Dokąd w Polsce uciec przed upałem? W tych miejscach przez cały rok jest najwyżej kilkanaście stopni
Kolejna fala upałów dotarła do Polski, a w części kraju termometry mogą pokazać nawet 40 st. C. W takich warunkach wielu z nas szuka sposobu, by choć na chwilę uciec od skwaru. Nie trzeba jednak wyjeżdżać za granicę ani zamykać się w klimatyzowanych pomieszczeniach. W Polsce nie brakuje miejsc, w których przez cały rok panuje temperatura wynosząca zaledwie kilkanaście stopni.
Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia przed upałami dla niemal całej Polski. Najwyższym, trzecim stopniem alertu objęto znaczną część południa i centrum kraju, natomiast ostrzeżenia drugiego stopnia obowiązują m.in. w województwach lubuskim, wielkopolskim, kujawsko-pomorskim oraz na części Pomorza Zachodniego i Podlasia. Gdy temperatury na zewnątrz przekraczają 35, a miejscami mogą zbliżyć się nawet do 40 st. C, warto poszukać miejsc, w których panuje naturalny chłód. Jaskinie, kopalnie, podziemne trasy turystyczne czy dawne sztolnie przez cały rok utrzymują temperaturę na poziomie około 8-14 st. C, oferując nie tylko wytchnienie od upału, ale także możliwość poznania niezwykłych zakątków Polski. Kopalnia Guido w Zabrzu. 320 metrów pod ziemią nawet latem jest chłodno Jedną z najbardziej niezwykłych atrakcji Górnego Śląska jest Kopalnia Guido w Zabrzu, gdzie można zjechać autentyczną windą górniczą nawet 320 metrów pod ziemię. Na tej głębokości przez cały rok panuje temperatura około 13–16 st. C, a specyficzny mikroklimat stanowi przyjemną odmianę od letnich upałów. Trasa prowadzi przez oryginalne wyrobiska, w których zachowano maszyny, urządzenia i wyposażenie wykorzystywane przez górników jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Zwiedzający mogą zobaczyć pracujące kombajny górnicze, przejść wąskimi chodnikami oraz poznać realia jednej z najtrudniejszych profesji przemysłowych. Dodatkową atrakcją jest najwyżej położony podziemny pub w Europie. Kopalnia Soli w Wieliczce. Pod ziemią przez cały rok panuje przyjemny chłód Wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Kopalnia Soli w Wieliczce od wieków zachwyca nie tylko historią, ale również wyjątkowym mikroklimatem. Na trasie turystycznej temperatura przez cały rok utrzymuje się na poziomie około 14-16 st. C, dzięki czemu zejście pod ziemię przynosi wyraźną ulgę nawet podczas największych upałów. Zwiedzanie rozpoczyna się od pokonania ponad 350 schodów prowadzących kilkadziesiąt metrów pod powierzchnię. Następnie trasa wiedzie przez rozległe komory, korytarze i podziemne jeziora, a największe wrażenie robi monumentalna kaplica św. Kingi, której ściany, żyrandole i rzeźby wykonano z soli. Łącznie kopalnia liczy blisko 300 kilometrów chodników rozmieszczonych na dziewięciu poziomach, choć dla turystów udostępniono jedynie niewielki fragment tej niezwykłej podziemnej sieci. Kopalnia Soli w Bochni. Najstarsza kopalnia soli kamiennej w Polsce Bochnia pozostaje nieco w cieniu Wieliczki, choć to właśnie tutaj rozpoczęła się historia wydobycia soli kamiennej na ziemiach polskich. Kopalnia działa od XIII wieku i również została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W podziemiach przez cały rok utrzymuje się temperatura około 14-16 st. C, a specyficzny mikroklimat od lat wykorzystywany jest także podczas pobytów rehabilitacyjnych. Zwiedzanie różni się od tego w Wieliczce – oprócz pieszej trasy turyści mogą przejechać się autentyczną kolejką górniczą oraz przepłynąć łodzią przez zalaną solanką komorę. Multimedialne ekspozycje opowiadają o historii wydobycia, życiu dawnych górników i rozwoju jednego z najstarszych przedsiębiorstw w Europie. Podziemia Rynku w Krakowie. Średniowieczne miasto ukryte pod płytą rynku Kilka metrów pod Rynkiem Głównym w Krakowie znajduje się jedna z najnowocześniejszych ekspozycji historycznych w Polsce. W Podziemiach Rynku przez cały rok utrzymuje się temperatura około 17-19 st. C, dlatego nawet w środku lata można znaleźć tu przyjemny chłód. Trasa prowadzi przez zachowane fragmenty średniowiecznych ulic, fundamentów dawnych kamienic i stanowisk archeologicznych odkrytych podczas wykopalisk. Dzięki multimedialnym projekcjom, hologramom i interaktywnym prezentacjom odwiedzający mogą zobaczyć, jak wyglądał Kraków przed setkami lat. To miejsce pokazuje historię miasta w nowoczesny sposób, łącząc zabytki z technologią. Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie. Nawet latem temperatura wynosi tu około 6°C Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie należy do najcenniejszych obiektów przyrodniczych w Polsce i jest jedną z największych atrakcji Masywu Śnieżnika. Przez cały rok utrzymuje się w niej temperatura około 6 st. C, dlatego nawet podczas największych letnich upałów warto zabrać ze sobą bluzę lub lekką kurtkę. To najdłuższa jaskinia Sudetów, odkryta przypadkowo w 1966 roku podczas eksploatacji marmuru. Słynie z wyjątkowo dobrze zachowanej szaty naciekowej – można podziwiać tu stalaktyty, stalagmity, kolumny naciekowe i efektowne draperie skalne. Nazwa obiektu pochodzi od licznych szczątków plejstoceńskich zwierząt, przede wszystkim niedźwiedzia jaskiniowego, które odnaleziono podczas badań. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, a liczba osób wpuszczanych każdego dnia jest ograniczona, dlatego bilety najlepiej rezerwować z wyprzedzeniem. Kompleks Riese. Tajemnicze podziemia z czasów II wojny światowej Kompleks Riese w Górach Sowich do dziś pozostaje jedną z największych zagadek II wojny światowej. Rozległy system tuneli i podziemnych hal budowanych przez III Rzeszę miał prawdopodobnie pełnić funkcję kwatery dowodzenia lub zakładów zbrojeniowych, jednak jego rzeczywiste przeznaczenie nadal budzi spory historyków. Jedną z najpopularniejszych części kompleksu są Sztolnie Walimskie, gdzie przez cały rok panuje temperatura około 5-8 st. C, dlatego nawet podczas największych upałów warto mieć przy sobie cieplejsze ubranie. Zwiedzanie prowadzi przez betonowe hale i korytarze wykute w skale oraz pozwala poznać historię więźniów obozu Gross-Rosen, którzy pracowali przy budowie tej gigantycznej inwestycji. Kopalnia Złota w Złotym Stoku. Podziemny wodospad i temperatura około 7°C Historia wydobycia złota w Złotym Stoku liczy ponad 700 lat, a dziś dawna kopalnia należy do najciekawszych atrakcji Dolnego Śląska. W podziemnych chodnikach przez cały rok utrzymuje się temperatura około 7 st. C, dzięki czemu miejsce doskonale sprawdza się jako schronienie przed letnim skwarem. Podczas zwiedzania można zobaczyć dawne wyrobiska, poznać historię górnictwa złota, przejechać się podziemną kolejką oraz odwiedzić jedyny w Polsce podziemny wodospad udostępniony turystom. Trasa wzbogacona jest o pokazy i opowieści przewodników, dzięki czemu wizyta ma charakter nie tylko rekreacyjny, ale również edukacyjny. Tarnowskie Góry. Podziemny rejs łodzią wpisany na listę UNESCO Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach jest jedynym w Polsce obiektem pogórniczym wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W podziemiach przez cały rok panuje temperatura około 10-12 st. C, dlatego nawet podczas fali upałów można tu liczyć na wyraźne ochłodzenie. Większą część trasy pokonuje się pieszo, jednak jej najbardziej charakterystycznym elementem jest 270-metrowy rejs łodziami przez zalaną sztolnię. Warto odwiedzić także pobliską Sztolnię Czarnego Pstrąga, która należy do tego samego wpisu UNESCO. Tam cała trasa odbywa się łodziami płynącymi około 600-metrowym podziemnym kanałem między szybami „Ewa” i „Sylwester”, co czyni ją najdłuższym tego typu podziemnym spływem w Polsce. Źródła: Weranda, Kopalnia Soli Wieliczka, Zabytkowa Kopalnia Srebra, Dolny Śląsk Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zdumiewające odkrycie w skażonej kopalni. Te bakterie dosłownie jedzą radioaktywny uran
W dawnej niemieckiej kopalni naukowcy odkryli niezwykłe, „uranożerne” bakterie. Karmiąc się glicerolem, potrafią w 130 dni usunąć z wody aż 95% promieniotwórczego uranu, wiążąc go w bezpiecznej formie. To może być nowa nadzieja dla wielu zanieczyszczonych miejsc na całym świecie.
Wismut GmbH Schlema-Alberoda niegdyś była jedną z największych kopalni uranu. Po upadku komunizmu i zjednoczeniu Niemiec została zamknięta w 1990 roku, pozostawiając po sobie skażone środowisko. Korytarze zalała woda, która z czasem stała się niebezpiecznie zanieczyszczona uranem, przez co kopalnia wymagała stałego nadzoru i wysiłków, by opanować skażenie. Nowe badania dowodzą jednak, że w tej trującej wodzie żyją bakterie, którym radioaktywny uran nie tylko nie przeszkadza, ale wręcz jest dla nich pożywką. Pożyteczne mikroby niemal całkowicie oczyściły skażoną wodę. To historia trochę podobna do odkrycia żywiących się promieniowaniem grzybów z Czarnobyla. Uranożerna kompania z niemieckiej kopalni Mikrobiolodzy i ekolodzy z laboratorium badawczego Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf oraz Uniwersytetu w Granadzie opisali metabolizm uranożernych bakterii w artykule naukowym opublikowanym w „Nature Communications”. – Nasze badania potwierdzają, że bakterie mają zdolność do metabolizowania uranu, jeśli tylko mają dostęp do glicerolu jako źródła węgla – tłumaczy Evelyn Krawczyk-Bärsch z HZDR, jedna z autorek pracy. Nie był to jeden gatunek bakterii, ale cały podziemny ekosystem. W przekształcaniu uranu brały udział m.in. bakterie redukujące siarczany, głównie rodzaje Desulfobulbus (14% społeczności) oraz Desulfovibrio (1,05%). Z kolei bakterie fermentacyjne odgrywały kluczową rolę w przetwarzaniu glicerolu na octany i mleczany, które służyły jako pożywienie dla bakterii wiążących uran. Jak badano zdolności niezwykłych mikroorganizmów? Krawczyk-Bärsch z zespołem eksperymentowali na próbkach wody pobranych z kopalni, zawierających naturalnie występujące tam bakterie. Są one zdolne do przetrwania na głębokości około 2000 metrów przy minimalnym dostępie do tlenu. Kiedy do wody dodali glicerolu, bakterie przekształciły obecny w niej toksyczny uran do stabilnej formy pięciowartościowej, o wysokim stopniu utlenienia. Taka zmiana wpływa na sposób wiązania się uranu z innymi pierwiastkami, co ułatwia jego „uwięzienie”. W obecności bakterii pięciowartościowy uran połączył się z żelazem i tlenem, tworząc związek FeU(V)O4​, o którego istnieniu naukowcy wiedzieli już wcześniej, lecz nie spodziewali się, że może on powstawać w naturze, za sprawą mikroorganizmów. Po 130 dniach eksperymentu, w próbkach wody pozostało jedynie około pięciu procent początkowej ilości rozpuszczonego uranu. Czy uranożerne bakterie posprzątają świat? Skażenie radioaktywnym uranem to globalny problem, występujący m.in. w USA, Indiach, Kanadzie czy Australii, gdzie wody powierzchniowe i gruntowe często przekraczają normy bezpieczeństwa wynoszące 0,03 miligrama na litr. Jak przyznają autorzy artykułu, metody biologiczne w walce z zanieczyszczeniem uranem są badane już od 30 lat. Jednak zaobserwowany przez nich scenariusz, choć nie będzie możliwy do zastosowania wszędzie, jest wyjątkowo efektywny. Mimo obiecujących wyników podkreślają, że konieczne są dalsze badania, aby ustalić czy będzie można zaprząc uranożerne bakterie do pracy na skalę przemysłową. Źródła: Nature Communications, HZDR Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Co kryje Salina Turda? Kopalnia soli w Rumunii bez tajemnic
Salina Turda to dobrze zachowana kopalnia soli w Rumunii, udostępniona zwiedzającym. W podziemnych komorach wciąż widoczne są ślady pracy górników, uzupełnione o rozwiązania pozwalające na komfortowe poruszanie się po całym obiekcie. Kopalnia soli Turda jest dziś uznawana za jedną z najciekawszych atrakcji regionu i przykład udanej rewitalizacji dziedzictwa przemysłowego.
Spis treści: Historia wydobycia soli w Turdzie Struktura kopalni i kluczowe przestrzenie Funkcja zdrowotna – znaczenie haloterapii Turystyka i sposób udostępnienia obiektu Kopalnia jest szczególnie chętnie odwiedzana przez osoby zainteresowane historią, geologią czy architekturą podziemną. Jednocześnie pozostaje dostępne dla szerokiego grona odwiedzających, co pokazuje, że sposób jego udostępnienia dobrze przemyślano. Historia wydobycia soli w Turdzie Pierwsza udokumentowana wzmianka o kopalni pochodzi z 1271 roku, choć eksploatacja złóż mogła rozpocząć się wcześniej. W średniowieczu sól była surowcem strategicznym, a jej wydobycie w Turdzie stanowiło istotny element gospodarki regionu Siedmiogrodu w dzisiejszej Rumunii. Obecny układ przestrzenny kopalni ukształtował się w dużej mierze pod koniec XVII wieku. W XIX wieku zaczęły jednak ujawniać się ograniczenia technologiczne – przestarzałe metody eksploatacji oraz rosnąca konkurencja doprowadziły do spadku wydajności. W efekcie kopalnia została zamknięta w 1932 roku. W czasie II wojny światowej pełniła funkcję schronu, a w kolejnych dekadach była wykorzystywana m.in. jako magazyn. Funkcja turystyczna pojawiła się w drugiej połowie XX wieku, natomiast pełną adaptację do współczesnych potrzeb rozpoczęto w 2008 roku. Struktura kopalni i kluczowe przestrzenie Układ kopalni tworzy system komór i galerii powstających na przestrzeni kilku stuleci. Ich zróżnicowanie pokazuje, jak na przestrzeni czasu zmieniały się metody wydobycia soli. Mina Rudolf – przestrzeń o największej skali adaptacji Mina Rudolf to ostatnia eksploatowana komora i jednocześnie główna przestrzeń udostępniona turystom. Jej imponujące wymiary (około 42 metry głębokości, 80 metrów długości i 50 metrów szerokości) pozwoliły na wprowadzenie funkcji rekreacyjnych. Zachowano przy tym istotne elementy dokumentujące historię wydobycia, takie jak oznaczenia poziomów eksploatacyjnych. Współczesne wyposażenie obejmuje m.in. amfiteatr, kręgielnię, boisko sportowe oraz windę panoramiczną, która umożliwia obserwację całej przestrzeni. Ciekawostką jest także zlokalizowany tu najprawdopodobniej jedyny na świecie podziemny diabelski młyn. Mina Terezia – forma przestrzenna i mikroklimat Mina Terezia należy do najstarszych wyrobisk i reprezentuje typ komory o kształcie zbliżonym do dzwonu. Jej wysokość sięga około 90 metrów, a średnica 75 metrów. Centralnym elementem jest podziemne jezioro, które zajmuje większość dna komory. Powstało ono w wyniku zakończenia eksploatacji i naturalnych procesów hydrologicznych. W jego obrębie znajduje się wyspa utworzona z materiału pozostałego po wydobyciu. Istotne znaczenie ma również mikroklimat – stabilne warunki temperaturowe i niska zawartość mikroorganizmów sprawiają, że przestrzeń ta jest wykorzystywana w celach zdrowotnych. Mina Iosif – komora o wyjątkowej akustyce Mina Iosif ma formę komory stożkowej, sięgającej około 115 metrów głębokości i 67 metrów średnicy u podstawy. Jej izolacja od innych dużych wyrobisk oraz specyficzna geometria sprawiają, że dźwięk ulega tu wielokrotnemu odbiciu, stąd bywa ona nazywana także „Salą Echa”. Z uwagi na sposób udostępnienia kopalni komorę można oglądać jedynie z poziomu galerii transportowej i wykutych w soli balkonów. Brak bezpośredniego dostępu do dna podkreśla jej skalę i surowy charakter. Sala Crivacului – zachowany mechanizm wydobywczy Sala Crivacului dokumentuje sposób transportu urobku w kopalni. Znajduje się tu crivac – urządzenie napędzane siłą koni, wykorzystywane do wyciągania soli na powierzchnię. Maszyna z 1881 roku zachowała się w oryginalnej lokalizacji, co czyni ją unikatowym zabytkiem techniki w skali europejskiej. Jej konstrukcja dobrze ilustruje mechanikę pracy kopalni w XIX wieku. Galeria Franciszka Józefa – logistyka transportu soli Galeria Franciszka Józefa została zbudowana w XIX wieku w celu usprawnienia transportu soli. Jej długość przekracza 900 metrów, a część przebiegająca przez niestabilne skały została wzmocniona kamienną obudową. To jeden z najlepiej zachowanych elementów infrastruktury technicznej, pokazujący skalę inwestycji i poziom ówczesnej wiedzy inżynieryjnej. Funkcja zdrowotna – znaczenie haloterapii Jednym z istotnych aspektów współczesnego wykorzystania kopalni jest jej funkcja zdrowotna. Mikroklimat wnętrza – wysoka wilgotność, brak zanieczyszczeń i obecność aerozolu solnego – sprzyja terapii schorzeń układu oddechowego. Haloterapia jest stosowana profilaktycznie i wspomagająco w leczeniu chorób takich jak astma czy alergie. Wydzielone przestrzenie zostały przystosowane do prowadzenia tego typu terapii. Turystyka i sposób udostępnienia obiektu Salina Turda funkcjonuje dziś jako turystyczna atrakcja wielofunkcyjna. Oprócz klasycznego zwiedzania oferuje także przestrzenie rekreacyjne, dzięki czemu jest dostępna dla różnych grup odwiedzających. Na uwagę zasługuje sposób prowadzenia ruchu turystycznego – czytelna trasa i dobrze zaprojektowana infrastruktura pozwalają zachować charakter miejsca. Podziemne jezioro, infrastruktura sportowa i instalacje rekreacyjne nie dominują przestrzeni, lecz stanowią jej uzupełnienie. Na tle innych udostępnionych turystycznie kopalni soli w Europie, Salina Turda wyróżnia się tym, że zachowuje równowagę między funkcją turystyczną a historycznym charakterem wyrobisk, bez nadmiernej ingerencji w ich pierwotną strukturę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najstarszy prawieloryb z terenu Polski ma 38 mln lat. Pływał w morzu pokrywającym dzisiejszą Lubelszczyznę
Dziś Lubelszczyzna kojarzy się z malowniczymi polami, ale przed milionami lat teren ten pokrywały głębiny morskie. Naukowcy ogłosili właśnie niezwykłe odkrycie, dokonane na terenie kopalni bursztynu niedaleko Lubartowa. Są to najstarsze znane z terenu Polski szczątki walenia.
Można śmiało napisać, że odkryto najstarszego na naszych terenach prawieloryba. Chociaż nie był zbyt duży, bo nie przypominał dzisiejszych przedstawicieli tego gatunku. Miał smukłe, wydłużone ciało, nie posiadał jeszcze grubej warstwy tłuszczu i miał widoczne tylne płetwy. – Gdybyśmy cofnęli się w czasie i zobaczyli to zwierzę, mogłoby nam się skojarzyć raczej z morskim gadem niż z dzisiejszym wielorybem – wyjaśnia paleontolog z Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego dr Daniel Tyborowski, który kierował analizami skamieniałości. Skarb ukryty w osadach bursztynu Przez lata Polska pozostawała „białą plamą” na mapie znalezisk eoceńskich waleni, które znano jedynie z terenów Niemiec i Ukrainy. Sytuacja zmieniła się dzięki odkryciu dr. Lucjana Gazdy w kopalni bursztynu pod Lubartowem. W formacji Siemień, datowanej na około 38 milionów lat (późny eocen), odnaleziono fragment lewej żuchwy. Szczątki spoczywały w piaskach glaukonitowych, które miliony lat temu osadzały się w płytkim morzu pokrywającym dzisiejszą Lubelszczyznę. Mały rybożerca pod lupą naukowców Analiza fragmentu szczęki wykazała charakterystyczny układ zębodołów dla zębów dwukorzeniowych oraz zagęszczoną strukturę kości, co typowe jest dla ssaków wtórnie przystosowanych do życia w wodzie. Okazało się, że „polski” pra-waleń był niewielki – osiągał od 1,7 do 2,1 metra długości, co czyni go porównywalnym do dzisiejszych delfinów. Znalezisko opisano właśnie na łamach czasopisma „The Anatomical Record”. Życie w eoceńskim morzu Odkryty waleń zamieszkiwał specyficzne środowisko – płytki korytarz morski łączący basen Morza Północnego z wodami wschodniej Europy. Nie była to jednak bezpieczna przystań. Współwystępujące w tych samych osadach liczne zęby rekinów, takich jak Otodus czy Striatolamia, sugerują, że mały ssak musiał umykać przed potężnymi drapieżnikami osiągającymi nawet 9 metrów długości. Sam prawdopodobnie polował na ławice drobnych ryb w strefach przybrzeżnych, gdzie rzeki uchodziły do morza. Polska jako brakujące ogniwo Znalezisko z Lubelszczyzny ma ogromne znaczenie dla paleogeografii. Potwierdza ono, że przez teren dzisiejszej Polski przebiegał ważny szlak migracyjny, którym walenie przemieszczały się między wschodem a zachodem kontynentu. Odkrycie to wypełnia lukę w wiedzy o rozprzestrzenianiu się grupy Pelagiceti – do której należy właśnie opisany waleń – w Europie. Pokazuje również, że już 38 milionów lat temu walenie zajmowały bardzo zróżnicowane nisze ekologiczne – obok gigantycznych drapieżników istniały małe, wyspecjalizowane formy. Nowy kierunek badań Mimo że odkryty fragment jest zbyt mały, by nadać zwierzęciu nową nazwę gatunkową, otwiera on drogę do systematycznych poszukiwań kolejnych szczątków. Badacze liczą, że odkryją je nawet na terenie tej samej kopalni, gdzie szczątki tego typu zachowują się całkiem nieźle. Na ten moment paleontolodzy ustalili, że polski prawieloryb swoją budową najbardziej przypominał żuchwę Dorudon atrox – eoceńskiego walenia, który kilkadziesiąt milionów lat temu pływał po Egipcie. Badacze planują zacieśnić współpracę z ekspertami z Kijowa, którzy dysponują bogatymi materiałami z Ukrainy. Zestawienie znalezisk z Polski i Ukrainy być może pozwoli lepiej zrozumieć ewolucję morskich ssaków w dawnych morzach pokrywających tę część Europy. Źródła: The Anatomical Record, Serwis Naukowy UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polski unikat na liście UNESCO. Zwiedzanie podziemnego świata Rezerwatu Krzemionki
Marzysz o podróży w czasie? W Krzemionkach Opatowskich jest to możliwe. Kilkusetmetrowa podziemna trasa turystyczna wiedzie wzdłuż chodników kopalnianych wykonanych tysiące lat temu. To jedyny taki obiekt na świecie otwarty dla szerszej publiczności. Będzie dostępny również w czasie majówki.
Muzeum Archeologiczne i Rezerwat Krzemionki to jeden z najbardziej niezwykłych obiektów na mapie Polski, położony w miejscowości Sudół niedaleko Ostrowca Świętokrzyskiego. To unikatowy w skali światowej kompleks neolitycznych kopalń krzemienia pasiastego, które funkcjonowały około 3900–1600 lat p.n.e. Miejsce to zostało odkryte w 1922 roku przez geologa Jana Samsonowicza. Jego znalezisko zapoczątkowało wieloletnie badania archeologiczne. Wyjątkowość Krzemionek potwierdza wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2019 roku oraz status Pomnika Historii. Podziemna trasa i „Władcy krzemienia” Główną atrakcją muzeum jest trasa turystyczna o długości około 1,5 km, z której kilkusetmetrowy fragment prowadzi pod ziemią. Jest to jedyny taki obiekt na świecie udostępniony dla szerokiej publiczności, prezentujący autentyczny krajobraz pokopalniany sprzed ponad 5000 lat. Zwiedzający mogą podziwiać świetnie zachowane wyrobiska, w których neolityczni górnicy drążyli tunele w poszukiwaniu cennego krzemienia pasiastego. Integralną częścią wizyty jest multimedialna wystawa stała „Władcy krzemienia”. Przybliża życie codzienne i zaawansowaną technikę ludzi epoki kamienia. Podziemne modły i sacrum kopalni Wierzenia dawnych górników stanowiły nierozerwalną część ich pracy, a kopalnia, zdaniem części archeologów, była postrzegana jako przestrzeń kontaktu ze światem bogów. Krzemień, sypiący iskrami przy uderzeniu, utożsamiano z „ogniem życia”, co nadawało mu magiczne znaczenie. Niektóre komory kopalni mogły pełnić funkcję podziemnych świątyń, w których odbywały się obrzędy inicjacyjne dla młodych górników. Na wapiennych ścianach odnaleziono zagadkowe rysunki wykonane węglem drzewnym, takie jak wizerunki byczych łbów, stóp bóstw opiekuńczych czy schematycznie ukazane modlące się postaci. Symbole te być może miały zapewniać boską protekcję podczas niebezpiecznej pracy, chroniąc przed zawaleniem stropów czy zalaniem wyrobisk. Rekonstrukcja osady i rezerwat przyrody Na powierzchni rezerwatu o powierzchni 1,5 ha znajduje się rekonstrukcja pradziejowej osady, składająca się z czterech domów mieszkalnych otoczonych palisadą i rowem obronnym. Wszystko zostało pieczołowicie odtworzone na podstawie wyników badań wykopaliskowcyh przeprowadzonych na stanowiskach archeologicznych w bliższej lub dalszej okolicy. Domy te odwzorowują budownictwo trzech różnych kultur neolitycznych. Dzięki temu zwiedzający mogą sobie wyobrazić organizację przestrzeni życiowej sprzed tysiącleci. Ważnym elementem jest także rekonstrukcja grobowca megalitycznego. Cały teren obiektu jest jednocześnie rezerwatem przyrody, w którym chroni się 39 rzadkich gatunków roślin oraz liczne dzikie zwierzęta. Jak dojechać do Krzemionek? Muzeum znajduje się 8 km na północny wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego przy drodze wojewódzkiej nr 754 (kierunek Bałtów). Możliwy jest dojazd autobusami PKS lub specjalną linią turystyczną kursującą w sezonie. Z Ostrowca można też przejść szlakiem turystycznym; jest to też opcja dla rowerzystów. Informacje praktyczne Zwiedzanie trwa około 1,5–2 godziny i odbywa się wyłącznie z przewodnikiem. Ze względu na stałą temperaturę 7–9°C pod ziemią, należy zabrać ciepłe ubranie. Konieczna jest wcześniejsza rezerwacja miejsc. Źródło: Krzemionki Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli dowody na międzynarodową wymianę sprzed tysięcy lat. Odległość robi wrażenie
Archeolodzy odkryli nieznane pradziejowe kopalnie miedzi w Hiszpanii. Wydobywanie rud w tak wczesnym okresie nie jest dla archeologów niczym zaskakującym. Ale w tym przypadku miedź trafiała do miejsca odległego o tysiące kilometrów!
Często panuje przekonania, że globalizacja rozpoczęła się w ostatnich stuleciach, ale z roku na rok archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że sięga ona zdecydowanie głębiej w historię człowieka. Wiadomo, że jakiś rodzaj wymiany produktów prowadziły wielkie cywilizacje – egipska czy mezopotamska, a później – rzymska. W cieniu pozostają pradziejowe społeczności niepiśmiennej Europy. Ale okazuje się, że i one powiązane były między sobą różnego rodzaju dalekosiężnymi kontaktami. Epoka brązu – epoka zmian Trudno podać dokładną datę, kiedy nastała epoka brązu, bo było to uzależnione od miejsca. W Europie można mówić o przedziale od 3000 do 900 roku p.n.e. To czasy pojawienia się wyrobów z brązu na dużą skalę. Obiekty z tego stopu były symbolem statusu społecznego w coraz bardziej zhierarchizowanych społeczności. Ale żeby posiadać i wykonać takie przedmioty, niezbędny był dostęp do złóż rudy miedzi. Nie wszędzie były one łatwo osiągalne ze względu na uwarunkowania geologiczne. Kopalnie miedzi w Hiszpanii Zespół badaczy ze szwedzkiego Uniwersytetu w Göteborgu poinformował właśnie o zlokalizowaniu w Estremadurze w południowo-zachodniej Hiszpanii sześciu nieznanych do tej pory pradziejowych kopalni z epoki brązu. W sumie zadokumentowano sześć stanowisk archeologicznych. Wychodnie rud są różnorodne – są to zarówno mniejsze obszary wydobywcze, jak i rozległe odkrywkowe kopalnie. Szczególnie godna uwagi była jedna kopalnia, w której odkryto około 80 kamiennych siekier z rowkami – narzędzi używanych do kruszenia i przetwarzania rudy. Dzięki nim wiadomo, w jakiej epoce dochodziło do wydobycia rudy. Dowody na powiązania międzynarodowe Prof. Johan Ling z Uniwersytetu w Göteborgu od lat zajmuje się tematyką wyrobów z brązu w pradziejowej Europie. Z prowadzonych przez archeologów badań izotopowych tych artefaktów odkrywanych w Skandynawii wynika, że rudy, z których je wykonano, pochodzą również z Półwyspu Iberyjskiego. – Nowo odkryte kopalnie z epoki brązu, zidentyfikowane w ciągu ostatnich dziesięciu lat – zarówno przez inne zespoły badawcze, jak i około 20 nowych kopalni udokumentowanych przez naszą grupę badawczą w latach 2024–2026 – zmieniają nasze rozumienie tego, jak bardzo Europa była ze sobą powiązana już 3000 lat temu – mówi prof. Ling. „Wierzchołek góry lodowej” Nowe odkrycia dowodzą, że wydobycie metali w południowo-zachodniej Europie było znacznie bardziej rozległe i zorganizowane, niż wcześniej sądzono. Skala wydobycia świadczy o tym, że rudy były istotnym elementem wymiany dóbr i to na wielkie odległości. – Odkrycie nieznanych kopalni z epoki brązu w Estremadurze to tylko wierzchołek góry lodowej. Szacujemy, że w tym regionie – podobnie jak w Andaluzji – nawet 150 prehistorycznych kopalń może wciąż pozostawać nieudokumentowanych i niezbadanych – podkreśla prof. Ling. W jego ocenie, najnowsze bania mają potencjał, aby fundamentalnie zmienić nasze rozumienie epoki brązu, w którym wydobycie miedzi było jednym z kluczowych motorów napędowych kształtowania się złożonej stratyfikacji społecznej. Nie tylko miedź. Również „złoto północy” To, że rudy niezbędne do wytapiania brązu mogły być transportowane na wielkie odległości, nie jest dla archeologów zupełnym zaskoczeniem. W czasie epoki brązu na masową skalę „eksportowano” bałtycki bursztyn do strefy Morza Śródziemnego. Do dziś trwają badania na temat tego, jakimi trasami tam trafiał. Wiadomo jednak, że bursztyn był ceniony przez wyższe sfery i był symbolem statusu. Źródło: Uniwersytet w Göteborgu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To największa dziura wykopana przez człowieka w Polsce. Wygląda jak gigantyczna rana w krajobrazie
Największa dziura w ziemi w Polsce przyciąga nie tylko geologów, ale i zwykłych turystów. Nie każdy wie, jak potężna jest to konstrukcja i co się z nią stanie po zakończeniu wydobycia. Kopalnię odkrywkową węgla brunatnego można oglądać w samym centrum naszego kraju.
Spis treści: Rozmiary, które przytłaczają Węgiel brunatny sprzed milionów lat Maszyny jak z innego świata Od kopalni do prądu: energetyczne serce kraju Czy naprawdę „widać ją z kosmosu”? Turystyka industrialna i doświadczenie „z wnętrza ziemi” Co dalej z Bełchatowem? „Jestem w Mordorze” – myślę, rozglądając się nerwowo i oczekując pojawienia się armii złowrogich postaci. Na horyzoncie wznoszą się kominy elektrowni, z których unoszą się białe obłoki – nie dymu, a najczęściej pary wodnej. Krajobraz wokół przypomina scenografię z filmu science fiction: ogromne ściany ziemi, szarozielona mozaika taśmociągów i koparek, a wszystko tonie w pylistym powietrzu i charakterystycznej ciszy industrialnego kolosa. Rozmiary, które przytłaczają Znajduję się w miejscu, które zyskało przydomek „największa dziura w ziemi” – w kopalni odkrywkowej węgla brunatnego Bełchatów, uznawanej za największy tego typu obiekt w Polsce i jedną z największych kopalni w Europie. To technologiczne monstrum, które fascynuje zarówno swoją skalą, jak i wpływem na środowisko oraz gospodarkę energetyczną kraju. Kopalnia Bełchatów rozciąga się na długość około 12 km, ma 3 km szerokości i osiąga głębokość do 310 metrów w najgłębszych punktach. Jej całkowita powierzchnia to ponad 3,5 tys. ha. Dla wyobrażenia: na tym obszarze zmieściłoby się nawet 5 tysięcy boisk piłkarskich! Dno odkrywki leży setki metrów poniżej poziomu otaczającego terenu – człowiek na jego tle wydaje się mikroskopijny. Węgiel brunatny sprzed milionów lat Wydobycie surowca poprzedza usunięcie grubych warstw nadkładu – czyli ziemi i skał, które zalegają nad złożem. W Bełchatowie ten nadkład ma nawet 150 metrów grubości. Dopiero pod nim znajduje się to, po co istnieje ta gigantyczna operacja – węgiel brunatny, czyli sprasowane szczątki roślinne sprzed około 20 milionów lat. Zdarza się, że podczas prac wydobywczych odnajdywane są pozostałości roślinne, np. fragmenty dawnych drzew – sekwoi, iglastych, włókien pni. Nie brakuje także odkryć paleontologicznych – w tym kości mamutów, szczątki gadów i inne skamieniałości. Maszyny jak z innego świata W ruchu widzę gigantyczne koparki wielonaczyniowe, z których największe ważą do 8 tysięcy ton – czyli niemal tyle, co Wieża Eiffla. Każda z tych maszyn obsługiwana jest przez pięcioosobową załogę. Na dnie odkrywki przemieszczają się także ciężarówki, zwałowarki i dziesiątki kilometrów taśmociągów, które łączą kopalnię z elektrownią. Cała operacja trwa bez przerwy – 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu. Od kopalni do prądu: energetyczne serce kraju Cały wydobyty węgiel trafia do Elektrowni Bełchatów, największej elektrowni węglowej w Europie, która odpowiada za produkcję około 20% krajowej energii elektrycznej. Proces jest prosty w teorii: spalanie węgla, generowanie pary wodnej, napędzanie turbin, a następnie produkcja energii elektrycznej. W praktyce to jednak ogromne wyzwanie inżynieryjne – zarówno pod względem logistyki, jak i ochrony środowiska. Spalanie węgla brunatnego wiąże się bowiem z emisją znacznych ilości dwutlenku węgla, co czyni Bełchatów jednym z największych emitentów CO₂ w Unii Europejskiej. Kilka lat temu kopalnia trafiła też na niechlubną listę największych trucicieli w Europie. Czy naprawdę „widać ją z kosmosu”? Popularne stwierdzenie, że „kopalnię Bełchatów widać z kosmosu”, należy włożyć między mity i marketingowe hasła. Rzeczywiście – obiekt ten jest doskonale widoczny na zdjęciach satelitarnych, jednak: gołym okiem z orbity Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (400 km nad Ziemią) nie sposób jej zobaczyć wyraźnie, widoczność obiektów z tej wysokości zależy od rozmiarów, kontrastu, pogody i kąta padania światła, w rzeczywistości ludzkie oko nie dostrzega z takiej odległości obiektów o szerokości kilku kilometrów. To ten sam typ miejskiej legendy, co przekonanie, że z kosmosu widać Wielki Mur Chiński. Turystyka industrialna i doświadczenie „z wnętrza ziemi” Choć kopalnia to przede wszystkim zakład przemysłowy, zyskała popularność jako niezwykłe miejsce turystyki industrialnej. Można ją zwiedzać w zorganizowanych grupach – specjalnie przystosowanymi ciężarówkami. Zainteresowanie jest tak duże, że rezerwacje miejsc przyjmowane są z miesięcznym wyprzedzeniem. Dodatkową atrakcją jest taras widokowy, z którego można objąć wzrokiem ogromną część wyrobiska. Warto również odwiedzić pobliską Górę Kamieńsk, powstałą z nadkładu kopalni – dziś miejsce rekreacyjne z wyciągiem narciarskim, trasami rowerowymi i farmą wiatrową. Co dalej z Bełchatowem? Eksploatacja kopalni Bełchatów nie będzie trwała wiecznie. Zasoby złoża wyczerpią się najprawdopodobniej do 2036 roku, a Elektrownia Bełchatów ma zakończyć działalność najpóźniej w latach 40. XXI wieku. To wymusi na regionie głęboką transformację gospodarczą – zwłaszcza w kierunku odnawialnych źródeł energii i tworzenia nowych miejsc pracy. Źródła: Ministerstwo Energii, ddbelchatow.pl Nasz ekspert Dziennikarz, pisarz, podróżnik. Związany z polską redakcją „National Geographic” od kilkunastu lat, autor kilkuset tekstów publikowanych na łamach magazynu „National Geographic Traveler”. Laureat nagrody „Magellana” za najlepszą książkę podróżniczą. Miłośnik długich podróży, wypraw rowerowych i trekkingu. Pisze głównie o ciekawych kierunkach, ale interesuje go także kultura, wpływ człowieka na środowisko oraz historia.
Odkryto największy szafir gwiaździsty świata. Ma 3563 karaty, właśnie zaprezentowano go na Sri Lance i... można go kupić
W Kolombo na Sri Lance zaprezentowano właśnie „Star of Pure Land”, czyli największy na świecie purpurowy szafir gwiaździsty. Okrągły kamień jest wart ponad 300 mln dolarów.
Pochodzący z Rathnapura kamień wywołał niemałe poruszenie. Nie co dzień widzi się szafir, który waży imponujące 3563 karaty. W Kolombo zorganizowano specjalną pokazową galę, która przyspieszyła bicie serca nie tylko miłośników kamieni szlachetnych, ale także ekspertów z całego świata. Właściciele kamienia, którzy pragną pozostać anonimowi, zapowiedzieli, że są gotowi go sprzedać. Kamień wydobyto w „mieście klejnotów” Olbrzymi purpurowy szafir gwiaździsty (będący odmianą korundu) został odkryty w 2023 roku w jednym z wyrobisk w okolicach Rathnapura – miejscowości nazywanej „miastem klejnotów”. Skąd to miano? To właśnie stamtąd pochodzi wiele słynnych kamieni szlachetnych, a miejscowe kopalnie słyną z wyjątkowych znalezisk. Szafir zaprezentowano publicznie po raz pierwszy w minioną sobotę, a wydarzeniu na Sir Lance towarzyszył temu gemmolog – specjalista od klejnotów – Ashan Amarasinghe. Podkreślił on wyjątkowość kamienia, zwracając uwagę na jego rzadki efekt asteryzmu. Co czyni ten szafir wyjątkowym? Rozmiar to nie wszystko Według gemmologa „Star of Pure Land” jest największym udokumentowanym naturalnym purpurowym szafirem gwiaździstym. Kamień jest okrągły, i chociaż został wypolerowany, to zachował naturalne cechy. Jego najbardziej wyjątkową właściwością jest jednak dobrze widoczny efekt asteryzmu – zjawiska optycznego przypominającego gwiazdę. W kamieniu mieni się aż sześć wyraźnych promieni – coś niezwykle rzadkiego. Chociaż zachwyca rozmiarem, to właśnie dzięki asteryzmowi uznaje się go za unikat na skalę światową. Kamień uzyskał certyfikaty dwóch niezależnych laboratoriów potwierdzające jego autentyczność i wyjątkowe właściwości. Wartość szafiru przyprawia o zawrót głowy Wartość „Star of Pure Land” została oszacowana przez międzynarodowych rzeczoznawców na minimum 300 mln dolarów. Niektóre szacunki mówią nawet o 400 mln. To sprawia, że kamień ten staje się potencjalnie najdroższym szafirem świata. Wydobycie kamieni szlachetnych: ryzykowna gra na granicy etyki Sri Lanka od dawna słynie z wydobycia szafirów o niezwykłej barwie, przejrzystości i połysku. Pojawiają się jednak kwestie etyczne: warunki pracy w kopalniach określa się jako ekstremalnie niebezpieczne i prymitywne, a pracownicy pracują za głodowe stawki. Wydobycie przynosi także potencjalne szkody środowiskowe. Kontrowersje potęguje kontrast między luksusem handlarzy szafirami a nędzą górników, co obniża stabilność społeczną i gospodarczą kraju. W tym kontekście trudno się dziwić, że właściciele kamienia chcą pozostać anonimowi. Występują jako zespół „Star of Pure Land Team” i zrezygnowali z podawania tożsamości – jako przyczynę podają względy bezpieczeństwa i wysoką wartość kamienia. Prawdy możemy jednak nie poznać nigdy. Źródło: Current Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To największe poradzieckie miasto-widmo. Workuta wygląda jak z horroru, a jej historia faktycznie go przypomina
W zamarzniętych na kość mieszkaniach w szafach wciąż wiszą ubrania, na ścianach wiszą rodzinne zdjęcia, w kredensach stoi szkło a na regałach książki. Opuszczone, pełne śniegu i lodu bloki bez szyb, kopalnie i maszyny, wyglądają jak lokacje gry komputerowej – i faktycznie, trafiły do kilku gier. A jednak, wbrew wszystkiemu, Workuta wciąż żyje i mieszka tu kilkadziesiąt tysięcy ludzi.
Spis treści: Jedno z najzimniejszych miejsc Europy – klimat Workuty Bogactwa naturalne i obozy pracy Czarne złoto Arktyki: kopalnie Workuty Workuta dziś: miasto cieni i „zakładnicy” Północy Workuta w popkulturze: gry i urbex Położona 160 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, Workuta wygląda jak najbardziej przygnębiające miejsce na świecie. To miasto, które powstało na fundamencie niewolniczej pracy – na początku lat 50. XX wieku w kilkunastu obozach przebywało ponad 70 tysięcy ludzi, w tym Polacy. Po ich likwidacji, pod koniec lat 80. w Workucie mieszkało ponad sto tysięcy ludzi, dziś – niecałe 50. Powoli lecz nieubłaganie staje się ona miastem-widmem, z tysiącami opuszczonych mieszkań. Jedno z najzimniejszych miejsc Europy – klimat Workuty Panuje tu klimat subarktyczny, charakteryzujący się krótkim, chłodnym latem oraz ekstremalnie długą i śnieżną zimą. Trwa ona od ośmiu do dziesięciu miesięcy, a średnia temperatura w lutym spada do około minus 20°C. To właśnie w Workucie odnotowano rekordowo niską dla kontynentu europejskiego temperaturę minus 52 st. Celsjusza. Noc polarna trwa od 17 do 27 grudnia, natomiast dzień polarny od 30 maja do 14 lipca. Otoczenie miasta to monotonna, pozbawiona lasów tundra, której grunt przez większą część roku skuwa wieczna zmarzlina. Latem rozmarza na głębokość zaledwie kilkudziesięciu centymetrów, zamieniając okolicę w podmokłe bagno, nad którym unoszą się chmary komarów i niezwykle agresywnych meszek. To właśnie w tym niegościnnym krajobrazie Sowieci postanowili zbudować jeden ze swoich najstraszniejszych i najważniejszych kompleksów obozowych. Bogactwa naturalne i obozy pracy Historia Workuty jest nierozerwalnie związana z Gułagiem – systemem obozów pracy przymusowej w ZSRR. Wszystko zaczęło się w 1930 roku, gdy odkryto bogate złoża węgla. Już rok później przybyli tu pierwsi więźniowie, którzy w nieludzkich warunkach budowali podwaliny pod przyszły przemysł. W 1938 roku utworzono Workutłag, który z czasem stał się jednym z największych i najcięższych obozów pracy w ZSRR. Więźniowie zbudowali od podstaw nie tylko 22 kopalnie, ale także całą infrastrukturę: drogi, linie kolejowe (w tym strategiczną Peczorską Magistralę Kolejową) oraz samo miasto, które prawa miejskie otrzymało w 1943 roku. Szacuje się, że w latach 1932–1962 przez obozy Workuty przeszło około 2 milionów osób, a liczba ofiar śmiertelnych mogła wynieść nawet 200 tysięcy. W lipcu 1953 roku, kilka miesięcy po śmierci Stalina, w obozach Workuty wybuchł jeden z największych buntów w historii Gułagu. Dekret o amnestii objął głównie więźniów kryminalnych, pomijając politycznych, co stało się iskrą dla masowego protestu. Około 15 600 więźniów w kilku obozach odmówiło wyjścia do pracy, żądając rewizji wyroków i poprawy warunków. Bunt został brutalnie stłumiony 1 sierpnia w obozie przy kopalni nr 29. Obozy ostatecznie zlikwidowano w 1962 roku, jednak wielu byłych więźniów pozostało w mieście, nie mając dokąd wrócić. Podobnie przygnębiającą historię ma wiele innych miejsc na terenie dawnego ZSRR, m.in. Norylsk. Polacy w Workucie Polacy stanowili znaczącą grupę więźniów i zesłańców w Workucie. Pierwsza duża fala napłynęła po agresji ZSRR na Polskę w 1939 roku. Choć układ Sikorski-Majski z 1941 roku przyniósł wielu z nich amnestię, po 1945 roku do łagrów trafiła kolejna grupa Polaków, w tym żołnierze Armii Krajowej. Wśród znanych postaci, które przeszły przez piekło Workuty, byli m.in. kardynał Kazimierz Świątek, pisarka Beata Obertyńska czy harcmistrz Józef Grzesiak „Czarny”. Repatriacja Polaków stała się możliwa dopiero po 1955 roku, na mocy porozumień między rządami ZSRR a PRL. Do dziś w tundrze wokół Workuty odnaleźć można drewniane krzyże upamiętniające polskich więźniów. Czarne złoto Arktyki: kopalnie Workuty Strategiczne złoża wysokiej jakości węgla koksowniczego o niskiej zawartości siarki, kluczowego dla sowieckiej metalurgii, były jedynym powodem, dla którego zbudowano miasto i cały kompleks przemysłowy. Pierwszą sztolnię, „Rudnik nr 1”, uruchomiono w 1934 roku. Pod koniec lat 80. XX wieku Workutę otaczała sieć 13 kopalń. Po rozpadzie Związku Radzieckiego górnictwo w Workucie zaczęło gwałtownie podupadać. Gospodarka rynkowa obnażyła jego słabości: wysokie koszty pracy najemnej w warunkach arktycznych sprawiły, że wydobycie węgla stało się nieopłacalne. Stopniowo zamykano kolejne kopalnie. Dziś pozostały czynne zaledwie 4: Vorgashorskaya, Vorkutinskaya, Zapolyarnaya oraz Komsomolskaya. Ta ostatnia jest najgłębszą kopalnią węgla w Rosji, schodzącą na głębokość ponad 1100 metrów. Symbolicznym końcem pewnej epoki była tragiczna katastrofa górnicza w 2016 roku, w której w wyniku wybuchów metanu zginęło 36 osób. Upadek przemysłu wydobywczego stał się bezpośrednią przyczyną katastrofy demograficznej i społecznej, z którą miasto zmaga się do dziś. Workuta dziś: miasto cieni i „zakładnicy” Północy Dzisiejsza Workuta to obraz drastycznego wyludnienia. Miasto otacza „pierścień” opuszczonych osiedli górniczych, takich jak Rudnik czy Chalmer-Ju, które zamieniły się w miasta-widma. Dla wielu mieszkańców stała się pułapką, z której nie sposób uciec. Ze względu na koszty utrzymania pustych budynków, w mieście trwa program „kontrolowanej kompresji”: mieszkańcy zamykanych osiedli są stopniowo przenoszeni do centrum. Workuta oferuje obecnie jedne z najtańszych mieszkań w Rosji – trzypokojowe lokum można kupić już za równowartość tysiąca dolarów, a niekiedy lokale oddawane są za darmo w zamian za przejęcie opłat za media. Rządowy program przesiedleńczy działa niezwykle wolno, a wielu starszych mieszkańców czuje się „zakładnikami Dalekiej Północy”, bez szans na opuszczenie miasta przed śmiercią. A jednak w Workucie wciąż tli się życie. Działa monumentalny Pałac Kultury Górników, a co roku odbywa się Festiwal Północy. W 2023 roku rząd Rosji nadał Workucie status „arktycznego bastionu”, co wiąże się z obietnicami nowych inwestycji. Workuta w popkulturze: gry i urbex Podczas gdy realna Workuta powoli znika z mapy, jej legenda odradza się w zaskakujący sposób w wirtualnym świecie. Najbardziej znanym przykładem jest gra „Call of Duty: Black Ops”, w której gracz bierze udział w brawurowej ucieczce z tamtejszego łagru, nawiązującej do powstania z 1953 roku. Miasto pojawia się także w grze przygodowej „Z.A.T.O. // I Love the World and Everything In It”, osadzonej w fikcyjnej, zamkniętej strefie Vorkuta-5. Dla fanów urbeksu (eksploracji miejskiej, szczególnie miejsc opuszczonych) Workuta to miejsce kultowe. Opuszczone bloki mieszkalne z zamarzniętymi wnętrzami, porzucone kopalnie i postsowieckie slogany, jak „Chwała zdobywcom Arktyki”, przyciągają fotografów i podróżników, choć – z oczywistych względów – ostatnio głównie rosyjskich. Zdjęcia m.in. Lany Sator i Marii Passer czy filmy kanału Youtube Ninurta są na to najlepszym dowodem. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zjechałem pod ziemię i zostałem „turystą kopalnianym”. Czy to faktycznie hit Górnego Śląska?
Według niektórych źródeł węgiel na Śląsku wydobywano już w XVI wieku, a inne surowce – takie jak srebro – nawet wcześniej. Chociaż historyczne kopalnie z epoki przemysłowej dawno już nie pełnią swojej pierwotnej funkcji, to rozległe podziemne labirynty udostępnione są do zwiedzania, pielęgnując historię o fedrujących hajerach. Zszedłem na szychtę i sprawdziłem, czy faktycznie warto je odwiedzić.
Jest wiele powodów, by odwiedzić Górny Śląsk, ale coraz bardziej modna – również wśród zagranicznych gości – jest tzw. „turystyka kopalniana”. Ten region Polski to perła epoki przemysłowej, który głęboko pod ziemią skrywa setki kilometrów wydrążonych korytarzy: także sprzed wieków. Czy warto wybrać się na zwiedzanie kopalni i czy to atrakcja dla każdego? Przekonałem się na własnej skórze i – wytarłszy ręce z węgla – opowiadam. 1. Kopalnia Guido w Zabrzu Zwiedzanie zacząłem z grubej rury – wybrałem się na najgłębiej położoną trasę turystyczną w górnictwie węglowym w Polsce. Znajduje się ona w zabytkowej kopalni Guido w Zabrzu, która swoją nazwę przyjęła od dawnego właściciela, pruskiego magnata i przemysłowca, hrabiego Guido Henckela von Donnersmarcka. Jej początki sięgają 1855 roku. Już zjazd autentyczną sztolą – czyli rodzajem ciasnej windy-klatki, której do tej pory używają górnicy w czynnych kopalniach – na głębokość 320 metrów przyspieszył bicie mojego serca. A był to dopiero początek. Podziemna wędrówka w akompaniamencie opowieści przewodnika naprawdę przeniosła mnie do początku XX wieku, a prezentacja używanych w kopalni olbrzymich maszyn… cóż, wywołała niemałą ekscytację. Zdziwiło mnie też to, że na tak dużej głębokości było względnie ciepło. Reszta musi pozostać tajemnicą, nie chcę psuć niespodzianki. Oprócz klasycznego zwiedzania w kopalni Guido można także wziąć udział w tzw. „Podziemnej Szychcie”, podczas której poczujecie się jak prawdziwi górnicy – z pełnym ekwipunkiem i strojem sztygarskim w najgłębszych rejonach kopalni – oraz w „Mrokach Kopalni”: specjalnej trasie przygotowanej dla osób sprawnych fizycznie, która prowadzi do porzuconej ponad dwadzieścia lat temu, skąpanej w ciemności kopalni węglowej. 2. Sztolnia Królowa Luiza Niedaleko Kopalni Guido znajduje się Sztolnia Królowa Luiza, która w tym roku otrzymała prestiżowe miano „Cudu Polski” w plebiscycie „National Geographic Traveler”. To jeden z najciekawszych obiektów industrialnych w Europie – zabytkowa, wypełniona wodą sztolnia mierzy aż 14 km. Na turystów czeka spływ specjalnymi łodziami wśród ciasnych, podziemnych korytarzy i nowoczesne, multimedialne pokazy. Można spotkać także Skarbnika – legendarnego ducha kopalni. To dodatkowy dreszczyk emocji, a taki spływ to sposób na poznanie kopalni z nieco innej strony. 3. Muzeum Śląskie w Katowicach, czyli „turystyka kopalniana” bez schodzenia tak głęboko pod ziemię Muzeum Śląskie ma siedzibę na terenie dawnej kopalni Katowice i jest prawdziwą perłą stolicy Górnego Śląska. Przede wszystkim wrażenie zrobiła na mnie skala zrewitalizowania poprzemysłowej przestrzeni, a jestem z Łodzi: w moim rodzinnym mieście także coś o tym wiemy. Koncepcją muzeum jest inspirowanie zwiedzających dziedzictwem Śląska: jego intelektualnym i artystycznym dorobkiem oraz zadziwiającą historią pełną wielokulturowości. Bogate kolekcje muzeum znaleźć można już 14 metrów pod ziemią, więc odwiedziny nie wymagają schodzenia tak głęboko pod powierzchnię. W Muzeum znajdziemy galerię sztuki polskiej XIX wieku czy wystawy poświęcone historii Górnego Śląska i górnictwa. Skala projektu robi ogromne wrażenie – to jedno z najnowocześniejszych muzeów w Polsce. Jeśli nie lubicie schodzić pod ziemię, to na terenie muzeum znajduje się także wieża widokowa z tarasem na wysokości 40 metrów, na który dostajemy się szybem wyciągowym „Warszawa II” – wybudowano go 100 lat temu. Rozpościera się z niej wspaniały widok na panoramę miasta. Jak dojechać do Katowic? Najlepszą bazą podczas zwiedzania Górnego Śląska są Katowice – do stolicy regionu dojedziemy wygodnymi pociągami z Warszawy (ok. 2,5–3h), Łodzi (ok. 3h), Krakowa (nawet mniej niż 1h), Wrocławia (ok. 2h) czy innych większych polskich miast. Jeśli przyjeżdżacie pociągiem – tak jak ja – to dobrze zatrzymać się w znajdującym się dosłownie naprzeciwko dworca hotelu Mercure Katowice Centrum z charakterystyczną, roślinną fasadą: jest świetną bazą wypadową do zwiedzania regionu. Spodobało mi się, że miejsce pieczołowicie pielęgnuje tradycje Górnego Śląska: zjadłem tam – z ręką na sercu – najlepszy żurek i roladę śląską w życiu. A musicie wiedzieć, że do tej pory również nie próżnowałem! Ze swojej strony mogę powiedzieć, że zdecydowanie warto zanurzyć się w „turystykę kopalnianą” – niezależnie od tego, co obecnie myślimy o wydobyciu węgla, stanowił on podwaliny rewolucji przemysłowej i związany jest z nim kawał historii naszego kraju. Warto ją znać – po prostu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kiruna musiała ustąpić miejsca kopalni. Miasto stało się największym projektem relokacyjnym na świecie
Kiruna to swoisty paradoks. Miasto narodziło się i żyje dzięki kopalni, ale przez kopalnię nie może dalej funkcjonować, przynajmniej nie w lokalizacji, w której znajduje się obecnie. Przemysłowy moloch nieustannie się rozrasta, co stwarza coraz większe zagrożenie dla mieszkańców. Jakie plany wobec Kiruny ma rząd Szwecji? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Informacje o Kirunie Decyzja o przeniesieniu Kiruny Plan przeprowadzki Ciekawostki o Kirunie Wiele miast, miasteczek i wsi musiało przepaść, by giganci przemysłu mogli kontynuować swoją działalność. Przykładów nie trzeba szukać daleko. Weźmy choćby Ujków Stary, niewielką wieś w województwie małopolskim, która dosłownie zniknęła z powierzchni ziemi w następstwie wydobycia metodą na zawał rud cynkowo-ołowiowych. Takich miejscowości jest znacznie więcej, ale szwedzka Kiruna nie podzieli ich losu. Informacje o Kirunie Kiruna jest największym miastem w szwedzkiej części Laponii i najdalej wysuniętym na północ zamieszkanym obszarem Szwecji. Tereny miasta rozpościerają się w regionie Norrbotten, w malowniczym sąsiedztwie jeziora Luossajärvi i gór Kiirunavaara i Luossavaara. Na pierwszy rzut oka nic nie wskazuje, że Kiruna jest też siedzibą największej podziemnej kopalni rudy żelaza. Panuje tam typowo skandynawski ład i porządek. W mieście działa duży ośrodek sportów zimowych. Centrum stanowi skupisko ciekawych zabytków, a w pobliżu miasta znajduje się Park Narodowy Abisko. Oprócz mieszkańców, na ulicach można spotkać turystów, którzy w Kirunie chcą doświadczyć życia za kołem podbiegunowym, gdzie czas płynie inaczej niż na innych szerokościach geograficznych. A jednak przemysłowy moloch działa tam od początku XX wieku i właśnie przez to do miasta przylgnęło jeszcze jedno „naj”. W 2004 roku Kiruna stała się największym i najradykalniejszym przedsięwzięciem relokacyjnym na świecie. Naturalne bogactwo Kiruny Pod górami Kiirunavaara i Luossavaara znajdują się jedne z największych na świecie złóż rudy żelaza. Znajdują się na głębokości około 2 km i mierzą około 4 km długości i do 120 m grubości. Roczne wydobycie surowca przekracza 27 mln ton, co stanowi około 80 proc. produkcji w całej Unii Europejskiej. Eksploatacją podziemnych pokładów zajmuje się szwedzki koncern LKAB (Luossavaara Kiirunavaara Aktiebolag). Pierwsze górnicze osady utworzono tam już pod koniec XIX wieku. W 1900 roku gminie nadano nazwę Kiruna. Gdyby nie cenne bogactwa, ukryte głęboko pod ziemią, miasto najprawdopodobniej nigdy by nie powstało. Decyzja o przeniesieniu Kiruny Z biegiem czasu Kiruna zaczęła się rozrastać. Przemysł wydobywczy zapewniał zatrudnienie i stał się gwarantem zarobków. Dziś w kopalni zatrudnionych jest większość mieszkańców (około dwie trzecie). Gdyby przemysłowy gigant nagle „zwinął interes”, miasteczko zostałoby skazane na wymarcie. Należy jednak podkreślić, że kopalnia nieustannie zwiększa swój zasięg, a to stanowi ogromny problem. Przez to Kiruna dołączyła bowiem do grona miast „pożeranych” przez przemysł. W 2004 roku eksperci z LKAB przedstawili prognozę górniczą, w której stwierdzili, że dalsza działalność i rozrost kopalni wywrze negatywny wpływ na konstrukcję budynków w niektórych częściach miasta. Stało się jasne, że przeniesienie zagrożonych obszarów jest absolutną koniecznością. Początkowy plan zakładał przesunięcie centrum na północ od pierwotnej lokalizacji. Rozpoczęła się debata na ten temat. W 2007 roku eksperci uznali, że odpowiedniejszy będzie kierunek wschodni (w odległości około 3 km), gdzie dalsze wydobycie nie powinno wpływać na bezpieczeństwo obiektów budowlanych i mieszkańców Kiruny (choć należy podkreślić, że gwarancji nie ma). Finalny plan przeprowadzki został ukończony w 2010 roku. Projekt architektoniczny „nowej Kiruny” przedstawiono trzy lata później. Plan przeprowadzki W większości przypadków, gdy mieszkańcy muszą zostać przesiedleni ze względu na szkody górnicze lub z obawy o ich wystąpienie w przyszłości, przeniesienie miasta zwykle oznacza zrównanie go z ziemią. Plany rządu szwedzkiego wobec Kiruny są jednak inne. Bo o ile wiele budynków rzeczywiście skazano na wyburzenie, to niektóre, zwłaszcza te cenne, zostaną przeniesione do nowej lokalizacji. Zależnie od konstrukcji i stanu technicznego, część obiektów zostanie przewieziona w całości. Pozostałe mają być rozebrane i ponownie złożone na nowej działce. W tym gronie znalazł się między innymi zabytkowy kościół (przypominający namioty lapońskich myśliwych), który w jednym z plebiscytów został okrzyknięty najatrakcyjniejszą budowlą w Szwecji. Przeniesione zostaną także niektóre domy, sklepy, lokale usługowe, budynki użyteczności publicznej i domy mieszkalne. „Przeprowadzkę” centrum rozpoczęto od budowy nowego ratusza. Bryła budynku nawiązuje do kształtu minerałów żelaza. Obok stanęła zabytkowa dzwonnica zdemontowana ze starej siedziby władz miasta. Była pierwszym obiektem przeniesionym do „nowej Kiruny”. Relokacja ma zakończyć się w 2035 roku. Teoretycznie miasto ma być bezpieczne do końca XXI wieku. Co będzie dalej z Kiruną? Na to pytanie na razie nikt nie zna odpowiedzi. Ciekawostki o Kirunie Na koniec zostawiliśmy kilka interesujących faktów na temat wysuniętego najdalej na północ miasta Szwecji. Ruda żelaza najczęściej ma czystość na poziomie od 30 do 40%. Natomiast surowiec wydobywany w Kirunie osiąga około 70%. czystości. To właśnie dlatego w mieście kompas okazuje się nieprzydatny. Igła po prostu zaczyna „wariować”. W XX wieku w Kirunie działała najdalej wysunięta na północ linia tramwajowa. W 1993 roku podjęto jednak decyzję o jej likwidacji. Koszt przeniesienia centrum miasta do nowej lokalizacji jest szacowany na około trzy miliardy euro. Przedsięwzięcie w całości sfinansuje koncern LKAB. Wkrótce po podjęciu decyzji o przeniesieniu centrum, koncern zaczął skupować nieruchomości od mieszkańców. Zaoferowano im cenę rynkową z 25-procentowym naddatkiem. Ruda żelaza nie jest jedynym bogactwem gminy. Na początku 2023 roku koncern LKAB wykrył w pobliżu miasta duże złoża metali ziem rzadkich. Kopalniane chodniki, które wyłączono już z eksploatacji, nie leżą odłogiem. Uprawia się w nich grzyby shiitake. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gdzie jest najgłębsza kopalnia w Polsce? Niestety, nie można jej zwiedzać
Najgłębsza kopalnia w Polsce? Wszystko zależy od tego, czy pytamy o najgłębszą kopalnię przemysłową, czy o taką, którą można również zwiedzać. Inna kwestia to rozróżnienie, czy chodzi o kopalnię soli, czy węgla. Znamy odpowiedzi na wszystkie te pytania. Zejdźmy pod ziemię.
Spis treści: Gdzie jest najgłębsza kopalnia w Polsce? Najgłębsza kopalnia soli w Polsce Najgłębsza kopalnia węgla w Polsce Kopalnie do zwiedzania w Polsce Najgłębsza kopalnia w Polsce pozostaje zamknięta dla zwiedzających, ale to niejedyny kompleks podziemnych korytarzy, jaki możemy eksplorować. W naszym kraju znajduje się wiele imponujących kopalni. To nie powinno dziwić, biorąc pod uwagę bogate tradycje górnicze Polaków. Gdzie jest najgłębsza kopalnia w Polsce? Najgłębszą kopalnią w Polsce jest Kopalnia Węgla Kamiennego „Budryk”. To jedna z najnowocześniejszych kopalni w Polsce, położona w Ornontowicach na Górnym Śląsku. Została założona w latach 70. XX wieku i rozpoczęła działalność w 1979 roku. Kopalnia nosi imię Józefa Budryka – zasłużonego inżyniera górnictwa i działacza społecznego. „Budryk” należy do Jastrzębskiej Spółki Węglowej (JSW) i specjalizuje się w wydobyciu węgla koksowego typu 35. Jest on kluczowym surowcem dla przemysłu stalowego. Złoża sięgające ponad 1300 metrów czynią kopalnię jedną z najgłębszych w Polsce. Dzięki zaawansowanym technologiom wydobycia i efektywnemu zarządzaniu „Budryk” odgrywa istotną rolę w polskim przemyśle górniczym, dostarczając surowiec zarówno na rynek krajowy, jak i międzynarodowy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/BudrykIIIundI-2d1a282.jpg" width="2147" height="1476" alt="Jaka jest najgłębsza kopalnia w Polsce?, fot. Klaumich49 - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=58468128" title="Jaka jest najgłębsza kopalnia w Polsce?, fot. Klaumich49 - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=58468128" /> Kopalnia znana jest z wprowadzania nowoczesnych rozwiązań technologicznych, w tym zaawansowanych systemów transportu materiałów oraz automatyzacji procesów wydobywczych. Szczególną uwagę zwraca na bezpieczeństwo pracy oraz ochronę środowiska, inwestując w projekty ograniczające emisję metanu i innych gazów cieplarnianych. Dla regionu kopalnia „Budryk” to nie tylko miejsce pracy dla wielu mieszkańców, ale także ważny element lokalnej tożsamości. Zakład aktywnie angażuje się w życie społeczności poprzez wsparcie inicjatyw kulturalnych i edukacyjnych. Najgłębsza kopalnia soli w Polsce Najgłębszą kopalnią soli w Polsce jest Kopalnia Soli „Kłodawa”, znajdująca się w województwie wielkopolskim. Sól w tej kopalni wydobywa się z głębokości nawet 750 metrów pod ziemią, co czyni ją najgłębszą czynną kopalnią soli w kraju. Złoża soli kamiennej w Kłodawie powstały około 250 milionów lat temu i należą do formacji triasowych. Dzięki swojej głębokości oraz wyjątkowej czystości wydobywana sól ma szerokie zastosowanie – od przemysłowego przez spożywcze po drogowe. Kopalnia ta oferuje również atrakcje turystyczne, umożliwiając zwiedzanie podziemnych korytarzy na głębokości 600 metrów. Kopalnia „Kłodawa” różni się od „Wieliczki” tym, że nadal prowadzi regularne wydobycie soli, choć jednocześnie oferuje wycieczki dla turystów. Zwiedzanie tej kopalni pozwala poznać proces wydobycia soli kamiennej i dowiedzieć się więcej o geologicznej historii regionu. Najgłębsza kopalnia węgla w Polsce Wśród kopalni węgla pod względem głębokości wspomniana KWK „Budryk” nie ma sobie równych. Warto jednak wiedzieć także o innych głębokich kopalniach węgla w Polsce. Na przykład KWK „Pniówek” w Pawłowicach czy KWK „Zofiówka” w Jastrzębiu-Zdroju. One również osiągają imponujące głębokości ponad 1000 metrów. Praca w takich kopalniach wymaga zmierzenia się z ekstremalnymi warunkami, takimi jak wysokie temperatury czy wysokie ciśnienie. Dzięki nowoczesnym technologiom i ścisłym przepisom BHP, górnictwo na dużych głębokościach w Polsce wciąż pozostaje jednym z najlepiej rozwiniętych na świecie. Kopalnia Węgla Kamiennego „Pniówek” Kopalnia Węgla Kamiennego „Pniówek” znajduje się w Pawłowicach, na terenie Górnego Śląska. Jest jednym z kluczowych zakładów należących do Jastrzębskiej Spółki Węglowej (JSW). Rozpoczęła swoją działalność w 1974 roku, a jej nazwa nawiązuje do historycznego miejsca, gdzie znajdowały się obfite pokłady węgla. „Pniówek” specjalizuje się w wydobyciu węgla koksowego typu 35. Kopalnia sięga do złóż znajdujących się na głębokości od 600 do 1000 metrów, co czyni ją jednym z nowoczesnych zakładów wydobywczych w Polsce. Duże złoża wysokiej jakości węgla oraz zastosowanie zaawansowanych technologii zapewniają „Pniówkowi” znaczącą pozycję na krajowym i międzynarodowym rynku. Kopalnia intensywnie inwestuje w nowe technologie oraz modernizację infrastruktury, szczególnie w zakresie bezpieczeństwa pracy. Ze względu na występowanie zagrożeń naturalnych, takich jak wysoka zawartość metanu, „Pniówek” stosuje zaawansowane systemy monitorowania i prewencji. „Pniówek” odgrywa kluczową rolę w rozwoju gospodarczym Pawłowic i okolic. Kopalnia nie tylko zapewnia miejsca pracy, ale także aktywnie angażuje się w życie lokalnej społeczności, wspierając inicjatywy sportowe, kulturalne i edukacyjne. Kopalnia Węgla Kamiennego „Zofiówka” w Jastrzębiu-Zdroju Kopalnia Węgla Kamiennego „Zofiówka”, położona w Jastrzębiu-Zdroju, jest jedną z najważniejszych kopalni w strukturze Jastrzębskiej Spółki Węglowej (JSW). Jej początki sięgają lat 60. XX wieku, a nazwa kopalni nawiązuje do imienia córki hrabiego Feliksa von Königsdorffa, dawnego właściciela ziemskiego tym terenie. „Zofiówka” specjalizuje się w wydobyciu węgla koksowego, który jest niezbędny w produkcji stali. Kopalnia eksploatuje złoża znajdujące się na głębokości od 700 do 1200 metrów. Zakład charakteryzuje się wysokim poziomem mechanizacji oraz efektywnością wydobycia, co umożliwia wydobycie dużych ilości węgla przy jednoczesnym zachowaniu standardów środowiskowych. Przez lata „Zofiówka” mierzyła się z różnymi wyzwaniami, w tym z zagrożeniami metanowymi i tąpnięciami. W odpowiedzi na te problemy kopalnia inwestuje w zaawansowane systemy bezpieczeństwa oraz nowoczesne metody prewencji i zarządzania ryzykiem. W 2018 roku zakład przeżył tragiczną katastrofę górniczą, co zaowocowało poprawieniem procedur bezpieczeństwa. „Zofiówka” jest istotnym pracodawcą w regionie i odgrywa dużą rolę w rozwoju lokalnej społeczności. Kopalnia wspiera różnorodne inicjatywy społeczne, edukacyjne i kulturalne, podkreślając swoje zaangażowanie w poprawę jakości życia mieszkańców Jastrzębia-Zdroju i okolic. Jest także symbolem historii i tradycji górniczej regionu. Kopalnie do zwiedzania w Polsce Choć wiele kopalni w Polsce jest przeznaczonych wyłącznie do działalności przemysłowej, istnieją takie, które można zwiedzać. Wśród najgłębszych dostępnych dla turystów wyróżnia się Kopalnia Soli „Wieliczka”. To jedna z najważniejszych atrakcji turystycznych kraju. Jej najniżej położona trasa turystyczna znajduje się na głębokości 135 metrów, jednak poziomy górnicze kopalni sięgają znacznie głębiej – aż 327 metrów. Zwiedzanie „Wieliczki” to niezapomniane przeżycie. Turyści mogą podziwiać wspaniałe komory, podziemne jeziora, kaplice i rzeźby wykonane z soli. Jest to również miejsce wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Z kolei kopalnia Guido w Zabrzu ma najgłębszą na świecie udostępnioną do zwiedzania trasę w kopalni węgla. Wyrobiska utrzymane są w stanie, w jakim kilkadziesiąt lat temu pozostawili je ostatni pracujący tam górnicy. Źródło: National Geographic Polska.
Ludzie zanieczyszczali środowisko już ponad 5 tys. lat temu. Naukowcy mają dowody
Ślady po zanieczyszczeniu środowiska ołowiem sprzed ponad 5 tysięcy lat, zidentyfikowano w rejonie Morza Egejskiego. Gdy nie istniały jeszcze piramidy egipskie, człowiek zaczął czynić spustoszenie wśród natury.
Spis treści: Nie powstały jeszcze piramidy, ale zanieczyszczenia – już były Rzymianie dorzucają do pieca Punkt zwrotny w historii – nie tylko ołów Z reguły gdy wspomina się o ołowiu w kontekście starożytności, wskazuje się na jego szerokie zastosowanie w czasach Imperium Rzymskiego. Niedawno naukowcy stwierdzili nawet, że częsty kontakt Rzymian z toksycznym ołowiem spowodował, że ich iloraz inteligencji uległ pogorszeniu. Teraz naukowcy mają dowody na to, że zanieczyszczenie tym pierwiastkiem w środowisku pojawiło się zdecydowanie wcześniej. Nie powstały jeszcze piramidy, ale zanieczyszczenia – już były Zespół niemieckich i greckich badaczy przeanalizował zawartość ołowiu w rdzeniach osadów morskich pobranych z całego Morza Egejskiego oraz rdzenia z torfowiska Tenaghi Philippon w lądowej Grecji. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Communications Earth & Environment”. Następnie przeanalizowali zawartość pyłków i zarodników z tych rdzeni oraz porównali z innymi, pobranymi wcześniej. Takie rdzenie są zapisem tysięcy lat historii naturalnej. Mające kilka metrów osady rejestrują zmiany w środowisku. Okazało się, że początek zanieczyszczania ołowiem spowodowanym przez działalność człowieka nastąpił już 5200 lat temu. Tym samym jest to najstarsze znane na świecie zanieczyszczenie środowiska ołowiem. Dotąd najstarsze wyniki pomiarów osiągnięto dla obszaru Serbii i były późniejsze o około 1200 lat. Potwierdzenie na to pochodzi tylko z rdzenia z lądowej Grecji. Co było przyczyną? To zanieczyszczenie pokrywa się w czasie z rozwojem na Półwyspie Bałkańskim 6–5 tysięcy lat temu technologii metalurgii i pozyskiwania srebra z rud ołowiu w wyniku ich prażenia. Okazuje się, że torfowisko Tenaghi Philippon jest zlokalizowane niedaleko zagłębia pradziejowych kopalń. Rzymianie dorzucają do pieca Jednak zdecydowanie wyższe poziomy ołowiu na obszarze egejskim pojawiły się około 2150 lat temu. Ich zawartość jest podwyższona w wielu rdzeniach pobranych z morza. Na skalę zanieczyszczenia w tym późniejszym okresie wskazuje dwu- lub trzykrotny wzrost zawartości ołowiu w stosunku do naturalnego poziomu bazowego we wszystkich rdzeniach. Przyczyną jest ekspansja Imperium Rzymskiego na wschodnie obszary Morza Śródziemnego i podporządkowanie Grecji przez Imperium Rzymskie po 146 roku p.n.e. Pod wpływem Rzymian na masową skalę zaczęto eksploatować złoża bogate w złoto, srebro i inne metale. „Włączenie greckich obszarów do rzymskiej sfery politycznej dało nowym władcom możliwość korzystania z zasobów naturalnych niedawno zdobytych prowincji, co doprowadziło do bezprecedensowego wzrostu eksploatacji greckich okręgów górniczych w celu wydobycia złota, srebra i innych metali” – zauważają autorzy artykułu. Wysokie poziomy ołowiu utrzymywały się w całym Cesarstwie Rzymskim i pierwszej połowie Cesarstwa Bizantyjskiego do około 800 roku n.e. Cząsteczki ołowiu były uwalniane do atmosfery w czasie prażenia rudy, więc zanieczyszczenie rozprzestrzeniało się na większe odległości. Ołów mógł też zanieczyszczać źródła wody pobliskich osad oraz glebę na polach uprawnych. Punkt zwrotny w historii – nie tylko ołów Zwiększona zawartość ołowiu w glebie czy w wodzie była tylko jednym z symptomów agresywnych zmian w środowisku naturalnym, które zaczęły się w 2 tysiące lat temu. Zanieczyszczenie tym pierwiastkiem związane jest też ze znacznymi zmianami w użytkowaniu gruntów, w tym wylesianiem i ekspansją rolnictwa na tereny dotąd dzikie. Metalurgia wymagała też dużych zasobów drewna, co miało swoje konsekwencje w środowisku naturalnym. „Doszliśmy do wniosku, że cezura zanieczyszczenia środowiska ołowiem od ok. 2150 lat p.n.e., kiedy Imperium Rzymskie zaczęło okupować starożytną Grecję, stanowi punkt zwrotny w historii środowiska regionu Morza Egejskiego” – czytamy w artykule naukowym. Badacze dodają, że wcześniej zanieczyszczenia występowały jedynie lokalnie. Rzymianie spowodowali, że stały się problemem globalnym. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Centralia płonie od kilkudziesięciu lat. Niektórzy mieszkańcy nie opuścili swoich domów
Centralia jest nazywana płonącym miastem duchów. Brzmi jak krótki opis miejsca z horroru? Nic bardziej mylnego. Najstraszniejsze scenariusze nie powstają wyłącznie w wyobraźni scenarzystów. Niektóre pisze samo życie. W latach 60. XX wieku rozpętał się tam podziemny pożar. Ziemia pod miastem płonie do dziś i nic nie wskazuje na to, by sytuacja szybko wróciła do normy.
Spis treści: Informacje o Centralii Historia Centralii Hitowy horror „Silent Hill” zdobył ogromną popularność na całym świecie. Nie każdy jednak wie, że przedstawione w filmie płonące miasteczko ma swój pierwowzór w realnym świecie. Twórcy filmu inspirowali się Centralią i choć miasto w stanie Pensylwania nie jest tak przerażające, a w jego historii próżno szukać „horrorowego mroku”, to nie sposób uniknąć porównań do wykreowanego przez filmowców świata. Informacje o Centralii Centralia to niewielkie górnicze miasteczko w amerykańskim stanie Pensylwania. Powstało w 1841 roku, gdy rozpoczęto eksploatację znajdujących się tam pokładów węgla. W 1866 roku niewielka osada uzyskała prawa miejskie. Zaczęła się rozrastać, by finalnie osiągnąć powierzchnię 52 hektarów. W szczytowym okresie mieszkało tam kilka tysięcy osób. W 1984 roku populacja wyniosła 10, a obecnie w miasteczku mieszka zaledwie 5 osób. Można więc powiedzieć, że dziś jest to tzw. miasto duchów – opuszczony teren, który powoli zamienia się w ruinę. Należy jednak podkreślić, że historia tego miejsca jest inna. W odróżnieniu od większości wyludnionych miast w Stanach Zjednoczonych, Centralia nie opustoszała z powodu wyczerpania jej naturalnych bogactw. Historia Centralii Górnicze miasteczko rozkwitało, ale wszystko, co dobre, ma swój koniec. Z czasem wydobycie węgla generowało coraz większe koszty, a zyski spadały. W latach 20. XX wieku zaczęto zamykać kopalnie, ale ostateczny cios dla Centralii i jej mieszkańców miał dopiero nadejść. Zadał go nie kto inny, jak sam włodarz miasta. W 1962 roku burmistrz zlecił strażakom usunięcie wysypiska, które znajdowało się na obrzeżach miasta. W praktyce oznaczało to, że wydał polecenie spalenia śmieci. Co prawda nie istnieją żadne dokumenty, w których wymieniono metodę uprzątnięcia odpadów, ale nie ma wątpliwości, że chodziło o kontrolowane wypalanie, które, mimo że nielegalne, w praktyce było najtańszą i najskuteczniejszą metodą. 27 maja strażacy podpalili stertę odpadów, która piętrzyła się w wyrobisku nieczynnej kopalni odkrywkowej. Gdy płomienie zrobiły swoje, dogasili pogorzelisko i udali się do swoich domów. Ognia nie dało się opanować Cała sprawa pewnie nie wyszłaby na jaw, gdyby nie dziwne wydarzenia w kolejnych dniach. Nad zgliszczami składowiska odpadów znów zaczął unosić się dym. Strażacy ponownie zalali to miejsce wodą, ale kilka dni później problem powrócił. Wpadli wówczas na pomysł przysypania śmieci ziemią. Nic to nie dało, bo pożar dotarł znacznie głębiej, niż sądzono. W trakcie kolejnych prób dogaszania ognia odkryto, że na północnej ścianie wyrobiska znajduje się tunel o wysokości 150 cm i szerokości prawie 500 cm. Prowadził do podziemnej sieci starych korytarzy. Strażacy zrozumieli, z czym przyszło im się zmagać. Ogień rozprzestrzenił się przez niezabezpieczone tunele i dotarł do pokładów węgla. Pożar podsycany napływającym z góry powietrzem osiągał coraz większe rozmiary. Gaszenie płomieni na powierzchni nie mogło już zmienić niczego. Władze bagatelizowały zagrożenie Górnicy wpadli na pomysł użycia koparek parowych do przekopania wyrobiska, ale formalności ciągnęły się w nieskończoność. Jakby tego było mało, wysypisko wciąż pozostawało czynne. W kolejnych dniach do niedogaszonego wyrobiska wywrotki zrzucały sterty odpadów. Zanim koparki parowe przystąpiły do pracy, ze ścian zaczęły wydobywać się kłęby dymu. Strażacy byli bezsilni Strażacy pracujący w górniczym miasteczku doskonale wiedzieli, jak radzić sobie z takimi pożarami. Standardowe działanie przewidywało odcięcie dopływu powietrza poprzez zamknięcie szybów wentylacyjnych i grodzi. Niestety, liczba tuneli w nieczynnych kopalniach była tak duża, że nie udało się skutecznie zdusić ognia. Pożądanego rezultatu nie przyniosło także zalewanie kopalń. Ogień pochłaniał nie tylko węgiel, ale także pokłady siarki, chmury metanu i drewniane wzmocnienia korytarzy. Zawalał się chodnik za chodnikiem, co skutkowało osuwaniem się ziemi na powierzchni. Sytuacja stawała się coraz poważniejsza Kolejne wysiłki zmierzające do opanowania szalejącego pod ziemią żywiołu kończyły się niepowodzeniem. Tymczasem życie w Centralii toczyło się normalnym rytmem. Mieszkańcy nie wierzyli, że całe miasto może być zagrożone. Dotarło to do nich, gdy we wciąż pracujących kopalniach zaczął pojawiać się tlenek węgla. W jednej chwili około 200 górników wysłano na przymusowy urlop. Sytuacja stawała się coraz poważniejsza. W 1979 roku pracownicy tamtejszej stacji paliw stwierdzili, że podziemne zbiorniki osiągają temperaturę 79 stopni Celsjusza. Przecinającą miasto drogę stanową spowiły obłoki dymu, co wymusiło jej zamknięcie. Zaczęto odnotowywać coraz więcej przypadków podtrucia tlenkiem węgla w domach. Mimo to nie zarządzono ewakuacji mieszkańców. Władze zaleciły tylko regularne wietrzenie pomieszczeń. Kropką nad „i” okazał się wypadek, do którego doszło 14 lutego 1981 roku. 12-letni Todd Dombowski bawił się w przydomowym ogródku, gdy nagle zapadła się pod nim ziemia. Gdyby nie szybka interwencja kuzyna chłopca, nieszczęśnika czekałaby niechybna śmierć. Zapadlisko mierzyło 90 m głębokości, a temperatura na jego dnie przekraczała 200 stopni Celsjusza. Dla wszystkich stało się wówczas jasne, że w Centralii nie da się dalej żyć. Jedna decyzja pogrążyła miasto Dodatkowo wszelkie kalkulacje wskazywały, że walka z pożarem nie ma ekonomicznego uzasadnienia. Relokacja mieszkańców była tańszym rozwiązaniem. W 1984 roku rozpoczęto przenoszenie tych, którzy jeszcze nie opuścili Centralii. 7 lat później władze odkupiły od mieszkańców ich domy i wydały polecenie zrównania ich z ziemią. Miasteczko przestało istnieć, a doprowadziła do tego jedna nieodpowiedzialna decyzja. Centralia do dziś jest zamieszkana Nie wszyscy zdecydowali się opuścić swoje domy. W mieście pozostało dziesięć osób. Władze zgodziły się na to, ale pod warunkiem, że po śmierci właścicieli, nieruchomości nie będą dziedziczone. W mieście ustawiono znaki ostrzegawcze i zamknięto drogi, które nie nadawały się do dalszego użytku. Dziś żyje tam pięć osób, a podziemne pokłady węgla wciąż płoną. Zdaniem ekspertów, pożar może trwać jeszcze przez 250 lat. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Podwodny wodospad co roku przyciąga tłumy turystów. Czy istnieje naprawdę?
Podwodny wodospad wzbudza zachwyt wśród turystów odwiedzających Mauritius. Czy ten zapierający dech w piersiach widok to rzeczywisty cud natury, a może jedynie złudzenie?
W tym artykule: Czy podwodny wodospad istnieje? Ile kosztuje lot nad wodospadem na Mauritiusie? Podziemny wodospad w Polsce Mauritius od dawna kusi turystów swoimi rajskimi krajobrazami i egzotycznym klimatem. Jednak największe emocje budzi podwodny wodospad, który zachwyca swoim spektakularnym wyglądem i zyskał miano jednej z najbardziej niezwykłych atrakcji wyspy. Ale czy to niesamowite zjawisko faktycznie istnieje? Czy podwodny wodospad istnieje? Podwodny wodospad na Mauritiusie to jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk, które zdaje się przeczyć prawom natury. Wygląda jak monumentalny wodospad spływający w głębiny oceanu, ale w rzeczywistości jest to niezwykle efektowna iluzja optyczna, wynikająca z wyjątkowego ukształtowania dna morskiego i gry kolorów wody. Wyspa Mauritius ulokowana jest na Mascarene Plateau – ogromnym podmorskim płaskowyżu, który gwałtownie opada na głębokość kilku tysięcy metrów. W okolicy Le Morne osady i piasek, przemieszczane przez prądy oceaniczne, tworzą wrażenie wody spływającej w dół. To właśnie ukształtowanie dna, w połączeniu z krystalicznie czystą wodą, odpowiada za niesamowity efekt. Na intensywność złudzenia wpływają także różnice w kolorze wody. Jasne, turkusowe odcienie na płytkich wodach przechodzą w głębokie granaty tam, gdzie znajduje się dno. Z góry widok ten przypomina zsuwający się stok. Ile kosztuje lot nad wodospadem na Mauritiusie? Aby w pełni zrozumieć niezwykłość „podwodnego wodospadu” i docenić jego optyczny fenomen, najlepiej podziwiać go z lotu ptaka. Na Mauritiusie można skorzystać z wycieczek helikopterem, których ceny wahają się od 300 do 1500 dolarów, w zależności od liczby pasażerów i wybranej trasy. Podczas 30-minutowego rejsu podziwiać można nie tylko wodospad, ale także inne niezwykłe miejsca na wyspie, takie jak Rezerwat 7 Kolorów Ziemi czy wulkan Trou Aux Cerfs. Podziwianie „podwodnego wodospadu” najlepiej zaplanować na wczesny ranek. To właśnie wtedy, jak przekonują lokalni przewodnicy, gra światła i kolorów oceanu jest najbardziej efektowna, a krajobraz zachwyca intensywnością barw i kontrastów. Podziemny wodospad w Polsce Alternatywą dla spektakularnego, choć iluzorycznego, podwodnego wodospadu na Mauritiusie są podziemne wodospady, które można znaleźć także w Polsce. Jednym z takich miejsc jest wodospad w Sztolni Czarnej na terenie Kopalni Złota w Złotym Stoku. Aby zobaczyć tę niezwykłą atrakcję, odwiedzający muszą zejść 23 metry pod ziemię. W podziemnych korytarzach dawnej kopalni złota i arsenu można podziwiać niepowtarzalny widok oraz poczuć wyjątkowy klimat tego miejsca. Historia górnictwa i surowe piękno natury tworzą tam wyjątkową harmonię, która zachwyca każdego, kto zdecyduje się na tę niezwykłą wyprawę. Bilet normalny uprawniający do zwiedzania kopalni kosztuje 53 zł. W cenę wliczona jest opłata za usługę przewodnicką, a bilet umożliwia również wstęp do Muzeum Minerałów i Izby Górnictwa. Dla dzieci od 4. roku życia, młodzieży szkolnej, studentów, emerytów i rencistów dostępne są bilety ulgowe w cenie 43 zł. Obiekt otwarty jest przez cały rok, z wyjątkiem: Wigilii, pierwszego dnia Świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy oraz przypadającego 1 listopada dnia Wszystkich Świętych. Źródła: exim.pl; National Geographic Traveler
Wieliczka to historia i dziedzictwo ukryte pod ziemią. Każdy powinien ją odwiedzić choć raz w życiu
W kopalni soli w Wieliczce byłam dosłownie kilka dni temu i niebawem wrócę tam, by odkryć jej kolejne tajemnice. Czym mnie urzekła i dlaczego uważam, że jest warta odwiedzenia niezależnie od pory roku? Chodźcie, wszystko wam opowiem.
W tym artykule: Szczypta magii Poruszająca historia solą pisana Podróż do wnętrza Ziemi Wieliczka – informacje praktyczne Podkrakowska Wieliczka skrywa jeden z najcenniejszych skarbów Polski, który dla wielu osób – choć w zasięgu ręki – pozostaje nieodkryty. Znajdująca się w niej kopalnia soli fascynuje nie tylko turystów, ale również geologów czy historyków z całego świata. Przyciąga swoją tajemniczością i mistycznym wręcz (a na pewno filmowym) klimatem. Jednocześnie dla sporej części Polaków pozostaje jedynie nieco rozmytym wspomnieniem ze szkolnej wycieczki. A szkoda, bo Kopalnia Soli „Wieliczka” to coś więcej niż idealne miejsce na zdjęcie klasowe. Szczypta magii Powstała na przełomie XVIII i XIX wieku, liczy około trzech kilometrów, składa się z 20 komór położonych na głębokościach od 64 do 135 metrów. Spora jej część dostępna jest również dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. Trasa turystyczna, bo o niej mowa, to około trzygodzinny spacer w półmroku, który momentami sprawia wrażenie wycieczki po alternatywnej rzeczywistości. Wyruszając na trasę turystyczną, wchodzimy do wykreowanego przez człowieka świata, gdzie historia, sztuka i geologia tworzą niezwykłą opowieść o ludzkiej determinacji i geniuszu. Jest prawdziwie upalne lato – palące słońce i ponad 30 stopni w cieniu, a ja mam na sobie klasyczny T-shirt, proste, materiałowe spodnie i wygodne buty zamiast (adekwatnej do pogody) zwiewnej sukienki. Jestem tak ubrana, bo wiem, że kopalnię „Wieliczka” charakteryzuje unikatowy mikroklimat. Temperatura pod ziemią to mniej więcej 16 stopni. Do tego wysoka wilgotność powietrza, w którym poza tym, co nad ziemią, znajdują się jeszcze spore ilości chlorku sodu, potasu, magnezu i wapnia. Pokonuję kilkaset schodów, by znaleźć się w ciemnym, chłodnym i wilgotnym podziemiu wykutym w polskim złocie – przepięknie połyskującej soli. Byłam tutaj prawie dwie dekady temu, ale mam wrażenie, jakbym doświadczała tej magii po raz pierwszy. Przez kolejne korytarze prowadzi mnie przewodnik z przeszło 40-letnim doświadczeniem, który o tym miejscu wie (prawdopodobnie) wszystko. Opowieść wciąga mnie bez reszty. I chociaż pamiętam, że początki wydobycia soli sięgają XIII wieku, a sama kopalnia była jednym z głównych źródeł dochodów Królestwa Polskiego, to historię tego miejsca odkrywam z zupełniej innej perspektywy. Perspektywy, której daleko jest do podręcznikowej wzmianki o wpisaniu „Wieliczki” na pierwszą Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Poruszająca historia solą pisana Wędrując podziemnymi ścieżkami, odkrywam kolejne komory, które są świadectwem żmudnej, wieloletniej pracy, ale też pomysłowości, artyzmu i wiary, która pozwalała górnikom przetrwać (na przestrzeni wieków w „Wieliczce” powstało kilkadziesiąt miejsc kultu). Każda ma swoją unikatową historię, nieco inny charakter i formę. Jedne są zupełnie surowe i piękne w swojej prostocie, inne zaskakują monumentalnymi rzeźbami czy finezjami zdobieniami. Nie zaskoczę was raczej, pisząc, że ogromne wrażenie zrobiła na mnie położona na głębokości 101 metrów Kaplica św. Kingi. To prawdziwe arcydzieło. Warto spędzić w niej nieco więcej czasu, by dobrze przyjrzeć się ołtarzowi i zdobiącym ściany płaskorzeźbom. Zachwyt trudno jest opisać słowami, dlatego powinniście zobaczyć to na własne oczy. Z każdą kolejną minutą czuję się w „Wieliczce” coraz bardziej wyjątkowo. Kiedy w jednej z komór zostaję sama, a z głośników płynie utwór Chopina, mam wrażenie, że jestem w bajce, że odkrywam nieznany świat, że to nie dzieje się naprawdę. To miejsce wielokrotnie mnie zaskakuje, wzrusza i porusza. Uświadamiam sobie, że ta „atrakcja turystyczna” jest miejscem, w którym możemy czuć się dumni z naszego dziedzictwa. Wdzięczni górnikom za ich trud i poświęcenie. Bo wydobycie soli nie było wyłącznie wyczerpującą pracą fizyczną. Wymagało ogromnej wiedzy i siły, także tej psychicznej. Podróż do wnętrza Ziemi Dziś, choć wydobycie soli zostało zakończone, kopalnia pozostaje ważnym miejscem na mapie Polski – jest jednym z najcenniejszych zabytków kultury materialnej i niematerialnej. To jedyne w swoim rodzaju centrum kulturalno-rozrywkowe, a także miejsce, w którym możemy zadbać o swoje zdrowie. Wrócę tu, by przemierzyć trasę górniczą, wejść (dosłownie) na kolejny poziom znajomości tego miejsca. Przeżyć interaktywne doświadczenie, które pozwala zrozumieć, a nawet przez chwilę przekonać się, jak wyglądała codzienna praca górników. Opuszczając podziemia, już planowałam kolejną wizytę. Zabiorę tu moich bliskich. Późnią jesienią, może zimą. Bo właściwie pora roku nie ma znaczenia. To miejsce, do którego zawsze warto wpaść na weekend, które warto zobaczyć i zwiedzić przynajmniej raz w życiu. Mówi się, że jest stolicą wschodniej Polski. Klimatem przypomina niejedno włoskie miasto „Polska Jest Najpiękniejsza” to stały cykl serwisu National-Geographic.pl i magazynu „National Geographic Traveler”, w którym wybieramy miejsce miesiąca. Wraz z początkiem wakacji obi... Wieliczka – informacje praktyczne Wieliczka leży rzut beretem od Krakowa, dlatego noclegu warto poszukać właśnie tam. Ja postawiłam na hotel ibis Styles Kraków Centrum, tuż przy bezpośredniej trasie do Wieliczki. To świetna baza wypadowa i doskonałe miejsce, by zrelaksować się po całym dniu zwiedzania. Jeśli chodzi o dojazd do kopalni, możliwości jest wiele. Od samochodu, przez pociąg, aż po rower. Z Dworca Głównego w Krakowie co 30–60 minut odjeżdżają pociągi do Wieliczki. Podróż trwa niespełna pół godziny. Wolicie transport drogowy? Postawcie na busy lub komunikację miejską. Autobusy linii 304 kursują z centrum Krakowa bezpośrednio do Wieliczki, a prywatne busy ulokowane są pod Galerią Krakowską. Trasa Turystyczna Kopalnia Soli „Wieliczka” otwarta jest dla zwiedzających w godz. 07:30 – 18:30. Bilety normalne, ulgowe, rodzinne od 81 zł za osobę; oprowadzanie dostępne w różnych językach. Więcej informacji znajdziecie na oficjalnej stronie obiektu – kopalnia.pl.
Tarnowskie Góry to miejsce niezwykłe. Czekają tu na was Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga
Zabytkowa Kopalnia Srebra to jeden z najbardziej niezwykłych skarbów z naszej listy UNESCO. Tarnowskie Góry warto odwiedzić o każdej porze roku.
W tym artykule: Sztolnia Czarnego Pstrąga Podziemne atrakcje Zabytkowa Kopalnia Srebra Realia pracy gwarków Historia Tarnowskich Gór Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga - informacje praktyczne Jestem w brzuchu ziemi. Szyb Sylwester – wąski i bardzo kręty – sprowadził mnie 162 stopnie w dół, do miejsca, gdzie w inny sposób dostać się nie można. Tajemniczego i baśniowego Sezamu pełnego swego czasu niezmierzonych bogactw, które czekały na śmiałków. Od zarania dziejów ludzie wydobywają ukryte w głębi ziemi cenne kruszce, rudy metali, kamienie szlachetne czy węgiel. Niczym gorączka rozpalały one umysły szukających szczęścia mężczyzn. To najczęściej oni pracowali w takich właśnie mało przyjaznych miejscach, ryzykując życie i zdrowie, by poprawić swój los. Sztolnia Czarnego Pstrąga Tymczasem zagubiona w mroku wsłuchuję się w kapanie wody i własny oddech. Obserwuję, jak błyskawicznie wyostrzają mi się zmysły. Im mniej widzę, tym więcej czuję i słyszę. Znajduję się w wąskim, najwyżej metrowej szerokości i dwumetrowej wysokości chodniku. Płynie nim woda, a na niej unoszą się łódki. Wsiadam do pierwszej z nich i ruszam wraz z nurtem tego podziemnego strumienia. Nawet nie muszę się odpychać od ścian – czego zresztą nie zaleca opiekujący się mną Kazimierz Szeliga, przewodnik po Sztolni Czarnego Pstrąga. Znajduje się ona na terenie Tarnowskich Gór, w pięknym parku Repeckim, jakieś 5 km od Zabytkowej Kopalni Srebra. – Sztolnia ma dwa wejścia: szyb Sylwester i szyb Ewa – opowiada pan Kazimierz, stojąc na dziobie łodzi. – A między nimi jest 600-metrowy chodnik, którym się właśnie przemieszczamy. To jeden z najdłuższych w Europie podziemnych przepływów łodziami po XIX-wiecznej sztolni – dodaje. Suniemy z prądem po krystalicznie czystej wodzie, a mroki kopalni rozświetlają nam jedynie lampy karbidowe. Jest wilgotno, chłodno, ciemno. Przewodnik opowiada, że dawniej w tej wodzie żyły pstrągi i po długiej przerwie znów tutaj wróciły. To właśnie od nich sztolnia wzięła swoją nazwę. Oprócz pstrągów w kopani żyją też nietoperze. Mają tu swoją drugą pod względem liczebności kolonię w Polsce. Otaczające nas skały, kruszconośne dolomity, zawierały olbrzymie złoża galeny, rudy ołowiu z domieszką srebra i cynku. Aby się do nich dostać, górnicy zwani tu gwarkami drążyli setki kilometrów chodników. My płyniemy jednym z tych, które odprowadzały wodę z kopalni. Bo, jak się okazuje, to właśnie ona najbardziej utrudniała im życie. Podziemne atrakcje Chodniki wymagały nieustannego odwadniania, które początkowo odbywało się ręcznie wiadrami. Potem pomagały konie zaprzężone do kieratów, wreszcie maszyna parowa, która uprościła i zrewolucjonizowała cały proces. Był czas, kiedy na kopalni pracowało ich aż osiem, czyli najwięcej na świecie. Jednak postęp miał swoją cenę. Urządzenia pożerały 11 tys. ton węgla rocznie, co było ogromnym kosztem. Dlatego w XIX w. zaczęto myśleć o budowie sztolni, która osuszałaby inne, wykorzystując grawitację. Ta, którą płynę, odprowadza wodę wprost do pobliskiej rzeki Dramy. Co jakiś czas mijamy bramy, czyli miejsca, w których gwarkowie wzmocnili kruche ściany cegłami lub zaprawą. Pierwsza to Brama Pamięci. Druga – Odważnych, bo jak tłumaczy pan Kazimierz, każdy na początku boi się ciemności, jednak w tym miejscu pozbywa się już strachu. Z kolejnej – Mądrości – kapie woda. Jeżeli kropla spadnie nam na głowę, to znak, że staniemy się jeszcze mądrzejsi, gdy zaś na rękę – będziemy bogatsi. Czwarta jest Bramą Leniwych. Według legendy do jej budowy zatrudniono sześciu leniwych gwarków, których dzieło zawaliło się, zanim je skończyli. Musieli naprawić błąd na własny koszt, a darmowa praca wyleczyła ich z lenistwa. Przewodnik zachęca, żeby postukać w bramę, dzięki czemu pozbędziemy się wad. – Kto nie puka, to znaczy, że jest już nawet i na to za leniwy – śmieje się pan Kazimierz. I dodaje, że gdybyśmy płynęli tym chodnikiem dalej, to rzeką Dramą, która jest dopływem Odry, dotarlibyśmy aż do Bałtyku. – Można więc powiedzieć, że kopalnia ma połączenie z naszym morzem – żartuje. Gdybyśmy wybrali przeciwny kierunek, to po 3 km dotarlibyśmy do Zabytkowej Kopalni Srebra. Jednak na razie ta opcja jeszcze nie jest możliwa. Pokonanie całego wodnego chodnika zajmuje około godziny i kończy się w szybie Ewa, którym wydostaję się na powierzchnię. Ale tę trasę można odbyć nie tylko łodzią. Są tu organizowane raftingi, floatingi, podczas których płynie się w kompletnej ciemności i ciszy. Jest to zapewne w takich warunkach przeżyciem jedynym w swoim rodzaju. Wreszcie morsowanie, choć podobno woda o temperaturze 10 st. C nie jest wielkim wyzwaniem dla prawdziwych morsów. Zabytkowa Kopalnia Srebra Nasza historia to opowieść o Kopciuszku, który się dostał na wielki bal – mówi Tomasz Stemplewski z Lokalnej Organizacji Turystycznej Miast Gwarków. To znaczy o tym, jak Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga 9 lipca 2017 r. znalazły się na liście UNESCO. – Nikt poza mieszkańcami i Stowarzyszeniem Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, które zarządza obiektami, nie wierzył, że to się uda – wspomina. A jednak komitet docenił wyjątkowość górniczego kompleksu, który wpłynął na rozwój gospodarczy całego świata. Dość powiedzieć, że w XVIII w. 20 proc. zapotrzebowania na rudę ołowiu i srebra pokrywało właśnie górnicze pole o powierzchni ponad 150 km kw. wokół Tarnowskich Gór. Wymyślono tu też unikatowy system gospodarowania wodą i stworzono barwną kulturę górniczą wokół kultu św. Barbary. Już w 1721 r. powołano Bractwo Świętej Barbary, które istnieje do dzisiaj. Na liście światowego dziedzictwa UNESCO w ramach jednego wpisu znalazło się w sumie aż 28 obiektów pogórniczych, leżących głównie w Tarnowskich Górach oraz w części Bytomia i gminy Zbrosławice. Realia pracy gwarków Chodniki wydrążone na głębokości 40 metrów czasami są tak niskie, że muszę się zginać wpół. To, jak się śmieje przewodnik, wymusza złożenie pokłonu duchowi tego miejsca. Mnie zaś daje wyobrażenie, w jak trudnych warunkach musieli tu pracować ludzie. Gwarkowie średnio dożywali 40 lat, więc długo nie cieszyli się bogactwem, o ile się go dorobili. Pracujący po 12 godz. dziennie mężczyźni, bo tylko oni mogli zostawać gwarkami, często cierpieli z powodu pogarszającego się wzroku, reumatyzmu i chorób spowodowanych zimnem i wilgocią. Jednak nie zniechęcało ich to do tego zajęcia. – Każdy gwarek na początku musiał wykopać szyb, znaleźć rudę, wytopić ją i sprzedać – opowiada Andrzej Szewerda, przewodnik oprowadzający mnie już po terenie Zabytkowej Kopalni Srebra. Tutejsza trasa turystyczna ma długość 1740 m. Przypomina kształtem trójkąt, który tworzą łączące się ze sobą dawne szyby górnicze: Anioł, Żmija i Szczęść Boże. Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "po... – Jeżeli młody gwarek się zakochał – wyjaśnia mi genezę tych nazw pan Andrzej – i założył rodzinę, pierwszy szyb na cześć żony nazwał Anioł. Jeśli mu się poszczęściło, to kolejnym był Szczęść Boże. A że różnie to z tym powodzeniem bywa i mogło się ono od górnika odwrócić, a żona zaczynała marudzić. Stąd trzeci szyb nazwał Żmija – śmieje się. Według zwyczaju każdy szyb musiał mieć tu inną nazwę, stąd tak oryginalne jak: Małpi Ogon, Pieczeń Wieprzowa, Pasza czy Piwo Jasne. Mijam kolejne elementy mrocznego świata. Można powiedzieć wręcz podziemnego miasta – labiryntu chodników prowadzących do mniejszych lub większych komór wyglądających, jakby przed chwilą opuścili je robotnicy. Te wielkie wybrane przestrzenie oznaczają, że było tu dużo rudy. Według szacunków wydobyto stąd aż 2,5 tys. ton srebra. A że stanowiło ono 2 proc. rudy ołowiu, to daje wyobrażenie, ile ołowiu musiano stąd pozyskać. A dlaczego tutejszych górników nazywano gwarkami? Otóż na terenie kopalni robotnicy nie mogli rozmawiać. Pracowali w ciszy, by usłyszeć zagrożenie i móc się w porę ewakuować. – Otwierali się dopiero na powierzchni, w karczmie przy piwie, i wówczas dużo gwarzyli. Stąd prawdopodobnie gwarkowie – wyjaśnia przewodnik. Jedną z największych atrakcji kopalni jest też możliwość podróży łodzią na dystansie 270 m. Odbywa się ona między dwoma przystaniami przy szybach Szczęść Boże i Żmija. Historia Tarnowskich Gór Początki wydobycia galeny na terenach wokół Tarnowskich Gór sięgają końca XV w. Wówczas to rolnik Jan Rybka podczas prac polowych odkrył grudkę ciężkiego kruszcu, zapoczątkowując rozwój górnictwa. W ciągu czterech stuleci powstało tu około 20 tys. szybów wiertniczych, wydrążono 150 km chodników i kilkadziesiąt kilometrów sztolni odwadniających. Obok kopalni szybko wyrosło miasto, od szybów zwanych po staropolsku gorami nazwane Tarnowskimi Górami. Kopalnię zamknięto w 1913 r., kiedy wyczerpały się tutejsze źródła galeny. Jednak kultura gwarków przetrwała w licznych tradycjach. Jedną z nich jest coroczna wielka impreza plenerowa Gwarki, w której biorą udział tysiące mieszkańców miasta, czyniąc ich dziedzictwo wciąż żywym. Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga - informacje praktyczne Zwiedzanie obu obiektów odbywa się w towarzystwie przewodników. Bilet do Sztolni Czarnego Pstrąga (wycieczka trwa godzinę) kosztuje 55 zł, ulgowy 45 zł. Floating dla 1 osoby 100 zł, morsowanie 35 zł za osobę. Kopalnię Srebra możemy odwiedzić za 65 zł, ulgowy 55 zł. Pakiet obu atrakcji 110 zł, ulgowy 90 zł. 64. edycja imprezy Gwarki odbędzie się w dniach 6–8 września 2024 r. Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Podziemia z czasów budowy Wielkiej Piramidy otwarte dla zwiedzających. „To miejsce jest magiczne”
Około 4500 lat temu, czyli w czasach budowy Wielkiej Piramidy w Egipcie, we wschodniej Anglii w Grime’s Graves na masową skalę wydobywano krzemień. Podziemia wykute przez pradziejowych górników są pełne tajemnic. Właśnie otwarto nową trasę turystyczną.
W tym artykule: Grime’s Grave. Zabytek z czasów Stonehenge Krzemień jak złoto Pradziejowe kopalnie otwarte dla turystów Kopalnia jest nadal pełna zagadek Z lotu ptaka obszar ten wygląda jak powierzchnia Księżyca, albo miejsce nalotu dywanowego z czasów II wojny światowej. Nic bardziej mylnego. To ślady po działalności górników, którzy 2500 lat p.n.e. z pomocą prostych narzędzi drążyli głębokie szyby, z których pozyskiwali krzemień. Grime’s Grave. Zabytek z czasów Stonehenge Wielka kopalnia powstała w dzisiejszym hrabstwie Norfolk w tym samym czasie, gdy w zachodniej Anglii z wielkim mozołem układano kamienie tworzące najsłynniejszy krąg kamienny świata – Stonehenge. Nazwa Grime's Graves (graves – z ang. grobowce) jest myląca. Anglosasi, którzy przybyli ze wschodu i zobaczyli wzniesienia w postaci urobku wydobytego z podziemi stwierdzili, że są to grobowce jednego z ich bogów. Niepoprawna nazwa przylgnęła do tego miejsca. Neolityczni górnicy używali narzędzi wykonanych z poroża jelenia. Z ich pomocą wykuli labirynt tuneli w 430 szybach kopalnianych. Niektóre z nich sięgają aż 13 metrów. Krzemień jak złoto Kilka tysięcy lat temu najcenniejszym surowcem do produkcji narzędzi był krzemień. Ten rodzaj surowca kamiennego używano w wielu miejscach na świecie. Ze względu na swoją wszechstronność tworzonego z niego zarówno duże narzędzia, jak i niewielkie ostrza do łuków, ale też przedmioty kultowe. Krzemień w Grime's Graves był tak dobrej jakości, że mógł być używany do produkcji drobnych, specjalistycznych narzędzi. Gigantyczny kawałek krzemienia prawdopodobnie pochodzący z tego obszaru został nawet znaleziony tak daleko, jak Avebury w hrabstwie Wiltshire, czyli blisko 300 km na południowy-zachód. Pradziejowe kopalnie otwarte dla turystów Grime’s Grave było niedostępne dla turystów przez kilka lat, gdyż pracowano nad nową ścieżką dla turystów. Powstał też nowy gmach wejściowy wraz z odświeżoną ekspozycją. Od końca kwietnia można ponownie wejść do podziemi. Teraz, dzięki nowej konstrukcji nad jednym z szybów kopalnianych, odwiedzający mogą z łatwością zejść 9 metrów pod ziemię i zobaczyć podziemia oraz przekonać się, w jakich warunkach pracowano tam w czasach, kiedy w Egipcie wznoszono piramidy. – To wspaniałe, że odwiedzający będą mogli zobaczyć na naszej nowej wystawie kilka niezwykłych obiektów, które niedawno wydobyliśmy (z szybów – przyp. red.), a następnie zejść głęboko pod ziemię, aby doświadczyć tego całkowicie nieziemskiego uczucia – mówi Jennifer Wexler z English Heritage, agencji, która opiekuje się dziedzictwem Anglii. Zdaniem archeologów w wydobycie surowca zaangażowani byli wszyscy członkowie społeczności: kobiety, mężczyźni, a nawet… psy! W jaki sposób – tego dowiemy się na wystawie. Archeolog Phil Harding spędził kilka lat na badaniu tego miejsca. Według niego Grime’s Graves jest „nie tylko magicznym miejscem, ale także świadectwem umiejętności neolitycznych inżynierów”. Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "po... Kopalnia jest nadal pełna zagadek Dopiero w latach 1868-70, kiedy przebadano pierwszy z szybów i stwierdzono, że jest to kopalnia z czasów neolitu. Ale do dziś większość z ponad 400 szybów pozostała nietknięta przez archeologów. Badania geofizyczne sugerują, że kopalnie obejmowały znacznie większy obszar, niż do tej pory sądzono. Naukowcy uważają, że z szybów nie tylko wydobywano krzemień, ale odprawiano w nich jakieś zagadkowe rytuały. Wskazują na to wyniesione platformy przypominające ołtarze, na których ułożono bogato zdobione naczynia ceramiczne. Na jednej z nich znaleziono siedem kopaczek z poroża. Niektóre ze złożonych „darów” przypominają podobne artefakty odkrwyane w obrębie wielkich centrów ceremonialnych z tego okresu. W tunelach archeolodzy natykali się również na rzeźbione kule, kredowe kubki, figurki fallusów i inne przedmioty, które nie służyły zapewne żadnemu praktycznemu celowi. Ślady po różnego rodzaju aktywnościach, na przykład paleniu ognisk, odkryto też wewnątrz szybów, z których już nie wydobywano krzemienia. W 1939 roku doszło do odkrycia prostej figurki okrzykniętej boginią, ale są pewne wątpliwości dotyczące jej autentyczności. Źródło: English Heritage Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Gdyby nie kobalt, twój smartfon by nie działał. Cena tego metalu jest jednak wysoka
W Demokratycznej Republice Konga szaleje kobaltowa gorączka, maniacka pogoń za pozyskaniem jak największych ilości tego cennego surowca. Rzadki srebrzysty metal jest kluczowym komponentem ładowalnych baterii litowo-jonowych.
W tym artykule: Kobalt made in DRK Kolonializmu ciąg dalszy? Cenne kruszce zaczęto wydobywać tysiące lat temu Nie tylko kobalt. Węgiel i rewolucja przemysłowa Poza tym kobalt znajduje zastosowanie w wielu innowacyjnych technologiach, mających zasadnicze znaczenie dla obniżenia emisji dwutlenku węgla, które jest niezbędne dla osiągnięcia neutralności klimatycznej. Kobalt made in DRK Katanga na południowo-wschodnim krańcu Demokratycznej Republiki Konga (DRK) posiada największe na naszej planecie zasoby kobaltu. Występują tam też niezwykle bogate złoża innych cennych metali, w tym miedzi, żelaza, cyny, niklu, manganu, germanu, tantalu, wolframu, uranu, złota, srebra i litu. Znajdują się tam od zawsze. Drzemały cicho pod ziemią do momentu, gdy zagraniczne gospodarki nadały im wartość. Nowoczesne technologie tworzą popyt na kolejne metale, które jak się przypadkiem składa, występują w Katandze. Pozostałe regiony Konga też posiadają złoża cennych minerałów. Obce mocarstwa od wieków penetrują wszystkie zakątki kraju, wydzierając mu jego skarby: kość słoniową, olej palmowy, diamenty, drewno, kauczuk… oraz niewolniczą siłę roboczą. Niewiele państw może się poszczycić taką rozmaitością bogactw naturalnych jak Kongo. I nigdzie nie są one równie brutalnie wykorzystywane. Kolonializmu ciąg dalszy? Pogoń za kobaltem przywodzi na myśl okrutne rządy króla Leopolda II, prywatnego właściciela Wolnego Państwa Konga. W latach 1885–1908 bezwzględnie łupił je z kości słoniowej i kauczuku. Osoby obeznane z historią tamtej epoki mogą uznać, że przesadzam, porównując to, co dziś dzieje się w Kongu, z okrucieństwami tamtej epoki. Rzeczywiście, szacuje się, że pod rządami Leopolda II życie straciło trzynaście milionów Kongijczyków, połowa ówczesnej populacji kolonii. Obecnie w wypadkach w kopalniach minerałów i w następstwie zatrucia środowiska w rejonach górniczych umiera kilka tysięcy osób rocznie. Nie zapominajmy jednak, że niewolnicza praca Afrykanów od wieków jest wpisana w tradycję kolonializmu. Współczesne prawo międzynarodowe zakazuje niewolnictwa erga omnes (łac. wobec wszystkich) i jus cogens (łac. norma bezwzględnie obowiązująca). Mimo to najubożsi mieszkańcy Konga nadal są wyzyskiwani przez bogatych i potężnych. Ten fakt stawia pod znakiem zapytania moralne podstawy współczesnej cywilizacji i cofa ludzkość do czasów, gdy wartość życia Afrykanina wyznaczał koszt jego odtworzenia. Powrót do kolonialnej moralności, który sam w sobie stanowi przemoc, odbywa się nie tylko w Afryce, lecz na całym globalnym Południu. Ogromna podklasa ludzkości nadal egzystuje tam w nieludzkich warunkach, wykonując pracę niewolniczą na najniższym szczeblu globalnego ładu gospodarczego. Od czasów kolonialnych zmieniło się znacznie mniej, niż mogłoby się nam wydawać. Dramatyczna sytuacja w kongijskim sektorze górniczym jest niewygodna dla wszystkich interesariuszy długiego łańcucha dostaw kobaltu. Żaden producent smartfonów, tabletów, laptopów czy pojazdów elektrycznych nie chce przyznać, że kobalt w jego urządzeniach pochodzi z kopalni, gdzie dzieci pracują w niebezpiecznych warunkach. Ponadnarodowe koncerny w swoich biuletynach i komunikatach prasowych piszą o przestrzeganiu międzynarodowych norm praw człowieka, polityce zerowej tolerancji dla pracy dzieci i rygorystycznych procedurach due diligence w obszarze pozyskiwania surowców. Ogromna skala zniszczeń powodowanych wydobywaniem kobaltu w imię pozyskiwania energii odnawialnej nie ma analogii we współczesnej historii. Jednak wewnętrznie sprzeczny charakter górnictwa nie jest zjawiskiem nowym. Znaczna część innowacji, które miały kluczowe znaczenie dla rozwoju ludzkości, wiązała się z wydłubywaniem z ziemi metali i minerałów. Cenne kruszce zaczęto wydobywać tysiące lat temu Rewolucja zaczęła się, kiedy około siedmiu tysięcy lat temu ludzie nauczyli się używać ognia do obrabiania kruszcu i zaczęli wytapiać środki płatnicze, ozdoby i broń. Pięć tysięcy lat temu odkryto cynę, którą zaczęto dodawać do miedzi. Tak wynaleziono brąz, pierwszy stop twardszy od poszczególnych jego składników. Epoka brązu przyniosła szybki rozwój metalurgii i w konsekwencji gwałtowny rozwój cywilizacji. Brązu używano do produkcji broni, narzędzi rolniczych i monet. Pojawiły się pierwsze formy pisma, wynaleziono koło, powstała i rozwinęła się cywilizacja miejska. W epoce brązu zaczęto również używać kobaltu do barwienia ceramiki. W epoce żelaza wynaleziono produkowaną z rudy żelaza stal, która posłużyła do wyrobu jeszcze mocniejszych i trwalszych narzędzi oraz broni. Pojawiły się armie i imperia. We wczesnym średniowieczu Europejczycy wymyślili koncesje górnicze. Władza wydawała podmiotom komercyjnym zezwolenie na wydobywanie minerałów na określonym obszarze w zamian za część dochodów. System ten obowiązuje do dzisiaj. Ogromny postęp technologiczny w górnictwie, jaki dokonał się w średniowieczu, zawdzięczamy upowszechnieniu się wynalezionego przez Chińczyków prochu. Górnicy zaczęli go wykorzystywać do wysadzania skał. Niezwykle lukratywny import minerałów, zwłaszcza złota, z Nowego Świata sfinansował renesans i otworzył drogę do rewolucji przemysłowej. Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "po... Nie tylko kobalt. Węgiel i rewolucja przemysłowa Wydobywany w Europie węgiel umożliwił industrializację wraz ze wszystkimi jej negatywnymi konsekwencjami. Takimi jak zanieczyszczenie środowiska, obniżenie jakości powietrza i przyspieszenie zmian klimatycznych. Rewolucja przemysłowa przyniosła dalsze ulepszenia narzędzi górniczych: mechaniczne świdry ułatwiły eksploatację złóż w twardych skałach, pasy transmisyjne, wagoniki i samochody ciężarowe zastąpiły pracę rąk przy ładowaniu, wyciąganiu na powierzchnię i naziemnym transporcie urobku. Te i wiele innych technologicznych innowacji umożliwiły wydobywanie minerałów na znacznie większą skalę i z głębiej położonych pokładów, niż było to dotychczas możliwe. Na początku XX wieku minerały kopalne były obecne już w niemal każdej dziedzinie życia. Żelaza w postaci stali używano do budowania domów, mostów, statków, pociągów, samochodów i samolotów. Aluminium, cyna, nikiel i inne metale zyskały tysiące zastosowań w przemyśle i rozwiązaniach konsumenckich. Miedź stosowano do produkcji przewodów oraz zespołów obwodów elektrycznych, wyposażenia wojskowego i urządzeń produkcyjnych. Pochodne ropy naftowej dały nam plastik. Zwiększenie wydajności rolnictwa byłoby niemożliwe bez maszyn zbudowanych z wykorzystaniem wydobywanych z ziemi metali. W wartym miliardy dolarów przemyśle wydobywczym dominują dziś węgiel, żelazo, boksyt, fosforany, gips i miedź. Szybko jednak zyskują na znaczeniu pierwiastki, które są niezbędne do produkcji nowoczesnych urządzeń i dla technologii energii odnawialnej. Bogate złoża wielu z nich, przede wszystkim kobaltu, znajdują się w środkowej Afryce. To jest przedruk z książki „Krwawy kobalt. O tym, jak krew Kongijczyków zasila naszą codzienność” autorstwa Siddhartha Kary w przekładzie Hanny Pustuły-Lewickiej, która ukazała się nakładem Wydawnictwa W.A.B.
Cud w „kopalni śmierci”. Ich walkę o życie śledziła cała Polska
Ratownicy byli przekonani, że idą po zwłoki. Lekarz, który udzielił pomocy dwójce polskich grotołazów, nie miał wątpliwości, że udało im się przeżyć tylko dzięki przyjaźni.
W tym artykule: Zbawienna kałuża Marzenie o śmierci Wyprawa po trupy Uwięzieni w sobie Złośliwy los Z godziny na godzinę bolesna prawda dociera do nich coraz silniej: w tych warunkach powrót na powierzchnię jest niemożliwy. Utknęli w pułapce, 20 m pod ziemią, w nieczynnej kopalni niklu. Mają ze sobą niewiele: czosnek, ciasto, haczyki, spławiki. Po wyjściu zamierzali iść na ryby. Przed zejściem pod ziemię zostawili reklamówkę. Teraz mają nadzieję, że jeśli ktoś ją zobaczy, może wezwie pomoc. Ale poniemiecka kopalnia w Szklarach jest usytuowana daleko za miastem, na pagórkowatym, zalesionym terenie. Ludzie tędy nie chodzą. Adam Alagierski, 28-letni geolog, i Rafał Wszoła, 25-letni speleolog, szukali tego miejsca długo, pytali miejscowych, studiowali mapy. Gdyby nie popsuł się karabinek, a lina nie zawiodła, w tym momencie opowiadaliby już pewnie znajomym, jak wspaniałą przygodę przeżyli. Że na dole jest pięknie. Że widzieli prawdziwe geologiczne cuda: chalcedon, serpentynit, gabro, sjenit. Że po tym, jak nacieszyli już nimi oczy, pobrali próbki do badań. Że gdy odnaleźli kopalnię, byli szczęśliwi. Że weszli do niej od razu, tak jak stali: w koszulkach, dżinsach, tylko z kaskami na głowie. Że spuścili się po linie, którą zaczepili o zawias włazu. Że wymagało to odwagi, nawet pewnego szaleństwa, bo lina była cienka, miała zaledwie 10 mm. Że kupili ją na bazarze. I że w gruncie rzeczy zeszli na dół nielegalnie. Ale tu, pod ziemią, nie ma komu wysłuchiwać ich opowieści. Nie ma też szans, by wspiąć się 20 m na powierzchnię po śliskiej, cienkiej linie, w której popsuł się karabinek. Z kopalni nie ma innego wyjścia. Są wściekli, krzyczą na siebie. Drą się o pomoc, ale nikt ich nie słyszy. Wokół rozchodzi się puste echo. Zakładają się (o kilo kokosanek), że pomoc przyjdzie w przeciągu trzech dni. Zbawienna kałuża Lipiec 1994 r. był wyjątkowo gorący. Dlatego w pierwszej chwili, gdy tu zeszli, chłód wydawał im się zbawienny. W kopalni jest siedem stopni powyżej zera. Teraz, gdy czekają na pomoc, przyjemna temperatura zamienia się w śmiertelne niebezpieczeństwo. Mają T-shirty z krótkimi rękawami, nie wzięli ze sobą żadnej ciepłej odzieży. Grozi im wychłodzenie organizmu. Czekają. Przygotowują legowisko: rozkładają folie, usuwają kamyczki. Stracili wiele energii na próby wyjścia, muszą oszczędzać siły. Zapalają świeczki, mają ich dużo. Przykładają ogień do twarzy, by było choć trochę cieplej. Kopalnia w blasku świec wygląda pięknie, Adam patrzy z zachwytem na chryzoprazy. To soczyście zielone minerały występujące głównie w Australii i tu, na Dolnym Śląsku. Mijają trzy doby. Pomoc nie nadchodzi. Jest coraz zimniej, przytulają się do siebie. – Jest ci tak zimno, że nie czujesz głodu, pragnienia, nic. Tylko to przeraźliwe zimno – wspominał później Adam. – Gdyby nie Rafał, szybciej bym wystygł – dodawał. Śni im się, że ktoś nakrywa ich ciepłym kocem lub że biorą gorącą kąpiel. Adam słyszy we śnie głos: „Po co tu siedzicie, skoro jest wyjście”. Ale głos kłamie. Wyjścia nie ma. 10 najstraszniejszych katastrof lotniczych wszech czasów. Z perspektywy pilota Nie cierpię podsycania czyjegoś strachu, ale w interesie historii i dla tych z was, którymi powoduje chorobliwa ciekawość, prezentuję poniższą listę - przeczytajcie fragment książki "Pil... Popełniają fatalny błąd: przez nieuwagę gaszą wszystkie świeczki naraz. Nie mają zapałek. Odtąd będą skazani na absolutne ciemności. Chodzą na czworakach, nie widzą nawet konturów przedmiotów. Ich mózgi wariują z braku światła. Po tygodniu są spragnieni. Ale nie ma wody, jest tylko breja i własny mocz. Błoto robi się na skutek przenikania wody przez grunt. Żeby napić się tych kropelek, trzeba zjeść trochę gliny. Mocz jest ohydny, ale za to ciepły. To jedyne źródło energii, jaką mogą dać wychłodzonym organizmom. Brudna kałuża wielkości popielniczki to ich drugi sposób, by nie umrzeć z pragnienia. Znajduje się w innej części kopalni. Chodzenie tam staje się świętym rytuałem. Kropelki od gliny odcedzają za pomocą butelki przeciętej na pół. Picie sprawia im ból, bo breja jest zimna. Mają pierwsze objawy hipotermii: drżenie mięśni, skurcze ścięgien, silne zawroty głowy. Czekają już 300 godzin. Marzenie o śmierci Któregoś dnia Adam idzie po wodę sam. Gubi się. Długo szuka drogi powrotnej. Jest mu zimniej niż wtedy, gdy leży przy Rafale. Bez wymiany cieplnej z ciałem kolegi umrze z wychłodzenia o wiele szybciej. Utrzymanie temperatury jest kluczowe w ich walce o życie. Przestali ze sobą rozmawiać, by się nie wyziębiać. Oddychają powoli. Poruszają się coraz mniej. Całe godziny leżą na foliach, wtuleni w siebie, zziębnięci, milczący. Mija 14. dzień udręki. W absolutnej ciemności, w głuchej ciszy poczucie czasu zupełnie się zaciera. Nie wiedzą nawet, jaka jest pora dnia, ile już tu są, czy upłynęło 20 godzin, czy 400? Każda minuta się dłuży, nie istnieje żaden punkt odniesienia. Nic się nie zmienia. Jest ciemno i cicho jak w grobie. Adam myśli o samobójstwie. Chce umrzeć, żeby nie było mu już tak zimno. Ale przed samobójstwem powstrzymuje go wspominanie małe- go synka: nie chce go osierocić. Walczy o swoje życie. Dla niego. Odcięty od świata mózg tworzy przedziwne halucynacje. Rafał w ciemnościach widzi kolorowe postacie. Adam czyta wyimaginowane gazety. Zdaje im się, że słyszą ludzkie kroki. Układają się w dziwne geometryczne figury, wierząc, że to zapewni im dopływ ciepła. Obaj kompletnie tracą poczucie rzeczywistości. Ich organizmy spaliły już cały tłuszcz, teraz pożerają białko. Są tutaj 20 dni. Stygną. W tym samym czasie pani Janina ciągle ogląda telewizję i zajmuje się ogródkiem. Dwa plecaki zostawione przez młodych już ponad dwa tygodnie temu przenosi do innego pokoju. Jest przekonana, że „miastowe studenty” wróciły do Poznania. Tymczasem matka Rafała Wszoły porusza niebo i ziemię, aby odszukać syna. Policja w ciągu kilku dni dociera do świadków, którzy widzieli młodych ludzi idących w kierunku nieczynnych kopalń w Szklarach. Jeszcze tego samego dnia, 19 sierpnia rozpoczyna się akcja ratunkowa. Wyprawa po trupy Człowiek umiera bez wody po siedmiu dniach, bez jedzenia po trzech tygodniach. Minęły 24 dni. Nikt nie wierzy, że dwaj mężczyźni jeszcze żyją. Panuje przekonanie, że ratownicy schodzą pod ziemię po trupy. Na zejście do nieczynnej kopalni zdecydował się wałbrzysko-kłodzki GOPR. Początkowo do akcji nie dopuszczono rodziców. Nie chciano narażać ich na widok zwłok. Pani Janina, pytana przez dziennikarzy, czemu nie zawiadomiła policji wcześniej, odpowiada ze szczerością: „Policji? Przecież to takie dobre chłopaki!”. W akcji uczestniczy jedenastu ratowników GOPR. – Przez pierwsze dwie godziny kopaliśmy nie tam, gdzie trzeba. W końcu znaleźliśmy właściwe wejście. Byłem zdenerwowany całą sytuacją. Zacząłem głośno psioczyć na cały świat. Wtedy z głębi kopalni dobiegły mnie niewyraźne jęki: halo, halo, pomocy, tutaj. To byli oni! Usłyszeli mój głos. Implozja Titana. To nagranie pokazuje, jak doszło do tragedii Przyczyną śmierci wszystkich pasażerów znajdujących się na pokładzie podwodnej łodzi Titan była implozja. W sieci – niespełna tydzień od dramatycznych wydarzeń na Atlantyku – pojawi... Gdy do nich zszedłem, leżeli na foliach. Mieli kłopoty z poruszaniem się. Milczeli. Zastosowaliśmy specjalne uprzęże. Wyciągnęliśmy ich stamtąd – relacjonuje Travelerowi uczestnik akcji ratunkowej Zbigniew Jagielaszek, obecnie szef szkolenia GOPR. Na zewnątrz stoi pięciu strażaków i 20 policjantów (cała komenda z Ząbkowic). – Nie podnosić głosu! – syczy ratownik GOPR do tłumu przed kopalnią. – Oni byli w grobowej ciszy przez trzy tygodnie! – tłumaczy powody swej nadzwyczajnej ostrożności. Obie ofiary trafiają na oddział intensywnej terapii do szpitala w Ząbkowicach Śląskich. Lekarze nie mają wątpliwości, że „jaskiniowcy”, jak nazywali ich pacjenci szpitala, nie przeżyliby pod ziemią kolejnej doby. Są u kresu: wychłodzeni, odwodnieni, wyczerpani. Schudli po 20 kilo. Dr Piotr Wojtylak, który ich leczy, nie może wyjść z podziwu. W wywiadach mówi, że 24 dni bez jedzenia to kres ludzkich możliwości. – Przeżyli dzięki temu, że byli przyjaciółmi – stwierdza. Uwięzieni w sobie Ze szpitala wyszli po miesiącu. Ich ciała wróciły do zdrowia: przytyli, wygrzali się w ciepłych kołdrach. Ale na psychice każdego z nich pozostała skaza. Rafał Wszoła odciął się od świata. Tuż po tragedii rozmawiał z dziennikarzami, ale szybko zrozumiał, że dłużej tego nie wytrzyma. Przeszedł na rentę inwalidzką. Popadł w silne przygnębienie. Nabrał wrogości do świata. Zerwał kontakt z Adamem. Przeżyta trauma nie daje mu spokoju. – Spotkałem się z nim w rok po katastrofie. Przebywał wtedy w Ośrodku Pomocy Społecznej w Otwocku – mówi Krzysztof Kopczyński, producent filmu dokumentalnego 24 dni, który rekonstruuje tragiczne wydarzenia w kopalni w Szklarach. – Odbyliśmy dwugodzinną rozmowę. Zrozumiałem, że dramatyczne przeżycie zmieniło jego postrzeganie rzeczywistości. Rafał przebywał już wtedy we własnym świecie – wspomina. I dodaje: – Mam dla jego doświadczeń duży szacunek: wrócił z krainy śmierci do krainy życia. Być może czuje więcej od nas. Adam Alagierski, w przeciwieństwie do Rafała, z całej historii wyciągnął optymistyczne wnioski. – Warto było spędzić te 24 dni w kopalni. Dopiero tam zrozumiałem, że nigdy nie byłem nieszczęśliwy – mówił wielokrotnie. Chętnie przyjechał na plan zdjęciowy, zszedł nawet z ekipą filmową do kopalni. – Nic się tam nie zmieniło. Wszystkie rzeczy, które tam zostawili: folie, butelki, świeczki, spławiki, leżały w tym samym miejscu. To był dla niego mocny obrazek – wspomina Maciej Odoliński, reżyser filmu 24 dni. Adam poczuł silne dreszcze. To był dla niego wyjątkowy moment. Był znowu tutaj, w tym cichym grobie, gdzie niemal wyziębił się na śmierć. Stał obok reżysera i uśmiechając się, mówił wzruszony: – Nie ma mnie takiego, jakim byłem. Złośliwy los Gdyby Adam i Rafał nie przeżyli, nie znalibyśmy szczegółów ich wypadku. Ale wszystko, co wiemy, wiemy tylko od nich. Maciej Odoliński był prawdopodobnie jedynym dziennikarzem, z którym Adam i Rafał rozmawiali szczerze. W filmie 24 dni reżyserowi udało się stworzyć intymny obraz postaci Adama, zbliżyć się do prawdy o tamtych wydarzeniach. Żałuje, że Rafał nie chciał wziąć udziału w produkcji. Przyznaje, że wiele drastycznych opisów nie nadawało się do emisji. Twierdzi, że bohaterowie wciąż mają przed światem wiele tajemnic, o których nigdy nie powiedzą. – Być może liczyli na to, że zrobią biznes na chryzoprazach, pięknych zielonych minerałach. Robili to dla pieniędzy – uważa Zdzisław Wiatr, naczelnik wałbrzysko-kłodzkiej grupy GOPR, który dowodził akcją ratunkową. O Adamie i Rafale ma złe zdanie. Ich zejście do nieczynnej kopalni uważa za lekkomyślność. – Nie znali podstawowych technik linowych, dlatego nie mieli szans się wydostać. Teoretycznie wyjście było możliwe: mieli paski, sznurowadła, plecaki, linę. Myślę, że gdyby w tych samych warunkach w kopalni znalazło się dwóch goprowców, uratowaliby się w ciągu kilkudziesięciu godzin – ocenia Wiatr. Kilka lat później Adam Alagierski postanowił pokazać swojemu dorastającemu synowi kopalnię w Szklarach, która zmieniła jego życie. Los okazał się piekielnie złośliwy: Adam wpadł do kopalni, mocno się potłukł, połamał sobie nogi. Gdyby nie syn, który został na zewnątrz, znowu zostałby uwięziony w miejscu, z którego już raz go wydobyto. Chłopak wezwał pomoc. Na miejsce niemal od razu przybyli ratownicy. Ci sami, co 19 sierpnia 1994 r. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler” (nr 01/2013).
Kopalnia kredy w Mielniku nazywana jest „wielką białą dziurą w ziemi”. To jedyne takie miejsce w Polsce
Odkrywka w Mielniku jest jedyną na terenie Polski czynną kopalnią tego typu. Do połowy XX wieku kreda była tu wydobywana ręcznie. Dzisiaj teren kopalni kredy można oglądać ze specjalnie utworzonego tarasu widokowego.
W tym artykule: Odkrywkowa kopalnia kredy w Mielniku Wielka dziura w ziemi Kopalnia kredy nowym „cudem Polski” Z tarasu widokowego ciężarówki i koparki wyglądają jak dziecięce zabawki. W obłokach wzniecanego pyłu suną przez oślepiający bielą krajobraz, znacząc na ziemi linie, rysy i pęknięcia. Wielu osobom ta przestrzeń kojarzy się z obrazkami powierzchni Księżyca. Więcej jest w niej jednak czegoś baśniowego, trochę nierealnego, zdumiewającego. Odkrywkowa kopalnia kredy w Mielniku Odkrywkowa kopalnia kredy w Mielniku na Podlasiu jest obecnie jedyną tego typu w Polsce. Ma długą historię – ludzie wydobywali w tym miejscu kredę już w XVI wieku. Oczywiście inna była wówczas skala i możliwości technologiczne. Kopano po prostu płytkie szyby. Do połowy ubiegłego stulecia wszystkie prace wykonywano bez udziału maszyn, a urobek wykorzystywany był głównie przez okolicznych mieszkańców. Dopiero w ostatnich dekadach wjechał tu ciężki sprzęt, a wydobycie zostało zmechanizowane. Dziś pozyskuje się tu rocznie około 80 tysięcy ton kredy, z czego większość przetwarzana jest na miejscu, w nowoczesnym zakładzie. Biała skała osadowa powstała na dnie mórz i oceanów, które miliony lat temu zalewały teren dzisiejszej Polski, niemal od zawsze przyciągała uwagę ludzi. Kreda, klasyfikowana jako odmiana wapienia, dzięki lekkości i porowatości łatwo poddaje się obróbce. Jej jasny, niemal biały kolor był przydatny przy produkcji farb, ceramiki i cegieł. Z czasem zaczęto ją również wykorzystywać w przemyśle chemicznym, farmaceutycznym i kosmetycznym. O tym, jak mocno obecność kopalni odkrywkowej wpływała na życie mieszkańców regionu, świadczy już sama nazwa wsi (niegdyś miasta) Mielnik. Pochodzi ona od rosyjskiego słowa „mieł”, czyli kreda właśnie. Wiele mielnickich rodzin związanych jest z kopalnią od pokoleń. Wielka dziura w ziemi Samo miejsce jest tak naprawdę ogromną dziurą w ziemi. Niezwykłość nadaje mu jednak jasna barwa kredy, która kontrastuje z zielonym otoczeniem. Wyrobisko wygląda jak ogromna czapa lodowa lub góra usypana z soli. Nawet drogi prowadzące do kopalni są zasnute białym pyłem, tworząc geometryczne linie przecinające ciemniejszy krajobraz. Mimo przemysłowego charakteru ta przestrzeń ma w sobie jakieś naturalne piękno. Od lat przyjeżdżali tu więc turyści chcący zobaczyć „wielką białą dziurę w ziemi”. Na ich potrzeby zbudowano w końcu spory taras widokowy, do którego da się wygodnie dojechać autem. Obok zadaszonego punktu ustawiono też tablice informacyjne przedstawiające historię kopalni i tradycję pozyskiwania kredy, a także kilka zabytkowych wózków, którymi dawniej wywożono urobek. Można usiąść wygodnie na drewnianych ławach i kontemplować to miejsce, obserwując powolny ruch sprzętu, tarasowe białe zbocza i cały rozległy teren będący zadziwiającym miksem efektów działań człowieka i natury. Nazywane jest „małym Krakowem”. Historia tego niezwykłego miasta sięga ponad 6000 lat wstecz Przez wielu nazywane jest „małym Krakowem” lub „Miastem Szkła”. Krosno, bo o nim mowa, zachwyca mieszkańców i turystów niepowtarzalnym klimatem oraz piękną starówką. Kopalnia kredy nowym „cudem Polski” Kopalnia kredy w Mielniku to jeden z 16 laureatów wakacyjnego plebiscytu Travelera „Cuda Polski 2023”. Przypomnijmy, że o miano „nowego cudu” walczyły trzy propozycje z Podlasia. Oprócz zwycięskiej kopalni także Kraina Otwartych Okiennic oraz Kanał Augustowski. A oto pełna lista zwycięzców plebiscytu „Cuda Polski 2023”: Dolnośląskie – Miasto Bardo, Kujawsko-pomorskie – Wyspa Młyńska z Młynami Rothera, Lubelskie – Włodawa, Lubuskie – Park Książęcy Zatonie, Łódzkie – Monopolis, Małopolskie – Pustynia Błędowska, Mazowieckie – Park Nauki Torus w Ciechanowie, Opolskie – Twierdza Nysa, Podkarpackie – Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza w Bóbrce, Podlaskie – Odkrywkowa kopalnia kredy w Mielniku, Pomorskie – Zagroda Inicjatyw Twórczych Swołowo, Śląskie – Żelazny Szlak Rowerowy, Świętokrzyskie – Geopark Świętokrzyski, Warmińsko-Mazurskie – Gołdap, Wielkopolskie – Antidotum Airshow Leszno, Zachodniopomorskie – Ogrody Hortulus w Dobrzycy.
Wśród bogów i ludzi Fascynacja Grecją, a właściwie kulturą antyczną, towarzyszyła mi od dziecka. Mity greckie były jedną z pierwszych lektur, które przeczytałam. Losy bogów rozpalały moją wyobraźnię, podobnie jak herosów i innych antycznych bohaterów. Wszyscy na nich wyrośliśmy i zapewne większość z nas po cichu marzyła, żeby w dorosłym życiu zobaczyć te wspaniałe i przesiąknięte historią miejsca. Starożytne świątynie uznawane za cuda świata, marmurowe posągi uchodzące za rzeźbiarski kanon. Grekom zawdzięczamy igrzyska olimpijskie, demokrację, najlepszy z możliwych systemów politycznych, rozwój medycyny i filozofii, do którego przyczynili się Platon, Sokrates czy Arystoteles. Postęp w naukach matematycznych i astronomii. Położyli też podwaliny pod rozwój literatury, poezji i dramatu. To w Grecji wybudowano dziesiątki amfiteatrów, które dostarczały rozrywki jej mieszkańcom. Ale Grecja to też tysiące wysp na Morzu Śródziemnym, które kuszą białymi miasteczkami, pysznym jedzeniem, doskonałym winem i oliwą oraz tysiącami piaszczystych plaż. I ciepłym morzem. A jak wiadomo, my, mieszkańcy północy Europy, bardzo potrzebujemy słońca, szczególnie podczas wakacji. Stąd pomysł na to greckie wydanie Travelera przesiąknięte mitami, legendami, historiami i wyjątkowymi miejscami, które warto rozważyć, planując swój urlop. Zarówno aktywny, jak i ten bardziej stacjonarny, bo dobrze jest zatrzymać się na dłużej w jednym miejscu, by zobaczyć, jak odpoczywają i bawią się Grecy. I odrobić tę lekcję po powrocie do domu. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 14 | Kierunek kultura Miejsce miesiąca 16 | Krynica-Zdrój. Śladami Nikifora i Jana Kiepury 22 | Kowno. To tutaj bije serce litewskiej kultury i sztuki TEMAT NUMERU – GRECJA 30 | CYKLADY Wielki błękit i wielka biel 38 | MILOS Perła Morza Egejskiego 44 | EUBEA Miód, plaże i gwiazdy 50 | MESENIA I LAKONIA Cuda Peloponezu 56 | PÓŁWYSEP MANI Kamienne wieże i puste plaże 62 | MACEDONIA Śladami starożytnej historii 68 | KRETA Surowe piękno dzikiej natury 74 | TOP 6 MNIEJ ZNANYCH WYSP Astypalea, Karpatos, Ikaria, Elafonisos, Kefalinia, Kithira DOOKOŁA EUROPY 82 | SZWAJCARIA Kolejowa podróż Ekspresem Złotej Przełęczy 88 | NIEMCY Wyspy Fryzyjskie. Na styku ziemi i morza 94 | CZECHY Na szlaku romantycznych zamków ADVENTURE 100 | Test Travelera Lekkie plecaki na górski szlak i miejskie wędrówki
Czy wydobywanie cennych surowców z asteroid to następny krok w eksploracji kosmosu?
Czy czytasz ten artykuł na laptopie lub smartfonie? Te i inne urządzenia elektryczne i wiele innych produktów przemysłowych powstają dzięki cennym i rzadkim surowcom wydobywanym z głębi Ziemi. Wraz z rozwojem technologii, niezbędne minerały - w tym metale strategiczne (niezbędne dla kluczowych gałęzi gospodarki bądź obronności danego kraju) i rzadkie - stały się niezbędnym paliwem dla naszego współczesnego życia.
W tym artykule: Po surowce w kosmos? Żelazo, nikiel, platyna, złoto... Plany już istnieją Po surowce w kosmos? Jednak wraz z gwałtownie rosnącym popytem i coraz większym wydobyciem, szanse na to, że te nieodnawialne zasoby wkrótce się wyczerpią. Dlatego, zanim do tego dojdzie, eksperci i naukowcy mają nadzieję znaleźć jakieś alternatywy. Rozwiązanie może leżeć dosłownie ponad naszymi głowami, w kosmosie! Nieskończone morze zasobów oferowanych przez asteroidy, przyciągnęło znaczną uwagę w tym względzie. Fascynujący i potencjalnie bardzo lukratywny pomysł wydobywania surowców z asteroid jest uważany za możliwą przyszłość eksploracji kosmosu. Asteroidy to po prostu skały i ogromne głazy, które krążą wokół Słońca, głównie w pasie asteroid pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza. Są to obiekty, które pozostały po burzliwym formowaniu się naszego rodzimego układu planetarnego około 4,6 miliarda lat temu. Te kosmiczne skały o różnych rozmiarach i kształtach mogą mieć setki kilometrów są jednak dużo mniejsze od planet, a nasz Układ Słoneczny pełen jest milionów z nich. Typowe rodzaje asteroid lub planetoid (jak nazywa się te największe z nich), które mogą być potencjalnie eksplorowane to węglowe (typu C), krzemowe (typu S) i metaliczne (typu M). Szacuje się, że istnieje ponad 1500 takich planetoid, które stanowią potencjalne źródło minerałów. Żelazo, nikiel, platyna, złoto... Asteroidy zawierają duże ilości cennych zasobów, takich jak żelazo, nikiel, platyna, złoto, rod i magnez. Naukowcy stawiają hipotezę, że asteroidy są pełne wielu minerałów, których stężenie jest kilkakrotnie wyższe niż na Ziemi. Co ciekawe, wcześniejsze badania wykazały, że asteroidy mogły dostarczyć wiele cennych złóż surowców na Ziemię, kiedy ta jeszcze się formowała. Z drugiej strony, asteroidy zawierają również duże ilości wody w postaci lodu, która mogłaby zostać wykorzystana w przyszłych misjach kosmicznych poprzez przetworzenie jej na paliwo (obydwa pierwiastki z których się składa nadają się do tego bardzo dobrze), które mogłoby podtrzymać bardziej długotrwałe misje. Te aspekty sprawiają, że asteroidy są niewykorzystaną skarbnicą naszego, nieco dalszego kosmicznego otoczenia! Popularny astrofizyk Neil deGrasse Tyson powiedział kiedyś, że pierwszym bilionerem będzie osoba, która wykorzysta zasoby naturalne na asteroidach. Według szacunków, wartość minerałów znajdujących się w pasie asteroid mogłaby zapewnić 100 miliardów dolarów każdemu mieszkańcowi Ziemi! Na przykład, asteroida o nazwie 16 Psyche zawiera wystarczająco dużo niklu i żelaza, aby zaspokoić zapotrzebowanie Ziemi na kilka milionów lat a dodatkowo znajduje się na niej taka ilość złota, że każdy człowiek mógłby dostać go całe kilogramy. W sumie wartość tej asteroidy wyceniana jest na aż 10 000 kwadrylionów dolarów. Nic dziwnego, że kilka agencji kosmicznych, w tym amerykańska NASA, postawiło sobie za cel zbadanie takich asteroid. Plany już istnieją Jedna z najbardziej ambitnych misji NASA dotyczy właśnie tej asteroidy. Mająca polecieć w kosmos sonda w sierpniu 2022 doleci do 16 Psyche do 2026 roku. NASA zapewniła jednak, że misja koncentruje się na naukowych badaniach asteroidy i nie ma na celu zbadania perspektyw wydobywczych. Niemniej jednak, 16 Psyche stała się najbardziej pożądanym kandydatem do przyszłego wydobycia surowców z asteroidy. Innym pomysłem na wydobywanie surowców z asteroid jest skierowanie ich na bezpieczną orbitę bliżej Ziemi, Księżyca lub Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Inna alternatywa przewiduje misje z wykorzystaniem rojów miniaturowych satelitów znanych jako CubeSat. Ponadto, aby wydobyć wodę, eksperci zaproponowali metodę optycznego górnictwa, która skupiałaby ciepło słoneczne na powierzchni asteroidy, aby usunąć wodę z jej skał. Inną zrównoważoną metodą dotarcia do odległych obiektów jest wykorzystanie silników elektrycznych do wydobycia, co wymaga mniej paliwa. Pomysłów jest naprawdę wiele, jednak jednym z najtrudniejszych elementów ewentualnej misji wydobywczej pozostaje przetransportowanie metali szlachetnych z powrotem na Ziemię. Ponieważ rozwój technologii i nauka o tym jest wciąż w fazie początkowej, niektóre pomysły obejmują przechowywanie ich na rakietach wielokrotnego użytku lub przy użyciu technologii druku 3D. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, to pozornie science fiction wkrótce stanie się rzeczywistością. Główną zaletą takiego rozwiązania jest dla wielu to, że takie metody pozwolą spowolnić wyczerpywanie się zasobów naturalnych Ziemi. Obecna dekada ma zrewolucjonizować oblicze eksploracji kosmosu, a wydobycie cennych minerałów z asteroid może być jednym z istotnych elementów tego procesu.
Gigantyczny diament znaleziony w Botswanie. Może być trzecim co do wielkości w historii
O wydobyciu kamienia o masie 1098 karatów poinformowała firma wydobywcza Debswana. Nowo odkryty diament może być trzecim największym diamentem, jaki kiedykolwiek znaleziono.
Gigantyczny klejnot odkryto 1 czerwca w kopalni Jwaneng w południowej Botswanie, która według Bloomberga jest uważana za najcenniejszą kopalnię na świecie. W środę 16 czerwca przedstawiciele firmy wydobywczej Debswana przekazali rekordowy diament prezydentowi kraju Mokgweetsiemu Masisiemu. Lynette Armstrong pełniąca obowiązki dyrektora Debswany powiedziała, że diament o wymiarach 73 na 52 na 27 mm jest największym jaki odkryto w ciągu 50 lat działalności firmy. – Z naszej wstępnej analizy wynika, że może to być trzeci co do wielkości klejnot na świecie. Rzadki i niezwykły kamień wiele znaczy w kontekście diamentów i samej Botswany. Przynosi nadzieję narodowi, który walczy – powiedziała Armstrong. Sierra Leone: Krew za diamenty Uważane za najcenniejsze kamienie szlachetne na świecie. Mieszkańcy Sierra leone płacą za nie najwyższą cenę. Największym diamentem, jaki kiedykolwiek znaleziono jest Cullinan – dzięki masie 3106 karatów jest większy od obu kolejnych rekordzistów razem wziętych. Cullinan został odkryty w RPA w 1905 roku. Trzy lat później został pocięty na około 100 fragmentów, a największy z nich (530-karatowy) został wysłany do Londynu, gdzie został osadzony w królewskim berle, jednym z klejnotów koronnych Anglii, które są przechowywane w Tower of London. Drugie miejsce zajmuje o wiele mniejszy kamień – 1109-karatowy Lesedi La Rona, odkryty w 2015 roku, także na terenie Botswany. Czemu diamenty są cenne? Jak powstaje rubin? Poznajcie sekrety minerałów i szlachetnych kamieni Kamień kamieniowi nierówny, ale nie ma chyba takiego, który nie znalazłby żadnego zastosowania. Jak powstają i co z nimi robimy? Ile jest wart rekordowy diament? Debswana jeszcze nie podjęła decyzji, czy sprzeda gigantyczny diament za pośrednictwem De Beers – międzynarodowej korporacji specjalizującej się w wydobyciu i handlu diamentami, czy za pośrednictwem państwowej firmy Okavango Diamond Company. Na razie wszyscy zainteresowani czekają na wycenę znaleziska. Dla porównania dodajmy, że 1109-karatowy Lesedi La Rona w 2017 roku został sprzedany za 53 mln dolarów. – Debswana będzie współpracować z rządem Republiki Botswany i firmą De Beers, aby wycenić i sprzedać diament tak, aby zapewnić maksymalne korzyści mieszkańcom Botswany – powiedziała rzeczniczka firmy Rachel Mothibatsela. Debswana jest spółką powstałą na mocy porozumienia (tzw. joint venture) między Anglo American De Beers i rządem Botswany, która jest wiodącym producentem diamentów w Afryce. Na Uranie i Neptunie diamenty spadają z nieba. Naukowcy wiedzą, dlaczego Nie na powierzchni tych zmrożonych planet, ale tysiące kilometrów pod nią ciśnienie i temperatura są tak duże, że fragmenty węgla z rozłupanych węglowodorów zbijają się w diamenty i o... Minister ds. minerałów, Lefoko Moagi, powiedział, że odkrycie gigantycznego diamentu, który jeszcze nie otrzymał oficjalnego imienia, nie mogło nastąpić w lepszym momencie. Pandemia COVID-19 mocno odbiła się na sprzedaży diamentów w 2020 i w początkach 2021 roku, co było ogromnym ciosem dla krajowej gospodarki, której eksport w 90 proc. opiera się na diamentach. W ubiegłym roku całkowita sprzedaż surowca diamentowego w kraju spadła o 30 proc. Także produkcja Debswany spadła do 16,6 mln karatów, czyli o 29 proc. w porównaniu z rokiem 2019. Sprzedaż spadła o 30 proc. Drogocenne znalezisko może okazać się receptą na problemy branży wydobywczej. Obecnie botswańska firma planuje zwiększyć produkcję do poziomu sprzed pandemii.
Zachwycające zdjęcie „złotych rzek” Amazonii. NASA wyjaśnia, co naprawdę się za nim kryje
Mieniące się złotem rzeki biegnące przez amazoński las deszczowy w Peru można podziwiać na zdjęciu opublikowanym przez NASA. Niestety za piękną fotografią kryję brudna historia. „Rzeki złota” to w rzeczywistości doły wykopane przy nielegalnym wydobyciu złota.
Zdjęcie zrobiono z pokładu Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) dokładnie 24 grudnia 2020 roku. Niezwykła fotografia mimo swojej malowniczości jest kolejnym dowodem na skalę niszczycielskiego wydobycia złota w regionie Madre de Dios w południowo-wschodnim Peru. NASA wyjaśnia, że to, co na zdjęciu wygląda jak rzeki płynnego złota to w rzeczywistości błotniste doły, w których górnicy poszukiwali lub nadal poszukują cennego metalu. Setki basenów, z których usunięto roślinność, wypełnionych wodą i otoczonych błotem dzięki odbitemu światłu słonecznemu z perspektywy ISS mogło zmienić się w tak ujmujący obraz. Doły, w których prowadzono wykopaliska, układają się w rzeczny szlak, bowiem górnicy podążają szlakami starych rzek, w których przez setki lat odkładały się cenne minerały – wyjaśniają eksperci NASA. Peru jest wiodącym eksporterem złota, a Madre de Dios kluczową lokalizacją dla ogromnego nieuregulowanego przemysłu, w którym tysiące górników próbuje zarobić na życie. Większość wydobycia odbywa się „poza rządową administracją”. Przemysł wydobywczy doprowadził do intensywnego wylesiania i niszczenia ważnych siedlisk dzikich zwierząt na obszarze, który jeszcze do niedawna był oazą bioróżnorodności. W częściach regionu będącego domem dla wielu dzikich gatunków - w tym małp, jaguarów i motyli - górnictwo jest główną przyczyną wylesiania – uważają naukowcy. Badanie z 2019 roku wykazało, że wylesianie związane z wydobyciem złota tylko w 2018 roku zniszczyło niemal 10 000 hektarów peruwiańskiej Amazonii. Nielegalne kopalnie złota nie pozostają też bez wpływu na zdrowie mieszkających w pobliżu ludzi. Górnicy mieszają osady z gotowaną rtęcią, aby oddzielić złoto od innych minerałów. W rezultacie co roku do rzek lub atmosfery trafia do 55 ton (50 ton metrycznych) rtęci. Według badania PLOS One z 2012 r., mieszkańcy, którzy jedzą dużo ryb z tych zanieczyszczonych rzek, są ponad trzy razy bardziej narażeni na zatrucie rtęcią niż osoby nie jedzące ryb. Wydobycie złota jest napędzane wciąż rosnącą ceną kruszcu. Lokalne społeczności traktują często nielegalny lub półlegalny proceder jako najlepszy i najpewniejszy sposób utrzymania. Szacuje się, że w 2012 r. w regionie wydobywczym Amazonii pracowało około 30 000 górników. W innej części Peru, La Pampa, ogromna gorączka złota, która trwała blisko dekadę, została ostatecznie zatrzymana przez rząd w 2019 r.