterunku strażnik parku narodowego, trzyma starego kałasznikowa z garstką nabojów i broni pierwszej linii frontu – w interesie nas wszystkich.
Najlepsi na świecieTworzymy ten magazyn dla Was, naszych Czytelników. W każdym wydaniu National Geographic Polska chcemy pokazywać, jak wspaniały jest świat, inspirować do tego, by ciągle go poznawać i rozumieć lepiej. Nie pracujemy dla nagród i pochwał, ale cieszymy się, kiedy zostajemy docenieni. Szczególnie że cała redakcja ciężko zapracowała na sukces, który właśnie świętujemy. Magazyn National Geographic Polska otrzymał trzy najważniejsze nagrody podczas międzynarodowej konferencjiNational Geographic w Waszyngtonie. Także seria Dzieciaki świata i Zwierzaki świata mojego autorstwa została uznana za najlepszy projekt książkowy minionego roku. Cztery nagrody dla jednego kraju to bezprecedensowe wydarzenie w historii konferencji i przyznaję, że kiedy 8 lat temu zaczynałam pracę w National Geographic Polska, nawet nie marzyłam o takim wyróżnieniu.International Media Conference w Waszyngtonie to cykliczne spotkanie redaktorów naczelnych i wydawców, na którym w tym roku gościło 275 osób odpowiedzialnych za lokalne edycje magazynu National Geographic na całym świecie. Celem tego forum jest wymiana doświadczeń oraz dyskusja na temat kierunku, w jakim powinno zmierzać nasze towarzystwo naukowe. Tym razem polski zespół okazał się najlepszy. Jestem zaszczycona i dumna, że team NG Polska został tak doceniony na arenie międzynarodowej. A to tylko jeszcze bardziej motywuje nas do pracy nad kolejnymi wydaniami magazynu.Martyna Wojciechowska
EDYTORIAL SKANER Smogojady, Miejskie pszczoły, Emeryci świata, Proteza do tańca, Jedzenie, Jagły, Oblicza ziemi, Twoje zdjęcie EUREKA Historia jednorazowej pieluchy POLSKA MUROWANA Mosty w Tczewie (tekst Adam Robiński) FOTOREPORTAŻ Polowanie na wieloryby sympatii nie budzi. Ale czasem bywa sposobem na przeżycie (zdjęcia Sebastian Gorgol) BOGOWIE INDII Hinduski panteon zasiedla armia bóstw, czasem szokujących. Jak szukać w nim porządku, jak odnajdują się w tym hindusi? (tekst Paulina Wilk) AFRYKA PO CHIŃSKU Czarny Ląd od dekolonizacji nie potrafił wyjść z biedy. Teraz może się to zmienić – m.in. za sprawą Chińczyków i telefonów. (tekst Dariusz Rosiak) SZERPOWIE Trudno wyobrazić sobie bez nich wspinaczkę na Everest. Wielu stanęło na tym szczycie po wielokroć i wielu zginęło. (tekst Chip Brown, zdjęcia Aaron Huey) ZWIERZĘCE ZOMBI Diaboliczne pasożyty. Jak przejmują kontrolę nad mózgami swoich ofiar, sprawiając, by im bezwolnie służyły? (tekst Carl Zimmer, zdjęcia Anand Varma, grafika Matthew Twombly) MAŁPY Z MAROKA Jedyne małpy żyjące w Afryce na północ od Sahary. I jedyne migrantki w Europie. (tekst Rachel Hartigan Shea, zdjęcia Francisco Mingorance) DYLEMAT MIĘSOŻERCY Czy rezygnacja z wołowiny może pomóc planecie? Zdania są podzielone. (tekst Robert Kunzig, zdjęcia Brian Finke) ODZYSKANA PRZYRODA KAROLINY (Tylko dla prenumeratorów) Wojna secesyjna spustoszyła wielkie ryżowe farmy. A natura szybko uczyniła z nich swoje sanktuarium. (tekst Franklin Burroughs, zdjęcia Vincent J. Musi) NG POLECA
Przepisy o zakazie handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem to jedno. Znacznie trudniej o dobrą praktykę, zwłaszcza że ciężar opieki nad pochodzącymi z przemytu zwierzętami często spada na barki ogrodów zoologicznych
W Zamościu pamiętają pięć kuców szetlandzkich i parę kangurowatych z gatunku walabia dama. To największe zwierzęta, jakie trafiły pod opiekę tamtejszych zoologów z rąk służby celnej. W tym roku przyjęli mniejsze okazy: cztery papugi żako oraz 197 żółwi stepowych. Te ostatnie, tym razem ujawnione na polsko-ukraińskim przejściu granicznym w Korczowej, to zresztą jedna z głównych bolączek polskich celników, którzy w oparciu o przepisy Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES) trafiają na setki, a nawet na tysiące przemycanych okazów. – Te żółwie pochodzą w większości z Kazachstanu. Wykopywane z ziemi za pomocą koparek, do Polski trafiają jak papierosy czy alkohol, poupychane w bagażnikach i pod deskami rozdzielczymi. Przeznaczone są do handlu detalicznego – mówi Rafał Tusiński, ekspert służby celnej z Ministerstwa Finansów. Przemycane gady to temat znany także pracownikom zoo w Warszawie. W ich ręce przekazano m.in. skonfiskowane żółwie mauretańskie, którymi ktoś handlował w internecie, oraz bardzo rzadkie, zagrożone wyginięciem żółwie świątynne, które nad Wisłę trafiły z Hongkongu. – Przeznaczone były do celów gastronomicznych, nie mogliśmy przetrzymać ich na miejscu czy zwrócić do środowiska naturalnego. Dlatego rozesłane zostały do różnych ogrodów zoologicznych, w tym do naszego – opowiada Agnieszka Czujkowska, szefowa Ptasiego Azylu w stołecznym zoo. Czujkowska w przyszłości kierować będzie także ośrodkiem CITES – placówką dla zwierząt chronionych, która powstaje na terenie zoo w Warszawie. Jej uruchomienie zaplanowano na koniec bieżącego roku. To autorski projekt warszawskiego zoo finansowany przez Unię Europejską przy wsparciu miasta i Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. – Każdy kraj ma inny klimat, inne granice, inne szlaki przemytnicze na swoim terytorium. Wzięliśmy to wszystko pod uwagę, uzupełniając statystykami służby celnej. Wiemy, co ludzie trzymają w domach – są to głównie małe i średnie gady oraz płazy. I właśnie na nie jesteśmy ukierunkowani – mówi Czujkowska. Podobny ośrodek działa już we wspomnianym wcześniej zoo w Zamościu, gdzie trafiają okazy ujawnione na wschodniej granicy Polski. I to wszystko. Poza Zamościem i wkrótce Warszawą nie ma placówek, gdzie zwierzęta mogłyby w odpowiednich warunkach przejść przepisową kwarantannę. A bez niej nie przyjmie ich żadne zoo. Problemem jest też brak miejsca. – Nie ma tyle przestrzeni na zapleczach, żeby zmieścić kilkaset zwierząt – zauważa Czujkowska. Problem jest tym większy, że przechwycone okazy bardzo rzadko wracają do swego naturalnego środowiska. Najczęściej pozostają w niewoli, o ile to możliwe stając się np. częścią programów hodowlanych. Co ważne, pieniądze z dotacji na budowę nowych placówek CITES są, brakuje jednak zainteresowania ze strony innych miast. W danych służby celnej dotyczących udaremnionych prób przemytu przeważają związane z turystyką wakacyjną próby wwiezienia do Polski pojedynczych martwych okazów. Nieświadomi przepisów Kowalscy co roku chowają w walizkach nawet kilkaset kilogramów wapiennych szkieletów koralowców rafotwórczych. Najczęściej są to po prostu niewielkie trofea z nurkowania w Egipcie czy Chorwacji. Kość słoniowa nie jest tak częsta jak koralowce i inne dzikie pamiątki, jednak jej przemyt też jest odnotowywany. W tym roku służby celne ujawniły cztery takie przypadki. Przepisy CITES dają się we znaki pianistom. Jeszcze do niedawna kość słoniowa była najpopularniejszą okleiną, z której wykonywano klawisze fortepianów. W efekcie wiele historycznych instrumentów ma kościane nakładki na klawisze. Wystarczy, że właściciel postanowi sprzedać taki fortepian, by mógł wpakować się w konflikt z prawem. Podobny strach padł kilka lat temu na wędkarzy, gdy okazało się, że nie powinni oni używać cenionych ze względu na swą skuteczność spławików z kolców jeżozwierza afrykańskiego. Hystrix cristata, największy współczesny gryzoń Afryki występujący także we Włoszech i Grecji, od 2007 r. nie jest co prawda chroniony przepisami CITES, jednak reżim ochronny nałożyła na ten gatunek Unia Europejska. Sprowadzanie jego kolców – które w warunkach naturalnych czasem gubi – jest więc zakazane. W 2005 r. służby celne chwaliły się ujawnieniem przemytu ponad 10 kg kolców z Nigerii. Taka ilość wystarczyłaby na 6 tys. spławików o wartości detalicznej od kilku do kilkunastu złotych każdy. Swój udział w zwierzęcej kontrabandzie ma też tradycyjna medycyna azjatycka. Pod tym pojęciem często kryją się pseudomedykamenty z domieszką sproszkowanych fragmentów chronionych roślin i zwierząt: m.in. sadła niedźwiedzia, poroża suhaka, orchidei czy kości tygrysa. Na ogół trafiają do Polski z dalekiej Azji i Rosji. – Możemy przypuszczać, że oprócz naszych obywateli stosują je głównie Azjaci mieszkający w Polsce, którzy wierzą w ich skuteczność – przekonuje Rafał Tusiński z Ministerstwa Finansów. I wspomina przypadek preparatu na drogi moczowe z niewielką (0,2 g na tabletkę) domieszką sproszkowanych pławikoników. Był dwa razy droższy od swojego odpowiednika pozbawionego nielegalnego składnika. Koszt poniosła więc nie tylko natura, ale i naiwny klient.
Tysiące słoni giną co roku tylko po to, by z ich kłów powstały przedmioty religijnego kultu. Jak powstrzymać tę rzeź?
Setka jeźdźców W styczniu 2012 r. wtargnęła z Czadu do kameruńskiego parku narodowego Bouba Ndjida i dokonała masakry kilkuset słoni. Był to najgorszy przypadek masowego odstrzału tych zwierząt od czasu wprowadzenia światowego zakazu handlu kością słoniową w 1989 r. Napastnicy używali kałasznikowów i granatników. W 2006 r. podobną operację przeprowadzono w pobliżu czadyjskiego Parku Narodowego Zakouma. Każde z leżących na sawannie wzdętych słoniowych ciał jest osobliwym pomnikiem ludzkiej chciwości. Z lotu ptaka widać, które zwierzęta próbowały uciekać, które słonice osłaniały swoje małe – jak wymordowano przerażone stado liczące 50 sztuk. To najnowsze ofiary spośród dziesiątek tysięcy afrykańskich słoni uśmiercanych co roku przez kłusowników. Ale z historycznego punktu widzenia ta masakra nie jest niczym nowym – to zbrodniczy proceder stary jak świat. Filipiński łącznik Prałat Cristobal Garcia to najsłynniejszy na Filipinach kolekcjoner wyrobów z kości słoniowej. Dla tłumów wypełniających jego kościół w Cebu odprawia właśnie nabożeństwo ku czci najważniejszego wizerunku religijnego Filipin – Santo Nino de Cebu (Dzieciątka Jezus z Cebu). Uroczystość, która odbywa się co roku, nosi nazwę Hubo, od tutejszego słowa, które znaczy „zdejmować suknię”. Kilku ministrantów rozbiera z królewskich szat drewnianą figurkę Chrystusa, kopię tej, którą – jak wierzą tutejsi katolicy – przywiózł na wyspę w 1521 r. Ferdynand Magellan. Zdejmują z główki koronę, ściągają pełen przepychu czerwony płaszczyk, zzuwają buciki, wyłuskują z warstw bielizny. Prałat bierze posążek owinięty w białą ściereczkę i zanurza w kolejnych beczkach z wodą, święcąc ją w ten sposób. Część Filipińczyków wierzy, że figurka Dzieciątka Jezus to sam Chrystus wcielony. W XVI w. Hiszpanie uznali ją za cudowną i za jej pomocą nawracali tutejszą ludność. Ta drewniana rzeźba, przechowywana dziś za kuloodporną szybą, jest podstawą całego filipińskiego katolicyzmu. – Kto nie czci Dzieciątka Jezus, ten nie jest prawdziwym Filipińczykiem – mówi ojciec Vicente Lina zwany ojcem Jayem, dyrektor muzeum diecezjalnego w Malolos. – Każdy Filipińczyk ma swoje Dzieciątko Jezus, nawet ten najbiedniejszy, który mieszka pod mostem. Co roku w styczniu 2 mln wyznawców ciągnie do Cebu na długą procesję. Większość ma figurki Dzieciątka z drewna lub tworzyw sztucznych. Ludzie wierzą, że im cenniejsza figurka, tym więcej błogosławieństw otrzyma właściciel. Dlatego dla niektórych drewno to stanowczo za mało. Liczy się tylko kość słoniowa. Poczekalnia przed gabinetem Garcii wygląda jak małe muzeum. Największe wrażenie robią na mnie zamknięte w szklanych gablotach posążki religijne. Jest tu Matka Boska Różańcowa trzymająca Jezuska, jest naturalnych rozmiarów Matka Dobrego Pasterza, a obok Jezus. Wszystko z kości słoniowej, podobnie jak Chrystus na krzyżu, który wisi na ścianie w gabinecie Garcii. Filipińczycy mają dwa podstawowe rodzaje dewocjonaliów z kości słoniowej: lite rzeźby i figury mające kościane tylko głowy i dłonie, a tułowie drewniane, ubierane w pełne przepychu szaty. Garcia przewodzi grupie kolekcjonerów figur. Podczas święta Dzieciątka Jezus swe zbiory wystawia w dobrych hotelach i centrach handlowych. Mówię Garcii, że chciałbym kupić wykonane z kości słoniowej Dzieciątko Jezus w pozycji leżącej. – O takie – mówię, kładąc na ustach palec. – Śpiące Dzieciątko – kiwa głową z aprobatą. O wielkości filipińskiego czarnego rynku mówi kontrabanda przechwycona przez celników: 5400 kg kości skonfiskowanej w 2009 r. w Manili, 7700 kg odkrytej tamże w 2005 r. i 6100 kg przygotowane do wysłania na Filipiny z lotniska na Tajwanie. Biorąc pod uwagę, że para ciosów z jednego słonia waży średnio 10 kg, przejęty towar daje razem blisko 2 tys. zabitych słoni. Według Stałego Komitetu Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) o międzynarodowym handlu zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem Filipiny są jedynie krajem tranzytowym, a większość zarekwirowanej kości przeznaczona była na rynek chiński. Ale Jose Yuchongco, szef tamtejszej służby celnej, w 2009 r. mówił: – Filipiny są częstym punktem docelowym przewożonych nielegalnie ciosów słoni, przypuszczalnie dlatego, że tutejsi katolicy uwielbiają dewocjonalia z tego materiału. Co więcej, w Cebu słowo goring oznacza zarówno kość słoniową, jak i świętą figurę. Ekumeniczny czarny rynek – Kość słoniowa, kość słoniowa, kość słoniowa – wylicza sprzedawczyni w Galleria Savelli na placu św. Piotra w Watykanie. – Nie spodziewał się pan tego tyle, prawda? – pyta. Watykan nie podpisał konwencji waszyngtońskiej, więc zakaz handlu kością słoniową go nie obowiązuje. Sprzedawczyni tłumaczy mi, że mogę kupić krucyfiks z kości, który zostanie poświęcony i wysłany na mój adres pocztą. Wprawdzie świat już dawno wymyślił substytuty kości słoniowej we wszystkich jej praktycznych zastosowaniach, takich jak kule bilardowe czy klawisze fortepianów, ale jej wykorzystanie do celów religijnych przetrwało nietknięte niczym owad w bursztynie. W ubiegłym roku prezydent Libanu Michel Sleiman ofiarował Benedyktowi XVI pokrytą złotem kadzielnicę z kości słoniowej. W 2007 r. prezydent Filipin Gloria Macapagal-Arroyo wręczyła papieżowi Dzieciątko Jezus z kości słoniowej. Na Boże Narodzenie w 1987 r. prezydent Ronald Reagan z małżonką odkupili od państwa figurę Matki Boskiej, którą otrzymali od Jana Pawła II. Wszystkie te prezenty trafiły na czołówki gazet. Nawet prezydent Kenii Daniel Moi, jeden z propagatorów światowego zakazu handlu kością słoniową, ofiarował kiedyś kieł słonia papieżowi Janowi Pawłowi II. Moi wykonał też jednak znacznie ważniejszy gest – podpalił 13 ton kenijskiej kości. To chyba najbardziej spektakularny akt w dziejach ochrony słoni. Dzieciątko nigdy nie ma za dużo Ojciec Jay jest kuratorem organizowanej co roku przez archidiecezję wystawy figur Dzieciątka Jezus należących do jego parafian. Ponad 200 eksponatów – jasnych figurek poubieranych niczym królowie tonie w świeżych kwiatach. Dzieciątka z kości słoniowej zdobią złocone korony, klejnoty, naszyjniki od Swarovskiego, wymalowane ręcznie źrenice oczu z importowanego z Niemiec szkła, rzęsy z kozich szczecinek. Nić, którą haftowane są szaty, to szczere złoto z Indii. Zdumiewające przepychem eksponaty są własnością rodzin o raczej skromnych dochodach. Wierni zadłużają się, by je kupić, potem umieszczają w testamentach. – Nie nazywam tego ekstrawagancją, lecz ofiarą składaną Bogu – mówi ojciec Jay, przyglądając się dziecięcym wizerunkom. Część z nich dekorowana jest kwiatami rzeźbionymi w masie perłowej z muszli głowonogów zwanych łodzikami. – W kulcie Dzieciątka Jezus nie ma takiego określenia jak „za dużo” – mówi ojciec Jay. – Większość starych wyrobów z kości słoniowej przekazywana jest w rodzinach z pokolenia na pokolenie. Nowe pochodzą z Afryki. Oczywiście z przemytu – wyjaśnia. – To próba wyprostowania krzywego: kupuje się kość słoniową podejrzanego pochodzenia i robi z niej święty przedmiot. Jasne? – chichocze. – A przecież to jest paserstwo. Potem tłumaczy mi, że powinno się jawnie kupować nowe przedmioty z kości, aby ukrócić oszustwa polegające na barwieniu kości słoniowej herbatą czy colą, dzięki czemu wygląda na starą. – Mówię im: kupujcie nowe, aby dzieje świętego wizerunku zaczynały się od was. Kiedy pytam, w jaki sposób nowa kość trafia na Filipiny, tłumaczy, że przemycają ją muzułmanie z leżącej na południu wyspy Mindanao. Potem, robiąc gest oznaczający wręczanie łapówki, wsuwa mi dwa palce do kieszeni koszuli. – Trzeba posmarować. Na przykład funkcjonariuszom straży przybrzeżnej. Niech pan sobie wyobrazi drogę z Afryki do Europy i na Filipiny. Trzeba na niej opłacić mnóstwo ludzi. Szmugiel w brudnych majtkach Nie liczyłem, że wykryję związki Garcii z czarnym rynkiem, ale czekało mnie zaskoczenie. – Będzie pan musiał to przemycić do USA. – Jak? – Najlepiej zawinąć w brudne, śmierdzące majtki i polać keczupem – mówi. – Żeby wyglądały na zafajdane i zakrwawione. Tak to się robi. Garcia podaje mi nazwiska ulubionych snycerzy, wytwórców dewocjonaliów z kości. Wszyscy są z Manili. Dodatkowo informuje, u którego można liczyć na dużo kości słoniowej, ostrzega, którego żona będzie próbowała mnie naciągnąć, a który nie dotrzymuje terminów. Dostaję adresy i telefony. Jeśli chcę przemycić figurę, która nie zmieści mi się w walizce, mogę dostać papier z filipińskiego Muzeum Narodowego zaświadczający, że mój wyrób to antyk. Wytwórca może też wydać dokument, że przedmiot wykonany jest z imitacji kości słoniowej lub został wyrzeźbiony, nim zaczął obowiązywać zakaz obrotu tym towarem. Niezależnie od tego, co w końcu kupię, Garcia obiecuje to poświęcić. – Nie jestem taki jak ci stuknięci na punkcie zwierząt księża, którzy nie chcą święcić figur z kości – mówi. Biznes rzeźbienia w kości słoniowej w Manili kontroluje zaledwie kilka rodzin. Niczym termity pracowicie obrabiają tony ciosów. Dwóch z najpoważniejszych kupców ma siedziby w dzielnicy produkcji dewocjonaliów Tayuman. Niemal w każdym warsztacie i sklepie poleconych przez Garcię ktoś zdradzał mi kolejną metodę przeszmuglowania kości do USA. Proponowano pomalowanie wyrobów zmywalną bejcą naśladującą drewno. Inny pomysł polegał na tym, że prócz Jezuska z kości dostałbym kilka identycznych figurek z żywicy, dla niepoznaki. Gdyby mnie skontrolowano, mógłbym kłamać celnikom, że to wszystko żywica. Według jednego z największych handlarzy w Manili głównymi klientami są księża, balikbajowie (Filipińczycy mieszkający za granicą) i geje. Handlarz antyków z Nowego Jorku przyjeżdża tu na zakupy regularnie, podobnie kupiec z Meksyku. Kupują hurtowo krucyfiksy, Madonny i Jezuski, a potem przemycają towar w bagażu. Filipiński rynek kości słoniowej nie jest duży w porównaniu na przykład z chińskim, ale ma wielesetletnią tradycję. A ponadto jest bezczelnie jawny – kolekcjonerzy i handlarze publikują zdjęcia swoich skarbów w serwisach internetowych. Stały Komitet Konwencji Waszyngtońskiej – CITES – jest jedyną światową instytucją, która ma za zadanie pilnować przestrzegania obowiązującego od 1989 r. międzynarodowego zakazu obrotu kością. To CITES miał zapobiec powtórzeniu się rzezi słoni, do jakich doszło w latach 80. XX w., kiedy Afryka utraciła przypuszczalnie połowę pogłowia tych zwierząt, ponad 600 tys. sztuk. Skoro CITES nie widzi filipińskiego handlu, to co jeszcze przeoczył? Słoniowy mnich Rzeźbiarze w kości słoniowej z Phayuha Khiri i Surinu należą do najsłynniejszych w Tajlandii. W centrum miasteczka zamiast symbolicznej fontanny stoi krąg z czterech wielkich ciosów. Miejsce niewiele się różni od Tayumanu – manilskiej dzielnicy dewocjonaliów. Tyle że zamiast krucyfiksów, figurek Madonny i Jezusków znajduję tu posągi mnichów, małe figurki Buddy zawinięte w plastik, bransoletki i inne przedmioty kultu. Klientami miejscowych kupców są głównie mnisi w pomarańczowych szatach. Najważniejszym handlarzem w mieście jest pan Thi. Od razu rzucają mi się w oczy jego naszyjnik z kości słoniowej i klamra do paska w spodniach, także kościana. Pan Thi oprowadza mnie po swoich sklepach i warsztatach. W jednym z nich widzę malowanego Ganeśa, hinduskiego brzuchatego boga z głową słonia. Obok stoi śmiejący się Budda. Dowiaduję się, że mnisi rozdają amulety w zamian za datki. Im większy datek, tym lepszy amulet. Te poświęcone są oczywiście cenniejsze od innych. Kruba Dharmamuni zwany Słoniowym Mnichem, a kiedyś Skorpionim Mnichem (w swej świątyni wystawia naturalnych rozmiarów posąg, który przedstawia jego samego jako skorpiona), chce mnie zabrać na zakupy kości w Surinie. Kiedyś zamieszkiwali go łowcy słoni króla Syjamu, dziś są tu głównie kornacy, poganiacze. Żyją wspomnieniem dawnej świetności, na zasiłkach, dorabiając dzięki sztuczkom, których wyuczyli swoich podopiecznych. Słonie kopią więc piłkę czy machają pędzlem trzymanym w trąbie. Wejście do parku dla turystów w Surinie obstawione jest przez handlarzy. W ofercie mają pierścionki, bransoletki i talizmany, wszystko z kości słoniowej. – Kość słoniowa przepędza złe duchy – wyjaśnia mi Słoniowy Mnich. Ma na sobie brązowe szaty i nieustannie żuje betel, wypluwając czerwone grudy. On też nosi naszyjnik ze 108 paciorków reprezentujących ludzkie namiętności, a także wisiorek w kształcie głowy słonia. Zwierzę to jest symbolem Tajlandii i cieszy się wśród buddystów szacunkiem. Według legendy biały słoń o sześciu ciosach stał po prawicy królowej Mai w nocy, gdy poczęła Siddharthę Gautamę (Buddę). Słoniowy Mnich wierzy, że w poprzednim życiu był właśnie słoniem. Opowiada, że ma 100 tys. wyznawców na całym świecie, choć podczas mojej wizyty do jego świątyni zajrzało ledwie parę osób. Klękają przed nim z ofiarami, w zamian dostając amulet. Siła trupiego amuletu Te ostatnie nosi wielu Tajów, często po kilkanaście. Wierzą, że przynoszą im szczęście, chronią przed złem i czarami. Targ amuletów w Bangkoku jest ogromny. Niezliczone rzesze handlarzy wystawiają dziesiątki tysięcy talizmanów wykonanych z różnych materiałów: metalu, prasowanego proszku, kości – w tym kości słoniowej. Amulet wisi na lusterku wstecznym w każdej tajlandzkiej taksówce. Były premier Tajlandii Thaksin Shinawatra twierdzi, że to amulet ocalił mu życie podczas próby zamachu. Armia rozdaje amulety żołnierzom na pograniczu, by chroniły ich przed czarną magią ze strony Kambodży. Większość dochodów Słoniowego Mnicha pochodzi z amuletów. Wśród nich są wizerunki własne oraz Buddy, zatopione w plastiku kawałki kości czaszki zmarłych kobiet w ciąży, oczyszczony olej trupi, ziemia z siedmiu cmentarzy, sierść tygrysa, skóra słonia i rzeźby z kości słoniowej. Biznes kręci się na tyle dobrze, że mnich buduje nową świątynię, Wat Suanpah. Wzoruje się na popularnych w Tajlandii parkach tygrysów, obiektach będących – jak twierdzą ich przeciwnicy – przykrywką dla nielegalnego handlu tygrysami. Słoniowy Mnich też ma wrogów, zwłaszcza po niedawnym demaskatorskim programie telewizyjnym, w którym ujawniono, że dla skóry i kości zagłodził zwierzę na śmierć. Mnie wyjaśnia, że słoń zdechł ze starości, a on tylko urządził mu pogrzeb. – W Surinie i tak bez trudu można kupić tyle kości słoniowej i skóry, ile dusza zapragnie – tłumaczy. Przed krytycznym programem telewizyjnym wyciągał ze swoich sklepów (w tym internetowego) i wyjazdów zagranicznych około miliona bahtów (32 tys. dolarów) miesięcznie. Teraz zarobki spadły do około 300 tys. bahtów na miesiąc. Ale – jak twierdzi – wystarczą trzy dni w Malezji czy Singapurze, by sprzedał wyznawcom towar za milion. Furteczki, furtki i bramy W Tajlandii żyje niewielka populacja słoni indyjskich, a kości nie wolno eksportować już od dawna. Na rynku wewnętrznym reguły nie są jednak tak ściśle przestrzegane. Kornacy mogą odcinać i sprzedawać czubki ciosów żywych udomowionych słoni, a także całe ciosy zwierząt, które padły z przyczyn naturalnych. Przemytnicy od lat korzystają z tych luk – szmuglują kość słoniową z Afryki i mieszają ją z azjatycką. Działacze na rzecz ochrony słoni nazywają to działanie „tajlandzką furtką”. Ale istnieje jeszcze większa furtka, praktycznie nie do zamknięcia. Afrykańską kością słoniową, która znalazła się w danym państwie przed 1989 r., można obracać na rynku wewnętrznym. Dlatego każdy przyłapany z towarem broni się tą samą śpiewką: „Moja kość słoniowa pochodzi z czasów sprzed zakazu”. Tajlandia, podobnie jak Filipiny, ma jeszcze cechę, którą cenią sobie przemytnicy – jest skorumpowana. Z magazynu tajlandzkiej służby celnej zniknęła ostatnio tona skonfiskowanej kości. Na Filipinach w 2006 r. wydział ochrony przyrody oskarżył kilku wyższych funkcjonariuszy celnych o „zgubienie” kilku ton przechwyconej kości słoniowej. Skarcona służba celna przekazała kolejny skonfiskowany transport wydziałowi ochrony przyrody. Wkrótce okazało się, że w jego magazynach stosy ciosów słoniowych podmieniono na plastikowe imitacje. Jom, ulubiony snycerz Słoniowego Mnicha, mieszka przy nieutwardzonej drodze na zapadłej wsi. Coś, co z daleka wyglądało na stragany z zieleniną przed jego domem, okazuje się gablotami pełnymi filigranowych figurek Buddy naklejkę z twarzą Słoniowego Mnicha. Większość kości jest krajowa. – A ta jest z Afryki – Słoniowy Mnich pokazuje mi przedmiot bielszy od innych. – Gdybym przyniósł panu afrykańską kość słoniową – pytam Joma – wyrzeźbiłby mi pan coś? – Dai – potwierdza. Stąd do przemytu już niedługa droga. Słoniowy Mnich tłumaczy mi, jak miałbym pociąć kość, by zmieściła się w walizce. Pokazuje, jakiej długości mają być kawałki. Tak właśnie działają jego wyznawcy. Gdy wyląduję w Bangkoku, jego asystent odbierze mnie z lotniska i zawiezie do niego. Ma swoich wyznawców w urzędzie celnym, ale gdyby coś poszło nie tak, mam powiedzieć, że wiozę kość do świątyni. Wychodzi na to, że religia stanowi okoliczność uniewinniającą. Bo przecież chodzi o wiarę, a wiara wymaga wyłączenia podejrzliwości. Kość słoniowa sprowadzana do celów religijnych nie powinna być traktowana jak ta przeznaczona np. na figurki szachowe. Kość dla bogów – to kolejna furtka. Chiński boom słoniom nie służy Dźwięki i zapachy wewnątrz pekińskiej Fabryki Rzeźb z Kości Słoniowej przypominają gabinet dentystyczny. Hałas elektrycznych wierteł drążących w ciosach słoni wibruje w powietrzu. Pył kości słoniowej zalega wszędzie, a mnie zgrzyta w zębach, gdy chodzę wśród ludzi pochylonych nad robotą. Ich praca to niezliczone powtórzenia motywów religijnych widocznych w całych Chinach: Fu, Lu i Shou, trójca bóstw szczęścia, bogactwa i długiego życia; śmiejący się Budda; bogini Kuan-yin, podobna do Madonny patronka miłosierdzia i płodności, przedstawiana niekiedy z synkiem na rękach, popularna w Chinach polityki jednego dziecka. Kość słoniowa jest zawsze blisko religii. – Chińczycy wierzą w idee reprezentowane przez te figurki – wyjaśnia mi szef zakładów Daxin w Kantonie. W czasie gdy wprowadzano zakaz międzynarodowego handlu kością słoniową, 80 proc. jej światowych zasobów konsumowały Ameryka, Europa i Japonia. Dzisiaj w śródmieściu Pekinu drzwi w drzwi z salonami Maserati, Bentleya i Ferrari stoją butiki Gucciego i Prady. A tuż obok wznosi się pekiński dom rzemiosła – Beijing Arts and Crafts Emporium – gdzie w automacie na pierwszym piętrze można kupić sztabki czystego złota. Wjeżdżam windą, mijam galerie z jadeitem i jedwabiami, wreszcie trafiam do głównego salonu kości słoniowej. Jeden z pierwszych artykułów, jaki zwraca moją uwagę, to wyrzeźbiona bogini Kuan-yin. Na etykietce z ceną widzę tyle zer, że muszę poprosić o pomoc w jej odczytaniu: 1 360 000,00 (ok. 215 tys. dolarów). Chiny są głównym światowym winowajcą przemytu kości słoniowej. Po raz pierwszy od pokoleń rzesze Chińczyków mogą myśleć o zamożnej przyszłości, stać ich też, by nawiązać do swej przebogatej tradycji. Jedną z pierwszych rzeczy, jaka wielu przychodzi do głowy, jest religia. – Nie myślimy tylko o pieniądzach – obrusza się Xue Ping, gdy rozmawiamy przy herbacie w jego galerii sztuki buddyjskiej w pekińskim Grand Hotelu. Mój rozmówca, będąc dyrektorem w branży reklamowej, odbył w 2007 r. pielgrzymkę śladami Buddy po Indiach i Nepalu. W jej trakcie doznał wizji: Budda wezwał go, by czynił w życiu dobro. Wrócił więc do domu i w 2009 r. założył firmę Da Cheng Bai Yi (co oznacza „przekazywanie wielkiego dziedzictwa”) mającą na celu wspieranie największych mistrzów pięciu tradycyjnych chińskich rzemiosł artystycznych: wytwarzania laki, rzeźbienia w niej, wytwarzania porcelany, tworzenia tank oraz rzeźbienia w kości słoniowej. Xue odszukał 62-letniego Li Chunke, jednego z 12 największych mistrzów snycerskich Chin. Wybudował warsztat w pekińskiej dzielnicy artystycznej, wynajął mu mieszkanie i otworzył wspaniałą nową galerię. Eksponaty nie są na sprzedaż. Xue jest jedynym nabywcą dzieł Li. – Słoń jest najlepszym przyjacielem człowieka – mówi Li. – Gdy umiera, chce zostawić coś człowiekowi, spełnić dobry uczynek, który sprawi, że w następnym wcieleniu będzie miał dobre życie. Li rzeźbi w kości słoniowej, aby uczcić ten dar słonia. Jako buddyści Li i Xue brzydzą się zabijaniem. Kość, której używają, pochodzi z legalnego, państwowego źródła, musi być pozyskiwana od słoni, które zmarły naturalną śmiercią. Kość na plecy Tak jak filipińscy księża święcą figurki z kości słoniowej, tak buddyjscy mnisi odprawiają obrzęd kai guang, otwarcie światła, który konsekruje przedmioty kultu. – Chcąc okazać szacunek Buddzie, musimy używać cennego materiału, zaś kość słoniowa jest bardzo cenna. A jeśli nie kość słoniowa to złoto – wyjaśnia mi Xue. Mniej więcej to samo słyszałem od katolików z Filipin – kość słoniowa jako oznaka szacunku dla Boga. W każdym sklepie i warsztacie, które odwiedziłem w Chinach, znaczną część wyrobów stanowiły obiekty kultu. Wśród nabywców jest wielu wojskowych, którzy w Chinach są szczodrze opłacani; w dobrym tonie jest wręczanie prezentów z kości słoniowej dowódcom. Biznesmeni podobnie honorują swoich kontrahentów i urzędników państwowych, chcąc zyskać ich przychylność. – Nazywamy to robieniem sobie pleców – wyjaśnia mi przedstawiciel Chińskiego Związku Rzemiosła Artystycznego CACA. Kość słoniowa pełni funkcję podobną do naszej butelki koniaku, czyniąc jednak dobro zarówno odbiorcy, jak i dawcy. W sklepie z wyrobami z kości w Kantonie poznaję Gary’ego Zenga, który pokazuje mi na iPhonie zdjęcie 26-warstwowej kuli z kości słoniowej, nieprawdopodobnie misternej roboty. 42-letni biznesmen właśnie kupił w fabryce Danin dwie takie kule, jedną dla siebie, a drugą dla kolegi. Przyszedł do sklepu, by sprawdzić, czy nie przepłacił. Jego zakup ma być wyeksponowany na honorowym miejscu w nowym domu, który Zeng właśnie buduje. Kula będzie strzegła domu przed złymi duchami. W tej chwili jednak jest tylko bardzo drogą zabawką – kosztowała 50 tys. dolarów. Pytam Zenga, w jakim celu młodzi przedsiębiorcy kupują wyroby z kości słoniowej. – Wartość i piękno – odpowiada. – A myśli pan o słoniu? – pytam. – Absolutnie nie. Japońskim Śladem W 1989 r., po 10 latach eksterminacji w tempie jeden słoń na 10 minut, prezydent USA George Bush wydał jednostronny zakaz importu kości słoniowej, Kenia spaliła swój 13-tonowy zapas surowca, a CITES ogłosił światowy zakaz obrotu kością słoniową od 1990 r. Nie wszystkie kraje jednak zgodziły się uczestniczyć w tej akcji. Zimbabwe, Botswana, Namibia, Zambia i Malawi zgłosiły „zastrzeżenia”, powołując się na fakt, że ich populacje słoni są w na tyle dobrej kondycji, że odstrzał do celów komercyjnych im nie zagrozi. W 1997 CITES zwołał swoje posiedzenie w Harare w Zimbabwe. Prezydent kraju Robert Mugabe wygłosił wtedy mowę, w której skarżył się, że słonie zajmują dużo miejsca i wypijają mnóstwo wody. I że za przestrzeń, wodę i to, co zjadają, muszą zapłacić kością. Zimbabwe, Botswana i Namibia zaproponowały CITES układ: będą przestrzegać zakazu handlu kością pod warunkiem, że zezwoli się im na eksport ciosów pobranych od słoni z odstrzału selektywnego lub od tych, które padły z przyczyn naturalnych. CITES poszedł na kompromis i wyraził zgodę na jednorazowy, „eksperymentalny” eksport kości słoniowej z tych trzech krajów do jedynego odbiorcy – Japonii. W 1999 Japonia zakupiła 50 ton kości słoniowej za 5 mln dolarów. Niemal natychmiast zgłosiła zapotrzebowanie na większą ilość, a za chwilę prawa do legalnego zakupu kości słoniowej zaczęły domagać się Chiny. Jeśli zatem kenijski prezydent Daniel Moi jest ojcem zakazu handlu międzynarodowego kością słoniową, to Robert Mugabe z Zimbabwe jest ojcem pierwszego wyłomu w tym zakazie. W raporcie z 2002 r. władze Chin ostrzegły CITES, że główną przyczyną ich problemów z przemytem kości słoniowej jest właśnie eksperyment japoński: Wielu Chińczyków opacznie zrozumiało tę decyzję i uznało, że międzynarodowy handel kością słoniową jest na powrót dozwolony. Po prostu konsumenci uznali, że kupowanie kości słoniowej jest w porządku. W lipcu 2008 r. stały komitet CITES przychylił się do wniosku Chin o zakup kości słoniowej. Decyzję poparły Traffic (organizacja pozarządowa śledząca międzynarodowy obrót dzikimi zwierzętami) i WWF. Zgodziły się też państwa uczestniczące w konwencji i jesienią 2008 r. w Botswanie, Namibii, RPA i Zimbabwe odbyły się aukcje, na których kupcy z Chin i Japonii nabyli w sumie 115 ton kości słoniowej. – Dane potwierdzają brak korelacji między decyzją podjętą przez CITES a poziomem nielegalnego handlu – oświadczył Willem Wijnstekers, ówczesny sekretarz generalny CITES, podając szacunki na podstawie osobliwie interpretowanych statystyk konfiskat. W ten sposób chciał uzasadnić zaskakującą zgodę na kolejne transakcje. Ale Japonia to niewielki kraj wyspiarski, gdzie kości słoniowej używa się praktycznie tylko w jednym celu: do wytwarzania tradycyjnych osobistych pieczątek zwanych hanko. Chiny natomiast graniczą z 14 państwami; mają długą linię brzegową, żywiołowo rozwijającą się gospodarkę, 10 razy więcej ludności, osobne władze w Hongkongu, gdzie kość słoniowa jest uwielbiana, wielkie inwestycje w Afryce i tysiące zastosowań dla kości słoniowej – od rzeźb po obudowy telefonów komórkowych. Gdy Japonia kupowała kość słoniową, Chiny twierdziły, że wzrosły u nich problemy z przemytem. Teraz same Chiny weszły do biznesu. CITES tymczasem zapewnił świat, że nie ma się czym martwić. W sieci sprzecznych interesów Meng Xianlin jest dyrektorem generalnym chińskiego komitetu CITES. W 2008 r. brał udział w aukcjach kości słoniowej na południu Afryki. Rozmawiając z nim, dowiaduję się, że afrykańskie aukcje były ustawione. Grupa japońskich kupców w drodze do Afryki zajrzała do Pekinu, gdzie złożyła strategiczną propozycję. Ponieważ w Japonii potrzeba głównie wysokiej jakości niedużych kłów na hanko, a Chińczycy wolą całe ciosy na duże rzeźby lub małe kawałki na bibeloty, Japończycy zaproponowali, by przedstawiciele obu krajów licytowali oddzielnie różne rodzaje kości słoniowej i nie podbijali sobie nawzajem cen. Kość poszła tak tanio, powiedział mi Meng, że urzędniczka namibijska, która prowadziła pierwszą aukcję, jeździła później za azjatyckimi delegacjami, chcąc znaleźć dowody zmowy. Mimo to CITES przedstawił aukcje jako sukces. Uzyskano 15,5 mln dolarów, z czego większość miała pójść na afrykańskie programy ochrony słoni. Chociaż niska cena, 149 dol. za kilogram kości, pozwalała sądzić, że Afrykanie mniej wydadzą na ochronę przyrody, oznaczała też – według CITES – że Chińczycy zapobiegną przemytowi, zalewając rynek wewnętrzny tanią, legalną kością słoniową. To sprawi, że nielegalny handel przestanie się opłacać. Jak powiedział Agencji Reutera Willem Wijnstekers z CITES, niska cena ogranicza kłusownictwo. Tymczasem chiński rząd zrobił coś, czego się nikt nie spodziewał. Opracował 10-letni plan ograniczania podaży i zamierza wypuszczać na rynek wewnętrzny tylko mniej więcej pięć ton kości słoniowej rocznie. Ale władze chińskie wcale nie podcinają w ten sposób czarnego rynku. Przeciwnie, używają monopolu państwowego, aby więcej zedrzeć z nabywców. Jeśli przyjąć założenie CITES, że niskie ceny i duże ilości towaru wypychają z rynku przemytników, to narzucone przez Chiny wysokie ceny i ograniczenie podaży tylko zachęcą szmuglerów. I rzeczywiście, zgoda na zakup kości słoniowej przez Chiny pobudziła przemyt – potwierdzają to niezależne międzynarodowe organizacje obserwujące rynek. A ceny dalej rosną. Według Feng You Mina, dyrektora handlowego zakładów w Daxin, cena surowej kości w kraju jest 20-krotnie wyższa od zapłaconej w Afryce. Mleko się rozlało. Kość słoniowa, która w 2008 r. trafiła legalnie na rynek, już zawsze będzie mogła stanowić przykrywkę dla szmuglu. Chiny, ubiegając się o zezwolenie, ustanowiły wiele zabezpieczeń. Jedno z nich polega na tym, że każdemu wyrobowi większemu niż drobiazg musi towarzyszyć metryczka z identyfikacyjną fotografią. Ale na maleńkich fotografiach przedmioty o podobnych religijnych czy tradycyjnych motywach wyglądają identycznie. Według najnowszego raportu Międzynarodowego Funduszu na rzecz Zwierząt (IFAW ) chińscy handlarze wyrobami z kości słoniowej sprzedają rzeźby klientom, ale zdjęcia identyfikacyjne zatrzymują. Potem służą one do legalizacji wyrobów z przemyconego surowca. Same zdjęcia stały się przedmiotem obrotu na rynku wtórnym. Chiński system metryczek nadaje więc pozór legalności wyrobom nielegalnym. To gorsze niż brak systemu. Tuż przed konferencją na temat słoni na spotkaniu CITES w sierpniu 2011 r. Chiny doprowadziły do wydalenia wszystkich organizacji pozarządowych zainteresowanych tematyką. To akt bez precedensu. Jak wytłumaczył mi Meng Xianlin, szef chińskiego CITES, przyczyną wydalenia był raport małej, ale wpływowej organizacji z Londynu – Environmental Investigation Agency (EIA ). Stwierdziła ona, że chiński system nadzoru nad handlem kością słoniową to fikcja, 90 proc. surowca na rynku chińskim to kość szmuglowana, zaś aukcje z 2008 r. doprowadziły do odrodzenia nielegalnego handlu. Tymczasem CITES pozwolił sobie na zdumiewające wyznanie: Stały komitet nadal stara się zrozumieć wiele aspektów nielegalnego obrotu kością słoniową. Słoń a sprawa CITES Meng śmiał się, gdy dolewałem mu piwa. Mówił, że gdy afrykańska kość słoniowa docierała do Chin, z transportu wydobywały się dziwne dźwięki. Dopiero po jakimś czasie udało się wyjaśnić, co to jest. Otóż na aukcjach najlepiej wyglądała kość z RPA , bo była najbielsza. Ale teraz niektóre ciosy po prostu pękały. – Było słychać, jak trzeszczą – ciągnął Meng. Według niego sprzedawcy z Afryki Południowej, chcąc uzyskać dobrą cenę, wybielili kość chemicznie, w efekcie czego przesuszone ciosy pękały. Cenniejsza od białej kości z sawannowego podgatunku słonia afrykańskiego jest żółta mniejszego afrykańskiego słonia leśnego. – Ta jest najlepsza – Feng z zakładów w Daxin pokazuje mi kawałek takiego ciosu. Wyroby z kości słoniowej słoni leśnych sprzedają się na pniu, klienci zapisują się na nie z wyprzedzeniem. Kłopot jest tylko taki, że słonie leśne nie występują w krajach, w których Chiny mogą legalnie kupić kość. Żyją za to w środkowej i zachodniej Afryce, np. w Kamerunie, gdzie w tym roku doszło do ataku muzułmańskich kłusowników. W marcu odbędzie się kolejne posiedzenie CI TES , na którym omawiana będzie kwestia handlu kością. Jaką przyszłość przyniesie ono afrykańskim słoniom?
Październikowy numer National Geographic Polska już od piątku w kioskach!
Najnowszy numer magazynu National Geographic Polska dostępny już od 29 października
W październikowym numerze piszemy między innymi o dietach i głodówkach i tym, jaki naprawdę maja wpływ na nasz organizm. Tematem numeru jest miłość wśród pierwotnych ludów i jak wyglądało ich życie seksualne. Piszemy także o krwawym procederze handlu kością słoniową i tym, jaki ma to związek z religijnymi obrzędami. Przedstawiamy także, jak Brazylia próbuje ucywilizować otaczające każde większe miasto fawele przed zbliżającymi się wielkimi krokami Igrzyskami Olimpijskimi, a mikołaj Nowacki pokaże w swoim fotoreportażu Odrę - rzekę, którą człowiek najpierw zmienił, a potem zostawił w zapomnieniu. To wszystko i jeszcze więcej do znalezienia w październikowym numerze magazynu National Geographic Polska, w kioskach od 29 października!
Znęcanie się nad zwierzętami jest złe. Wszyscy się z tym zgadzamy, a jednak podczas wakacji łatwo o tym zapomnieć. Bo zabawa, dobre zdjęcie, adrenalina. Niestety pod przykrywką turystycznych atrakcji często kryją się krew i cierpienie. I tylko od ciebie zależy, którą stronę medalu chcesz dostrzec
Krok pierwszy to oddzielenie małego słonia od jego mamy. Tę zazwyczaj po prostu się zabija. Przerażonego malucha zamyka się w drewnianej zagrodzie tak ciasnej, że ledwo się w niej mieści. Tak rozpoczyna się złamanie psychiki (tzw. training crush). Słoniątko spędza w klatce zazwyczaj trzy dni. W trakcie tych kilkudziesięciu godzin nogi związane ma łańcuchem, który rozciągany jest we wszystkie strony. Za każdym razem, gdy próbuje się wyrwać czy ruszyć, wieśniacy okładają go kijami z przytwierdzonymi gwoździami. Często po wyjątkowo delikatnym uchu wewnętrznym, by bardziej bolało. Zresztą bicie słonia to tylko jeden aspekt „psychicznego łamania”. Dochodzi do niego bowiem głodzenie, brak pojenia i uniemożliwianie snu. Po trzech dobach zwierzę jest zupełnie wycieńczone i totalnie załamane. Od teraz zrobi wszystko, co rozkaże mu człowiek. Tajska tradycja pajaan zostaje zakończona sukcesem. Słoń gotowy jest tym samym do pracy z żądnymi wrażeń turystami. Po pierwsze dobre zdjęcia Choć nikt z nas świadomie nie chciałby pewnie wspierać pajaan, nieświadomie wielu to robi. Choćby przez, zdawałoby się, niewinne fotografowanie trąbiastych olbrzymów na ulicach azjatyckich miast. Płacąc nawet niewielkie sumy za te usługi, zachęcamy lokalnych mieszkańców, by kontynuowali okrutną tradycję. Zresztą nie ma co się łudzić, że pieniądze inwestowane są w dobrobyt zwierzęcia. Taki słoń to czysty zysk dla jego właściciela! W noc potrafi zarobić nawet 30 dol., czyli na tajskie warunki fortunę. Dlatego ich właścicieli nie przeraża nawet zakaz wprowadzania słoni do metropolii pod karą grzywny (taki obowiązuje m.in. w Bangkoku i New Delhi). Wolą zaryzykować i zarobić. Sangduen Lek Chailert, zwana dziś „królową słoni”, wówczas świeżo upieczona absolwentka uniwersytetu w Chiang Mai, zaczęła pracować dla jednej z firm organizujących trekkingi na słoniach w północnej Tajlandii. Szybko zorientowała się, że zapewnienia o szczęściu zwierząt są niczym innym jak marketingową ściemą. Ich „ścieżka kariery” wygląda następująco: po pajaan pracują przy karczowaniu lasów, później trafiają do biur trekkingowych, gdzie obładowane przewożą nie tylko turystów, ale i ciężkie pakunki. Wszystko to tylko po to, by znaleźć się na ulicy miasta i żebrać wraz z właścicielem o jedzenie. Finalna faza to turystyczne enklawy, gdzie za dolara można posiedzieć na słoniu i zrobić sobie z nim zdjęcie. Lek zdecydowała się więc wziąć sprawy w swoje ręce i w 1955 r. założyła Elephant Nature Foundation, gdzie te wykorzystywane azjatyckie olbrzymy mogą godnie dożyć swoich dni. – Trafił do mnie kiedyś tygodniowy słoń, Geng Mai. Cały zaropiały, z białą od wykrwawienia trąbą. Jego matkę zabito, bo chodziła po polach kukurydzy – opowiada Lek. Dziś zdrowy i silny jest jednym z 36 trąbaczy w sanktuarium. Turyści, którzy zdecydują się na dłuższy pobyt tutaj, mogą pomóc w ich rehabilitacji i leczeniu. Lek śmieje się, że zdjęcia są tu dozwolone, ale tylko z odpowiedniej odległości. Nie ma co jednak oczekiwać, że słonie zaczną nagle tańczyć na dwóch nogach czy podawać kwiaty trąbą. Mania robienia zdjęć na wakacjach wszystkiemu i w każdej sytuacji, bez większego zastanowienia, dotyka nie tylko te azjatyckie olbrzymy pracujące na ulicach wielkich miast. We wschodniej Europie ofiarami są niedźwiedzie, które aby „tańczyły”, tresowane są na rozżarzonej płycie metalu. W Afryce i Azji – małpy, które wbrew przeświadczeniu wielu nie mają wrodzonych zdolności usługiwania i rozbawiania klienteli w restauracjach. Na Bliskim Wschodzie – kobry, dla których flet nie jest najbardziej naturalnym instrumentem. Wymieniać można by długo, bo wyobraźnia ludzka, jeżeli chodzi o wykorzystanie zwierząt, jest nieograniczona. Sęk w tym, by jej nie podsycać migawką swojego aparatu. Po drugie rozrywka Richard O’Barry od 1964 r. był najbardziej znanym treserem delfinów na świecie. To właśnie on szkolił serialowego Flippera, który rozkochał w sobie miliony widzów, także w Polsce. Dziś wspomina, że przełomowym momentem w jego karierze było zrozumienie, że delfiny są znacznie inteligentniejsze, niż nam się wydaje. – Gdy w piątek wieczorem grano kolejny odcinek, brałem ze sobą telewizor na pomost i pokazywałem serial delfinowi, który akurat grał Flippera [było ich w sumie pięć – przyp. red.]. – Widziałem, że one potrafiły odróżnić siebie od innych delfinów. Cathy poznawała siebie, zupełnie inaczej zachowywała się, gdy akurat grała Suzy – opowiada Ric. Wtedy właśnie zaczął zdawać sobie sprawę, że te inteligentne zwierzęta nie powinny żyć w niewoli. Coraz częściej widział w nich smutek i apatię. Prawdziwym punktem zwrotnym był moment śmierci Flippera. – On popełnił samobójstwo na moich rękach – z przekonaniem opowiada Ric. Według trenera delfin podpłynął do niego, popatrzył mu w oczy i po prostu świadomie nie wziął następnego oddechu. Następnego dnia O’Barry był już w areszcie Bimini. Za próbę uwolnienia serialowych delfinów. – Przez 10 lat pracowałem dla tego przemysłu, od 38 walczę z nim – mówi dziś z poczuciem misji. Jego obecna działalność skupia się głównie na uświadamianiu ludzi, że delfiny to dzikie zwierzęta, które nie mogą być trzymane w niewoli, jaką są delfinaria. Gdy wchodzi się do tych akwarystycznych centrów rozrywki, gra głośna muzyka, delfiny skaczą z trenerami, publiczność szaleje. To wszystko tworzy złudzenie świetnej zabawy. Jak mówi Ric, prawda znajduje się jednak gdzie indziej. W tak zwanym „domu rybnym”, gdzie delfiny spływają po przedstawieniu. Tam warunki nie są takie sterylne, miejsca jest mało, a na brzegach znaleźć można wielkie kubły z lekami na wrzody, które tworzą się od ciągłego stresu. Delfiny na wolności pływają ok. 60 km dziennie. Do tego są bardzo wyczulone na dźwięki. Słuch to ich najbardziej rozwinięty zmysł. Zamknięcie i głośna muzyka w delfinariach powodują u nich ogromny stres. – Ich największym przekleństwem jest uśmiechnięty wyraz twarzy – zauważa Ric. Sprawia on wrażenie, że delfiny są zadowolone i że bawią się równie dobrze jak turyści. Podczas gdy one naprawdę cierpią. Delfinaria i akwaria nie pokazują prawdziwego obrazu zachowania delfinów czy fok. Wartość edukacyjna, o jakiej mówią niektórzy organizatorzy tego typu rozrywek, jest znikoma. Ssaki te nie zachowują się przecież tak w swoim naturalnym środowisku. I choć wszyscy wiedzą, że foki nie klaszczą na widok człowieka, a delfiny nie całują w policzek dzieci, to zapotrzebowanie na tego typu rozrywki rośnie. Badanie firmy Ipsos MORI pokazało, że 85 proc. mieszkańców Wielkiej Brytanii jest przeciwko niewoli wielorybów i delfinów. Mimo to aż 81 proc. badanych wykazało zainteresowanie rozrywką, jaką jest pływanie z delfinami. Zgodnie z przekonaniem, że na wakacjach można pozwolić sobie na więcej. Po trzecie adrenalina Lew leży pod drzewem. Nie rusza się, bo od kilku dni dostaje pod nos świeże mięso. Zresztą ostatnie lata i tak spędził w zoo, więc osowiały zatracił swój naturalny instynkt. Nie przeczuwa, że od dwóch dni po parku jeździ żądny krwi turysta z Zachodu. Przyjechał do Sandhurst Safaris w RPA upolować grubego zwierza. Przewodnicy właśnie wożą go po nieznanych terenach, stwarzając wrażenie prawdziwej przygody. To wszystko tania inscenizacja, bo doskonale wiedzą, gdzie leży lew. Te sceny ukazała w swoim głośnym reportażu dziennikarka CNN Femi Oke. Po dwóch dniach ona i jej operator mają dosyć. Wyjeżdżają tuż przed tym, jak przewodnicy wreszcie dojeżdżają do podstawionego lwa. John Foster z Idaho jest w siódmym niebie, właśnie o takim prawdziwym i męskim polowaniu marzył. Pach! Dwa strzały. Król zwierząt ledwo co zdążył wstać. Zresztą i tak nie miał gdzie uciec, bo park jest ogrodzony. Leży nieżywy. Myśliwy nie może zabrać skóry ze sobą (przewóz tego typu rzeczy jest najczęściej nielegalny). Jednak to mu nie przeszkadza. Wystarczy zdjęcie ze zdechłym predatorem, które Femi umieszcza w swoim reportażu. Będzie miał o czym opowiadać kolegom. Poczucie dumy, satysfakcja, uśmiech na twarzy. Przewodnicy już widzą górę pieniędzy przed oczami. Za jedno polowanie zgarniają nawet 100 tys. zł. Popularnie proceder podstawiania zwierzyny nazywa się „polowaniem w puszce” (Cannes hunting). Choć coraz więcej krajów decyduje się go zabronić, ogromne lobby myśliwych nie daje za wygraną. Podrabiają certyfikaty, które uprawniają do zastrzelenia chronionego prawem zwierzęcia, czy nielegalnie strzelają w parkach narodowych. Ważne, żeby biznes się kręcił. A że lista gatunków zagrożonych z miesiąca na miesiąc się wydłuża, to już nie ich problem. Oczywiście większość z nas nigdy nie miała w ręku strzelby. Tym bardziej nie celowała nią do lwa. Ale warto pamiętać, że nie tylko broń palna zabija. Robią to także głupota ludzka i brak świadomości. Do tych kategorii należy na przykład nieodparta chęć bliskiego kontaktu z dzikimi zwierzętami. Podchodzenie do żyrafy czy hipopotamów w trakcie safari jest jak proszenie się o problemy. Przestraszone mogą zaatakować. Zazwyczaj jednak od nich szybsi są przewodnicy uzbrojeni w strzelby, którzy w obronie turystów muszą do nich strzelać. Nawet zostawienie obiadu na kempingu w parku narodowym może spowodować fatalne skutki. Tak dzieje się często w przypadku niedźwiedzi, które nie są groźne dla ludzi, do czasu gdy nie zaczną kojarzyć ich z pożywieniem. Właśnie dlatego na Alasce każdy turysta dostaje szczelny pojemnik, w którym ma obowiązek trzymać jedzenie. – Nie chodzi tu o twoje bezpieczeństwo, ale o niedźwiedzie – tłumaczy mi strażnik w PN Denali. – Dla nas najważniejsze jest, by im się nic nie stało. Dlatego szkolimy turystów, że nawet gdy niedźwiedź jest bardzo blisko nich, pierwszą rzecz, jaką muszą zrobić, to spakować jedzenie. Należy pamiętać, że w afrykańskim buszu, alaskim parku narodowym, azjatyckiej dżungli czy w naszych Tatrach to my jesteśmy gośćmi. A zwierzęta gospodarzami, którzy mają prawo narzucić własne zasady. Po czwarte czyste sumienie Czy czytając ten tekst, robisz sobie w głowie rachunek sumienia? Myślisz, ile masz zdjęć z ulicznymi zwierzętami? Czy podczas safari, mimo ostrzeżeń przewodnika, wychodziłeś z samochodu? Ile razy byłeś w zoo, cyrku, zamkniętej farmie dzikich zwierząt? Jak bardzo chciałeś przepłynąć się, trzymając delfina za ogon? Czy skusiłeś się na przejażdżkę wielbłądem po pustyni albo trekking na słoniu? I czy żadna z pamiątek z podróży nie znajduje się na liście zagrożonych wyginięciem roślin i zwierząt, o których mówi konwencja waszyngtońska (zwana CITES)? Pewnie każdy z nas znajdzie jakieś grzeszki na sumieniu. Grunt to poprawić się podczas kolejnej podróży. Zasada jest bardzo prosta – jeżeli zwierzę nie znajduje się w swoim naturalnym środowisku, należy zachować najwyższą ostrożność. A konkretnie? Zamiast do farmy lwów czy do zoo, wybierz się do prawdziwego sanktuarium, np. do tego prowadzonego przez Lek, gdzie wykorzystywane wcześniej słonie są leczone i doglądane. Jeżeli masz więcej czasu, zdecyduj się na wolontariat. Nie tylko pomożesz, ale też będziesz mieć jedyną w swoim rodzaju okazję podejrzenia naturalnych zachowań zwierząt. Podczas safari nie wychodź z samochodu. Napotkane okazy obserwuj z daleka, cicho i cierpliwie. Zrezygnuj ze zwiedzania parków na grzbiecie słonia. Jeżeli masz siłę, plecak na górę wnoś sam. Gwarantowane jest więcej satysfakcji dla ciebie i dla zwierzaków. Delfiny podziwiaj w czasie rejsu żaglówką – one uwielbiają pływać przy jachtach. To doświadczenie będzie prawdziwsze, niż oglądanie ich z piłeczką na nosie w delfinarium. No i bądź bardzo uważny podczas zakupów. Daruj sobie biżuterię z kości słoniowej czy buty ze skóry aligatora. Nie skuś się też na proszek z rogu nosorożca, który według medycyny chińskiej leczy wszystko. Pozyskiwany jest on przez wyspecjalizowanych kłusowników, którzy doprowadzili już do wyginięcia niektórych gatunków białych nosorożców. Z pewnością proszek ten (droższy od złota i kokainy) nic nie uleczy. Za to przez niego możesz nabawić się niezłych wyrzutów sumienia, których nie będziesz już mógł wytłumaczyć brakiem świadomości.
Martwy słoń, samiec, leży na boku, z prawą nogą podkurczoną niczym pod wpływem rozdzierającego bólu. Ziemia przykryła otwarte oko - to rodzaj magii w wykonaniu kłusowników, by ukryć padlinę przed sępami.
Nad wzgórkiem ciała zawisła woń musthu i moczu, niedawnej śmierci. Taki obrazek widziałem w środkowej Afryce setki razy. Kiedy przeciągnąłem dłonią od trąby po ogon, łzy popłynęły po moich policzkach. Uniosłem ucho zwierzęcia. Strużki jaskrawoczerwonej krwi pojawiły się i popłynęły z jego warg na ziemię. Skórę pokrywała siateczka zmarszczek. Podstawa trąby miała grubość męskiego torsu. Podeszwy jego stóp pokryte były głębokimi bruzdami; w tych liniach mogłem zobaczyć każdy krok, który zrobił w czasie swoich 30 lat życia. Przodkowie tego słonia przetrwali całe wieki najazdów armii Arabów i afrykańskich sułtanów z północy szukających niewolników i kości słoniowej. On sam przeżył wojny domowe i susze tylko po to, by zostać zabitym dla kilku kilogramów kości słoniowej, mającej zaspokoić próżność ludzi mieszkających w jakimś dalekim kraju. W jego pysku dojrzałem świeże źdźbła trawy. On i jego towarzysze spokojnie żerowali w cienistym lesie, łamiąc gałęzie pełne słodkiej żywicy. Wtedy zabrzmiał pierwszy wystrzał. On rzucił się do ucieczki, zbyt późno jednak. Konie go wyprzedziły. Raz za razem w jego ciało wbijały się pociski. Naliczyliśmy osiem małych dziur w głowie. Nim padł, kule przebiły grubą skórę i wbiły się w mięśnie, kość i mózg. Zanim go znaleźliśmy dobiegł nas odgłos 48 strzałów. Souleyman Mando, dowódca naszego oddziału, milczał. Wyczułem mroczne pragnienie zemsty. Było wspólne. - Następnym razem ich dostaniesz - zapewniłem go. - Inszallah - odparł. W Parku Narodowym Zakouma walka z kłusownikami to niebezpieczna sprawa. Oficjalnie strażnicy mają prawo bronić się, gdy kłusownicy strzelają. Nieoficjalnie to walka na śmierć i życie po obu stronach, więc lepiej być pierwszym, który pociąga za spust. W ciągu minionych ośmiu lat kłusownicy zabili sześciu strażników i co najmniej sześciu kłusowników zostało zabitych przez straże. Zapytałem Souleymana, ile oddał strzałów. Trzy, odpowiedział. Inni - Adoum, Yacoub, Issa, Attim, Brahim, Saleh i Abdoulaye - wystrzelili 21 kul. A jednak dwóch kłusowników, których Souleyman zidentyfikował jako arabskich nomadów, uciekło konno ze swymi karabinami AK-47 i M14. Było jeszcze dwóch innych jeźdźców. Adoum strzelił do nich, nim znikli. Bez wątpienia musiał być jeszcze drugi ranny słoń, uciekający w panicznym przerażeniu. Nie było wielkiej sympatii między naszym niesubordynowanym oddziałem - mieszaniną członków osiadłych plemion z okolicznych wiosek, w części Arabów, w większości muzułmanów - i arabskimi jeźdźcami, którzy najczęściej byli winni śmierci słoni w Zakoumie. Souleyman rozważał tropienie kłusowników, ale jego ludzie mieli teraz nową obsesję: kość słoniową. Znalezienie kości słoniowej w buszu wywołuje gorączkę u większości Afrykanów, których znam; strażnicy, nawet ci oddani ochronie parku, nie byli inni. Do tej chwili dołączyli do nas inni strażnicy i współczucie dla zabitego samca ustąpiło szaleńczemu odcinaniu ciosów. Wziąwszy nóż, Ndjongo przeciął szorstką szarą zbroję grubej na 2 cm skóry pokrywającej trąbę, odsłaniając warstwę białej chrząstki i ciemnego mięśnia. W miarę jak nóż wchodził coraz głębiej, ukazały się dwa rurkowate nozdrza, całkiem białe i gładkie jak emalia; jeszcze kilka godzin temu zasysały wodę ze zbiornika. Odrzucił odciętą trąbę niczym zabitego węża. Następnie, za pomocą siekiery, zaczął rąbać płaską powierzchnię kości twarzy. Kiedy tak ciął niemal godzinę, jego plecy pokryły się warstewką potu. Wydobycie głęboko osadzonego stożkowatego zęba - który łatwo mógł ulec uszkodzeniu przy złym uderze-niu - było pracą precyzyjną i delikatną. Co jakiś czas sprawdzał, czy cios już się nie obluzował. Wreszcie mocno pociągnął i z bolesnym trzaskiem cios odłamał się od ton kości i mięsa. Souleyman złapał ząb i potrząsnął nim. Korzeń zęba ześlizgnął się na ziemię niczym kałamarnica. Wypchał wnętrze otworu zęba słomą, by zachować kształt pustej podstawy. Ndjongo zaczął odcinać od czaszki drugi cios. Ta kość słoniowa to było wszystko, czym ci mężczyźni mogli się wykazać po czterech dniach wykonywania trudnych obowiązków związanych z ochroną parku. Nie zostanie w ich rękach - pójdzie pod klucz w siedzibie głównej parku, w magazynie wypełnionym rosnącą stertą skonfiskowanych ciosów. Kość słoniowa zabrana przez kłusowników albo wędruje do tutejszych miast, Chartumu czy Duali, gdzie jest sprzedawana w postaci rzeźb i biżuterii, albo przez sieć czarnorynkowych powiązań powędruje do Azji. Souleyman odciął słoniowi ucho, położył je na plecach swego osła jak podkładkę i mocno przywiązał ciosy do zwierzęcia. Mężczyźni osiodłali konie i ruszyliśmy dalej przez Bahr Béhéda, wyschnięty dopływ rzeki Salamat. Na południu dojrzeliśmy szybujące sępy. Do tej pory drugi słoń już pewnie potknął się i upadł, ale ludzie nie mieli siły, by go szukać. Było samo południe, upał sięgał 46°C, a my wciąż jeszcze mieliśmy cztery godziny uciążliwej drogi do bazy. W porze suchej Park Narodowy Zakouma, położony w południowo-wschodnim Czadzie, przechowuje skarb nomadów - pierwszy stały zbiornik wody na południe od Sahary, tam gdzie rzeki Korom, Tinga i Béhéda spotykają się w Salamat. Jakimś cudem, mimo burzliwych dziejów niewolnictwa, kolonializmu i wojny domowej, ludzie zdobyli się na to, by zrobić tu ostoję dzikiej zwierzyny. Nawet dziś, gdy uchodźcy napływają strumieniem do Czadu, opuszczając Sudan w ucieczce przed chaosem w Darfurze, słonie żyją w Zakoumie, 320 km na wschód, stosunkowo spokojnie. Świat przyrody trwa w dostatku, podczas gdy w pobliżu umierają tysiące ludzi.