Dokąd w Polsce uciec przed upałem? W tych miejscach przez cały rok jest najwyżej kilkanaście stopni
Kolejna fala upałów dotarła do Polski, a w części kraju termometry mogą pokazać nawet 40 st. C. W takich warunkach wielu z nas szuka sposobu, by choć na chwilę uciec od skwaru. Nie trzeba jednak wyjeżdżać za granicę ani zamykać się w klimatyzowanych pomieszczeniach. W Polsce nie brakuje miejsc, w których przez cały rok panuje temperatura wynosząca zaledwie kilkanaście stopni.
Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia przed upałami dla niemal całej Polski. Najwyższym, trzecim stopniem alertu objęto znaczną część południa i centrum kraju, natomiast ostrzeżenia drugiego stopnia obowiązują m.in. w województwach lubuskim, wielkopolskim, kujawsko-pomorskim oraz na części Pomorza Zachodniego i Podlasia. Gdy temperatury na zewnątrz przekraczają 35, a miejscami mogą zbliżyć się nawet do 40 st. C, warto poszukać miejsc, w których panuje naturalny chłód. Jaskinie, kopalnie, podziemne trasy turystyczne czy dawne sztolnie przez cały rok utrzymują temperaturę na poziomie około 8-14 st. C, oferując nie tylko wytchnienie od upału, ale także możliwość poznania niezwykłych zakątków Polski. Kopalnia Guido w Zabrzu. 320 metrów pod ziemią nawet latem jest chłodno Jedną z najbardziej niezwykłych atrakcji Górnego Śląska jest Kopalnia Guido w Zabrzu, gdzie można zjechać autentyczną windą górniczą nawet 320 metrów pod ziemię. Na tej głębokości przez cały rok panuje temperatura około 13–16 st. C, a specyficzny mikroklimat stanowi przyjemną odmianę od letnich upałów. Trasa prowadzi przez oryginalne wyrobiska, w których zachowano maszyny, urządzenia i wyposażenie wykorzystywane przez górników jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Zwiedzający mogą zobaczyć pracujące kombajny górnicze, przejść wąskimi chodnikami oraz poznać realia jednej z najtrudniejszych profesji przemysłowych. Dodatkową atrakcją jest najwyżej położony podziemny pub w Europie. Kopalnia Soli w Wieliczce. Pod ziemią przez cały rok panuje przyjemny chłód Wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Kopalnia Soli w Wieliczce od wieków zachwyca nie tylko historią, ale również wyjątkowym mikroklimatem. Na trasie turystycznej temperatura przez cały rok utrzymuje się na poziomie około 14-16 st. C, dzięki czemu zejście pod ziemię przynosi wyraźną ulgę nawet podczas największych upałów. Zwiedzanie rozpoczyna się od pokonania ponad 350 schodów prowadzących kilkadziesiąt metrów pod powierzchnię. Następnie trasa wiedzie przez rozległe komory, korytarze i podziemne jeziora, a największe wrażenie robi monumentalna kaplica św. Kingi, której ściany, żyrandole i rzeźby wykonano z soli. Łącznie kopalnia liczy blisko 300 kilometrów chodników rozmieszczonych na dziewięciu poziomach, choć dla turystów udostępniono jedynie niewielki fragment tej niezwykłej podziemnej sieci. Kopalnia Soli w Bochni. Najstarsza kopalnia soli kamiennej w Polsce Bochnia pozostaje nieco w cieniu Wieliczki, choć to właśnie tutaj rozpoczęła się historia wydobycia soli kamiennej na ziemiach polskich. Kopalnia działa od XIII wieku i również została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W podziemiach przez cały rok utrzymuje się temperatura około 14-16 st. C, a specyficzny mikroklimat od lat wykorzystywany jest także podczas pobytów rehabilitacyjnych. Zwiedzanie różni się od tego w Wieliczce – oprócz pieszej trasy turyści mogą przejechać się autentyczną kolejką górniczą oraz przepłynąć łodzią przez zalaną solanką komorę. Multimedialne ekspozycje opowiadają o historii wydobycia, życiu dawnych górników i rozwoju jednego z najstarszych przedsiębiorstw w Europie. Podziemia Rynku w Krakowie. Średniowieczne miasto ukryte pod płytą rynku Kilka metrów pod Rynkiem Głównym w Krakowie znajduje się jedna z najnowocześniejszych ekspozycji historycznych w Polsce. W Podziemiach Rynku przez cały rok utrzymuje się temperatura około 17-19 st. C, dlatego nawet w środku lata można znaleźć tu przyjemny chłód. Trasa prowadzi przez zachowane fragmenty średniowiecznych ulic, fundamentów dawnych kamienic i stanowisk archeologicznych odkrytych podczas wykopalisk. Dzięki multimedialnym projekcjom, hologramom i interaktywnym prezentacjom odwiedzający mogą zobaczyć, jak wyglądał Kraków przed setkami lat. To miejsce pokazuje historię miasta w nowoczesny sposób, łącząc zabytki z technologią. Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie. Nawet latem temperatura wynosi tu około 6°C Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie należy do najcenniejszych obiektów przyrodniczych w Polsce i jest jedną z największych atrakcji Masywu Śnieżnika. Przez cały rok utrzymuje się w niej temperatura około 6 st. C, dlatego nawet podczas największych letnich upałów warto zabrać ze sobą bluzę lub lekką kurtkę. To najdłuższa jaskinia Sudetów, odkryta przypadkowo w 1966 roku podczas eksploatacji marmuru. Słynie z wyjątkowo dobrze zachowanej szaty naciekowej – można podziwiać tu stalaktyty, stalagmity, kolumny naciekowe i efektowne draperie skalne. Nazwa obiektu pochodzi od licznych szczątków plejstoceńskich zwierząt, przede wszystkim niedźwiedzia jaskiniowego, które odnaleziono podczas badań. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, a liczba osób wpuszczanych każdego dnia jest ograniczona, dlatego bilety najlepiej rezerwować z wyprzedzeniem. Kompleks Riese. Tajemnicze podziemia z czasów II wojny światowej Kompleks Riese w Górach Sowich do dziś pozostaje jedną z największych zagadek II wojny światowej. Rozległy system tuneli i podziemnych hal budowanych przez III Rzeszę miał prawdopodobnie pełnić funkcję kwatery dowodzenia lub zakładów zbrojeniowych, jednak jego rzeczywiste przeznaczenie nadal budzi spory historyków. Jedną z najpopularniejszych części kompleksu są Sztolnie Walimskie, gdzie przez cały rok panuje temperatura około 5-8 st. C, dlatego nawet podczas największych upałów warto mieć przy sobie cieplejsze ubranie. Zwiedzanie prowadzi przez betonowe hale i korytarze wykute w skale oraz pozwala poznać historię więźniów obozu Gross-Rosen, którzy pracowali przy budowie tej gigantycznej inwestycji. Kopalnia Złota w Złotym Stoku. Podziemny wodospad i temperatura około 7°C Historia wydobycia złota w Złotym Stoku liczy ponad 700 lat, a dziś dawna kopalnia należy do najciekawszych atrakcji Dolnego Śląska. W podziemnych chodnikach przez cały rok utrzymuje się temperatura około 7 st. C, dzięki czemu miejsce doskonale sprawdza się jako schronienie przed letnim skwarem. Podczas zwiedzania można zobaczyć dawne wyrobiska, poznać historię górnictwa złota, przejechać się podziemną kolejką oraz odwiedzić jedyny w Polsce podziemny wodospad udostępniony turystom. Trasa wzbogacona jest o pokazy i opowieści przewodników, dzięki czemu wizyta ma charakter nie tylko rekreacyjny, ale również edukacyjny. Tarnowskie Góry. Podziemny rejs łodzią wpisany na listę UNESCO Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach jest jedynym w Polsce obiektem pogórniczym wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W podziemiach przez cały rok panuje temperatura około 10-12 st. C, dlatego nawet podczas fali upałów można tu liczyć na wyraźne ochłodzenie. Większą część trasy pokonuje się pieszo, jednak jej najbardziej charakterystycznym elementem jest 270-metrowy rejs łodziami przez zalaną sztolnię. Warto odwiedzić także pobliską Sztolnię Czarnego Pstrąga, która należy do tego samego wpisu UNESCO. Tam cała trasa odbywa się łodziami płynącymi około 600-metrowym podziemnym kanałem między szybami „Ewa” i „Sylwester”, co czyni ją najdłuższym tego typu podziemnym spływem w Polsce. Źródła: Weranda, Kopalnia Soli Wieliczka, Zabytkowa Kopalnia Srebra, Dolny Śląsk Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Złoty „supergigant” w Chinach. Nowe złoża mogą być warte ponad 80 miliardów dolarów
Chiny są drugą gospodarką świata, a teraz na dodatek dopisało im niezwykłe szczęście: w prowincjach Hunan i Liaoning odkryto dwa olbrzymie złoża złota. Według ostrożnych szacunków, tylko jedno z nich może mieć wartość ponad 80 miliardów dolarów.
Seria odkryć geologicznych z 2024, 2025 i 2026 roku może całkowicie odmienić globalny rynek metali szlachetnych. Chodzi o dwa gigantyczne złoża złota w Chinach, których łączna masa szacowana jest na ponad 2000 ton, a wartość rynkowa samego złoża Wangu przekracza 600 miliardów juanów (ok. 83 miliardy dolarów). Złote „potwory” z Hunan i Liaoning Złoże Wangu w prowincji Hunan odkryto pod koniec 2024 roku. Mieści się w powiecie Pingjiang. Modele 3D wskazują, że na głębokości do 2000 metrów znajduje się około 300 ton złota, natomiast głębiej – do 3000 metrów – zasoby mogą wynosić nawet ponad 1000 ton. Najnowsze analizy rządowe z 2025 i 2026 roku sugerują, że złoże Dadonggou (prowincja Liaoning) złoże może być jeszcze większe i zawierać blisko 1500 ton złota. Badania wykazały, że ślady kruszcu, które w latach 80. uznano za nieopłacalne w wydobyciu, tworzą jeden ciągły pas mineralny o długości 3 km i szerokości 1,5 km. Wyjątkowa wielkość i jakość chińskich złóż W przypadku Wangu geolodzy mówią o „superwielkim” (supergiant) złożu ze względu na niespotykaną koncentrację szlachetnego metalu w odwiertach. W niektórych miejscach sięga aż 138 gramów złota na tonę rudy. Dla porównania, w górnictwie ruda zawierająca już powyżej 8 gramów na tonę jest uznawana za wysokogatunkową. W wielu próbkach złoto było widoczne gołym okiem. Złoże Dadonggou charakteryzuje się niższą koncentracją, ale nadrabia to łatwością ekstrakcji – szacowany odzysk kruszcu wynosi od 65% do 91%, oraz unikatowym położeniem wzdłuż uskoku Tan-Lu. To potężna strefa tektoniczna, która ułatwiła wytrącanie się minerałów. Charakterystyka Dadonggou różni się od geologii najbliższego rejonu, co sugeruje że może on skrywać więcej podobnych żył złota. Odkrycia te mają ogromne znaczenie dla pozycji Chin, które już teraz są jednym z największych producentów (i konsumentów) złota na świecie. Największe złoża złota w innych regionach świata Mimo ogromnej skali chińskich odkryć, inne światowe złoża pozostawiają je w tyle. Zasoby Kerr-Sulphurets-Mitchell w Kanadzie szacuje się na 4790 ton, a Pebble w Stanach Zjednoczonych na 3310 ton. Chociaż złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości zaledwie 0,004 grama na tonę, istnieją regiony o jego wyjątkowej obfitości. W 2021 roku kanadyjscy badacze zasugerowali nawet, że tak bogate złoża mogą być powszechniejsze, niż wcześniej sądzono. Nowe odkrycia zdarzają się również w innych częściach świata, czego przykładem jest znalezienie w Anglii „Samorodka Hiro” o wadze 64,8 grama, który może być największym takim okazem w historii tego kraju. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Piraci i legendarne złoto. Wyniki badań wraku kończą wielowiekowy spór o jakość afrykańskiego kruszcu
Przez stulecia europejscy kupcy i żeglarze powtarzali, że złoto z Afryki Zachodniej było celowo zafałszowywane. Oskarżenia kierowano przede wszystkim wobec handlarzy z ludu Akan. Dziś naukowcy wreszcie sprawdzili, ile było w tym prawdy. Pomogły im artefakty wydobyte z pirackiego wraku spoczywającego w morskich topielach.
Przez ponad tysiąc lat złoto z Afryki Zachodniej było jednym z najbardziej pożądanych towarów na świecie. Napędzało najpierw handel transsaharyjski, a później morskie kontakty z Europą. Jednak nasza wiedza o tych relacjach opierała się niemal wyłącznie na relacjach europejskich żeglarzy, które rzadko bywały neutralne. Dominującym motywem w źródłach z XVII i XVIII wieku, m.in. autorstwa Pietera de Mareesa czy Williama Bosmana, było przekonanie, że afrykańscy handlarze z ludu Akan systematycznie oszukiwali swoich partnerów. Czy Afrykanie „chrzcili” złoto? Według tych źródeł, złoto miało być celowo „rozcieńczane” srebrem, miedzią, a nawet mieszane z piaskiem i szkłem. Europejczycy, nie ufając jakości kruszcu, często niszczyli kunsztowne wyroby jubilerskie, traktując je jedynie jako surowiec do przetopienia. W efekcie ogromna część dziedzictwa kulturowego Afryki Zachodniej bezpowrotnie zniknęła w europejskich piecach hutniczych. Mimo tego, że brakowało fizycznych dowodów, które pozwoliłyby zweryfikować oskarżenia Europejczyków. Aż do teraz. Piraci pomagają rozwiązać zagadkę Przełom przyniosły badania wraku „Whydah Gally” – statku niewolniczego, który w 1717 roku został przejęty przez słynnego pirata Samuela „Czarnego Sama” Bellamy’ego i stał się jego okrętem flagowym. Jednostka zatonęła w tym samym roku podczas sztormu u wybrzeży Massachusetts, zabierając na dno łupy zrabowane z co najmniej 50 innych statków. Dzięki temu nieszczęśliwemu zdarzeniu, wrak stał się unikatową, precyzyjnie datowaną kapsułą czasu, chroniącą przedmioty, które nigdy nie trafiły do europejskich hut. We wraku było też kilkaset złotych artefaktów: od samorodków i monet, po fragmenty biżuterii wykonane z kruszcu z wydobywanego przez lud Akan – to dzisiejsze terytorium Ghany. To właśnie te przedmioty, wydobyte z morskich głębin posłużyły zespołowi pod kierownictwem dr. Tobiasa Skowronka z Uniwersytetu w Bonn do przeprowadzenia pionierskich analiz. Z wynikami można się zapoznać w czasopiśmie „npj Heritage Science”. Wiązki elektronów zamiast domysłów Aby rozstrzygnąć spór trwający od stuleci, naukowcy wykorzystali najbardziej zaawansowane, nieniszczące metody badawcze: przenośną fluorescencję rentgenowską (pXRF) oraz skaningową mikroskopię elektronową z analizą EDS. Badanie 70 próbek z wraku było wyzwaniem, ponieważ przedmioty spędziły ponad 300 lat w słonej wodzie, co doprowadziło do korozji powierzchniowej i zanieczyszczenia metalu osadami z otaczającego żelaza. Naukowcy musieli precyzyjnie oddzielić te zewnętrzne warstwy od faktycznego składu stopu. Analiza chemiczna skupiła się na proporcjach złota, srebra i miedzi. Wyniki uzyskane w laboratoriach Niemieckiego Muzeum Górnictwa zostały następnie porównane z danymi geologicznymi dotyczącymi naturalnych złóż złota w Ghanie. Dzięki takiemu podejściu, po raz pierwszy w historii, obiektywne dane naukowe można było zestawić z subiektywnymi relacjami kolonialnymi. Czy faktycznie złoto było „chrzczone”? Geologia oczyszcza imię ludu Akan Wyniki badania są jednoznaczne. Analizy wykazały, że to, co Europejczycy brali za dowód oszustwa – zawartość srebra sięgająca niekiedy 25% – jest w rzeczywistości naturalną cechą geologiczną złóż w regionie Ashanti Gold Belt. Dawni handlarze po prostu oferowali kruszec o takim składzie, jaki występował w ich ziemi. Jeśli chodzi o miedź, jej zawartość była nieco wyższa niż w samorodkach, ale wciąż wynosiła zazwyczaj około 1%, co nie wpływało na barwę metalu. Badacze sugerują, że ta niewielka domieszka mogła być celowa, by utwardzić cienkie i delikatne odlewy lub była wynikiem przypadkowego zanieczyszczenia tygli w warsztatach rzemieślniczych. Do dziś w Ghanie wydobywa się złoto. Praca ta odbywa się w bardzo trudnych warunkach. Kontynuacja złotych badań Badanie dr. Skowronka udowadnia, że europejskie oskarżenia wynikały z ignorancji geologicznej, a nie z nieuczciwości Afrykanów. To nie koniec badań. Teraz eksperci chcą sprawdzić, czy do wyrobu artefaktów Akan używano wyłącznie lokalnego kruszcu, czy także złota z Ameryki Południowej i Środkowej. W XVIII wieku, ze względu na gorączkę złota w brazylijskim regionie Minas Gerais, złoto z obu Ameryk mogło trafiać do Afryki Zachodniej w drodze wymiany za niewolników. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu kobiety kopią złoto z niemowlętami przy biodrze – dotarliśmy do nielegalnych kopalni złota w Ghanie
Ghana skrywa dramatyczną rzeczywistość nielegalnych kopalń złota, które pochłaniają życie, zdrowie i przyszłość tysięcy kobiet. Ich codzienność to błoto i głód, ale też nadzieja — na godną przyszłość i szacunek. To wszystko oddają niezwykłe fotografie Mariusza Śmiejka opublikowane w październikowym wydaniu magazynu National Geographic Polska.
Spis treści: Ama w sercu galamsey Ciężka praca kobiet w kopalniach Codzienność górniczek Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Ma bose, popękane stopy, nogi poorane starymi bliznami i oblepione zeschniętym pomarańczowym błotem kontrastującym z jej skórą. Owinięta wokół bioder wielokolorowa chusta podtrzymuje śpiące niemowlę, którego głowa ciężko opada na jej plecy. Ze szklanym wzrokiem stoi na krawędzi ogromnego wyrobiska, przygotowując się do zejścia. Na jej głowie spoczywa drewniana misa. Ama w sercu galamsey Poznajcie Amę. Dziesiątki metrów poniżej jej stóp przetrwanie miesza się z destrukcją. To miejsce, w którym z niewyobrażalnych ilości błota, w zaskakująco zorganizowanym chaosie, głównie za pomącą rąk, wydobywa się złoto. W środku tej wyrwy w ziemi pracuje ponad 6o mężczyzn i ok. 30 kobiet, którzy nieustannie kopią i płuczą tony ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek415720210417-57152dc.jpg" width="3000" height="4500" alt="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." title="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." /> Część mężczyzn na różnych wysokościach rozdrapuje kilofami ziemię, która opada pod ich stopy w gumiakach lub plastikowych klapkach. Inna grupa ładuje masę o kolorze rdzy do mis, które przenoszone są na głowie do miejsca płukania. Kolejne stanowisko znajduje się nieopodal zbiornika wodnego. Wypełnia je 12 długich koryt wyłożonych sztuczną trawą, wspartych na chwiejnych drewnianych słupkach. Są ustawione pod kątem w taki sposób, by wykorzystać siłę grawitacji. Przy każdym z koryt pracuje czworo ludzi. Są to głównie kobiety w ubłoconych sukienkach, niedopasowanych spodniach, z chroniącymi włosy plastikowymi torbami na głowach. Dwie z nich wrzucają wiadrami ziemię do koryta, a pozostałe leją wodę, by spłukać błoto. Praca Amy polega na brodzeniu w dziurze w ziemi wypełnionej wodą. Wraz z trzema innymi kobietami zanurza swoją drewnianą misę i delikatnie miesza w niej wodę. – Pył złota zatrzymuje się w rowkach. Od wschodu do zachodu słońca przepłukuję tak kopalniane odpady, przenosząc się z jednego rowu do drugiego, oczywiście za zgodą mężczyzn zarządzających stanowiskami. Bywają takie tygodnie, że udaje mi się coś zarobić, ale w tym nie mam szczęścia. Nie znalazłam nic – mówi. To najniższy szczebel pozyskiwania złota w globalnym łańcuchu dostaw, nazywany przez miejscowych galamsey, tj. „zbierz i sprzedaj”. Te małe, nielegalne kopalnie wykorzystują głównie pracę ludzkich rąk i proste maszyny. Środki do życia zdobywa w nich ponad milion osób, z czego co najmniej jedna trzecia to kobiety. To dla nich jedyna szansa, by wyżywić swoje dzieci. Ale galamsey wywołuje masę konfliktów społeczno-ekonomicznych i degradację środowiska. Ciężka praca kobiet w kopalniach Republika Ghany jest dziś największym producentem złota w Afryce i czwartym na świecie. Rodzime górnictwo, którego historia sięga X w., było podstawą rozwoju transsaharyjskich szlaków handlowych. Jako kolonia brytyjska pod koniec XIX w. Ghana zyskała nazwę Złotego Wybrzeża. Brytyjczycy zorganizowali tu pierwszą dużą kopalnię komercyjną, w mieście Obuasi. Ale kolonialiści stworzyli struktury zależności, które uniemożliwiły Ghanie pełną kontrolę i korzystanie z jej skarbu także po odzyskaniu niepodległości. Obecnie w sektorze złota w Ghanie działa 16 międzynarodowych korporacji. W 2024 r. kraj wyprodukował 136 ton kruszcu, co przyniosło 11,6 mld dol. przychodu z eksportu. Nowo wybrany prezydent John Mahama deklaruje: – Złoto Ghany nie będzie wzbogacać innych, pozostawiając nasz naród w biedzie. Niestety statystyki dowodzą czegoś innego. Prawie 65 proc. ludności wiejskiej Ghany żyje w ubóstwie, a 6,9 mln osób w skrajnym, definiowanym globalnie jako mniej niż 2,15 dol. dziennie na przeżycie. Ubóstwo ma tu wiele wymiarów. Ghańskie wsie są pozbawione dostępu do wody, dróg, podstawowej opieki zdrowotnej i edukacji. Szybki wzrost cen dóbr konsumpcyjnych w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył i tak już kruchą równowagę społeczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20211202-db38fef.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." title="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." /> W latach 2019–2025 ponad 200 kobiet z regionów Aszanti, Ahafo i Upper East wzięło udział w społecznym projekcie Unearthing Her Crown badającym ich udział w galamsey. W każdym z tych miejsc geologia wpływa na sposób wydobycia złota. Tam, gdzie kruszec jest blisko powierzchni, ludzie płuczą i przesiewają ziemię wzdłuż rzek i w płytkich dołach. Tam, gdzie złoto znajduje się głębiej, w twardych skałach, trzeba je wydobywać za pomocą materiałów wybuchowych, wiercenia i wykuwania podziemnych tuneli. Główną cechą Galamsey jest tymczasowość i nieprzewidywalność. Powroty do miejsc wydobycia podczas badań były kluczowe, by zrozumieć, jak zmienne i elastyczne są te nielegalne struktury funkcjonujące od dekad. W regionach, gdzie łatwiej pozyskiwać kruszec z osadów aluwialnych, 70 proc. wydobywających złoto kobiet jest w wieku od 17 do 25 lat i trafia do pracy sezonowej z północy kraju. Zazwyczaj mieszkają one w zatłoczonych, wilgotnych pokojach, śpiąc na kamiennej podłodze pokrytej matami. Na rzeczy osobiste mają kilka haczyków na ścianach. Cały ich pobyt kontrolowany jest przez zarządców kopalń. Codzienność górniczek Nie mają dostępu do wody i sanitariatów, a ich codzienność naznaczona jest alkoholem, przestępczością i seksualną przemocą. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 nawet do ponad 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły. Rozbijają skalne odpady z kopalni często tylko po to, by zostać oszukanymi przez chłopców obsługujących młyny do kruszenia skał i wyceniających również złoty pył, który zebrały. – Mali chłopcy mielą nasze skały. Zawsze musisz uważnie obserwować to, co przy tym robią – mówi 50-letnia Abigail. Kobiety zatrudnione przy płukaniu i przenoszeniu ziemi pracują po 10 godzin dziennie, 6 dni w tygodniu, zarabiając ok. 9 dol. tygodniowo. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210423-65e9261.jpg" width="4500" height="3000" alt="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." title="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." /> Te, które przeszukują odpady skalne i kałuże z wodą wokół galamsey niezależnie, jeśli mają szczęście, zarabiają 6 dol. na tydzień. Wszystkie one cierpią na urazy związane z ich pracą, nieleczone z powodu braku opieki zdrowotnej. Są to głównie zainfekowane rany od odłamków skał oraz silne bóle karku spowodowane noszeniem mis z błotem na głowie. – Niektóre dziewczyny dostają więcej godzin, jeśli są miłe dla szefa… Nie możesz pracować, jak masz miesiączkę. To niedobrze dla złota, krew przynosi klątwę na szyb – mówi Cynthia z niezręcznością nastolatki. Kobiety takie jak Ama, pracujące niezależnie, same amalgamują złoto, używając toksycznej rtęci do oddzielania minerału od rudy. Kontakt ze skórą i wdychanie oparów rtęci atakuje układ nerwowy, trawienny, odpornościowy i rozrodczy, wymaga więc środków ochronnych i wiedzy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210415-701c92d.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." title="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." /> Kucając na pustaku, przed trzema miskami z wodą i gliną u jej stóp, Ama wyciąga z kieszeni fartucha zakraplacz i wyciska na dłoń kilka błyszczących w słońcu srebrnych kropel. – To rtęć, ale używam jej tylko czasami. Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Z punktu widzenia Państwa galamsey to utrata dochodów z wydobycia złota, które trafia nielegalnie na rynek, społeczne i gospodarcze szkody powodowane przez grupy przestępcze oraz degradacja środowiska. Nic więc dziwnego, że od 40 lat rząd walczy z tym procederem. Niestety bez większych efektów. Działania władz koncentrują się na karnych interwencjach. W 2017 r. Ghana uruchomiła operację Vanguard, prowadzoną przez oddziały wojska i policji wspierane przez prywatne firmy ochroniarskie. Aresztowano wówczas tysiące nielegalnych górników, skonfiskowano koparki, spalono schronienia pracowników, rozbito sieci przestępcze. Wszystko jednak z nadużywaniem siły. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek295020210415-b5998dd.jpg" width="4500" height="3000" alt="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." title="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." /> W trakcie tych akcji zginęli ludzie. Pojawiły się relacje o pobiciach, gwałtach, strzelaniu do kobiet z dziećmi na rękach. Operacja Vanguard została zastąpiona przez operację Halt, którą prowadziły Siły Zbrojne Ghany. W 2025 r. zaś przez operacje Narodowego Sekretariatu ds. Walki z Nielegalnym Wydobyciem działającego we współpracy z Ministerstwem Obrony. Aby osiągnąć cel – powstrzymać galamsey – mundurowi nie wahają się strzelać, by zabić. Wartość łańcucha dostaw opiera się na współzależności, która mimowolnie splata nas z losami Amy. Pogodzenie ciężaru historycznych krzywd i wynaturzeń globalizacji z wymiarem człowieczeństwa jest jak błądzenie w mule, z którego wydobywa się złoto. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek824120200929-f749233.jpg" width="4500" height="3000" alt="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." title="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek526020210423-8ce8e86.jpg" width="3000" height="4500" alt="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." title="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek962020201009-ad98342.jpg" width="3000" height="4500" alt="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." title="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek527020210423-d353a91.jpg" width="3000" height="4500" alt="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." title="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek776220200930-e92928b.jpg" width="3000" height="4500" alt="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." title="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek975920201009-515715f.jpg" width="3000" height="4500" alt="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." title="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." /> Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Mariusz Śmiejek Niezależny fotograf dokumentalny. Podejmuje tematy życia codziennego w regionach postkonfliktowych, współczesnych form niewolnictwa, korupcji, handlu ludźmi, wpływu działalności człowieka na degradację środowiska naturalnego. Wielokrotnie nagradzany w Polsce i za granicą za zaangażowanie i konsekwencję w dokumentowaniu rzeczywistości. Publikował m.in. w: The New York Times, National Geographic, Der Spiegel, BBC, Time, Politico.
Gorączka złota z starożytnym Egipcie. W kopalni dokonano dramatycznego odkrycia
Dwa zestawy metalowych kajdan krępujących nogi odkryli archeolodzy na Pustyni Wschodniej w Egipcie. Do znaleziska doszło na terenie kopalni złota eksploatowanej 2200 lat temu.
Spis treści: Gorączka złota nie ma końca Jak wyglądała praca w kopalni? Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Złoto fascynowało i było cenione przez ludzi od wielu tysięcy lat. Również dzisiaj osiąga rekordowe ceny. Także w starożytności biżuteria i inne przedmioty wykonywane z tego surowca uznawano za szczególnie cenne. Grobowce faraonów egipskich były skąpane w złocie, a najlepszym tego przykładem jest miejsce ostatecznego spoczynku Tutanchamona. Mimo że był niezbyt ważnym władcą, to złota było tam sporo. Na przykład wewnętrzna trumna była wykonana z litego złota i ważyła ponad 110 kg! Gorączka złota nie ma końca Fascynacja złotym kruszcem trwała też w późniejszych okresach trwania cywilizacji egipskiej. Dowodem na to jest odkrycie Francuskiej Misji Archeologicznej na Pustyni Wschodniej, które opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Antiquity”. Znalezisko pochodzi z zabudowań towarzyszących kopalni złota na stanowisku archeologicznym Ghozza z czasów ptolemejskich (332–30 p.n.e.), czyli greckiej dominacji w Egipcie. Było to jedno z wielu takich miejsc – w sumie badacze naliczyli 40 kopalń, w których pozyskiwano ten cenny kruszec. – Nowa dynastia, założona przez Ptolemeusza I, potrzebowała złota do finansowania kampanii wojskowych w basenie Morza Śródziemnego, prestiżowych przedsięwzięć za granicą i monumentalnych budowli w Aleksandrii, odzwierciedlających jej potęgę i bogactwo – zauważa autorka artykułu, dr Bérangère Redon z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS HISOMA). Jak wyglądała praca w kopalni? Francuzi zaczęli wykopaliska w Ghozza w 2020 roku. To najbardziej na północ wysunięta kopalnia złota z czasów ptolemejskich. Funkcjonowała w drugiej połowie III wieku p.n.e. Znajdowała się tam infrastruktura dla górników: domy mieszkalne położone przy wytyczonych traktach, budynki administracyjne, a nawet łaźnie. Część z pracowników otrzymywała nawet wynagrodzenie za swoją ciężką pracę. Wiemy o tym na podstawie zapisków pozostawionych w starożytnych „notesach” w postaci pokrytych pismem potłuczonych naczyń ceramicznych. Groza w Ghozza – złe warunki pracy w kopalni Archeologom udało się uzyskać dowody na przymusową pracę w kopalni złota. W styczniu 2023 r. we wschodniej części górniczej wioski natrafili na dwie pary żelaznych kajdan. W tych zabudowaniach przechowywano i przetwarzano żywność, a składzik węgla drzewnego i duża ilość żużla żelaznego wskazują, że wytwarzano tu lub naprawiano metalowe przedmioty. Pierwsze z kajdan składają się z siedmiu pierścieni i dwóch połączonych ogniw i były starannie ułożone w jamie wykutej w podłodze. Na podstawie wyglądu można stwierdzić, że były one przeznaczone do krępowania kostek więźnia. Drugi zestaw odkryto rozrzucony na podłodze pomieszczenia wraz z innymi żelaznymi przedmiotami. Na kajdany składały się cztery ogniwa i dwa fragmenty obręczy. Takie kajdany powodowały, że chodzenie było możliwe, ale bardzo utrudnione. W ocenie dr Redon ten typ kajdan nie był używany do pętania zwierząt. W tym celu stosowano liny. – Takie znaleziska są rzadkością w zapisie archeologicznym, zwłaszcza w kontekście kopalni. Kajdany z Ghozza są jednymi z najstarszych znalezionych w basenie Morza Śródziemnego, poprzedzając kajdany z późnej epoki żelaza i epoki rzymskiej znalezione w Europie – podkreśla badaczka. Archeolodzy uważają, że jest to wyjątkowe znalezisko, bo nie dość, że rzadkie, to potwierdza opisy zawarte w tekstach z epoki. Na przykład pisarz Agatharchides (II wiek p.n.e.) odnotował, że robotnicy przymusowi faktycznie mieli założone kajdany na nogach i musieli pracować w dzień i w nocy. Kim byli ci ludzie? Zapewne jeńcami wojennymi, skazanymi przestępcami i niewolnikami. Do tej pory archeolodzy przebadali ponad połowę osady górniczej. Wykopaliska będą kontynuowane. Badacze mają nadzieję na poznanie ówczesnych warunków pracy i bytowania starożytnych górników. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Podwodny wodospad co roku przyciąga tłumy turystów. Czy istnieje naprawdę?
Podwodny wodospad wzbudza zachwyt wśród turystów odwiedzających Mauritius. Czy ten zapierający dech w piersiach widok to rzeczywisty cud natury, a może jedynie złudzenie?
W tym artykule: Czy podwodny wodospad istnieje? Ile kosztuje lot nad wodospadem na Mauritiusie? Podziemny wodospad w Polsce Mauritius od dawna kusi turystów swoimi rajskimi krajobrazami i egzotycznym klimatem. Jednak największe emocje budzi podwodny wodospad, który zachwyca swoim spektakularnym wyglądem i zyskał miano jednej z najbardziej niezwykłych atrakcji wyspy. Ale czy to niesamowite zjawisko faktycznie istnieje? Czy podwodny wodospad istnieje? Podwodny wodospad na Mauritiusie to jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk, które zdaje się przeczyć prawom natury. Wygląda jak monumentalny wodospad spływający w głębiny oceanu, ale w rzeczywistości jest to niezwykle efektowna iluzja optyczna, wynikająca z wyjątkowego ukształtowania dna morskiego i gry kolorów wody. Wyspa Mauritius ulokowana jest na Mascarene Plateau – ogromnym podmorskim płaskowyżu, który gwałtownie opada na głębokość kilku tysięcy metrów. W okolicy Le Morne osady i piasek, przemieszczane przez prądy oceaniczne, tworzą wrażenie wody spływającej w dół. To właśnie ukształtowanie dna, w połączeniu z krystalicznie czystą wodą, odpowiada za niesamowity efekt. Na intensywność złudzenia wpływają także różnice w kolorze wody. Jasne, turkusowe odcienie na płytkich wodach przechodzą w głębokie granaty tam, gdzie znajduje się dno. Z góry widok ten przypomina zsuwający się stok. Ile kosztuje lot nad wodospadem na Mauritiusie? Aby w pełni zrozumieć niezwykłość „podwodnego wodospadu” i docenić jego optyczny fenomen, najlepiej podziwiać go z lotu ptaka. Na Mauritiusie można skorzystać z wycieczek helikopterem, których ceny wahają się od 300 do 1500 dolarów, w zależności od liczby pasażerów i wybranej trasy. Podczas 30-minutowego rejsu podziwiać można nie tylko wodospad, ale także inne niezwykłe miejsca na wyspie, takie jak Rezerwat 7 Kolorów Ziemi czy wulkan Trou Aux Cerfs. Podziwianie „podwodnego wodospadu” najlepiej zaplanować na wczesny ranek. To właśnie wtedy, jak przekonują lokalni przewodnicy, gra światła i kolorów oceanu jest najbardziej efektowna, a krajobraz zachwyca intensywnością barw i kontrastów. Podziemny wodospad w Polsce Alternatywą dla spektakularnego, choć iluzorycznego, podwodnego wodospadu na Mauritiusie są podziemne wodospady, które można znaleźć także w Polsce. Jednym z takich miejsc jest wodospad w Sztolni Czarnej na terenie Kopalni Złota w Złotym Stoku. Aby zobaczyć tę niezwykłą atrakcję, odwiedzający muszą zejść 23 metry pod ziemię. W podziemnych korytarzach dawnej kopalni złota i arsenu można podziwiać niepowtarzalny widok oraz poczuć wyjątkowy klimat tego miejsca. Historia górnictwa i surowe piękno natury tworzą tam wyjątkową harmonię, która zachwyca każdego, kto zdecyduje się na tę niezwykłą wyprawę. Bilet normalny uprawniający do zwiedzania kopalni kosztuje 53 zł. W cenę wliczona jest opłata za usługę przewodnicką, a bilet umożliwia również wstęp do Muzeum Minerałów i Izby Górnictwa. Dla dzieci od 4. roku życia, młodzieży szkolnej, studentów, emerytów i rencistów dostępne są bilety ulgowe w cenie 43 zł. Obiekt otwarty jest przez cały rok, z wyjątkiem: Wigilii, pierwszego dnia Świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy oraz przypadającego 1 listopada dnia Wszystkich Świętych. Źródła: exim.pl; National Geographic Traveler
Twierdził, że potrafi zamienić piasek w złoto. Udało mu się nabrać samego Himmlera, szefa SS
Inżynier Karl Malchus tuż przed wybuchem II wojny światowej przekonał Reichsführera SS Himmlera, że potrafi zamienić piasek w złoto. Jak ten genialny hochsztapler wystrychnął na dudka drugą osobę w Rzeszy?
W tym artykule: 50 gramów złota z tony piasku III Rzesza potrzebowała pieniędzy Laboratorium w Dachau Fałszerstwo zdemaskowane Więzień specjalny Karl Malchus Demoniczny złoty pierwiastek Odpowiednia wiedza pozwalała oszukać nazistów Kolejna ofiara złotej gorączki Wrzesień 1937 r. Zakład złotniczy Karla Bluma przy Lilienstraße 34 w Monachium. Mężczyzna średniego wzrostu o pełnej twarzy i rudawej bródce odrywa właściciela od pracy. „Przepraszam bardzo, panie Blum, ale chciałbym obarczyć pana sprawą niecierpiącą zwłoki. Czy mógłby pan sprawdzić, czy ten piasek jest złotonośny?”. Nieznajomy tłumaczy, że piasek otrzymał od kolegi z Kanady, który chciałby go eksportować do Niemiec, aby wspomóc III Rzeszę. Blum nie dowierza, ale bierze się do pracy. Wkrótce przeciera oczy ze zdziwienia. Pod mikroskopem widzi złote kuleczki. W ciągu kolejnych dni Blum przeprowadził jeszcze kilka prób – zawsze z tym samym rezultatem. Przyciśnięty do muru nieznajomy stwierdził, że piasek pochodził nie z Kanady, lecz z rzeki Amper w pobliżu Prittlbach. Karl Blum nie chciał pakować się w kłopoty. O wizycie nieznajomego zawiadomił policję kryminalną, a sam zaczął prowadzić szczegółowy dziennik „sprawy Malchusa”, który przetrwał wojnę. 50 gramów złota z tony piasku 18 grudnia 1937 roku. Hotel Cztery Pory Roku w Monachium. Reichsführer SS Heinrich Himmler chodzi po pokoju w tę i z powrotem. Przed chwilą pod mikroskopem zobaczył coś, co mogło zmienić przyszłość III Rzeszy. „Czy to naprawdę czyste złoto?” – pyta z niedowierzaniem, oglądając preparat sporządzony z piasku z rzeki Amper. Inżynier Karl Malchus, odkrywca złoża, przytaknął. Chwilę wcześniej gorliwie zapewniał: „Sprawa jest pewna! Proszę się pozbyć wątpliwości. Gwarantuję to moją krwią – osiągniemy 50 gramów [złota] z tony [piasku]!”. Czarownice bardzo interesowały nazistów. Dlaczego tajny dział SS studiował procesy o czary? W 1945 r. Polacy odkryli w pałacu w Sławie tajemnicze archiwum. Okazało się, że kryło sekretną broń szefa SS Heinricha Himmlera wyciągniętą z inkwizytorskich szaf. W końcu Reichsführer podejmuje decyzję. Podchodzi do Malchusa i towarzyszącego mu złotnika Karla Bluma, który przygotował preparat: „Otrzymacie wszelkie wsparcie, którego potrzebujecie! Ale zaznaczam, zajmę się osobiście tym, kto mnie oszuka. Nie potrzebuję do tego pomocy państwa”. Jednocześnie Himmler obraca się w kierunku obecnego na spotkaniu SS-Gruppenführera Oswalda Pohla (późniejszego Obergruppenführera) i pokazuje gest, który mógł oznaczać tylko jedno: śmierć. Himmler nie rzucał słów na wiatr. Reichsführer zlecił Pohlowi zorganizowanie laboratorium dla Malchusa. Powstało w Dachau. Jednak nie w obozie koncentracyjnym, ale obok – w obozie ćwiczeniowym SS. Znajdowały się tam firmy podlegające SS, m.in. Loibl GmbH, produkująca odblaski do rowerów. Jej dyrektor Hauptsturmführer Anton Loibl, były szofer Hitlera, miał być jedną z osób nadzorujących projekt Malchusa. Sam pomysłodawca został urzędnikiem osobistego sztabu Reichsführera. Podobną posadę wraz z pensją 400 RM [1 RM= 2,49 dolara; robotnik zarabiał w tym czasie ok. 160 RM miesięcznie] zaproponowano Blumowi. Choć złotnik odmówił, musiał dalej pracować przy projekcie. „Wycofanie się ze sprawy było niemożliwe, ponieważ można było od razu pomyśleć, że chcę sabotować przedsięwzięcie” – zanotował. Naziści nie szczędzili pieniędzy na projekt. Kilkaset tysięcy marek to w przybliżeniu budżet biznesu Malchusa (za pierwsze zakupy odczynników Malchus i Blum zapłacili 700 RM, wyposażenie nowego laboratorium Bluma kosztowało 150 tys. RM). Dlaczego prominenci III Rzeszy zdecydowali się zainwestować spore pieniądze niemal w ciemno? Zawartość złota – a więc i zysk – deklarowana przez Malchusa (50 g w tonie) była wprost astronomiczna. III Rzesza potrzebowała pieniędzy Eksperymenty Bluma wykazywały skromniejsze, ale dalej pokaźne, 4–12 g. „Biorąc pod uwagę ówczesną wartość złota i wielkość jego wydobycia, eksploatacja złóż, z których Malchus dostarczał próbki, musiałaby być opłacalna, pod warunkiem że złoża takie rzeczywiście istniały – tłumaczy dr Maciej Madziarz z Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej. – Warto przypomnieć, że 40 proc. ilości złota w dziejach ludzkości wydobyto w ciągu ostatnich 30 lat, a 85 proc. od roku 1900. Dopiero w latach 60. XX w. opracowano technologię umożliwiającą opłacalne odzyskiwanie złota z rud o zawartości niższej niż 3g, zaś w początkach lat 90. zawartość złota w urobku kopalń podziemnych wynosiła ok. 5–6 g na tonę”. Co więcej, nie można wykluczyć złotonośności rzeki Amper. „Okruchowe złoża złota występują bowiem właśnie w osadach piaszczysto-żwirowych rzek, gdzie ziarna złota nanoszone i deponowane były przez wodę w wyniku erozji jego złóż pierwotnych (np. eksploatowane historycznie w okolicach Legnicy, Złotoryi i Płóczek złoża okruchowe doliny rzeki Kaczawy)” – komentuje dr Madziarz. Malchus ze swoim „złotonośnym pomysłem” był dla nazistów darem niebios. III Rzesza desperacko potrzebowała pieniędzy na przygotowania do wojny. Suma wydatków na zbrojenia i utrzymanie armii w roku budżetowym 1938/1939 wyniosła 18,4 mld marek (58 proc. wydatków!). Na posiedzeniu Rady Obrony Rzeszy 18 listopada 1938 r. Hermann Göring przyznał, że „położenie finansowe Rzeszy jest bardzo napięte”. Od 1936 r. wdrażano w życie plan czteroletni zakładający m.in. bezprecedensowy rozwój armii. Dewizy i rezerwy złota były potrzebne przede wszystkim na sprowadzenie z zagranicy surowców m.in. rudy żelaza, wolframu i manganu do hartowania stali, ropy oraz kauczuku. Operacja Barbarossa to decydujące starcie II wojny światowej. Celem była totalna zagłada przeciwnika Największa wojskowa operacja w dziejach. Miliony żołnierzy z obu stron, setki tysięcy wojskowego sprzętu i tylko jeden cel – totalne zwycięstwo i totalna zagłada przeciwnika. Tak wygląda.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-99ff10c.jpg" width="938" height="579" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Pomysł, aby pieniądze uzyskać z wydobywanego złota, nie był nowy. Po I wojnie zdobywca Nagrody Nobla w dziedzinie chemii prof. Fritz Haber proponował, aby reparacje spłacać kruszcem pozyskanym z wody morskiej. Jego badania zakończyły się jednak fiaskiem. 30-letni Malchus nie był więc nowatorem. Jego dobre zamiary uwiarygodniała opowieść, że uciekł z Wielkiej Brytanii, by przekazać rodakom tajemnice wytopu nowego typu stali, nad którą tam pracował. Laboratorium w Dachau Laboratorium rozpoczęło działalność w styczniu 1938 r. „Malchus sam nie pracuje – zanotował Blum. – Ze swoją potężną teczką na dokumenty pod ręką wydaje mi tylko polecenia”. Metodę chemicznego odzysku złota z piasku na skalę przemysłową opracował więc nie Malchus, lecz Blum... Okazało się, że „inżynier” nie potrafił wykonać nawet rysunku technicznego! Zgodnie z sugestią Bluma na miejscu zbudowano wieżę pojemności 6 m. W środku znajdował się wodny roztwór cyjanku potasu. Do wieży wprowadzano zmielony piasek, a jej zawartość była nieustannie poruszana przez dysze ze sprężonym powietrzem. Po paru dniach roztwór miał przepływać przez drewniane kadzie z wiórami cynkowymi. „Pomysł Bluma, choć nie nowatorski, sprawdziłby się w praktyce – zapewnia dr Ewa Rudnik z Wydziału Metali Nieżelaznych Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. – Obecnie ługowanie złota prowadzi się rozcieńczonymi roztworami cyjanku sodu w obecności powietrza. W tych warunkach następuje utlenienie metalicznego złota tlenem i powstają trwałe kompleksy cyjankowe”. W uproszczeniu: cyjanek „wybija” złoto z piasku i tworzy z nim związek. Teraz należy uwolnić złoto od tego trującego towarzystwa. I właśnie do tego potrzebne były kadzie z cynkiem. Zachodzi w nich proces cementacji, który – jak wyjaśnia dr Rudnik – „polega na wytrącaniu się metalicznego złota na powierzchni cynkowych granulek, a cynk przechodzi do roztworu w postaci kompleksów cyjankowych”. A więc otrzymujemy złoty szlam zanieczyszczony wiórami cynkowymi. Teraz wystarczy polać szlam kwasem siarkowym, który rozpuszcza cynk, ale nie złoto. Efekt: „proszek złota dużej czystości”. Gdy Blum przeprowadzał eksperymenty z piaskiem, Malchus bynajmniej nie próżnował. Wkrótce oznajmił, że w pobliżu Dachau znalazł ropę naftową! Jednak ropa okazała się... zwykłą wodą bagienną. Nie zniechęciło to inżyniera do dalszych poszukiwań. Wkrótce oświadczył: „Piasek z rzeki jest nie tylko złoto-, lecz i platynonośny!”. W dostarczonej przez niego próbce piasku faktycznie połyskiwały platynopodobne drobinki. „To nie platyna, ale opiłki żelaza z metalowych kul młyna!” – orzekł Blum. Poprosił o magnes i... drobinki „platyny” natychmiast się do niego przyczepiły. Fałszerstwo zdemaskowane Po historii z platyną Blum stał się podejrzliwy. Zorganizował więc eksperyment, którym inżynier miał jedynie dyrygować z drugiego pokoju i niczego nie dotykać, by zapobiec ewentualnym fałszerstwom. W pewnym momencie przeprowadzający wytop Blum odwrócił się, by napić się soku. Gdy ponownie zajrzał do tygla, zauważył spalający się tam brązowy papier pakowy. Na życzenie Malchusa wrzucił go tam brat Antona Loibla. „Nie ma nic łatwiejszego niż za pomocą takiego niewinnie wyglądającego papieru przeszmuglować do tygla złoto” – tłumaczył Blum. „Wystarczyło nasączyć papier związkami złota. Przykładowo roztwory chlorku złota mają brunatne zabarwienie, a sam chlorek ulega rozkładowi z wydzieleniem złota metalicznego już w temperaturze ok. 260 stopni” – potwierdza obawy złotnika dr Rudnik. Nic dziwnego więc, że pod koniec eksperymentu Blum zobaczył w preparacie złoto. Claus von Stauffenberg niemal zabił Hitlera. O Polakach pisał, że jesteśmy motłochem Mija 80 lat od zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu. Czy zamachowiec był tak szlachetny jak w filmie „Walkiria” z Tomem Cruisem? Poznaj niełatwą prawdę o Clausie von Stauffenbergu. Wkrótce odszedł z projektu. Nie chciał brać udziału w badaniach, które jego zdaniem były sfingowane. SS jednak o nim nie zapomniało. Pod koniec stycznia 1939 r. naziści, którzy w międzyczasie sami nabrali podejrzeń co do uczciwości Malchusa (ale przez rok pozwolili mu spokojnie pracować i wypłacali pensję!), poprosili złotnika, by zdemaskował swego byłego kolegę. Blum zorganizował dla esesmanów specjalny pokaz w Dachau. „Panowie, uwaga, trujący gaz!” – krzyknął w pewnym momencie. Obecni w laboratorium natychmiast odwrócili się od stołu, na którym złotnik przygotowywał substancje do wytopu piasku. Wybuch nastąpił, gdy złotnik zmieszał biały i szary proszek, który miał być katalizatorem. Gdy esesmani dochodzili do siebie po eksplozji, Blum rozsypał nad przygotowanym piaskiem sól złota, którą ukrył w buteleczce w kieszeni. Obserwatorzy nic nie zauważyli ze względu na podobną barwę obydwu substancji. Ku ich zdziwieniu, pod koniec eksperymentu uzyskano 12,5 g czystego złota (choć użyto jedynie 9,6 g katalizatora). Blum na oczach esesmanów zademonstrował zasadę działania złotego szwindlu, który według niego wymyślił Malchus. Sporządzono raport dla Berlina. Blum mógł czuć się usatysfakcjonowany. Zdemaskował oszusta. A przynajmniej tak mu się wydawało. Tymczasem stało się zupełnie inaczej. „[W Berlinie] nie uwierzyli, że to szwindel. Uznano hokus-pokus za prawdę” – wkrótce złotnik nie mógł nadziwić się głupocie włodarzy III Rzeszy. Jego eksperyment uznano za... dowód prawdziwości prac Malchusa! Inżynier – zamiast zawiesić – wznowił prace. Wkrótce jednak zmienił się jego status. Więzień specjalny Karl Malchus We wrześniu 1939 r. do mieszkania Malchusa załomotało 4 funkcjonariuszy gestapo. Chorego (tak zeznawał Malchus, ubiegając się po wojnie o status pokrzywdzonego przez III Rzeszę) przewieziono do celi w Wittelsbacher Palais w Monachium. Po 6–7 tygodniach trafił do Dachau. Tym razem jako więzień. „Po moim uwięzieniu [w Dachau] już po kilku dniach musiałem wznowić próby w laboratorium” – tłumaczył w zeznaniu w 1949 r. Nie wiadomo, czy Malchus trafił do obozu, bo Himmler chciał wywrzeć na nim presję, by inżynier przyspieszył eksperymenty, czy zgubiła go zbytnia pazerność. Chciał bowiem niezależnie od swego protektora sprzedać pewnemu przemysłowcowi superwytrzymałą stal (nazwaną Diana), nad którą rzekomo prowadził prace w Anglii. Malchus nie był traktowany jak zwykły więzień. Przede wszystkim mieszkał w celi w areszcie, a nie w baraku. „Malchus był więźniem obozu w Dachau od 16 grudnia 1939 r. do 23 marca 1940 r. – opowiada dr Dirk Riedel z KZ-Gedenkstätte Dachau. – Mniej więcej w tym samym czasie – od 27 września 1939 r. do 18 lutego 1940 r. – Theodor Eicke przeprowadzał ćwiczenia z SS-Totenkopfverbände i większość osadzonych została przetransportowana do Flossenburga i Mauthausen. W obozie zostało ok. 100 więźniów. Malchus był jedynym więźniem, którego przyjęto w tym czasie do Dachau, i to pokazuje, że SS miało wobec niego specjalne zamiary” – podkreśla. Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją? Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy. Hochsztapler nie był bity, lecz – jak sam twierdził – „popychany i nadeptywany”. „Pewnego dnia jeden z dwóch towarzyszących mi esesmanów uderzył mnie pistoletem w tył głowy” – zeznawał. Przewrócił się i stracił trzy zęby. Komuś musiało jednak zależeć na więźniu, bo natychmiast zmieniono strażników. Mimo to po pobycie w Dachau z Malchusa została „skóra i kości” – jak wspominał strażnik Karl Minderlein 29 listopada 1949 r. Ale inżynier przeżył. „Wypuszczono go, aby po dobroci wyciągnąć od niego jego tajemnicę” – uzasadniał zwolnienie Malchusa Minderlein. Obiecane złoto nigdy się jednak nie zmaterializowało. Demoniczny złoty pierwiastek Naziści wybili sobie z głowy cenny kruszec z Dachau dopiero w grudniu 1940 r.„Panie Blum, na rozkaz rządu mam się z panem podzielić informacją, że sprawa rozwiązała się tak, jak pan przed laty przewidział” – poinformował telefonicznie złotnika Loibl. Esesmani już wcześniej podczas prywatnych rozmów z Blumem wspominali, że Malchus w trakcie eksperymentów używał czarnego proszku, ale stanowczo zabronił mówić o tym współpracownikowi. „Malchus mógł dodawać do wytopu np. siarczek złotawy (brunatnoczarny) lub tlenek złotowy (brunatny) – oba rozkładają się w podwyższonej temperaturze z wydzieleniem proszku złota” – tłumaczy dr Rudnik. Blum orzekł: „Ten proszek to rozwiązanie całej zagadki!”. „Jedynie osoby pracujące na co dzień ze złotem są odporne na jego magiczne działanie” – tłumaczył sukces hochsztaplera złotnik. Himmler był wręcz „zaczarowany”, gdy oglądał drobinki złota w preparacie przygotowanym przez Bluma. „Demoniczne działanie złotego pierwiastka” widać było również na twarzach Pohla i innych esesmanów obecnych na spotkaniu w hotelu. A jeśli dodać do tego pseudonaukowy bełkot, którym uraczył Malchus nazistów, powstaje mieszanka, której trudno się oprzeć. Nie należy też zapominać o finansowych potrzebach III Rzeszy. Nic dziwnego, że naziści odebrali Malchusa jako wysłannika niebios. Odpowiednia wiedza pozwalała oszukać nazistów „Przygotowanie roztworu kwasu chlorozłotowego, jednej z substancji, którą mógł posłużyć się Malchus, nie jest skomplikowane – zapewnia dr Rudnik. – Związek ten łatwo ulega rozkładowi z wydzieleniem złota”. Żeby oszukać nazistów, wystarczyła więc odrobina wiedzy chemicznej. Zwłaszcza, że na samym początku pracy w laboratorium Malchus dostał od Bluma amalgamat złota „w celach porównawczych”. Malchus prowadził niebezpieczną grę z Trzecią Rzeszą, nie zważając na grożące mu niebezpieczeństwo. „Może chciał grać wielkiego odkrywcę, aby zniknąć z powierzchni ziemi, zanim wszystko się wyda – spekulował po latach Blum. – Może chciał mieć na kilka lat stałą dobrze płatną posadę”. Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byla-jedyna-kobieta-uwielbiana-przez-hitlera-i-stalina-jej-szpiegowska-kariera-jest-wspominana-do-dzis-1b39285.jpg" width="517" height="700" alt="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" title="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" /> Hochsztapler został przecież członkiem osobistego sztabu Reichsführera z pensją 450 RM miesięcznie. Szybko zakupił skórzaną aktówkę i „stał się dżentelmenem” – jak opisywał Blum. Jednocześnie Malchus był łasy na pieniądze. Gdy jego auto zderzyło się z samochodem wojskowym, udawał poturbowanego. Wszystko po to, aby wyłudzić odszkodowanie – tak przynajmniej uważał Blum. Malchus czuł się na tyle pewnie, że opowiadał o planach ekskluzywnej willi, którą chciał zbudować. W końcu błędy i brak satysfakcjonujących rezultatów zawsze mógł przecież zrzucić na współpracowników. Dokładnie ta technika zapewniła mu półtora roku spokoju. Kolejna ofiara złotej gorączki Jesień 1942 r., droga do Grünwaldu. Złotnik Karl Blum wraca na rowerze do domu po wycieczce w góry. Nagle zauważa dwóch dyskutujących mężczyzn, idących poboczem. „Oczywiście, że zawartość będzie rosła wraz z głębokością. Złoto ze względu na swój specyficzny ciężar...” – rowerzysta słyszy młodszego z piechurów. Złotnik nie może uwierzyć własnym uszom. To Malchus! Odjeżdża kilkaset metrów i chowa się w krzakach. Gdy mężczyźni go mijają, nie ma wątpliwości. Hochsztapler z Dachau znalazł kolejną ofiarę. Malchus przeżył wojnę. W grudniu 1952 r. opublikował artykuł o swojej metodzie pozyskiwania złota we francuskiej gazecie „Revue”. I w tym momencie ślad po nim znika. Wydawca notatek Bluma Helmut Werner, któremu udało się zgromadzić niemal komplet materiałów o Malchusie, nie chciał spekulować na temat jego dalszych losów.
Wśród bogów i ludzi Fascynacja Grecją, a właściwie kulturą antyczną, towarzyszyła mi od dziecka. Mity greckie były jedną z pierwszych lektur, które przeczytałam. Losy bogów rozpalały moją wyobraźnię, podobnie jak herosów i innych antycznych bohaterów. Wszyscy na nich wyrośliśmy i zapewne większość z nas po cichu marzyła, żeby w dorosłym życiu zobaczyć te wspaniałe i przesiąknięte historią miejsca. Starożytne świątynie uznawane za cuda świata, marmurowe posągi uchodzące za rzeźbiarski kanon. Grekom zawdzięczamy igrzyska olimpijskie, demokrację, najlepszy z możliwych systemów politycznych, rozwój medycyny i filozofii, do którego przyczynili się Platon, Sokrates czy Arystoteles. Postęp w naukach matematycznych i astronomii. Położyli też podwaliny pod rozwój literatury, poezji i dramatu. To w Grecji wybudowano dziesiątki amfiteatrów, które dostarczały rozrywki jej mieszkańcom. Ale Grecja to też tysiące wysp na Morzu Śródziemnym, które kuszą białymi miasteczkami, pysznym jedzeniem, doskonałym winem i oliwą oraz tysiącami piaszczystych plaż. I ciepłym morzem. A jak wiadomo, my, mieszkańcy północy Europy, bardzo potrzebujemy słońca, szczególnie podczas wakacji. Stąd pomysł na to greckie wydanie Travelera przesiąknięte mitami, legendami, historiami i wyjątkowymi miejscami, które warto rozważyć, planując swój urlop. Zarówno aktywny, jak i ten bardziej stacjonarny, bo dobrze jest zatrzymać się na dłużej w jednym miejscu, by zobaczyć, jak odpoczywają i bawią się Grecy. I odrobić tę lekcję po powrocie do domu. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 14 | Kierunek kultura Miejsce miesiąca 16 | Krynica-Zdrój. Śladami Nikifora i Jana Kiepury 22 | Kowno. To tutaj bije serce litewskiej kultury i sztuki TEMAT NUMERU – GRECJA 30 | CYKLADY Wielki błękit i wielka biel 38 | MILOS Perła Morza Egejskiego 44 | EUBEA Miód, plaże i gwiazdy 50 | MESENIA I LAKONIA Cuda Peloponezu 56 | PÓŁWYSEP MANI Kamienne wieże i puste plaże 62 | MACEDONIA Śladami starożytnej historii 68 | KRETA Surowe piękno dzikiej natury 74 | TOP 6 MNIEJ ZNANYCH WYSP Astypalea, Karpatos, Ikaria, Elafonisos, Kefalinia, Kithira DOOKOŁA EUROPY 82 | SZWAJCARIA Kolejowa podróż Ekspresem Złotej Przełęczy 88 | NIEMCY Wyspy Fryzyjskie. Na styku ziemi i morza 94 | CZECHY Na szlaku romantycznych zamków ADVENTURE 100 | Test Travelera Lekkie plecaki na górski szlak i miejskie wędrówki
Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami
Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "polskie złoto" nie jest naszym jedynym bogactwem naturalnym, a górnicy schodzili i schodzą pod ziemię także po inne surowce.
W tym artykule: Kopalnia Uranu w Kletnie Kopalnia Soli w Wieliczce Kopalnia Soli w Bochni Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach Kopalnia ćwiczebna Sztygarka w Dąbrowie Górniczej Kopalnie Złota w Złotym Stoku Kopalnia Soli Kłodawa Zabytkowa kopalnia Guido w Zabrzu Chełmskie Podziemia Kredowe w Chełmie Kopalnia Podgórze w Kowarach Tunele drążone przez długie lata tworzą prawdziwe podziemne miasta i wijące się niczym labirynt korytarze. Część z nich udostępniono do zwiedzania. Większość podziemnych tras turystycznych znajduje się w nieczynnych kopalniach, ale warto podkreślić, że w niektórych wciąż wre praca. Prezentujemy zestawienie najciekawszych kopalń, które można zwiedzić. Na wielu osobach już samo uczucie przebywania głęboko pod ziemią robi ogromne wrażenie. Jeżeli dodamy do tego niezwykłą atmosferę, która wypełnia podziemne korytarze, otrzymamy receptę na niezwykle interesującą wycieczkę, tym bardziej, że kopalnie można zwiedzać przez cały rok, nie tylko w sezonie wakacyjnym. Kopalnia Uranu w Kletnie Pierwszy obiekt na naszej liście działał w latach 1948-1953. Kopalnia Uranu w Kletnie leży w Masywie Śnieżka, a dokładnie - na stoku Żmijowca. Pierwsze udokumentowane prace górnicze prowadzono na tym terenie w XV wieku. Wydobywano tam wówczas rudę żelaza i miedzi. Eksperci nie mają jednak wątpliwości, że Masyw Śnieżka był eksploatowany znacznie wcześniej. Kopalnia obejmowała 3 szyby i 20 sztolni. Wszystkie wyrobiska liczyły łącznie ok. 37 km. Dziś korytarze kopalni można zwiedzać. Na trasie wycieczki pojawiają się związane z górnictwem eksponaty, podziwiać można także występujące lokalnie minerały. Ciekawostką jest zwiedzanie nocne. W ramach tej oferty, jedynym źródłem światła w sztolni są lampy naftowe. Kopalnia Soli w Wieliczce Kolejny punkt na naszej liście to prawdopodobnie najsłynniejsza udostępniona do zwiedzania kopalnia w Polsce. O tym, jak wspaniały jest obiekt w Wieliczce, najlepiej świadczy fakt, że w 1978 roku doczekał się wpisu na listę UNESCO. Niesamowity klimat tego miejsca tworzy przede wszystkim podziemna kaplica św. Kingi z kunsztownie wykonanymi solnymi rzeźbami i wspaniałymi żyrandolami. Turyści mogą zwiedzać wyrobiska, korytarze i komory znajdujące się na głębokości 64-135 metrów pod ziemią. Kopalnia Soli w Bochni Równie imponująca jest Kopalnia Soli w Bochni. Obiekt można zwiedzać pieszo, łódką lub kolejką. Korytarze, komory i wyrobiska, których historia sięga XIII wieku (obiekt w Bochni jest najstarszą kopalnią soli w Polsce), robią ogromne wrażenie, podobnie zresztą jak wykłute w kamieniu kaplice. Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach Zabytkowa kopalnia srebra w Tarnowskich Górach, podobnie jak Kopalnia Soli w Wieliczce, doczekała się wpisu na listę UNESCO. Udostępniony do zwiedzania (w 1976 roku) obiekt stanowi tylko niewielki fragment wyrobisk znajdujących się na terenie, na którym kiedyś obficie eksploatowano rudy ołowiu i cynku. Trasa turystyczna położona jest 40 metrów pod ziemią, a jej długość to 1740 metrów. Niewielki, bo 270-metrowy fragment szlaku pokonuje się łodzią. Kopalnia ćwiczebna Sztygarka w Dąbrowie Górniczej Kolejna kopalnia w naszym zestawieniu została udostępniona do zwiedzania w 2010 roku i obecnie funkcjonuje przy Muzeum Miejskim Sztygarka. Kiedyś obiekt ćwiczebny służył uczniom dąbrowskiej szkoły górniczej. Dziś stanowi ogromną atrakcję tego miasta. Zwiedzający mogą zobaczyć podziemne korytarze i kaplice św. Barbary. Ekspozycja obejmuje też znajdujące się w sztolni maszyny górnicze. Kopalnie Złota w Złotym Stoku Kopalnia złota w Polsce? Choć znana z amerykańskiego kina gorączka złota ominęła Stary Kontynent, to w Polsce eksploatowano niegdyś żyły tego szlachetnego metalu. Jedna z takich kopalń znajduje się w malowniczej Kotlinie Kłodzkiej i dziś jest dostępna dla zwiedzających. Trasa turystyczna jest niezwykle atrakcyjna i w obrazowy sposób przedstawia barwną historię tego niezwykłego miejsca. Do zwiedzania udostępniono także laboratorium, w którym produkowano arszenik, skarbiec wypełniony "złotymi" sztabkami i kilka innych ciekawych obiektów. Niewątpliwą atrakcją kopalni jest pięknie oświetlony podziemny wodospad, jedyny taki w Polsce. Większość trasy pokonamy pieszo, ale niewielki fragment trzeba przepłynąć łódką. Na powierzchnię wyjedziemy z najniższego poziomu, Podziemnym Pomarańczowym Tramwajem. Kopalnia Soli Kłodawa Co ciekawe, w kolejnym obiekcie z naszego zestawienia wciąż prowadzone są prace wydobywcze. Część kopalni soli w Kłodawie udostępniono jednak zwiedzającym. Trasa turystyczna pozwala poznać proces powstawania złóż kłodawskich i przedstawia historię samego obiektu. Winda zjeżdża na głębokość 600 metrów pod ziemią. Korytarz stanowiący trasę turystyczną prowadzi do kaplicy św. Kingi i do nieczynnych komór, w których obecnie znajduje się ekspozycja urządzeń i maszyn górniczych. Zabytkowa kopalnia Guido w Zabrzu Przenosimy się do Zabrza. Zwiedzanie w tamtejszej kopalni odbywa się na dwóch poziomach - 170 i 320 metrów pod ziemią. Na pierwszym zwiedzający wchodzą na interaktywną ścieżkę, na której mogą zapoznać się z metodami pracy górników pracujących tam na przełomie XIX i XX wieku. Ciekawostką są ciekawie przygotowane efekty dźwiękowe. Z głębi korytarza do zwiedzających docierają rozmowy górników, a w niektórych miejscach słychać charakterystyczny pisk szczurów i trzask stropu. Na niższym poziomie zobaczymy wyrobiska. Co ciekawe, pozostawiono je w stanie pierwotnym, czyli w takim, w jakim znajdowały się, gdy podziemia tętniły jeszcze życiem. Chełmskie Podziemia Kredowe w Chełmie Niezwykle ciekawą kopalnię znajdziemy też w Chełmie. Pierwsze wyrobiska kredy powstały tam już w XVI wieku i mieściły się w piwnicach domów. Z czasem zaczęto łączyć je w kompleks komór, które sięgały na głębokość 20 metrów pod ziemią. W XVIII wieku zakazano dalszej rozbudowy, gdyż kontynuowanie prac mogło doprowadzić do zapadnięcia się ulic i budynków. Do zwiedzania oddana została trasa o długości ok. 1000 metrów. Kopalnia Podgórze w Kowarach Nasze zestawienie zamyka druga w zestawieniu kopalnia uranu. Trasa turystyczna liczy ok. 1600 metrów. Przemierzając wyrobiska, poznamy niezwykłą historię tego miejsca, poznamy specyfikę pracy górników i używane przez nich metody wydobycia złóż uranu.
Jaka jest prawdziwa cena taniej elektroniki? To bieda i przemoc w Afryce
Minerały zawarte w naszych gadżetach stały się przyczyną nieopisanej przemocy w Demokratycznej Republice Konga.
Pierwszy młodociany żołnierz wyskakuje z lasu, ściskając w jednej ręce kałasznikowa, a w drugiej pączki marihuany. Dzieciak ma jakieś 14–15 lat i głupkowaty, szelmowski uśmiech, jakby przed chwilą coś ukradł, co zresztą prawdopodobnie miało miejsce. Głowę przyozdabia mu damska peruka z warkoczykami do ramion. W ciągu kilku sekund spośród gęstego listowia wokół nas wynurza się reszta jego grupy, około 10 uzbrojonych po zęby młodzików w złachanych mundurach i brudnych podkoszulkach, którzy blokują czerwoną drogę gruntową przed nami. To droga do Bavi, kontrolowanej przez rebeliantów kopalni złota na wschodnich krańcach Demokratycznej Republiki Konga. Jest to największe państwo Czarnej Afryki i teoretycznie jedno z najbogatszych. Ma zasoby, od których kręci się w głowie – diamenty, złoto, kobalt, miedź, cynę, tantal, co chcecie. Jednak z powodu niekończącej się wojny należy do najbiedniejszych i najbardziej udręczonych krajów świata. Kontrolowane przez milicje kopalnie Konga zasilały w surowce największe firmy elektroniczne i jubilerskie, podsycając zarazem chaos. Okazuje się, że twój laptop – albo kamera, albo konsola do gier, albo złoty naszyjnik – może zawierać cząstkę kongijskiego cierpienia. Kopalnie w rejonie Bavi kontroluje brzuchaty watażka zwany Cobra Matata, choć może słowo „kontroluje” jest za mocne. Tu nie ma dostrzegalnych linii frontu określających, gdzie kończy się władza rządu, a zaczyna terytorium Cobry, nie ma wrogich oddziałów kulących się w okopach i przypatrujących sobie nawzajem przez celowniki karabinów. Są tylko niedookreślone strefy wpływów. W jednym miejscu pod drzewem mango wyleguje się kilku gości opłacanych przez kongijski rząd, a jakieś 3 km dalej przy tej samej drodze paru młodocianych żołnierzy Cobry pali sobie trawkę, zaś między nimi nie ma nic prócz wielkiego, mieniącego się odcieniami zieleni pustkowia stanowiącego ziemię niczyją. Sigara! Sigara! – wrzeszczą uzbrojone dzieciaki, domagając się papierosów. Wraz z fotografem Marcusem Bleasdale’em szybko wystawiamy przez okno garście sportsmanów, miejscowej marki, a rozgorączkowane dłonie chwytają je natychmiast. Wygląda na to, że ten okup, w połączeniu z kilkoma tysiącami pomiętych kongijskich franków wartymi pięć dolarów, załatwia sprawę i oto znowu podskakujemy na wyboistej drodze, obok krytych strzechą wiosek i bananowych gajów. W oddali widać ogromne góry. Po dotarciu do Bavi siadamy ze starszyzną wioski, aby porozmawiać o złocie. W ciągu ostatnich 10 lat światowe ceny tego kruszcu wzrosły czterokrotnie, ale tu nie widać tej koniunktury. Bavi robi takie samo przygnębiające wrażenie jak wszystkie wioski na wschodzie kraju – to grupa przycupniętych przy drodze okrągłych chat, targ ze straganami skleconymi z patyków, sklepikarze oferujący używaną odzież, mężczyźni o szklistych oczach cuchnący domowym piwem i potykający się na gruntowych ścieżkach. Nie ma tu prądu ani bieżącej wody. Starsi mówią, że brakuje im leków i książek do szkoły. Dzieci są bose i mają brzuchy wydęte jak balony – z powodu niedożywienia, robaków albo jednego i drugiego. – Jesteśmy bez grosza – mówi Juma Mafu, członek starszyzny. – Mamy mnóstwo złota, ale brak nam maszyn. Nasi górnicy pracują gołymi rękami. Żadne duże firmy nie zawitają tutaj, dopóki nie nastanie pokój. A na to się nie zanosi. Słońce chyli się ku zachodowi, gdy schodzimy w dół, w stronę kopalni złota. Najpierw musimy się przywitać z „ministrem kopalń”, który siedzi jak Budda w pubie na rynku, spoglądając przymkniętymi oczyma spoza lasu świeżo opróżnionych butelek piwa. Jest ogromnym mężczyzną w taniej srebrzystej marynarce opinającej jego plecy pokryte wielkimi fałdami tłuszczu. – Hujambo, mzee – pozdrawiam go z szacunkiem w języku suahili. Odpowiada mi głośnym beknięciem. Mówię, że jesteśmy dziennikarzami i chcielibyśmy zobaczyć kopalnię. Chichocze paskudnie, po czym pyta: – Skąd mam wiedzieć, że jesteście dziennikarzami? Może jesteście szpiegami. Słowo „szpiedzy” przelatuje przez rynek jak iskra, podrywając tłumek ludzi, który nagle zbiera się wokół nas. Jednooki młody człowiek piorunuje nas wzrokiem, kierując ku nam broń. Inny opryskliwym tonem oświadcza, że pracuje dla kongijskiego wywiadu i chce zobaczyć nasze dokumenty. Pora się wynosić, myślę. I to zaraz. Z całą swobodą, na jaką mnie w tej chwili stać, choć głos zaczyna mi się łamać, mówię: – Dobrze… eee… nie ma problemu. To my sobie… pójdziemy. Lecz minister kopalń kręci tłustą głową. – Nie, nie pójdziecie. Jesteście aresztowani. – Za co? – pytam, czując suchość w gardle. – Za przebywanie w zone rouge? Czyż większość wschodniego Konga nie stanowi „czerwonej strefy” kontrolowanej przez uzbrojone grupy? Chyba tak. Ale nie mówię nic, bo w po chwili prowadzą nas do samochodu, którym przez pięć godzin jedziemy do większego miasteczka, o nazwie Bunia, gdzie będziemy trzymani na muszce i przesłuchiwani w małym ciemnym budynku z tajemniczymi plamami na podłodze. Rząd w kinszasie, stolicy kraju, jest słaby i skorumpowany, dlatego ten ogromny naród przegnił do szpiku kości. Na wschodzie zapanowała anarchia wywoływana przez rozliczne rebelianckie bandy. Oddziały rządowe są często równie chciwe i nikczemne. Niewielu ludzi w ostatnich czasach cierpiało tak długo i na tak przerażającą skalę jak Kongijczycy. W jakim innym miejscu mężczyźni, kobiety i dzieci są zabijani całymi setkami, rok po roku, czasami tak głęboko w puszczy, że muszą minąć tygodnie, nim prawda wyjdzie na jaw? W jakim innym miejscu gwałcone są setki tysięcy kobiet i prawie nikt nie ponosi za to kary? Aby pojąć, jak Kongo popadło w to szaleństwo, trzeba się cofnąć o ponad 100 lat, do czasów, gdy Leopold II, król Belgii, zajął tę ogromną przestrzeń w środku Afryki jako swoją osobistą kolonię. Chodziło mu o kauczuk i kość słoniową, więc rozpoczął intensywny, bezwzględny rabunek zasobów Konga. Rabunek, który trwa do dziś. Kiedy w roku 1960 Belgowie raptownie uznali niepodległość kraju, natychmiast wybuchły powstania, które utorowały drogę do władzy młodemu, ambitnemu wojskowemu Mobutu Sese Seko. Ten rządził przez 32 lata, objadając się świeżymi tortami z Paryża przywożonymi drogą lotniczą do jego pałaców w puszczy, podczas gdy kongijskie dzieci przymierały głodem. W końcu jednak Mobutu upadł, pociągając za sobą kraj. W 1994 r. w sąsiedniej Rwandzie doszło do ludobójstwa, w którym mogło zginąć nawet milion ludzi. Wielu morderców zbiegło do puszcz wschodniego Konga, które stało się bazą sił destabilizujących Rwandę. Toteż Rwanda sprzymierzyła się z sąsiednią Ugandą i najechała Demokratyczną Republikę Konga, obalając w 1997 r. Mobutu i wynosząc do władzy Laurenta Kabilę. Ten jednak wkrótce zirytował zwycięzców, skłaniając ich do ponownej napaści. Ta druga faza konfliktu, w której wzięły udział Czad, Namibia, Angola, Burundi, Sudan i Zimbabwe, jest często nazywana wielką wojną afrykańską. W zaistniałym wówczas chaosie obce wojska i grupy buntowników zajęły kopalnie. Rebelianci finansowali swe brutalne działania sprzedażą surowców naturalnych – diamentów, złota, cyny i tantalu – twardego, odpornego na korozję metalu stosowanego w przemyśle elektronicznym. Wschodnie Kongo daje 20 do 50 proc. światowej podaży tantalu. W wyniku silnych międzynarodowych nacisków w pierwszych latach XXI w. obce wojska oficjalnie się wycofały, pozostawiając Kongo w ruinach. Zniszczone zostały mosty, drogi, domy, szkoły. Życie straciło aż 5 mln Kongijczyków. Organizowano konferencje pokojowe, ale serdeczne spotkania w eleganckich hotelach nie zdołały zmienić tragicznej rzeczywistości w kraju. ONZ wysłała wielotysięczne siły pokojowe – dziś jest tam około 17 tys. błękitnych hełmów – lecz krew płynęła nadal. Różne kraje zebrały 500 mln dolarów na sfinansowanie kongijskich wyborów w 2006 r., ale to także nie zmieniło sytuacji. Wschód kraju pozostał polem bitwy. Ugandyjczycy, Rwandyjczycy i Burundyjczycy nadal przekradali się przez granicę, by sponsorować różne grupy rebelianckie, które za zrabowane minerały kupowały więcej broni i opłacały kolejnych bojowników, takich jak chłopcy Cobry Mataty. Pomimo międzynarodowych protestów nikt nie wiedział, co należy robić. Działania podejmowane przez organizacje zajmujące się prawami człowieka masę krytyczną osiągnęły około roku 2008. Zaczęto zadawać pytania: A co z minerałami? A gdyby tak oczyścić kongijski handel minerałami i zablokować kartę bankomatową rebeliantów? Kampania poświęcona krwawym diamentom, trwająca w latach 90. XX w., ujawniła, że handel tymi klejnotami służy do finansowania rebelii w Afryce Zachodniej. A gdyby w podobny sposób potraktować konfliktogenne minerały z Konga? 21 lipca 2010 r. prezydent Stanów Zjednoczonych Barack Obama podpisał ustawę Dodda-Franka. Prawo to wymagało, aby firmy notowane na giełdzie ujawniały, czy ich produkty zawierają minerały z kontrolowanych przez zbrojne grupy kopalń w Demokratycznej Republice Konga i jej pobliżu. Choć ustawa otwarcie nie zakazywała korporacjom używania kongijskich kopalin, duże firmy obawiały się, że będą wiązane z czymś, co jest zapewne najgorszą katastrofą humanitarną na świecie. Krytycy ustawy Dodda-Franka podnosili, że może ona skłonić firmy do bojkotowania wszystkich minerałów z Konga, co w sposób niezamierzony mogłoby uderzyć w górników. I tak rzeczywiście się działo, przynajmniej na początku. Międzynarodowe koncerny przestały kupować cynę i tantal z hut, które nie potrafiły udowodnić, że ich produkty nie finansują konfliktu. A we wrześniu 2010 r. kongijski rząd wydał sześciomiesięczny zakaz wszelkiej działalności górniczej i handlowej na wschodzie – co było prawdziwym ekonomicznym ciosem dla tysięcy górników. Potem jednak pojawiły się nieśmiałe oznaki zmian w handlu minerałami. Kongijskie władze zaczęły kontrolować kopalnie. Armia wyparła milicje i zaczęła monitorować wydobycie. Dochody zbrojnych grup spadły o 65 proc. Odwiedziliśmy jedną z „zielonych”, czyli wolnych od konfliktu kopalń w Nyabibwe, ośrodku wydobywczym ciągnącym się kilometrami w dolinie nieopodal jeziora Kiwu. Na zboczu pełzali młodzi ludzie w łachmanach, z czołówkami na głowach, wykuwając, wykopując, wygarniając, ładując i wlokąc każdą możliwą bryłkę żółtawej skały zwanej kasyterytem, rudy cyny. Policzki mieli wypchane trzciną cukrową, która dodawała im energii. Przypominali armię mrówek wydatkującą miliony kalorii oraz litrów potu, aby nakarmić odległy światowy przemysł. W Nyabibwe cały łatwo dostępny kasyteryt został wydobyty dawno temu, więc dzisiejsi górnicy muszą wgryzać się głęboko w górę, używając jedynie młotów i łopat. W jednym z tuneli wilgotne, oślizgłe ściany zwężały się z każdym krokiem. W ciemnościach nie było wiadomo, gdzie jest dół, a gdzie góra, słychać było tylko uporczywe kapanie wody i słaby głos mężczyzn śpiewających gdzieś głęboko, w trzewiach ziemi. Z tuneli górnicy wynoszą na plecach worki kasyterytu i wloką je do chatki u stóp góry, gdzie urzędnicy je ważą, zapisują wyniki w wielkiej księdze i przyklejają do nich znaczki z kodem paskowym zaświadczające, że ten minerał nie ma nic wspólnego z konfliktem. Potem kasyteryt jest zawożony motorem albo półciężarówką do Bukavu, głównego miasta, skąd jedzie do Rwandy i dalej, do tanzańskiego portu Dar es Salaam. W końcu ląduje w Malezji, gdzie jest wytapiany w temperaturze przekraczającej 1200OC. Kiedyś kopalnię w Nyabibwe prowadzili kongijscy żołnierze, ale w 2011 r. rząd nakazał wojsku opuszczenie zakładu. Niezależne raporty wskazują jednak, że od tamtej pory w kopalni może nadal odbywać się przemyt kierowany przez wojskowych. Lecz kiedy my tam byliśmy, w styczniu tego roku, nie widzieliśmy żadnych żołnierzy, członków milicji ani pracujących dzieci. Wyglądało na to, że w Nyabibwe dokonał się postęp. Problem polega na tym, że wciąż zbyt mało jest czystych kopalń. Tylko około 10 proc. z nich (55) uznano za wolne od konfliktu. Choć zdołano zdemilitaryzować większość wydobycia cyny, tantalu i wolframu, duża część kopalń złota pozostaje w rękach armii albo rebeliantów. Po aresztowaniu żołnierze przez wiele godzin przesłuchiwali nas w Buni. – Kto was zawiózł do Bavi? Jaki był cel waszej podróży? Dokąd jechaliście? – wrzeszczeli. Byliśmy skonsternowani. Wiedzieliśmy, że Bavi kontrolują rebelianci. Na własne oczy widzieliśmy ich nieobliczalnych młodocianych żołnierzy. Dlaczego zatem aresztował nas oficer rządowego wywiadu? Czy rząd nie powinien walczyć z rebeliantami? Gdy nas w końcu zwolniono, agenci służby bezpieczeństwa podążali za nami i spali w samochodzie przed hotelem. – Wkroczyliście do gry – wyjaśnił nam urzędnik ONZ przez wiele lat pracujący w Kongu. – Oni wszyscy dzielą się łupami. To przepychanka, w której każdy stara się zagarnąć, ile zdoła. Wskazał na niedawny skandal z gen. Gabrielem Amisim, dowódcą kongijskich sił lądowych, który został zawieszony, gdy oenzetowscy śledczy ujawnili, że potajemnie sprzedawał grupom rebelianckim broń i amunicję, za pomocą której kłusowali na słonie w celu pozyskania kłów. – Rząd upada, więc każdy próbuje zrobić jakiś interes i wykiwać Kinszasę – stwierdził ów urzędnik ONZ. – Ci faceci w Bavi nie chcieli, żebyście zobaczyli, co kombinują. Gdy zapytaliśmy, czego potrzeba do naprawy Konga, przez dłuższą chwilę patrzył na swoje wyglansowane buty. – Nie ma prostego rozwiązania – powiedział. – I nie jestem nawet pewien, czy w ogóle jakieś istnieje. Warto wiedzieć: Kiedy po raz pierwszy trafiłem do Konga, szybko uświadomiłem sobie, że w sto lat po Jądrze ciemności Josepha Conrada nic się nie zmieniło. Ludzie nadal byli wyzyskiwani, tylko teraz tutejsze zasoby wysysały międzynarodowe korporacje. Raport z 2004 r. stwierdzał, że w wyniku konfliktu, nazywanego obecnie wielką wojną afrykańską, straciło życie ponad 4 mln ludzi. Nie mogłem po prostu uwierzyć, że nikt nie mówi o tej przerażającej liczbie ofiar. Byłem wściekły. W pewnym okresie spędzałem tam po osiem miesięcy rocznie, fotografując wojnę, ale z Kinszasy relacjonowała ją zaledwie garstka reporterów. Dlatego wciąż publikuję te zdjęcia. Chcę, żeby ludzie byli równie rozzłoszczeni jak ja. Chcę, by wiedzieli, że minerały używane do produkcji naszych telefonów komórkowych, komputerów i aparatów fotograficznych finansują przemoc. Jak możemy powstrzymać ten horror? To się zaczyna od fotografii. - Marcus Bleasdale Wschodnie prowincje Konga, leżące z dala od władzy Kinszasy, obfitują w minerały, ale te bogactwa podsycają konflikt zbrojny od lat 90. XX w. Dowódcy wojskowi i wodzowie milicji, częstokroć wspierani przez sąsiednie Rwandę i Ugandę, rywalizują o kontrolę nad wydobyciem.
"Chcę, żeby się uczyły i wyjechały stąd." Prawdziwa cena złota
Cena złota mierzona w dolarach i cierpieniu – nigdy dotąd nie była tak wysoka.
Jest opętany żądzą złota, jak wielu jego inkaskich przodków. Juan Apaza schodzi w głąb tunelu na wysokości 5 100 m n.p.m., ponad najwyżej położonym miastem świata La Rinconada. Wpycha do ust zwitek liści koki, który pomoże mu pokonać głód i zmęczenie. 44-letni górnik haruje przez 30 dni w miesiącu w wydrążonej pod lodowcem kopalni w peruwiańskich Andach. Od materiałów wybuchowych, toksycznych gazów czy zawałów stropu zginęło wielu jego towarzyszy. Dzisiaj, ostatniego dnia miesiąca, Apaza odbierze wynagrodzenie, które jest wielką niewiadomą. Górnicy przez cztery godziny pracują tylko dla siebie i mogą wówczas wynieść tyle skały, ile uniosą. Biorą w ten sposób udział w prastarej loterii zwanej cachorreo. Wynoszony przez nich legalnie worek kamieni może skrywać albo niezłą sumkę w złocie, albo (co zdarza się znacznie częściej) nie jest wart prawie nic. Apaza ciągle czeka na łut szczęścia. – Może dzisiaj będzie wielki dzień? – uśmiecha się, błyskając złotym zębem. By zwiększyć swoje szanse, złożył już w pobliżu wejścia do kopalni „opłatę należną Ziemi” – butelkę pisko, miejscowego alkoholu, a pod skałę wepchnął kilka liści koki. Parę miesięcy wcześniej szaman złożył w ofierze na szczycie świętej góry podarowanego przezeń koguta. Teraz wchodząc do tunelu, modli się do bóstwa, które włada górą i całym jej złotem. – To nasza Śpiąca Królewna – górnik skinieniem głowy wskazuje esowaty kształt na śnieżnym polu wysoko ponad kopalnią. – Bez jej błogosławieństwa nie znaleźlibyśmy żadnego złota. Moglibyśmy w ogóle nie wyjść stąd żywi. Z pewnością nie jest to Eldorado. Tym niemniej te błyszczące, przykryte lodowcem pokłady leżące 5 km nad poziomem morza przyciągają ludzi od ponad 500 lat. Jednymi z pierwszych byli Inkowie – oni w lśniącym metalu widzieli „krople potu Słońca”. Potem przybyli Hiszpanie, gnani żądzą złota i srebra, która doprowadziła do podboju Nowego Świata. Lecz dopiero teraz, kiedy cena kruszcu poszybowała w górę (w ciągu ostatnich ośmiu lat wzrosła o 235 proc.), do La Rinconady napłynął tłum ludzi. Blisko 30 tys. przybyszów zmieniło samotne obozowisko poszukiwaczy w miasto slumsów. Dziś roi się tam od marzycieli. Są żądni bogactwa i nie zważają na jego cenę – zrujnowane środowisko i własne zdrowie. Żaden z pierwiastków chemicznych nie rozpalał i nie drażnił ludzkiej wyobraźni tak jak ten połyskujący metal o symbolu Au. Złoto nie jest nam niezbędne do życia, a jego praktyczne zastosowania są bardzo ograniczone. Jednak gęstość i kowalność oraz blask uczyniły zeń jedno z najbardziej pożądanych dóbr, symbol piękna, bogactwa i nieśmiertelności. Od faraonów (którzy żądali, by grzebano ich w „ciele bogów”), przez poszukiwaczy z 1849 r. (którzy trawieni szaloną złotą gorączką zbudowali amerykański Zachód), po finansistów (którzy uczynili złoto fundamentem światowej gospodarki) – przez wieki społeczeństwa przypisywały złotu wręcz mityczną moc. Chorobliwe uczucie, jakie człowiek żywi do złota, nie powinno było przetrwać do naszych czasów. Niewielu ludzi jeszcze wierzy, że złoto może dać życie wieczne, a wszystkie państwa świata (USA jako ostatnie, w 1971 r.) odstąpiły od walutowego parytetu złota, który John Maynard Keynes wyśmiał jako „barbarzyński relikt”. A jednak blask tego metalu nie słabnie, niepewna sytuacja światowej gospodarki tylko go podsyca. Cena kruszcu, która 10 września 2001 r. wynosiła 271 dolarów za uncję, w marcu 2008 r. osiągnęła 1 023 dolary i niewykluczone, że ten rekord też zostanie pobity. Złoto powraca do tradycyjnej roli bezpiecznej lokaty na ciężkie czasy. W 2007 r. popyt przewyższył produkcję górniczą o 57 proc. – Złoto zawsze miało taką magię – mówi Peter L. Bernstein, autor książki Historia złota: Dzieje obsesji. – Jednak nigdy nie było oczywiste, czy to my posiadamy złoto, czy złoto posiadło nas. Inwestorzy lokują majątek w nowych, zabezpieczonych złotem funduszach, lecz dwie trzecie popytu na kruszec wciąż stanowi biżuteria. Światowa sprzedaż złotych ozdób osiągnęła w 2007 r. rekordowy poziom 53,5 mld dolarów. Powab złota jest ogromny, jednak społeczne i środowiskowe koszty jego wydobycia nigdy dotąd nie były tak wysokie. Złota jest niewiele. W całej historii wydobyto go zaledwie 161 tys. ton – ilość z trudem wystarczającą do wypełnienia dwóch pływackich basenów olimpijskich rozmiarów. Z tego ponad połowę pozyskano w ciągu ostatnich 50 lat. Najbogatsze złoża świata są na wyczerpaniu, a nowych odkrywa się niewiele. Nie ma już długich na 160 km pokładów złota w RPA czy kalifornijskich samorodków rozmiarów wiśni. Większość nadających się do eksploatacji złóż jest uboga i ukryta w odległych zakątkach planety. Są jak zaproszenie do dewastacji środowiska, a chętnych do przyjęcia go nie brakuje. Na jednym biegunie ogarniętych gorączką złota są masy biednych robotników, których drogi prowadzą do niewielkich kopalń, takich jak La Rinconada. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO) rzemieślniczym górnictwem zajmuje się 10–15 mln ludzi – od Mongolii po Brazylię. Prymitywnymi metodami produkują ok. 25 proc. światowego uzysku złota. Zapewniają utrzymanie 100 mln osób. Praca ta pozwala im przeżyć, choć często też zabija. W ciągu ostatnich 10 lat w Demokratycznej Republice Konga powszechne stały się terror i torturowanie górników stosowane przez zbrojne ugrupowania, które walczą o kontrolę nad kopalniami i szlakami transportu złota. W indonezyjskiej prowincji Borneo Wschodnie siły rządowe wespół z ochroną angielsko-australijskiej spółki wydobywczej przymusowo wysiedliły drobnych górników i spaliły ich wioski, żeby zrobić miejsce dla wydobycia na wielką skalę. Śmiertelnym zagrożeniem dla zdrowia drobnych górników jest też rtęć, której większość z nich używa do oddzielania złota od skały. UNIDO szacuje, że trzecia część rtęci uwalnianej przez człowieka do środowiska jest produktem „rzemieślniczego” pozyskiwania złota. Na drugim „biegunie wydobywczym” znajdują się olbrzymie kopalnie odkrywkowe. Używają gigantycznych rozmiarów maszyn i dostarczają trzy czwarte światowej produkcji kruszcu. Wskutek ich działań powstaje więcej odpadów na kilogram pozyskanego złota niż przy eksploatacji jakiegokolwiek innego metalu. Drążone przez nie głębokie dziury widać z kosmosu, a drobiny wydobywanego z nich metalu są tak mikroskopijne, że na główce szpilki może się ich zmieścić i 200. Nawet we wzorcowych kopalniach, jak Batu Hijau w Indonezji (własność korporacji Newmont), gdzie na złagodzenie negatywnego wpływu na środowisko przeznaczono 600 mln dolarów, nie da się przeoczyć brutalnej kalkulacji: uzyskanie jednej uncji złota (tyle trzeba na ślubną obrączkę) wymaga wydobycia 250 ton skał i rudy. Nur Piah dorastała na indonezyjskiej wyspie Sumbawa, słuchając opowieści o olbrzymich ilościach złota ukrytych pod górskimi lasami równikowymi. To były baśnie. Pewnego razu jednak geolodzy z amerykańskiego Newmont Mining Corporation odkryli dziwny zielony kamień nieopodal drzemiącego wulkanu 12 km od domu Nur Piah. Zielony jak mech odcień skały oznaczał, że zawiera miedź, która czasem występuje ze złotem. Wkrótce kompania Newmont rozpoczęła budowę kopalni Batu Hijau, co znaczy „Zielona skała”. 24-letnia wówczas Nur Piah, licząc na pracę telefonistki, odpowiedziała na ogłoszenie kompanii poszukującej „operatora”. W ofercie zaznaczyła, że ma miły głos. Gdy przybyła na szkolenie, szef wskazał jej... kabinę Caterpillar 793, jednego z największych pojazdów ciężarowych na świecie. Mierząca sześć metrów wysokości i 13 m długości maszyna była większa od rodzinnego domu Nur Piah. Same koła były dwukrotnie wyższe od dziewczyny. – Wystraszyłam się tego potwora – wspomina. Kolejnego szoku doznała, gdy ujrzała pierwszy wykop kopalni. – Oni zdarli skórę z Ziemi – mówi. – Pomyślałam sobie: Czymkolwiek ta siła jest, musi być niezmiernie potężna. 10 lat później Nur Piah sama stała się częścią tej siły. Matka dwojga dzieci owija wokół twarzy różową chustę, po czym uśmiecha się nieznacznie, podkręcając obroty silnika o mocy 2 337 koni mechanicznych. Z hukiem wjeżdża do odkrywki Batu Hijau. Jej wywrotka należy do złożonej ze 111 maszyn flotylli, która co roku wyrywa z ziemi blisko 100 mln ton skał. Gdzie się podział 550-metrowy wulkan, który stał tu przez miliony lat? Nie ma po nim śladu. Przestrzeń, którą niegdyś zajmował, przeobraziła się w szeroki na 1,5 km dół, który sięga 105 m poniżej poziomu morza. Zanim złoża w Batu Hijau się wyczerpią (za jakieś 20 lat), dziura osiągnie 450 m p.p.m. Nur Piah nie przejmuje się środowiskiem. – Myślę tylko o mojej pensji – mówi. Mimo to pewna rzecz nurtuje Nur Piah. W ciągu 10 lat pracy w Batu Hijau nigdy nie widziała nawet okruchu złota, w wydobywaniu którego bierze udział. Inżynierowie nadzorujący proces wykrywają jego obecność w związkach miedzi. Jako że złoto wysyłane jest do hut za granicą w formie miedziowego koncentratu, nikt na Sumbawie nigdy nie ogląda ukrytego skarbu przeobrażającego wyspę. Wzrost cen złota i wyczerpywanie się zasobów w USA, RPA oraz w Australii skłaniają największe kompanie górnicze do dalszej eksploracji. Trudno znaleźć bardziej aktywnego poszukiwacza niż Newmont, gigant z siedzibą w Denver, który obecnie prowadzi wydobycie metodą odkrywkową na pięciu kontynentach, od nizin Ghany po górskie szczyty Peru. Przyciągana profitami z operacji w krajach rozwijających się (niższe koszty, mniej regulacji prawnych) kompania stworzyła tam dziesiątki tysięcy miejsc pracy. Jednocześnie stała się przedmiotem oskarżeń m.in. o niszczenie środowiska i przymusowe przesiedlenia wieśniaków. W związku z tym w Batu Hijau, gdzie Newmont dysponuje większością udziałów, podjęła przedsięwzięcia wspierające rozwój regionu, programy ekologiczne. – Jak to jest, że aktywiści tysiące kilometrów stąd podnoszą wrzawę, a żaden z mieszkańców okolic kopalni nie narzeka? – pyta Malik Salim, w Batu Hijau dyrektor ds. kontaktów zewnętrznych. – To złoto wszystkim pada na mózg. Większość mieszkańców Sumbawy to rolnicy i rybacy. Mieszkają w drewnianych chałupkach postawionych na palach; ich życie właściwie pozostało nietknięte przez nowoczesny świat. Ale już w środku dżungli, na terenie należącym do kopalni Batu Hijau, powstało osiedle w amerykańskim stylu dla 2 z 8 tys. pracowników firmy. Gładko wybrukowane ulice, bank, międzynarodowa szkoła, nawet centrum nadawcze zakładowej telewizji. Do restauracji z widokiem na luksusowe pole golfowe przybywają swoimi SUV-ami całe rodziny, żeby spędzić razem wieczór i zjeść darmową pizzę. Przy tej samej ulicy jest też hala do koszykówki. Wyższe ceny skupu i zaawansowane technologie umożliwiają kompaniom górniczym opłacalną eksploatację mikroskopijnych drobin złota. W Batu Hijau, by oddzielić złoto i miedź od skały, Newmont stosuje wyrafinowaną technologię flotacji, która nie jest toksyczna, w przeciwieństwie do „ługowania hałdy” cyjankiem – metody stosowanej przez kompanię w innych kopalniach. Tak czy inaczej, żadna technologia nie sprawi, że olbrzymie ilości odpadów produkcyjnych w magiczny sposób znikną. W 16 godzin w Batu Hijau gromadzi się więcej odpadów niż masa całego złota wydobytego przez człowieka od zarania dziejów. Część to odpady skalne, których hałdy tworzą góry o płaskich wierzchołkach usypane w miejscu dziewiczego lasu. Resztę stanowią odpady flotacyjne – powstające w czasie obróbki chemicznej ścieki odprowadzane rurami na dno morza. Metody „podwodnej utylizacji” odpadów flotacyjnych już się nie stosuje w większości krajów wysoko rozwiniętych, bo zanieczyszczone metalami ścieki są groźne dla środowiska morskiego. Newmont nie wykorzystuje tej metody nigdzie poza Indonezją. Cztery lata temu do indonezyjskiego sądu trafiło oskarżenie spółki zależnej Newmont o wpompowywanie zanieczyszczeń do morza w sąsiedztwie nieczynnej już kopalni „Zatoka Buyat” na wyspie Celebes (Sulawesi). Pięciu pracowników firmy na miesiąc trafiło do więzienia. W 2007 r. Newmont uwolniono od wszystkich zarzutów. Krytycy twierdzą, że sąd ugiął się przed lobby przemysłu górniczego. Jednak spółka broni metody podmorskiej utylizacji. – Składowanie na lądzie byłoby tańsze, ale bardziej szkodliwe dla środowiska – argumentuje Rachmat Makkasau, dyrektor produkcji w Batu Hijau. Ścieki z kopalni są odprowadzane 3,4 km od brzegu i zrzucane na głębokości 125 m, poza krawędź stromego stoku, którym opadają ponad 3 000 m. – Na takiej głębokości możemy zaszkodzić tylko jakimś „morskim insektom”. Głębiny oceanu mają niewielu obrońców; ma ich jednak las deszczowy. Dział ochrony środowiska przedsiębiorstwa Newmont przedstawia metody rekultywacji hałd. Otóż są one przykrywane trzymetrową warstwą gleby, w której zapuszcza korzenie nowa dżungla. Dziewiczego lasu deszczowego oczywiście nie da się już odtworzyć, a kompanii dziesięć lat po rozpoczęciu operacji zaczyna brakować miejsca na kolejne hałdy. Trzy lata temu wystąpiła więc o wznowienie pozwolenia na wykarczowanie następnych 32 ha puszczy. Ekolodzy zaś ostrzegają przed niemal całkowitym wyginięciem kakadu żółtolicej na Sumbawie. Dżakarta jeszcze nie podjęła decyzji. Na ograniczonej przestrzeni ciężarówki w Batu Hijau utykają w korkach, przez co spada wydajność produkcji. Newmont ostrzega, że jeżeli nie otrzyma dodatkowego terenu, będzie musiał zwolnić setki indonezyjskich pracowników. Batu Hijau miała być wzorcową kopalnią. Newmont lubi podkreślać korzyści, jakie przyniosła Indonezji: 391 mln dolarów wpłaconych przez firmę w 2007 r. w formie lokalnych opłat i podatków; ponad 8 tys. miejsc pracy dla Indonezyjczyków; 600 mln dolarów (wg Newmont) wydanych na zminimalizowanie szkód w środowisku naturalnym. Do tego jeszcze ponad 3 mln rocznie na rozwój lokalnej infrastruktury. To może niewiele w porównaniu z rocznymi dochodami kompanii, niemniej wystarcza, by pięciu wsiom położonym najbliżej kopalni zapewnić: energię elektryczną, ośrodek zdrowia, system irygacyjny i inwestycje rolne. Ale nie wszyscy miejscowi są zadowoleni. Poza granicami pięciu subsydiowanych wiosek kopalnia obudziła w ludziach zazdrość (nie wszyscy dostali tam pracę) i frustrację (bo napływ pieniędzy w postaci pensji wypłacanych przez kompanię podniósł lokalne koszty utrzymania). Jeden z wybuchów niezadowolenia nastąpił w 2006 r. Ktoś spalił obóz geologów na wschodzie Sumbawy, wstrzymując prace badawcze w miejscu planowanej nowej kopalni. Władze lokalne i rządy prowincji, których uprawnienia zwiększyły się po upadku dyktatury Suharto w 1998 r., teraz zaczynają dochodzić swoich praw i próbują przejąć części udziałów kopalni. Chcą też uzyskać prawo głosu przy podziale dochodów z produkcji. – Za rządów Suharto, kiedy podpisano te kontrakty, nie mieliśmy wpływu na nasz los – mówi przedstawiciel miejscowej Rady Ludowej Manimbang Kahariyai. – Musimy zabezpieczyć swoją przyszłość. Co pozostanie z naszej przyrody, gdy kopalnia zakończy działalność? Nur Piah bardziej koncentruje się na tym, co jest, niż na tym, co będzie. – Tak wielu ludzi zależy ode mnie – mówi. Jej mąż trochę zarabia, handlując drewnem, lecz ich dwukondygnacyjny betonowy dom we wsi Jereweh został zbudowany z pensji Nur Piah – 650 dolarów miesięcznie. Na jednej ze ścian powiesiła wielkie malowidło przedstawiające żółtą ciężarówkę Caterpillar 793. Praca Nur bywa niebezpieczna. Manewrowanie gigantycznym pojazdem przez 12 godzin jest szczególnie stresujące podczas deszczu – opowiada. – Wtedy strome drogi w odkrywce stają się śliskie. Wieczorem, po długim dniu pracy, uśmiecha się z zadowoleniem, gdy sześcioletnia córka zasypia na jej kolanach. Drugie imię dziewczynki? – Higrid. Pochodzi od angielskiego high-grade („wysokiej klasy”) – tak się mówi o najlepszym gatunku rudy w kopalni. Złote ozdoby kolejno opuszczają aksamitne pudełeczka. Nagavi, 23-letnia panna młoda, córka właściciela plantacji kawy w indyjskim stanie Karnataka, od dziecka podziwiała uroczystości ślubne towarzyszące połączeniu zamożnych indyjskich rodzin. Ale dopiero w dniu jej własnego, aranżowanego ślubu z jedynym synem właściciela innej plantacji Nagavi w pełni czuje, jak boleśnie piękna jest ta złota tradycja. Zwykle ubrana w dżinsy i T-shirt dziewczyna przed ceremonią przeobraża się w kapiącą złotem księżniczkę. Kunsztowny złoty stroik do włosów waży dwa i pół kilo i ciągnie głowę do tyłu. Ale trzy złote naszyjniki i tuzin bransolet działają jak przeciwwaga. Zawinięta w 5,5-metrowe sari, tkane z nici maczanej w złocie, Nagavi powoli wychodzi z domu. Stara się utrzymać równowagę, gdy – w tradycyjnym geście pożegnania – rzuca garść ryżu nad głową. Złote skarby, które Nagavi ma na sobie – oraz biżuteria i liczne sari wypełniające bagażnik wiozącego ją na ślub SUV-a – nie są tradycyjnym posagiem. Wśród plantatorów kawy pod miastem Ćikmangalur (inaczej niż w licznych biedniejszych częściach kraju) konkretne żądania finansowe ze strony rodziny pana młodego uważa się za niestosowne. – To jest moja część, którą wkładam w dorobek rodziny – mówi Nagavi, wpatrując się w wartą miliony dolarów biżuterię. Jak na każdym indyjskim weselu, złoto ma pokazać, jaką wartość panna młoda wnosi do związku. – Jeśli masz córki, musisz zacząć gromadzić oszczędności w złocie od dnia ich narodzin – mówi C.P. Ravi Shankar, ojciec Nagavi. – Ważne, by dobrze wydać je za mąż. W żadnym innym kraju świata złota obsesja nie jest tak głęboko zakorzeniona w kulturze. Choć w zamieszkanych przez miliard ludzi Indiach dochód na mieszkańca wynosi 2 700 dolarów, od dziesiątków lat są one liderem w rankingu nabywców złota. W 2007 r. zakupiono tam 773,6 tony tego kruszcu, co stanowiło 20 proc. światowego rynku i ponad- dwukrotnie przewyższało udział każdego z dwóch największych konkurentów: Chin (363,3 tony) i USA (278,1 tony). Same Indie produkują mało złota, lecz masa metalu zgromadzonego przez obywateli tego kraju sięga 18 tys. ton – ponad 40 razy więcej niż ilość przechowywana w skarbcach ich banku centralnego. Stosunek Hindusów do złota nie wynika po prostu z umiłowania rozrzutnego stylu życia czy rosnącej zamożności. Wśród muzułmanów, hindusów, sikhów czy chrześcijan złoto gra główną rolę w przełomowych etapach ich życia. W Indiach co roku odbywa się 10 mln ślubów. Złoto nadaje im widowiskowość i stanowi ważną część kulturowej transakcji między rodzinami i pokoleniami. – Jest zapisane w naszym DNA – mówi K.A. Babu, kierownik sklepu jubilerskiego w mieście Koczin. – Złoto oznacza powodzenie w życiu. Widać to szczególnie podczas święta Akshaya Tritiya, najlepszego, według hinduskiego kalendarza, dnia na zakup złota. Liczba złotej biżuterii nabywanej wówczas przez mieszkańców Indii (w 2008 r. – 49 ton) istotnie przewyższa zakup kruszcu jakiegokolwiek innego dnia na całym świecie, często wywołując skok cen metalu. Centrum konsumpcji złota mieści się na południowym krańcu Indii, w stanie Kerala. Choć mieszka tam zaledwie 3 proc. Hindusów, Kerala szczyci się 7–8-procentowym udziałem w krajowym rynku złota. Co ciekawe, region ten – jako jeden z niewielu na świecie – ma marksistowski, demokratycznie wybrany rząd. Historia Kerali od wieków splata się ze złotem. Był tam jeden z głównych portów handlowych. Już Rzymianie złotymi monetami płacili tam za pieprz, kardamon i cynamon. Podobnie Portugalczycy, Holendrzy, Anglicy. Ale tutejsi historycy twierdzą, że to lokalna rewolta przeciwko hinduskiemu systemowi kastowemu (zanim ona nastąpiła, obywatele z niższych kast mogli przyozdabiać ciała wyłącznie wyrobami ze szlifowanych kamieni lub kości) oraz masowe przejścia na chrześcijaństwo lub islam zmieniły złoto w wykraczający poza dobro materialne symbol niezależności i możliwości awansu społecznego. W długiej historii Kerali nigdy nie było większego głodu złota niż obecnie. Wzdłuż szosy z lotniska do Koczinu stoi ciąg billboardów z wizerunkami kobiet przyozdobionych złotą ślubną biżuterią. Wszyscy najwięksi sprzedawcy detaliczni złota w Indiach pochodzą z Kerali. Tłumy gapiów blokują trzykilometrowy odcinek ulicy Mahatmy Gandhiego, głównej arterii Koczinu, przystając przy 13 wielkich wystawach jubilerskich. (Co pomyślałby o tym ascetyczny Mahatma?) Chociaż wśród wyższych kast oraz młodszych konsumentów z Delhi czy Bombaju złoto zaczynają zastępować mniej rzucające się w oczy (i droższe) materiały, jak platyna czy diamenty, w Kerali przywiązanie do tego metalu trwa. I to niezależnie od wzrostu zamożności (dzięki emigracji zarobkowej do Zatoki Perskiej) i wykształcenia mieszkańców (stan Kerali szczyci się zaledwie 9-procentowym wskaźnikiem analfabetyzmu). Mimo urzędowego zakazu żądania posagu tradycja ta silnie zaznacza się w większości ślubnych ceremonii w Indiach, a w Kerali przeważającą częścią przekazywanych przez rodzinę panny młodej dóbr jest zazwyczaj złoto. – Dorastamy w złotej atmosferze – mówi Renjith Leen, redaktor The Week, ogólnokrajowego magazynu z centralą w Koczinie. Kiedy w Kerali rodzi się dziecko, babka macza złotą monetę w miodzie i umieszcza kroplę złotego płynu na języku noworodka – na szczęście. We wszystkich istotnych momentach pierwszych sześciu miesięcy życia, od chrztu po strawienie pierwszego kęsa stałego pokarmu, dziecko otrzymuje dary: złote kolczyki, naszyjniki, pasy. Gdy malec ukończy trzy lata, wykształcony członek rodziny na jego języku kreśli złotym pieniążkiem słowa, aby obdarzyć go elokwencją. Żadna z tych ceremonii nie daje jednak wyobrażenia, jak mocno złoto wpisane jest w gospodarkę Indii. – Złoto jest podstawą naszego systemu finansowego – mówi Babu, kierownik sklepu z biżuterią. – Ludzie uważają je za najlepszą formę zabezpieczenia. Gromadzenie złota jako międzypokoleniowego rodzinnego skarbu na trudne czasy to stary hinduski zwyczaj. Podobnie jak pożyczki w nagłej potrzebie pod zastaw biżuterii, a potem jej wykup, oferowane też przez banki komercyjne. Próba odejścia od tej praktyki w latach 90. XX w. doprowadziła do zamieszek i samobójstw pogrążonych w długach klientów, a w końcu do rządowego nakazu kontynuowania tradycji. A jednak wielu rolników z Kerali woli „prywatnych finansistów”. Zapewniają szybkość transakcji i są łatwo dostępni. George Varghese prowadzi interes w swoim domu, trzy godziny na południe od Koczinu. Ten łysiejący mężczyzna po siedemdziesiątce twierdzi, że w ciągu miesiąca obraca około pół milionem dolarów w złocie; suma jest jeszcze większa w porze żniw lub ślubów. To niemal idealny interes, bo nawet przy odsetkach rzędu jednego procenta dziennie, jakie stosuje się w pożyczkach krótkoterminowych, rzadko się zdarza, by zastaw nie został wykupiony. Żaden Hindus nie chce rozstać się ze swym złotem. – Nawet gdy cena metalu sięgnęła tysiąca dolarów za uncję, nikt nie sprzedał swojej biżuterii – mówi Varghese. – Ufają, że jej wartość będzie rosnąć. Ceny kruszcu idą w górę, więc biednym hinduskim rodzinom coraz trudniej gromadzić złoto na posag i wiano. Odkrywa to ciemną stronę tradycji. W sąsiednim stanie Tamilnad chęć powiększenia rodzinnego skarbu doprowadziła do przemocy (rodzina pana młodego bije pannę młodą za zbyt skromne wiano) i selektywnych aborcji (by uniknąć finansowego obciążenia związanego z wychowaniem córki). Nawet w Kerali presja bywa dla ubogich zbyt wielka. Rajam Chidambaram, 59-letnia wdowa mieszkająca w slumsach Koczinu, niedawno znalazła kawalera chętnego do poślubienia jej jedynej 27-letniej córki. Ale rodzina pana młodego zażądała posagu, na który jej absolutnie nie stać: 25 suwerenów, czyli w sumie 200 g złota (8 lat temu warte było 1 650 dolarów, a dziś – ponad 5 200). Chidambaram, pracująca jako sprzątaczka, ma tylko dwa kolczyki i nosi je na sobie. Złoty naszyjnik poszedł na pokrycie rachunków za pobyt w szpitalu jej nieżyjącego już męża. – Musiałam przystać na te żądania – mówi kobieta, ocierając łzy. – Jeżeli odmówię, córka na zawsze zostanie w domu. W końcu miejscowi „finansiści” udzielili Chidambaram pożyczki na posag. W ten sposób zapewne uniknęła wstydu staropanieństwa córki, ale została obarczona długiem, z którego spłatą będzie się borykać do końca życia. Rosemery Sánchez Condori ma zaledwie 9 lat, lecz skóra jej rąk wygląda jak wytarta tapicerka. Taki jest los dziewczynki, która łupie kamienie w andyjskim słońcu. Od kiedy przed ośmiu laty zachorował ojciec pracujący w peruwiańskich kopalniach La Rinconady, matka haruje, zbierając kamienie w pobliżu kopalń i rozbijając je na drobniejsze kawałki w poszukiwaniu przegapionych okruchów złota. W czasie szkolnych wakacji Rosemery czasem pomaga matce. Dla dziewczynki, której rodzina żyje z dnia na dzień, jej praca jest też powodem do dumy: – Ostatniego lata znalazłam dwa gramy złota. Wystarczyło na moje książki i mundurek! W małych kopalniach na całym świecie poszukiwanie złota jest zajęciem rodzinnym. Szacuje się, że spośród 12–15 mln drobnych górników 30 proc. stanowią kobiety i dzieci. W La Rinconadzie mężczyźni znikają w głębi wznoszącej się ponad miastem góry, a ich żony, ubrane w tradycyjne długie spódnice i meloniki, siadają przy kupkach odrzuconej skały, wystukując dwukilogramowymi młotkami synkopowy rytm. Czasem przychodzą z dziećmi, bo nie mają z kim ich zostawić. Do pracy zmusza je loteryjny system wynagrodzeń w kopalni ich mężów oraz ich zachowanie. Przynajmniej mogą być pewne, że te sześć czy osiem gramów złota (warte ok. 200 dolarów), które znajdują każdego miesiąca, pójdą na potrzeby rodziny, zamiast trafić do obskurnych barów i burdeli. Tylko złoto – źródło pożądania i destrukcji – mogło stworzyć miejsce tak jaskrawych kontrastów, jakim jest La Rinconada. W odosobnionym i niegościnnym mieście na wysokości 5 100 m n.p.m. nawet tlenu nie ma pod dostatkiem, a jednak rozwija się ono w szalonym tempie. Podróżni zbliżający się do La Rinconady od strony wysokich równin najpierw dostrzegają błysk dachów poniżej wspaniałego lodowca, udrapowanego niczym welon wokół górskiego szczytu. Potem dochodzi do nich smród. W dół zbocza zrzuca się śmieci, a ulice zalane są fekaliami i ściekami przemysłowymi. Mimo gwałtownego rozrostu miasta (liczba dziurawiących lodowiec sztolni w ciągu sześciu lat skoczyła z 50 do ok. 250) w La Rinconadzie brak wodociągów, kanalizacji, poczty, nie ma nawet posterunku policji. Najbliższy znajduje się o godzinę drogi w dół. La Rinconada to miejsce, które żyje, najzupełniej dosłownie, ponad prawem. Wzrost cen złota i elektryfikacja w 2002 r. spowodowały gwałtowny rozwój miasta. Tradycyjne, napędzane siłą mięśni nóg młyny do kruszenia skały ustąpiły miejsca niewielkim elektrycznym maszynom. Górnictwo jednak nie stało się przez to bardziej ekologiczne – przeciwnie, teraz więcej rtęci i innych toksycznych substancji przedostaje się do środowiska. Ale La Rinconada nigdy przedtem nie produkowała tak dużo złota. Szacunki wahają się od dwóch do dziesięciu ton rocznie, co daje 60–300 mln dolarów. Nikt naprawdę nie wie, bo dużo z tego złota oficjalnie nie istnieje. Złoto to główny towar eksportowy Peru, obecnie piątego producenta kruszcu na świecie. Wielkość wydobycia – 187,5 ton – jest ośmiokrotnie większa niż w 1992 r. Jednak w La Rinconadzie nikt nie liczy dokładnie, ile złota opuszcza tutejsze kopalnie. Wynika to po części z tego, że ich zarządcy rutynowo zaniżają wartość produkcji, by uniknąć podatków. – Wszyscy jesteśmy bankrutami! – żartuje jeden z nich. – Albo przynajmniej tak mówimy. Znika też część nieprzerobionej rudy. 19-letni górnik Leo z uśmiechem przyznaje, że 1,9 g kruszcu, które wymienia na gotówkę w jednym ze sklepów, pochodzi z kamieni wyniesionych z magazynu. Strażnikiem składu jest jego ojciec. – Robimy to cztery albo pięć razy w tygodniu, po czym dzielimy się zyskiem – mówi Leo. – Nikt się jeszcze nie zorientował. Oficjalnie nie istnieje też wielu górników z La Rinconady. Nie mają regularnych wynagrodzeń, tylko „loterię” w postaci wynoszonych na plecach jednego dnia w miesiącu worów kamieni. Niektórzy zarządcy kopalń nawet nie zawracają sobie głowy zapisywaniem nazwisk zatrudnionych. Ten półniewolniczy stosunek pracy umożliwia szefowi szybkie wzbogacenie się. Kierownik jednego z większych przedsięwzięć w La Rinconadzie twierdzi, że jego kopalnia w ciągu trzech miesięcy produkuje 50 kg złota, co daje ponad 5 mln dolarów rocznie. Pracownicy z przysługującego im co miesiąc cachorreo wyciągają średnio 10 g złota, co daje ok. 3 tys. dolarów rocznie. Dysproporcja jest rażąca, lecz górnicy się nie buntują. Wydaje się, że naprawdę wolą znikomą szansę dużej wygranej raz w miesiącu od monotonii pewnych, lecz bardzo niskich zarobków oraz ubóstwa rolników. – To okrutna loteria – mówi Juan Apaza, wspomniany na wstępie górnik ze złotym zębem. – Ale daje nam nadzieję. W tym miejscu reguły gry o przetrwanie są brutalne. Przeciętna długość życia w La Rinconadzie wynosi zaledwie 50 lat, czyli 21 lat mniej niż średnia krajowa. Śmiertelne wypadki w kopalniach są na porządku dziennym. Ich główna przyczyna to prymitywne materiały wybuchowe w rękach niedoświadczonych lub pijanych górników. Zdarzają się też zatrucia tlenkiem węgla. W Peru bezpieczeństwo w kopalniach regulują surowe przepisy, lecz mało kto ich przestrzega. – Spośród 200 tutejszych górniczych przedsiębiorstw tylko pięć wymaga pełnego zestawu środków bezpieczeństwa – mówi Andrés Paniura Quispe, inżynier BHP jednej z tych kilku firm, które dbają o standardy. Niestety, od pracowników wymagają zakupu odpowiedniego sprzętu na własną rękę. Górnicy bliskość śmierci oswajają refleksyjnym fatalizmem. Mawiają Al labor me voy, no sé si volveré, czyli: Idę do pracy, nie wiem, czy wrócę. Śmierć w kopalni jest nawet postrzegana jako dobry znak dla pozostałych przy życiu. Ofiary z ludzi, praktykowane w Andach przez stulecia, wciąż są uważane za najlepszy sposób obłaskawienia góry. Według lokalnych wierzeń proces chemiczny, w którym góra wchłania ludzki mózg, prowadzi do wyniesienia rudy złota bliżej powierzchni, ułatwiając jej wydobycie. Lecz bogowie pewnie nie są szczęśliwi: ścieki i śmieci na ulicach to drobnostka w porównaniu z tonami rtęci uwalnianej do środowiska w procesie oddzielania złota od skały. UNIDO szacuje, że na każdy gram złota pozyskanego w ramach małoskalowej eksploatacji przypada 2–5 g rtęci. To szokujące dane, zważywszy że zatrucie rtęcią powoduje ciężkie uszkodzenia układu nerwowego i wielu organów ciała. Według ekologów rtęć z La Rinconady i pobliskiego górniczego miasteczka Ananea zatruwa wody aż po odległe o 250 km jezioro Titicaca. Ojciec Rosemery, Esteban Sánchez Mamani, pracuje tu od 20 lat, choć obecnie rzadko wchodzi do kopalni z powodu chronicznej choroby, która wyssała z niego siły i podniosła ciśnienie krwi. Sánchez do dziś nie jest pewny, co to za schorzenie – pojedyncza wizyta u lekarza nie dała odpowiedzi. Przypuszcza jednak, że jest to skutek skażenia środowiska. – Wiem, że te kopalnie zabrały mi całe lata – mówi przygarbiony czterdziestolatek. – Nie znamy innego życia. Los całej rodziny zależy teraz od rudy, którą żona Sáncheza, Carmen, przytaszczy z góry. Mężczyzna spędza większość dnia, siedząc na podłodze rodzinnej kamiennej chaty i roztłukując skałę na drobniejsze kawałki. Odłamki połyskujące drobinami złota trzyma w niebieskiej filiżance. Rosemery odrabia zadanie domowe na worku ryżu i zasypuje mnie pytaniami o życie poza La Rinconadą: – Czy w twoim kraju żujecie liście koki? Hodujecie alpaki? Chociaż chodzi dopiero do pierwszej klasy, już zdecydowała, że chce zostać księgową i mieszkać w USA: – Chcę wyjechać daleko stąd. Rosemery przyłącza się do ojca, który z dwoma workami rudy (tygodniowa porcja) wybiera się do malutkiego młyna. Za każdym razem odżywa w nim nadzieja na fortunę. A przynajmniej że wystarczy złota, by jego dwoje dzieci mogło dalej chodzić do szkoły. – Chcę, żeby się uczyły i wyjechały stąd – mówi. Ojciec i córka obserwują, jak młynarz gołymi rękami wprowadza ciekłą rtęć do drewnianej kadzi, a skażone odpady wyrzuca do strumienia pod szopą. Dziesięć metrów niżej jakaś dziewczynka napełnia wodą butelki. Oczy wszystkich utkwione są w srebrzystym samorodku wielkości wiśni w ręku młynarza. Rtęciowa otoczka skrywa złoto. Ale ile? Wepchnąwszy samorodek do kieszeni, Sánchez idzie pod górę, do punktu skupu. Kupiec, jeden z kilkuset w mieście, palnikiem gazowym usuwa rtęć – przez rurę wydechową do chłodnego powietrza przedostaje się toksyczny gaz. W tym czasie Sánchez, miętosząc czapkę w dłoni, chodzi tam i z powrotem po izbie. Po 10 minutach z płomienia wyłania się maleńkie ziarenko złota. Sánchez marszczy brwi. Samorodek waży zaledwie 1,1 g. Kupiec wręcza Sánchezowi sumę, która – po odliczeniu zapłaty dla młynarza – przyniesie rodzinie niecałe 20 dolarów. – Więcej szczęścia następnym razem! – rzuca handlowiec na pożegnanie. Może w przyszłym miesiącu. A może jeszcze za miesiąc. Sánchez wie, że na tym podniebnym lodowcu szczęście to jedyna rzecz, na którą może liczyć. Brook Larmer, 2009