Wielkie pęknięcie w sercu Afryki. W Zambii rodzi się jeszcze jedna płyta tektoniczna
Pod malowniczymi krajobrazami Zambii budzi się siła zdolna rozerwać kontynent na pół. Zespół międzynarodowych naukowców odkrył w gorących źródłach Ryftu Kafue gazy pochodzące bezpośrednio z płaszcza Ziemi. Podążając za nimi badacze stwierdzili, że kontynent afrykański może właśnie przechodzić proces powolnego rozpadu, dając początek zupełnie nowej płycie tektonicznej.
Choć rzadko o tym myślimy, lądy, po których stąpamy, są w nieustannym ruchu. Miliony lat temu Ziemia wyglądała zupełnie inaczej – wszystkie dzisiejsze kontynenty tworzyły jeden superkontynent, Pangeę. Z czasem potężne siły drzemiące pod skorupą ziemską rozerwały tę jedność, rozrzucając fragmenty lądu po oceanach. Trwa to do dziś, a najnowsze badania sugerują, że właśnie obserwujemy narodziny kolejnego podziału. Na jakich fundamentach opiera się świat? Aby zrozumieć znaczenie odkrycia w Zambii, musimy spojrzeć głębiej. Skorupa ziemska nie jest jednolitym pancerzem, lecz układanką złożoną z płyt tektonicznych, które unoszą się na plastycznej warstwie płaszcza Ziemi (astenosferze). Płyty te nieustannie na siebie napierają, ocierają się lub – co najważniejsze w przypadku Afryki – oddalają się od siebie. Proces ten nazywamy ryftowaniem. To właśnie on odpowiada za recykling minerałów, powstawanie oceanów i regulację cyklu węglowego, który czyni naszą planetę zdatną do życia. Gorący posłaniec z głębin Naukowcy od dawna przyglądali się afrykańskiej strefie ryftów i zachodzących tam anomaliach geotermalnych. Uwagę geologów z Uniwersytetu Oksfordzkiego pod wodzą Rūty Karolytė przykuł szczególnie region Ryftu Kafue w Zambii. Jednak to, co tam znaleźli, nie było spektakularnym pęknięciem w ziemi, lecz czymś znacznie subtelniejszym – izotopami helu. Badając gaz bulgoczący w gorących źródłach, naukowcy odkryli sygnatury izotopowe charakterystyczne dla płaszcza Ziemi, który znajduje się na głębokości od 40 do 160 kilometrów pod naszymi stopami. – To bezpośrednie połączenie z wnętrzem planety dowodzi, że system uskoków w Ryfcie Kafue jest aktywny – wyjaśnia Mike Daly, geolog z Oksfordu. To przełomowe odkrycie, ponieważ Ryft Kafue stanowi część potężnej, diagonalnej strefy ryftu ciągnącej się przez 2500 kilometrów w poprzek Afryki. Naukowcy podejrzewają, że ta szczelina może ostatecznie połączyć się z Grzbietem Śródatlantyckim, dzieląc płytę afrykańską na dwie mniejsze części. Dlaczego Afryka rozpada się właśnie teraz? Afryka jest uznawana za geologiczny „plac budowy”. Od lat obserwujemy Wielki Rów Afrykański na wschodzie, gdzie Płyta Somalijska powoli (chociaż szybciej niż sądzono) oddala się od Płyty Nubijskiej. Jednak odkrycie w Ryfcie Kafue sugeruje, że proces ten jest znacznie bardziej skomplikowany i obejmuje również południowo-zachodnią część kontynentu. Obecność helu z płaszcza Ziemi zapowiada zmiany, jednak to dopiero początek. W starszych i bardziej zaawansowanych systemach ryftowych obok helu pojawia się także duża ilość dwutlenku węgla. W Zambii jego sygnatura jest jeszcze słaba, co wskazuje, że jesteśmy świadkami bardzo wczesnego etapu narodzin nowej płyty. Skarby ukryte w szczelinach. Czy można skorzystać na podziale Afryki? Chociaż całkowity rozpad Afryki zajmie miliony lat, dla niektórych to odkrycie ma niebagatelne znaczenie już dzisiaj. Aktywność tektoniczna i połączenie z płaszczem Ziemi oznaczają dostęp do energii geotermalnej, czyli czystej energii z wnętrza planety. To nie wszystko – to także dostęp do rzadkich zasobów wodoru i helu, które są kluczowe dla nowoczesnych technologii. To wyjaśnia przyczynę badań Ryftu Kafue. Te były częściowo finansowane przez firmy poszukujące tych zasobów – geologia teoretyczna idzie więc w parze z rozwojem technologicznym. „Pieniądze leżą na ziemi, wystarczy się po nie schylić” – oby tylko nie sięgano zbyt głęboko i łapczywie. Źródło: Frontiers in Earth Science, ScienceAlert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Afryka rozpada się na pół szybciej, niż sądzono. Między płytami powstanie nowy ocean
Afryka, tak jak inne kontynenty, doświadcza trwających od milionów lat procesów geologicznych. Kiedy będzie można zobaczyć ich efekty? Szybciej niż sądzono, mówią naukowcy z Columbia Climate School.
Podział na Europę, Azję, obie Ameryki, Australię, Antarktydę i Afrykę jest dla nas czymś oczywistym, ale to nie oznacza, że tak już pozostanie na zawsze. W ciągu milionów lat nasza planeta wielokrotnie się zmieniała. Najlepiej widać to na wizualizacjach przedstawiających powstawanie superkontynentów. Naukowcy podkreślają, że procesy ich formowania, choć nie są odczuwalne na co dzień, trwają cały czas. Jak będzie wyglądała Ziemia w przyszłości? Zdaniem naukowców Afryka Wschodnia oderwie się od reszty kontynentu. To z kolei może doprowadzić do powstania nowego oceanu. Proces ten postępuje szybciej, niż wcześniej sądzono. Do takiego wniosku doszedł zespół kierowany przez Christiana Rowana z Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia Climate School). Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications”. Tak zmienia się Afryka Powolne rozpadanie się Afryki na pół wynika z procesów geologicznych. Afrykańska płyta tektoniczna dzieli się na dwie: mniejszą somalijską i większą nubijską. Z badań opublikowanych już w 2004 roku na łamach „Earth and Planetary Science” wynika, że co roku płyty oddalają się od siebie o kilka milimetrów. Najnowsze badania mówią o tempie rzędu około 4,7 mm rocznie. Ten proces rozciąga skorupę ziemską, w konsekwencji ułatwiając wnikanie magmy ku powierzchni. Głównym „winnym” jest tak zwany wschodnioafrykański system szczelinowy. Jeden z największych systemów szczelin tektonicznych na świecie ciągnie się przez tysiące kilometrów i kilka afrykańskich krajów, między innymi Etiopię, Kenię, Malawi i Mozambik. Świat usłyszał o postępującym podziale geologicznym Afryki w 2018 roku, po tym, jak w Kenii pojawiło się pęknięcie w ziemi. Zjawisko było powiązane z afrykańskimi szczelinami tektonicznymi. Powstaje nowy ocean W północnej Kenii i południowej Etiopii, w rozległym obniżeniu o szerokości 500 km zwanym Ryftem Turkana, proces ten jest najbardziej widoczny. Wzdłuż osi ryftu skorupa ziemska ma tylko około 13 km grubości, podczas gdy poza centralnym pasem pęknięcia przekracza 35 km. Tak silne różnice badacze wiążą z fazą określaną jako necking, czyli przewężanie. W miarę odsuwania się płyt tektonicznych skorupa ziemska staje się coraz cieńsza i słabsza, co sprzyja dalszemu pękaniu. Te dane wskazują na wejście w krytyczny etap prowadzący do rozdzielania się Afryki. Rozciąganie skorupy ziemskiej w obrębie Ryftu Turkana zaczęło się około 45 mln lat temu. Kluczowe przyspieszenie procesu badacze wiążą z okresem wulkanizmu sprzed około 4 mln lat. To po nim rozpoczęło się zapadanie się wnętrza ryftu, a wraz z nim necking. Kolejnym etapem ma być powstanie nowego morza: wody napływające z rejonu Oceanu Indyjskiego od północy zaczną stopniowo wdzierać się w obniżenie gruntu. Naukowcy uspokajają jednak, że nie ma powodów do obaw. Kontynent nie pęknie na pół jeszcze przez bardzo długi czas. Nowy ocean między płytą somalijską a płytą nubijską ma powstać w ciągu kolejnych kilku milionów lat. Nasza planeta jest w stałym ruchu Ślady ruchów płyt tektonicznych widać gołym okiem nie tylko w Afryce. Innym znanym przykładem jest uskok San Andreas. Formacja rozciąga się w Kalifornii na długości około 1200 kilometrów. To naturalna granica między płytami pacyficzną a północnoamerykańską. Region jest narażony na trzęsienia ziemi. Podobne miejsce znajduje się na Bliskim Wschodzie. To uskok transformacyjny Morza Martwego, biegnący wzdłuż południowo-zachodniej linii brzegowej morza, łączący Dolinę Jordanu z Zatoką Akaba. Jest to jeden z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów na świecie, powodujący każdego roku liczne trzęsienia ziemi o różnej intensywności. Do jednego z najpoważniejszych w historii doszło w 1967 roku. Superkontynenty były i będą Do dzielenia i łączenia się płyt tektonicznych dochodziło wiele razy w historii geologicznej Ziemi. Najbardziej znany superkontynent, Pangea, powstał około 300 milionów lat temu. Pangea miała powstać z połączenia kontynentów Laurazji i Gondwany. Po jej rozpadzie niektóre kontynenty wyglądają na mapie świata jak pasujące do siebie puzzle. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ocean-spokojny-zniknie-i-powstanie-kolejny-superkontynent-wtedy-wymra-wszystkie-ssaki-a-wiec-i-ludzie-ryc-university-of-bristol-43793ba.jpg" width="920" height="291" alt="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" title="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" /> Badacze twierdzą, że powstawanie superkontynentów zachodzi mniej więcej co 250 milionów lat. Według prognoz następny superkontynent, nazwany Amazją, uformuje się w ciągu następnych 150–200 milionów lat. Biorąc pod uwagę skale czasowe historii geologicznej Ziemi, to wcale nie tak długo. Superkontynenty mają ogromny wpływ na geologię, klimat i środowisko naszej planety. Utworzenie superkontynentu może spowodować, że klimat stanie się ekstremalny. Może więc doprowadzić do tego, że niektóre obszary staną się znacznie cieplejsze lub zimniejsze. Ponadto utworzenie nowego superkontynentu prawdopodobnie spowoduje zmiany w prądach oceanicznych, które mogą drastycznie zmienić środowisko Ziemi. Co to jest dryf kontynentalny? Alfred Wegener jako pierwszy odkrył, że kontynenty tworzyły kiedyś superkontynent. Przeglądając atlas przyjaciela w 1910 roku, uznał, że jakaś siła popycha kontynenty i dlatego oddaliły się od siebie. Jego teoria o dryfie kontynentalnym nie od razu spotkała się ze zrozumieniem. Wielu starszych naukowców wręcz go wyśmiało. Odważny badacz nie mógł uzyskać profesury na żadnej uczelni w Niemczech. Dopiero Uniwersytet w Grazu w Austrii mianował go profesorem meteorologii i geofizyki w 1924 roku. Źródło: Nature Communications
Kontynent skrajności rozciąga się od lodowców po tropiki. Każdy kraj to inny świat
Ameryka Południowa to kontynent pełen spektakularnej przyrody, potężnych metropolii i żywych tradycji, ale też miejsce, wokół którego narosło wiele uproszczeń. Od Amazonii i Andów po kulturę samby i tango – fakty często mieszają się tu z medialnymi mitami. W tym zestawieniu 50 ciekawostek oddzielamy rzetelne informacje od przesadzonych tez, uzupełniając je o kontekst geograficzny, historyczny i przyrodniczy. Jeśli planujesz podróż lub po prostu chcesz lepiej zrozumieć Amerykę Południową, ten przewodnik pomoże spojrzeć na nią bardziej świadomie.
Spis treści: Zwierzęta Rośliny i ekosystemy Geografia Zwiedzanie i realia podróży Historia i kultura Ameryka Południowa to kontynent kontrastów: od wilgotnej Amazonii po skrajnie suchą Atacamę, od metropolii liczących miliony mieszkańców po społeczności żyjące w odizolowanych regionach dżungli. Wokół tego regionu narosło jednak wiele uproszczeń, półprawd i medialnych mitów. Poniżej znajdziesz 50 faktów, które zostały uzupełnione o kontekst i aktualną wiedzę – tak, aby lepiej zrozumieć skalę, różnorodność i realia życia w tej części świata. Zwierzęta Mrówkojady nie zawsze niszczą całkowicie mrowiska. Ich strategia żerowania polega raczej na szybkim rozkopywaniu fragmentu kolonii i zjadaniu części owadów. Wiele gatunków owadów odbudowuje gniazda, co pozwala utrzymać równowagę ekologiczną. Jaguar ma jedną z najsilniejszych szczęk wśród kotowatych. W przeliczeniu na masę ciała jego siła ugryzienia należy do najwyższych. To pozwala mu przebijać pancerze żółwi czy czaszki ofiar – cecha rzadka wśród dużych kotów. Alpaki zawdzięczają liczebność człowiekowi. To gatunek udomowiony w Andach tysiące lat temu. Nie występuje w stanie dzikim – jego populacja rośnie dzięki hodowli. Leniwce schodzą z drzew rzadko – często około raz w tygodniu. Częstotliwość zależy od gatunku i warunków środowiskowych, ale zachowanie to wynika z bardzo wolnego metabolizmu. Kapibara to największy gryzoń świata, osiągający ponad 60 kg masy ciała. Żyje w grupach i jest silnie związana ze środowiskiem wodnym. W niektórych miastach Argentyny czy Urugwaju zdarzały się przypadki pojawiania się lwów morskich w przestrzeni miejskiej, jednak są to incydenty, a nie stały element krajobrazu. Koati (ostronosy) znane są z oportunistycznych zachowań i potrafią kraść jedzenie turystom, szczególnie w parkach narodowych. Iguany w niektórych miastach Ekwadoru rzeczywiście występują licznie, jednak porównania typu „więcej niż gołębi w Krakowie” mają charakter publicystyczny, a nie naukowy. Kondor andyjski to jeden z największych ptaków latających świata. W naturze żyje zwykle kilkadziesiąt lat; doniesienia o 100 latach nie mają potwierdzenia w udokumentowanych obserwacjach. Liczba endemicznych rodzin ssaków w Ameryce Południowej zależy od aktualnej klasyfikacji taksonomicznej – systematyka biologiczna zmienia się wraz z nowymi badaniami genetycznymi. Rośliny i ekosystemy Amazonia jest największym zwartym lasem deszczowym świata. Często podaje się, że stanowi ponad połowę pozostałych lasów równikowych – jednak zależy to od definicji i przyjętej metodologii. Lasy równikowe należą do najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na Ziemi. Szacunki mówią nawet o ogromnym udziale w globalnej liczbie gatunków roślin, choć dokładne proporcje są przedmiotem badań. Amazonia jest około 20 razy większa niż Polska, obejmując kilka milionów kilometrów kwadratowych. Region Amazonii leży na terytorium 9 państw, w tym Brazylii, Peru, Kolumbii i Gujany Francuskiej. Biomasa amazońskiego lasu tropikalnego jest jedną z najwyższych na świecie – masa materii organicznej przypadająca na kilometr kwadratowy liczona jest w dziesiątkach tysięcy ton. Wiktoria amazońska (Victoria amazonica) utrzymuje się na wodzie dzięki specyficznej budowie liści – rozbudowanej strukturze żeber i przestworów powietrznych zapewniających wyporność. Nie unosi się „nad wodą”, lecz pływa po jej powierzchni. To jeden z najciekawszych przykładów roślin Amazonii. Drzewo kapok (Ceiba pentandra) miało znaczenie symboliczne w kulturach prekolumbijskich. Włókno kapokowe było wykorzystywane jako materiał wypornościowy – m.in. w kamizelkach ratunkowych – również w XX wieku. Inspiracje amazońską przyrodą są obecne w kulturze masowej, choć konkretne odniesienia filmowe często mają charakter marketingowy. Ananas pochodzi z Ameryki Południowej, ale jego naturalny i historyczny zasięg obejmował także inne obszary tropikalne. Dziś jest szeroko uprawiany i naturalizowany na całym świecie. Geografia Pozycja miast Ameryki Południowej w rankingach „największych na świecie” zależy od tego, czy liczymy miasto właściwe, aglomerację czy obszar metropolitalny. Karol Darwin inspirował się obserwacjami z Galapagos, lecz teoria ewolucji powstawała przez lata analiz i badań po powrocie do Anglii. W Ameryce Południowej funkcjonuje ponad 300 języków. Dominują hiszpański i portugalski, a miliony osób posługują się językami rdzennymi, takimi jak keczua czy guarani. La Paz jest najwyżej położoną siedzibą rządu na świecie (ok. 3640 m n.p.m.), natomiast konstytucyjną stolicą Boliwii pozostaje Sucre. Surinam jest najmniejszym państwem kontynentu pod względem powierzchni i jednym z najsłabiej zaludnionych. Pustynia Atakama należy do najsuchszych miejsc na Ziemi – w niektórych lokalizacjach opady są ekstremalnie rzadkie. Wodospad Angel w Wenezueli (979 m) to najwyższy wodospad świata. Brazylia graniczy ze wszystkimi krajami Ameryki Południowej poza Chile i Ekwadorem. Powierzchnia Brazylii stanowi około 47–48% obszaru całego kontynentu. Kaniony Colca i Cotahuasi w Peru należą do najgłębszych na świecie, choć ich dokładna pozycja w globalnych rankingach zależy od przyjętej metody pomiaru. Zwiedzanie i realia podróży Ameryka Południowa jest jednym z najbardziej zróżnicowanych turystycznie regionów świata – od dżungli po lodowce Patagonii. Niektóre społeczności amazońskie przyjmują turystów, jednak wymaga to poszanowania zasad etycznych i lokalnych regulacji. Kraje położone w pobliżu Równika charakteryzują się niewielkimi różnicami długości dnia w ciągu roku. Tak się dzieje m.in. w Ekwadorze. Muzyka odgrywa ogromną rolę w kulturze – od andyjskich melodii po rytmy samby i salsy. Wymogi wizowe dla obywateli Polski dotyczą nielicznych państw regionu, lecz zawsze należy sprawdzać aktualne przepisy przed wyjazdem. Poziom bezpieczeństwa różni się w zależności od kraju i miasta. Najczęstsze zagrożenia to kradzieże kieszonkowe, ale w niektórych regionach zdarzają się także poważniejsze przestępstwa. Paragwaj bywa wskazywany jako jedno z najmniej odwiedzanych państw kontynentu, choć ruch turystyczny stopniowo rośnie. Najlepszy czas podróży zależy od regionu – sezon deszczowy w Amazonii nie pokrywa się z warunkami pogodowymi w Patagonii. Historia i kultura Imperium Inków było jednym z największych organizmów państwowych prekolumbijskiej Ameryki. Istnieją społeczności izolowane od współczesnej cywilizacji, szczególnie w regionach Amazonii. San Alfonso del Mar w Chile przez lata uchodził za rekordowy kompleks basenowy, jednak rankingi zmieniają się wraz z nowymi inwestycjami. Świnka morska (cuy) jest tradycyjnym daniem w Andach. Urugwaj jako pierwszy wprowadził pełną regulację rynku marihuany rekreacyjnej na poziomie państwowym. Po II wojnie światowej część nazistowskich zbrodniarzy ukrywała się w krajach Ameryki Południowej. Samba i tango wywodzą się z Ameryki Południowej i stanowią ważny element tożsamości kulturowej. Capoeira to brazylijska sztuka walki łącząca elementy tańca i muzyki. W Paragwaju język guarani ma status urzędowy obok hiszpańskiego. W Argentynie popularna jest tradycja jedzenia ñoquis 29. dnia miesiąca, związanego z symboliką dobrobytu. Region andyjski to obszar silnie związany z tradycjami rdzennych ludów, widocznymi w strojach, kuchni i świętach. Ameryka Południowa pozostaje jednym z najbardziej zróżnicowanych biologicznie i kulturowo kontynentów świata – a jej obraz jest znacznie bardziej złożony niż medialne uproszczenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Afryka wciąż „ucieka” Azji, chociaż proces ten miał się zatrzymać miliony lat temu. Co przegapiliśmy?
Płyty tektoniczne afrykańska i arabska 28 milionów lat temu nie rozstąpiły się. Choć wiele wskazywało na to, że się rozstąpią. Nie nastąpiło oderwanie dawno związanych ze sobą lądów, a Afryka nie powędrowała na środek oceanu. I chociaż myśleliśmy, że ich rozstanie się zatrzymało, to nie mieliśmy racji: ono po prostu spowolniło. I trwa dalej.
Granica między Afryką a Azją od milionów lat pozostaje areną nieustających zmian geologicznych. Najbardziej interesującym regionem jest Zatoka Sueska, którą do tej pory uważano za przykład zatrzymanego riftingu. Najnowsze analizy pokazują jednak, że wciąż się rozszerza – my to po prostu przegapiliśmy. To rzuca nowe światło na przyszłość Ziemi. Zatoka Sueska do dziś się rozszerza, pogłębiając różnice między kontynentami Przez lata uważano, że Zatoka Sueska – łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym – stanowiąca granicę pomiędzy Afryką a Azją jest przykładem tzw. nieudanego riftingu, który przestał ją rozszerzać około. 5 mln lat temu. Wyniki najnowszego badania opublikowanego w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” przeczą jednak tej tezie: rifting, chociaż znacząco spowolniony, trwa nadal. Rozciąganie skorupy ziemskiej w tym miejscu postępuje w tempie ok. 0,5 mm rocznie. Kropla drąży skałę Chociaż może się wydawać, że pół milimetra to niewiele, ale w skali geologicznej ma to ogromne znacznie. To właśnie takie procesy odpowiadają za powstawanie nowych oceanów, prowadzą do trzęsień ziemi czy deformacji powierzchni kontynentów. Jak naukowcy odkryli, że Afryka jednak „ucieka”? Nie da się po prostu zbadać dna. Naukowcy musieli połączyć kilka niezależnych metod badawczych. Przede wszystkim konieczny był szczegółowy pomiar topografii i wysokości raf koralowych, który pozwolił stwierdzić, że są one obecnie wyniesione nawet 18 metrów nad zatokę, pomimo swojego powstania na poziomie morza podczas okresów cieplejszego klimatu. Przeanalizowano także przebieg rzek regionu i ich nietypowe profile – wykraczające poza naturalne kształtowanie przez erozję i wskazujące na wpływ ruchów tektonicznych. Kluczowe okazało się również rejestrowanie niewielkich, ale powtarzających się trzęsień ziemi w głębinach. To wszystko pozwoliło ustalić, że ruchy tektoniczne nadal trwają. Dlaczego Azja i Afryka oddalają się od siebie? Rozdzielanie się kontynentów to skutek złożonej gry sił wewnętrznych planety. W regionie Wielkich Rowów Afrykańskich i Zatoki Sueskiej główną rolę odgrywa tzw. pióropusz płaszcza – pionowy strumień gorącej magmy, który podnosi, rozgrzewa i rozrywa skorupę ziemską od spodu. Takie pióropusze są w stanie deformować litosferę na ogromnych obszarach. Magma nie tylko wpływa na skorupę w sposób ciągły, ale także okresowo pulsuje, przypominając bicie serca planety. Każda taka „pulsacja” powoduje mikrorozciąganie skorupy ziemskiej, co w długiej perspektywie prowadzi do jej pęknięć i rozdzielenia. Proces ten, nazywany riftingiem właśnie, w przyszłości może skutkować powstaniem nowego oceanu. Tak działo się już wcześniej w historii geologicznej Ziemi – właśnie w ten sposób powstało Morze Czerwone. Czemu warto obserwować rifting? To ważny sygnał, że Ziemia pozostaje dynamiczna i zmienna. Powolne oddalanie się kontynentów wpływa na krajobraz, różnorodność biologiczną oraz potencjalne zagrożenia sejsmiczne. Najnowsze metody badawcze pozwalają monitorować te zmiany i przewidywać ich skutki dla ludzi i środowiska. To także klucz do lepszego zrozumienia przeszłości naszej planety. Źródło: Geophysical Research Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pierwszy australijski karcharodontozaur, czyli „jaszczur z zębami rekina”. Jego rozmiary zaskakują
Paleontolodzy odkryli w Australii pierwsze skamieniałości należące do karcharodontozaurów. Ich cechą szczególną były ostre zęby, stąd nazwa: jaszczury o zębach rekina. Ich szczątki zdradzają tajemnicę superkontynentu Gondwana.
Spis treści: Pierwsze dowody na występowanie karcharodontozaurów Jaszczur z zębami rekina nie była sam Dinozaury zdradzają tajemnicę superkontynentu Nieznany do tej pory w Australii dinozaur należy do teropodów. Zwierzęta te żyły od początku późnego triasu, czyli około 228 mln lat temu, aż do końca okresu kredy, czyli 65 milionów lat temu. Wówczas doszło do impaktu, który zmiótł z powierzchni Ziemi wiele form życia, w tym dinozaury. Pierwsze dowody na występowanie karcharodontozaurów Artykuł na temat znalezienia szczątków karcharodontozaurów opublikowano właśnie na łamach „Journal of Vertebrate Paleontology”. Ich nazwę można tłumaczyć jako „jaszczur z zębami rekina”. W artykule opisano badania prowadzone przez Museums Victoria Research Institute i doktoranta Monash University Jake'a Kotevskiego. Do odkrycia doszło w południowo-wschodnim stanie Wiktoria, na jego wybrzeżu. Skamieniałości znajdowały się w warstwach sprzed około 121-108 mln lat. Choć karcharodontozaury uznawane są za jednych z największych mięsożerców wszech czasów, osobniki z Australii były mniejsze niż te odkrywane dziś na innych kontynentach, co jest dość zaskakujące. Jaszczur z zębami rekina nie była sam – Odkrycie karcharodontozaurów w Australii jest przełomowe – mówi Jake Kotevski. Z jakiego powodu? Bo w tym samych warstwach paleontolodzy dostrzegli skamieniałości najstarszego znanego na świecie megaraptora (jego nazwa to „duży rabuś” – z gr. mega i łac. rapto) – dużego mięsożernego dinozaura znanego z Ameryki Południowej. – Fascynujące jest zobaczyć, jak hierarchia drapieżników w stanie Wiktoria różniła się od tej w Ameryce Południowej, gdzie karcharodontozaury osiągały rozmiary podobne do Tyrannosaurus rex, do 13 metrów, górując nad megaraptorydami. Tutaj role się odwróciły, co podkreśla wyjątkowość ekosystemu Australii z okresu kredy – dodaje Kotevski. Dinozaury zdradzają tajemnicę superkontynentu Na podstawie nowych znalezisk naukowcy sądzą, że prehistoryczny krajobraz stanu Wiktoria sprzed 121-108 mln lat był zdominowany przez potężne megaraptorydy, osiągające 6-7 metrów długości, i mniejsze karcharodontozaury. Te drugie miały „zaledwie” 2-4 metry długości. Wszystkie były drapieżne i żywiły się mięsem. – Odkrycia nie tylko poszerzają australijski zapis kopalny teropodów, ale oferują też przekonujące dowody na wymianę fauny między Australią a Ameryką Południową przez Antarktydę we wczesnej kredzie. Odkrycia podważają również wcześniejsze założenia dotyczące hierarchii rozmiarów ciała w ekosystemach drapieżników Gondwany, podkreślając wyjątkową faunę Wiktorii z okresu kredy – mówi dr Thomas Rich, starszy kustosz w Museums Victoria Research Institute. Gondwana była superkontynentem, który powstał 600 mln lat temu. Z czasem zaczął się rozpadać. O tym, w jakim tempie się to działo, mówi między innymi rozprzestrzenienie gatunków zwierząt, w tym dinozaurów. Nowe znaleziska pochodzą z czasów, gdy Gondwana w dużej części już się podzieliła. Ale nie wszędzie. Skamieniałości z Wiktorii wskazują, że przyszła Australia i Ameryka Południowa były połączone, a istniejący „most” umożliwiał przemieszczanie się między nimi różnych gatunków. Taki wniosek był możliwy również dzięki porównaniu nowo odkrytych szczątków dinozaurów z tymi odkopanymi w latach 80. XX wieku na terenie Australii. Źródło: Journal of Vertebrate Paleontology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Prehistoryczne gady pokonywały międzykontynentalne odległości. Co jeszcze ujawniły ślady dinozaurów?
Naukowcy odkryli ślady dinozaurów w północno-wschodniej Brazylii i północnym Kamerunie, wskazujące na istnienie starożytnych dolin rzecznych sprzed 120 milionów lat. Znaleziska te potwierdzają, że doliny były korytarzami migracyjnymi dinozaurów, zanim kontynenty zaczęły się rozdzielać.
W tym artykule: Co zachowane ślady dinozaurów mówią o historii kontynentów? Zmiany na globusie Tak migrowały dinozaury Obecny układ kontynentów na naszej planecie nie jest pierwotnym wyglądem Ziemi. W ciągu milionów lat istnienia kontynenty wielokrotnie zmieniały swoje rozmiary i położenie. Niegdyś tworzyły wręcz superkontynenty. Najbardziej znany z nich to Pangea. Nieco więcej o kontynentalnych rozszczepianiach mówi najnowsze odkrycie śladów dinozaurów. Dlaczego to cenne źródło wiedzy o ruchach płyt tektonicznych? Co zachowane ślady dinozaurów mówią o historii kontynentów? Najnowsze badania śladów dinozaurów w Afryce i Ameryce Południowej sugerują, że około 120 milionów lat temu (zanim oba kontynenty się rozdzieliły) prehistoryczne stworzenia podróżowały pewnego rodzaju autostradą. Sugeruje to 260 śladów dinozaurów z okresu wczesnej kredy odkrytych na terenie dzisiejszej Brazylii i Kamerunu. Amerykę Południową i Afrykę dzieli obecnie ponad 6000 kilometrów i Ocean Atlantycki. Mimo to ślady mają podobny wiek, kształt i kontekst geologiczny. To zainteresowało naukowców. Louis L. Jacobs, paleontolog z Southern Methodist University w Teksasie i główny autor badania opublikowanego przez Muzeum Historii Naturalnej i Nauki w Nowym Meksyku, podkreślił, że to odkrycie mówi wiele o dawnym połączeniu kontynentów. – Jednym z najmłodszych i najwęższych połączeń geologicznych między Afryką a Ameryką Południową był fragment północno-wschodniej Brazylii, położony naprzeciw dzisiejszego wybrzeża Kamerunu, wzdłuż Zatoki Gwinejskiej. Na tym wąskim odcinku oba kontynenty stanowiły ciągłość, więc zwierzęta po obu stronach tego łącznika mogły potencjalnie się po nim przemieszczać – tłumaczy Jacobs w komunikacie prasowym. Mowa o okresie, gdy superkontynent Gondwana oddzielił się od Pangei. Zmiany na globusie Większość odcisków należy do trójpalczastych teropodów, ale niektóre pozostawiły również zauropody (masywne dinozaury o długich szyjach i ogonach) oraz dinozaury ptasiomiedniczne, które miały miednicę podobną do ptaków. Jacobs wyjaśnia, że ślady zachowały się w błocie i mule wzdłuż starożytnych rzek i jezior, które kiedyś istniały na superkontynencie Gondwana. Odciski te ujawniają, jak prehistoryczne gady przemieszczały się, zanim superkontynenty zaczęły się rozpadać. Proces ten rozpoczął się 140 milionów lat temu. Jego ślady, w tym skamieniałe pyłki i odciski dinozaurów, można znaleźć zarówno w Afryce, jak i w Ameryce Południowej. Dinozaury, które zostawiły te odciski, należały do różnych gatunków, a ich ślady są bardzo podobne, co wskazuje na ich wspólną historię geologiczną. Już wiadomo, skąd 66 mln lat temu przyleciała planetoida, która zabiła dinozaury Badania próbek osadów sprzed 66 mln lat pozwoliły odkryć pochodzenie obiektu, który wybił słynny krater Chicxulub i doprowadził do zagłady dinozaurów. „Zabójcą” wielkich gadów był... Tak migrowały dinozaury Przed rozdzieleniem kontynentów ruchy płyt tektonicznych spowodowały powstanie różnych typów basenów geologicznych. W badaniu prowadzonym przez naukowców odkryto dowody na istnienie półgrabenów, czyli wydłużonych basenów tektonicznych, w regionie Borborema w północno-wschodniej Brazylii oraz w dorzeczu Koum w północnym Kamerunie. Półgraben to struktura geologiczna, która powstaje, gdy powierzchnia Ziemi rozsuwa się, tworząc uskok po jednej stronie i powodując pochylenie dna doliny w stronę tego uskoku. Jacobs porównał ten proces do przechylania ręki – palce nachylone w dół ilustrują ruch wzdłuż uskoku. Rzeki przepływające przez taką dolinę osadzają materiał, który z czasem eroduje z wyższej strony doliny. W obu badanych regionach naukowcy znaleźli ślady dinozaurów, starożytne osady rzeczne i jeziorne oraz skamieniałe pyłki. Roślinność tamtego okresu miała być kluczowa dla podtrzymania życia roślinożerców. Odkrycia te sugerują, że właśnie doliny rzeczne na tych obszarach mogły stanowić korytarze migracyjne dla dinozaurów około 120 milionów lat temu. Źródło: New Mexico Museum of Natural History & Science. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W oceanie odkryto nowy mikrokontynent. Powstał miliony lat temu
Ten mikrokontynent liczy wiele milionów lat. Jednak naukowcy zaczęli badać go dopiero teraz. Gdzie powstał i w jaki sposób został zidentyfikowany? Badacze zebrali najważniejsze informacje w artykule. Ich wiedza może pomóc w rozwoju nauki o ruchach płyt tektonicznych.
W tym artykule: Naukowcy badają nowy mikrokontynent Tak zmienia się nasza planeta Jakie są mikrokontynenty? Obecnie na Ziemi wyróżnia się siedem kontynentów. Są to: Afryka, Antarktyda, Azja, Europa, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Australia. Każdy z nich wyróżnia się unikatową geologią, ekosystemami i historią geologiczną. Pamiętamy jednak, że współczesny układ kontynentów to tylko jeden z etapów ewolucji naszej planety. Historycznie kontynenty wielokrotnie łączyły się i rozdzielały. Tak powstawały superkontynenty. Najbardziej znany to Pangea, która istniała około 300 milionów lat temu. Pangea połączyła niemal wszystkie lądy Ziemi w jeden ogromny kontynent, otoczony oceanem nazywanym Panthalassa. Około 200 milionów lat temu zaczęła się rozpadać na mniejsze kontynenty, które przemieszczając się stworzyły dzisiejszy układ. Ostatnie odkrycie nowego mikrokontynentu dowodzi tego, że Ziemia wciąż potrafi nas zaskakiwać i nadal mamy wiele do odkrycia w temacie jej dynamicznej historii. Naukowcy badają nowy mikrokontynent Za powstawanie, przemieszczanie się i zmiany układu kontynentów odpowiedzialne są ruchy płyt tektonicznych. Geolodzy szczególnie interesują się miejscami, gdzie płyty tektoniczne spotykają się ze sobą. Jedno z takich granicznych miejsc występuje między Kanadą a Grenlandią. Znajduje się tam Cieśnina Davisa, łącząca dwa baseny oceaniczne: Morze Labradorskie i Zatokę Baffina. Według szacunków badaczy do ewolucji tektonicznej Cieśniny Davisa doszło około 33–61 milionów lat temu w okresie paleogenu. Wówczas w oceanie wytworzył się wyjątkowo gruby fragment skorupy kontynentalnej. Według badaczy jest to nowo rozpoznany, niecałkowicie podzielony i zanurzony mikrokontynent. Nad zrozumieniem powstania tej anomalii w skorupie ziemskiej pracują obecnie doktorant Luke Longley i dr Jordan Phethean z Uniwersytet w Derby w Wielkiej Brytanii oraz dr Christian Schiffer z Uniwersytetu w Uppsali w Szwecji. Pierwsze efekty ich prac zostały opublikowane na łamacz czasopisma naukowego „Gondwana Research”. Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie Za 200–300 milionów lat Ocean Spokojny przestanie istnieć, a kontynenty złącza się w jeden superkontynent. Będzie na nim tak gorąco, że żaden ssak tego nie przeżyje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ocean-spokojny-zniknie-i-powstanie-kolejny-superkontynent-wtedy-wymra-wszystkie-ssaki-a-wiec-i-ludzie-ryc-university-of-bristol-43793ba.jpg" width="920" height="291" alt="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" title="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" /> Tak zmienia się nasza planeta Naukowcy przeprowadzili rekonstrukcję ruchów płyt tektonicznych, które 30 milionów lat temu doprowadziły do ​​powstania protomikrokontynentu. Jak definiują, są to „regiony stosunkowo grubej litosfery kontynentalnej, oddzielone od głównych kontynentów strefą cieńszej litosfery kontynentalnej”. Jak dodaje dr Phethean, badany obszar między Kanadą a Grenlandią jest „idealnym naturalnym laboratorium” do studiowania formacji mikrokontynentów. – Celem naszej pracy jest zrozumienie ich powstawania na tyle dobrze, aby przewidzieć ich przyszłą ewolucję – mówi cytowany przez serwis phys.org. Autorzy opisywanego badania wykorzystali mapy stworzone na podstawie danych o ruchach grawitacyjnych i sejsmicznych w miejscu, w którym Grenlandia oddzieliła się od płyty północnoamerykańskiej. Dzięki nim ustalili, że pierwsze pęknięcia w tym regionie zaczęły się około 118 mln lat temu w dolnej kredzie. Za kluczowy dla powstania mikrokontynentu uznano jednak okres między 49 a 58 milionów lat temu. Wówczas orientacja rozprzestrzeniania się dna morskiego między Kanadą a Grenlandią zmieniała się z północnego wschodu na południowy zachód. Rozprzestrzenianie się oceanów ustało około 33 milionów lat temu. Wtedy też Grenlandia zderzyła się z wyspą Ellesmere'a. Naukowcy zidentyfikowali protomikrokontynent Cieśniny Davisa w oparciu o grubość skorupy ziemskiej. Tu mikrokontynent pojawił się w skorupie kontynentalnej o grubości 19–24 km, otoczonej dwoma wąskimi pasmami cienkiej (15–17 km) skorupy kontynentalnej oddzielającej ją od kontynentalnej Grenlandii i Wyspy Baffina. Jakie są mikrokontynenty? To oczywiście niejedyny mikrokontynent na Ziemi. Jak na razie wiemy o kilku. Są o wiele mniejsze od głównych kontynentów, ale mają znaczącą powierzchnię i unikatową historię geologiczną. Najlepiej zbadane mikrokontynenty to: Zelandia. Zelandia to rozległy mikrokontynent, którego większość powierzchni znajduje się pod wodą. Obejmuje Nową Zelandię i Nową Kaledonię. Zelandia została uznana za mikrokontynent w 2017 roku ze względu na swoją geologiczną odrębność i duży rozmiar (ok. 4 900 000 km kw.) Jan Mayen. Mikrokontynent Jan Mayen to fragment skorupy kontynentalnej w oceanicznej części zachodniej płyty euroazjatyckiej, leżący na północny wschód od Islandii. Na początku separacji płyt grenlandzkiej i eurazjatyckiej 55 milionów lat temu stanowił część wschodniego krańca płyty grenlandzkiej. Źródła: Gondwana Research; phys.org. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Już wiadomo, jak i kiedy przybyli tu pierwsi ludzie. „Później, niż przypuszczano”
Rzadkie znalezisko w osadach z wyspy Timor wskazuje, że ludzie byli tam w drodze na prehistoryczny kontynent Sahul obejmujący m.in. współczesną Australię ok. 44 tysiące lat temu. Wyspa ta nie była więc kluczowym punktem dla zasiedlenia całego kontynentu.
W tym artykule: Jak ludzie przybyli do Australii? Jedna z wielu fal migracji Brak dowodów obecności człowieka Nie przez Timor, a Nową Gwineę Sahul to prehistoryczny kontynent, który składał się ze współczesnej Australii, Nowej Gwinei, a także Tasmanii. Geologicznie jest to szelf kontynentalny Australii i stanowi część płyty indoaustralijskiej. Dawniej, podczas zlodowacenia, które było powodem obniżenia poziomu oceanu światowego, był to jeden ląd. Największą powierzchnię osiągnął ok. 22–23 tys. lat temu, gdy poziom morza był niemal 135 metrów poniżej współczesnego. Jak ludzie przybyli do Australii? Naukowcy uważają, że Homo sapiens zasiedlili ten kontynent ok. 65 tysięcy lat temu. Potwierdza to stanowisko w Madjedbebe. Skorzystali z dogodnej okazji, gdy poziom oceanów był znacznie obniżony. Człowiek współczesny musiał jednak pokonać obszar morski pomiędzy Sahulem a półwyspem Sunda, który dziś jest indonezyjską wyspą. Jednak do tej pory zakładano, że ludzie przybyli do Australii trasą południową, wiodącą przez wyspę Timor. Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Nature Communications”. – Znaleźliśmy dowody na to, że duża fala migracji dotarła na wyspę Timor dopiero ok 44 tys. lat temu. Z naszych prac w formacji skalnej Laili wynika, że ludzie, którzy po raz pierwszy dotarli do Australii, przybyli trasą północną, przez Nową Gwineę. Natomiast Timor i inne południowe wyspy zostały skolonizowane dopiero przez późniejszą falę przybyszów – napisali autorzy artykułu. Jedna z wielu fal migracji Badacze przyznają, że ta migracja na wyspę Timor była jedną z wielu fal. Tak jak większość, ta również prawdopodobnie była spowodowana zmianami klimatycznymi. – Timor od dawna uważany był za wyspę, która była kluczowa dla pierwszej migracji ludzi między kontynentalną Azją Południowo-Wschodnią a Australią i Nową Gwineą – twierdzą badacze. – W czasie tych prehistorycznych migracji poziom mórz był niższy. Dlatego wiele z dzisiejszych wysp Azji Południowo-Wschodniej zostało połączonych z lądem w regionie znanym jako Sunda. Australia i Nowa Gwinea zostały połączone w jeden kontynent znany jako Sahul – wyjaśniają. – Dowody archeologiczne potwierdzają wielokrotne wczesne rozprzestrzenianie się Homo sapiens z Afryki. Jednak dowody genetyczne wskazują na prymat pojedynczego rozproszenia w 70–40 tysięcy lat temu. Laili w Timorze Wschodnim leży na południowym szlaku rozprzestrzeniania się między Eurazją a Sahulem – czytamy na łamach „Nature Communications”. Brak dowodów obecności człowieka Analiza osadów na stanowisku archeologicznym wykazała, że ok. 59 000–54 000 lat temu nie było tam żadnych śladów obecności człowieka. Dopiero na wierzchu warstw odnaleziono wyraźne ślady przybycia człowieka. Datowanie wykazało, że miało to miejsce właśnie około 44 000 lat temu. – Z innych badań wiemy również, że istnieją dowody na przybycie człowieka do innych miejsc w Timorze Wschodnim i na pobliską wyspę Flores między 47 000 a 45 000 lat temu. Podsumowując, wszystkie te dowody stanowczo potwierdzają pogląd, że ludzie przybyli do tego regionu dopiero mniej więcej w tym czasie – podkreślili naukowcy. Nie przez Timor, a Nową Gwineę Badacze tłumaczą, że pierwsi ludzie przybyli w to miejsce w wyniku celowej kolonizacji na dużą skalę, a nie przypadkowego osadnictwa przez małą populację. Widać to dobrze po najwcześniejszych śladach w warstwach osadów. A także po śladach obecności, takich jak paleniska, depozyty zabytków kamiennych oraz pozostałości pożywienia. – Nasze odkrycie może sprawić, że jeszcze raz zastanowimy się, jak wyglądała trasa migracyjna ludzi na kontynent Sahul. Badania zespołu pokazują również, że przemieszczanie się na wyspy było procesem ciągłym, a nie pojedynczym wydarzeniem – czytamy. – Potwierdza to teorię, że ludzie po raz pierwszy przybyli do Australii przez Nową Gwineę, a nie Timor, jak wcześniej podejrzewano. Brak zasiedlenia Timoru w okresie nie późniejszym niż 50 000 lat temu, wskazuje, że ludzie przybyli na wyspę później, niż przypuszczano – podsumowali uczeni. Źródło: Nature Communications. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tajemnica zaginionego kontynentu sprzed 150 mln lat wyjaśniona. Naukowcy wiedzą, co się stało z Argolandią
Po siedmiu latach badań geolodzy ustalili, gdzie podział się zaginiony kontynent z mezozoiku. Ich zdaniem fragmenty Argolandii znajdują się dzisiaj pod lasami Indonezji i Mjanmy.
W tym artykule: Wędrujące kontynenty Argolandia – zaginiony kontynent Zagadki Ziemi Nazwa kontynentu 150 mln lat temu od zachodniej Australii oderwał się ogromny fragment lądu. Ten kontynent, nazwany Argolandią miał aż 5 tys. km. Dzisiaj w jego miejscu znajduje się ogromny pusty obszar – basen oceaniczny Argo Abyssal Plain. Potężne zagłębienie w skorupie ziemskiej jest wszystkim, co pozostało po Argolandii, która właśnie od niego otrzymała swoją nazwę. Co się stało z tym kawałkiem lądu? Badanie dna morskiego podpowiedziało, że stopniowo musiał oddalać się w kierunku północno-zachodnim. Ostatecznie powinien znaleźć się tam, gdzie dziś leżą wyspy Azji Południowo-Wschodniej. Jednak pod nimi nie ma żadnego wielkiego kontynentu. Jedynie małe fragmentu lądu otoczone przez znacznie starsze baseny oceaniczne. Gdzie zatem podziała się Argolandia? Wyjaśnienie jej zagadki udało się znaleźć po siedmiu latach pracowitego składania geologicznego puzzle. Zespół geologów z Uniwersytetu w Utrechcie ogłosił niedawno w czasopiśmie naukowym „Gondwana Research”, że zrekonstruował losy Argolandii. Wędrujące kontynenty Kontynenty ziemskie nie są nieruchome. Z powodu tektoniki płyt – czyli przesuwania się płyt tektonicznych tworzących litosferę – znajdują się w ciągłym ruchu. Nie odczuwamy go, ponieważ jest bardzo powolny. Zazwyczaj płyta przesuwa się o kilka centymetrów rocznie. Dwa lata temu naukowcy z Uniwersytetu Southampton ogłosili, że obie Ameryki oddalają się od Europy i Afryki o 4 cm rocznie. Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie Za 200–300 milionów lat Ocean Spokojny przestanie istnieć, a kontynenty złącza się w jeden superkontynent. Będzie na nim tak gorąco, że żaden ssak tego nie przeżyje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ocean-spokojny-zniknie-i-powstanie-kolejny-superkontynent-wtedy-wymra-wszystkie-ssaki-a-wiec-i-ludzie-ryc-university-of-bristol-43793ba.jpg" width="920" height="291" alt="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" title="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" /> W skali ludzkiego życia taka wielkość nie ma żadnego znaczenia. Jednak odkryty przez Alfreda Wegenera dryf kontynentalny powoduje, że wygląd powierzchni Ziemi powolutku, ale stale się zmienia. Kontynenty zbijają się ze sobą w superkontynent, który następnie rozpada się na mniejsze kawałki lądu. W skali długości istnienia całej planety takie zdarzenia miały miejsce już kilkukrotnie. Argolandia – zaginiony kontynent W takim kontekście „ucieczka” Argolandii i jej zniknięcie nie jest niczym nadzwyczajnym. Trudniejsze okazały się poszukiwania tego, co po niej zostało. Prowadziło je dwóch geologów – Douwe van Hinsbergen i Eldert Advokaat z Uniwersytetu w Utrechcie. Pierwszy z nich jest prawdziwym łowcą zaginionych kontynentów. Kilka lat temu Douwe van Hinsbergen ogłosił wraz z zespołem pracę o Wielkiej Adrii. Czyli kawałku superkontynentu Gondwany, który istniał 240–140 mln lat temu, a później znalazł się głęboko pod południową Europą. Badania Wielkiej Adrii okazały się przydatne w przypadku Argolandii. Wielka Adria osunęła się głęboko w płaszcz Ziemi, ale nie przepadła w całości. Dzisiaj jej niewielkie fragmenty można znaleźć np. w Alpach i w Apeninach. − Gdyby kontynenty całkowicie znikały, nie pozostawiając geologicznego śladu na powierzchni Ziemi, nie mielibyśmy zbyt dużego pojęcia o tym, jak nasza planeta wyglądała w przeszłości. Tworzenie wiarygodnych rekonstrukcji dawnych superkontynentów i geografii Ziemi byłoby prawie niemożliwe – mówi Douwe van Hinsbergen. Dlatego właśnie badacze byli przekonani, że muszą gdzieś natrafić na ślady Argolandii. Szukali jej, m.in. prowadząc badania geologiczne na Borneo, Sumatrze czy Andamanach. Z powodzeniem. Po siedmiu latach ustalili, że Argolandia nie była nigdy jednym kontynentem. Już 300 mln lat temu zaczęła rozpadać się na mniejsze fragmenty, tworząc coś, co nazwali „Argopelagiem”. 215 mln lat temu ten rozpad przyspieszył. − W Azji Południowo-Wschodniej było inaczej niż w Afryce czy Ameryce Południowej, gdzie kontynent rozpadł się na dwie części – mówi Eldert Advokaat. − Argolandia rozpadła się na wiele różnych mniejszych części. To utrudniło prześledzenie ich podróży – dodaje badacz. Zagadki Ziemi Ostatecznie naukowcy ustalili, gdzie znajdują się dzisiaj pozostałości zaginionego kontynentu. Jak napisano w informacji prasowej, „Argolandia ukryta jest po zielonymi dżunglami Indonezji i Mjanmy” (dawniej zwanej Birmą). Nowy kontynent na mapie świata? „Icelandia” ma znajdować się na dnie morza Potwierdzenie istnienia „Icelandii” podważy obowiązujące od lat fakty naukowe. Jeśli teoria naukowców zostanie potwierdzona, może się okazać, że Pangea tak naprawdę nie uległa całko... Dlaczego badacze śledzą, jak rozpadały się dawne kontynenty? − Te rekonstrukcje są niezbędne, by zrozumieć procesy takie jak ewolucja bioróżnorodności i klimatu. Ale także do szukania surowców naturalnych. A na bardziej podstawowym poziomie: by zrozumieć, jak powstają góry lub poznać siły napędowe stojące za tektoniką płyt – wyjaśnia Douwe van Hinsbergen. Nazwa kontynentu Na koniec jeszcze jedna uwaga. Pisząc ten tekst, zastanawiałam się, jak przetłumaczyć angielskie słowo Argoland, którego używa w swojej pracy Douwe van Hinsbergen. Zamiast pozostawić je w tej formie, ostatecznie zdecydowałam się spolszczyć je jako Argolandię. Na tej samej zasadzie, na jakiej Greenland tłumaczymy jako Grenlandię. Tym bardziej że słowo „Argoland” istnieje już w języku polskim. Taką nazwę nadał Janusz Zajdel technokratycznemu światowi przedstawionemu w powieści science fiction „Limes inferior”. Źródła: Gondwana Research, EurekAlert, City University of New York, National Geographic, University of Southampton, University of Utrecht ​​​​​​​Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie
Za 200–300 milionów lat Ocean Spokojny przestanie istnieć, a kontynenty złącza się w jeden superkontynent. Będzie na nim tak gorąco, że żaden ssak tego nie przeżyje.
W tym artykule: Czym jest cykl superkontynentalny? Za 200–300 milionów lat powstanie nowy superkontynent Amazja utworzy się w miejscu Oceanu Spokojnego Nowy superkontynent będzie zbyt gorący dla ssaków W okresie pomiędzy 300 a 180 milionów lat temu nie było Europy, Afryki, Azji, obu Ameryk, Antarktydy ani Australii. Zamiast tego istniał jeden superkontynent, który nazywamy dziś Pangeą (gr. cała Ziemia). W jej skład wchodziły wszystkie współczesne płyty kontynentalne. Pangea dzieliła się na część północną – Laurazję i południową – Gondwanę. Uformowała się w karbonie na skutek zderzenia Gondwany z Euroameryką oraz kontynentów syberyjskiego i kazachskiego. Wszystko wskazuje na to, że w przyszłości znów dojdzie do powstania superkontynentu. Tym razem ma się nazywać Amazja lub Pangea Ultima. Czym jest cykl superkontynentalny? Powstanie Pangei przypada na okres bardzo odległy, poprzedzający powstanie pierwszych ludzi i wyprzedzający nawet dinozaury. Już w 1915 roku geofizyk Alfred Wegener w jednej ze swoich książek opisał teorię o wędrówce kontynentów. Uczony pozwolił późniejszym biologom wytłumaczyć, dlaczego spokrewnione rośliny i zwierzęta mogą występować często oddzielone wielkim oceanem, po dwóch stronach świata. Teoria pozwoliła również paleontologom zrozumieć, dlaczego skamieniałości danego dinozaura można odnaleźć zarówno w Afryce, jak i w Ameryce Południowej. Inny uczony, John Tuzo Wilson, jest twórcą koncepcji zwanej cyklem superkontynentalnym. Zakłada on, że powstawanie i rozpad takich olbrzymich płyt kontynentalnych jest powtarzającą się sekwencją zdarzeń. Jeden okres cyklu trwa od 300 do 500 milionów lat. Za 200–300 milionów lat powstanie nowy superkontynent W dzisiejszych czasach, szczególnie w obliczu wojny w Ukrainie i zagrożenia ataku bronią jądrową ze strony Rosji, trudno wyobrazić sobie świat nawet za kilka lat. Przyroda potrafi być jednak na swój sposób bardziej przewidywalna, ponieważ rządzi się swoimi prawami. Właśnie dlatego naukowcom z Curtin University w Australii udało się odkryć, kiedy na naszej planecie powstanie kolejny superkontynent oraz jak do tego dojdzie. Nowy kontynent na mapie świata? „Icelandia” ma znajdować się na dnie morza Potwierdzenie istnienia „Icelandii” podważy obowiązujące od lat fakty naukowe. Jeśli teoria naukowców zostanie potwierdzona, może się okazać, że Pangea tak naprawdę nie uległa całko... Ich badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „National Science Review”. Zespół przeprowadził zaawansowaną symulację z wykorzystaniem superkomputera, aby zobaczyć, jak będzie wyglądał ruch płyt kontynentalny. Według badaczy Amazja utworzy się za ok. 200–300 milionów lat. Amazja utworzy się w miejscu Oceanu Spokojnego Nasza planeta od miliardów lat się ochładza, co skutkuje osłabianiem grubości i wytrzymałości płyt tektonicznych. – W ciągu ostatnich dwóch miliardów lat kontynenty naszej planety zderzały się ze sobą. Co 600 milionów lat dochodziło do cyklu superkontynentalnego, podczas którego formował się nowy superkontynent. Oznacza to, że współczesne kontynenty mogą połączyć się za kilkaset milionów lat – twierdzi główny autor analizy Chuan Huang. Naukowcy uważają, że dojdzie do zderzenia Ameryki z Azją, co przyczyni się do zamknięcia Oceanu Spokojnego. Pacyfik jest najstarszym współcześnie oceanem. Zaczął formować się ok. 700 milionów lat temu, gdy rozpadała się Pangea. Jest pozostałością po rozległym oceanie o nazwie Panthalassa. Naukowcy szacują, że biorąc pod uwagę, że Ocean Spokojny od tamtego czasu zmniejsza się o kilka centymetrów rocznie, to właśnie ten zbiornik będzie miejscem powstania Amazji. Budowa wnętrza Ziemi. Jak zbudowana jest nasza planeta? Geologów od dawna interesuje budowa wnętrza Ziemi. Poznając ją, możemy lepiej zrozumieć procesy zachodzące na naszej planecie. Jak jest ona zbudowana? Trudno wyobrazić sobie, czy za 200 lub 300 milionów lat gatunek ludzki będzie jeszcze istniał. Być może tak, ale w tym czasie będziemy na zupełnie innym etapie ewolucji. Nie wiadomo również, jakie inne gatunki do tego czasu powstaną. Autorzy twierdzą, że to już nie będzie Ziemia, którą znamy. Utworzenie Amazji spowoduje, że w wielu miejscach zmieni się klimat oraz powstaną nowe ekosystemy. Nowy superkontynent będzie zbyt gorący dla ssaków Dzięki najnowszym analizom wiemy też, jakie zmiany klimatyczne zajdą w tym czasie. Uczeni z University of Bristol wykorzystali w tym celu superkomputer. Stworzony przez algorytmy model klimatu może budzić niepokój. Superkontynent będzie gorący, suchy i w dużej mierze niezdatny do zamieszkania. Procesy tektoniczne prowadzące do jego powstania doprowadziłyby do częstszych erupcji wulkanów. To wiązać się będzie z ogromnymi emisjami dwutlenku węgla do atmosfery i znacznym ociepleniem klimatu. – Powszechne temperatury od 40 do 50 stopni Celsjusza i jeszcze większe dzienne ekstrema w połączeniu z wysokim poziomem wilgotności ostatecznie przypieczętują nasz los. Ludzie – podobnie jak wiele innych gatunków ssaków – wymarliby z powodu przegrzania. Nasze mechanizmy termoregulacyjne, takie jak pocenie się, przestałyby działać – uważa dr Alexander Farnsworth, główny autor badań. Kiedy za ok. 250 mln lat uformuje się superkontynent, tylko od 8% do 16% lądu nadawałoby się do zamieszkania przez ssaki. – Przewidujemy, że za 250 milionów lat nasza planeta nie będzie nadawała się do zamieszkania. Jednak już dziś już doświadczamy ekstremalnych upałów, które są szkodliwe dla zdrowia ludzi. Dlatego tak ważne jest jak najszybsze osiągnięcie zerowej emisji netto – podkreśla dr Eunice Lo, współautorka badań. Źródła: National Science Review, Nature Geoscience. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wędrówka kontynentów. Co to jest dryf kontynentalny?
Dlaczego niektóre kontynenty wyglądają na mapie świata jak pasujące do siebie puzzle? To Alfred Wegener pierwszy wywnioskował, że kontynenty tworzyły kiedyś superkontynent – Pangeę.
W tym artykule: Jak nazywał się pierwszy kontynent? Kto nie chciał wierzyć w wędrówkę kontynentów? Jak zginął Alfred Wegener? Ile kontynentów jest na świecie? Jeden człowiek wystąpił przeciwko światu dostojnych naukowców. W styczniu 1912 r. na dorocznym spotkaniu Niemieckiego Towarzystwa Geologicznego we Frankfurcie nad Menem odbył się niezwykły spektakl. 31-letni meteorolog Alfred Wegener wygłosił wykład wstrząsający fundamentami dotychczasowej wiedzy. Po raz pierwszy przedstawił teorię dryfu kontynentów, czyli ruchu kontynentów względem siebie i względem osi obrotu Ziemi. Niektórzy z profesorów bezlitośnie wyśmiali młodego kolegę, przekonani, że położenie kontynentów nigdy się nie zmieniało. Jak nazywał się pierwszy kontynent? Koncepcja dryfu kontynentów narodziła się w Boże Narodzenie 1910 roku, gdy Alfred Wegener przeglądał atlas przyjaciela. Inni przed nim zauważyli, że wybrzeże Atlantyku w Brazylii wyglądało tak, jakby kiedyś było połączone z Afryką Zachodnią „jak para leżąca na łóżku”. Ale dla Wegenera ten fakt stał się początkiem śmiałej teorii naukowej zapamiętaj jako wędrówka kontynentów. Sądził, że jakaś siła popycha kontynenty i dlatego oddaliły się od siebie. Co prowadziło do wniosku, że w późnej erze paleozoicznej (około 250 milionów lat temu) wszystkie kontynenty uformowane były w jeden superkontynent, który następnie się rozpadł. Wegener nazwał ten starożytny kontynent Pangeą (Wszechziemią). Naukowiec skrupulatnie zbierał dowody na potwierdzenie swojej teorii. „Jeśli mam podobne motyle w Ameryce Południowej i Afryce, nie mogę zakładać, że te motyle przelatywały nad Atlantykiem” – stwierdził. Pozostałości mezozaura, słodkowodnego gada, który żył we wczesnym permie (295–250 milionów lat temu) odnajdywano wyłącznie w Południowej Afryce i wschodniej Ameryce Południowej. Niemożliwe, by gad pływał między kontynentami. Kto nie chciał wierzyć w wędrówkę kontynentów? Stosując interdyscyplinarne podejście, Wegener napisał jedną z najbardziej znaczących i kontrowersyjnych książek w historii nauki: „Die Enstehung der Kontinente und Ozeane”, wydaną w 1915 r. Trwała pierwsza wojna światowa i książki Wegenera nie zauważono poza Niemcami. Dopiero trzecie (poprawione) wydanie z 1922 r., przetłumaczone na angielski, francuski, rosyjski, hiszpański i szwedzki, przyniosło mu światowy rozgłos i spowodowało rewolucję w naukach o Ziemi. Praca Wegenera wywołała wściekłość geologów: „Kompletna, cholerna zgnilizna!” powiedział prezes prestiżowego American Philosophical Society. – Każdy, kto ceni sobie naukowy rozsądek, nigdy nie odważy się poprzeć takiej teorii” – stwierdził brytyjski geolog. Przez kolejne dziesięciolecia starsi geolodzy ostrzegali młodych naukowców, że jakakolwiek oznaka zainteresowania dryfem kontynentalnym złamie ich karierę. Odkrycia archeologiczne 2022. Oto najważniejsze i najciekawsze badania i znaleziska ze świata archeologii W ciągu ostatnich 12 miesięcy wydarzyło się naprawdę dużo w świecie archeologii. W odbudowywanej po pożarze katedrze Notre-Dame odkryto dwa ołowiane sarkofagi, a w Portugalii odnaleziono n... Jak zginął Alfred Wegener? Alfred Wegener nie mógł uzyskać profesury na żadnym niemieckim uniwersytecie. Na szczęście uniwersytet w Grazu w Austrii był bardziej tolerancyjny i w 1924 r. mianował go profesorem meteorologii i geofizyki. Meteorologia była dziedziną, która również pochłaniała Wegenera. W latach 1906–1930 brał udział w czterech ekspedycjach na Grenlandię, gdzie badał polarną cyrkulację powietrza. Zaginął podczas burzy śnieżnej – jego ciało zostało odnalezione pół roku później, 12 maja 1931 r. Leżał w namiocie w skórze renifera oraz śpiworze. „Oczy Wegenera były otwarte, a wyraz jego twarzy był spokojny, niemal uśmiechnięty” – zanotował jeden z odkrywców jego zwłok. Ile kontynentów jest na świecie? Obecnie na Ziemi jest 7 kontynentów. Od największego do najmniejszego są to: Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa, Australia Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Ciekawostki o Afryce – 50 niesamowitych faktów. Sprawdź!
Ciekawych informacji na temat Afryki nie można ograniczać wyłącznie do dzikiej fauny i flory. Drugi pod względem wielkości kontynent skrywa znacznie więcej intrygujących tajemnic. Jakich? Poniżej wymieniamy najbardziej interesujące ciekawostki o Afryce.
W tym artykule: Ciekawostki o zwierzętach Afryki Ciekawostki o roślinach Afryki Ciekawostki geograficzne o Afryce Ciekawostki o zwiedzaniu Afryki Inne ciekawostki o Afryce Afryka od zawsze wzbudza ciekawość, a u wielu osób – nawet fascynację. Nic dziwnego, bo odległy Czarny Ląd to miejsce niezwykłe właściwie pod każdym względem. Tamtejsza przyroda zachwyca swoim unikatowym pięknem i wspaniałą różnorodnością, ale to nie wszystko. Ciekawostki o Europie okazują się niezwykle interesujące, podobnie zresztą jak ciekawostki o Azji. Trzeba jednak wiedzieć, że Afryka jest jeszcze bardziej zróżnicowanym miejscem. Naturalne jest więc, że szukając najbardziej intrygujących faktów ze świata, większość odnalezionych informacji będzie dotyczyła właśnie Czarnego Lądu. Oto ciekawostki o Afryce. Ciekawostki o zwierzętach Afryki Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać? Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno si... Największe gatunki roślinożerne, najbardziej niebezpieczne drapieżniki i niezliczone owady – oto najkrótsza charakterystyka afrykańskiej fauny. W Afryce żyje ok. 25 proc. wszystkich ptaków. Tanzania jest krajem z największym nagromadzeniem dzikich zwierząt. Żyje tam ok. 20 proc. wszystkich afrykańskich gatunków ssaków. Pingwiny kojarzą się przede wszystkim z Antarktydą, ale mało kto pamięta, że występują także w Afryce. Okazuje się, że afrykańska populacja tych niezwykłych ptaków przekracza 50 tysięcy osobników. Wiele osób spoza Afryki jest zdania, że największym zagrożeniem są tam krokodyle, lwy i rekiny. Nic bardziej mylnego. Najgroźniejszym zwierzęciem Afryki jest hipopotam nilowy. Ten kolos zabija rocznie więcej osób niż wymienione wcześniej gatunki razem wzięte. Jezioro Malawi jest domem dla ok. 500 gatunków ryb. To czyni je najbardziej zróżnicowanym zbiornikiem słodkowodnym na świecie. Dorosły słoń afrykański każdego dnia pożera ok. 200 kg materiału roślinnego. Bawół afrykański jest jednym z nielicznych rogaczy, których człowiek nie zdołał udomowić. Wynika to z faktu, że to potężne zwierzę jest wyjątkowo agresywne i nieprzewidywalne. W Afryce pawiany są uważane za szkodniki. W sprzyjających warunkach, ryk lwa afrykańskiego rozchodzi się na ok. 8 km. Podczas polowania gepard w ok. 2 sekundy osiąga prędkość 70 km/godz. Ciekawostki o roślinach Afryki Rośliny w Afryce - jaka roślinność występuje w Afryce? Jakie gatunki spotkamy na Czarnym Lądzie? Poniżej wymieniamy i opisujemy najciekawsze rośliny w Afryce. Charakterystyczne położenie Afryki, którą przedziela równik, decyduje o strefowości geograficznej tamtejszej flory. To przekłada się na niezwykłe zróżnicowanie gatunkowe. Przez długi czas Madagaskar pozostawał w całkowitej izolacji. Takie warunki sprawiły, że rozwinęło się tam wiele gatunków, które nie występują nigdzie indziej. Zdaniem naukowców ponad 80 proc. organizmów żywych na Madagaskarze (roślin i zwierząt) to endemity. Baobab jest największym drzewem w Afryce. Średnica pnia dużego okazu może przekraczać 30 metrów! W Afryce rosną tzw. żywe kamienie. Mowa o litopsach, których liście przybierają walcowatą formę, przypominającą kamień. To specyficzny mechanizm obronny – rodzaj kamuflażu, chroniący roślinę przed pożarciem. W południowej Angoli i Namibii występuje jedna z najdziwniejszych roślin świata. Mowa o welwiczji przedziwnej, która w całym swoim życiu wykształca tylko 2 liście i nigdy ich nie zrzuca. Sawanna pokrywa prawie 1/3 powierzchni Afryki. Afrykańskie lasy deszczowe są domem dla połowy żyjących tam gatunków zwierząt. Pozbawiona liści i chlorofilu hydra afrykańska jest jedną z najdziwniejszych roślin na świecie. We wschodniej Afryce rosną kwiaty nazywane tancerkami. Swoją osobliwą nazwę zawdzięczają podobieństwu do sylwetki tańczącej baletnicy. Pachypodium rosulatum, endemiczna roślina Madagaskaru, często bywa nazywana minibaobabem. W rzeczywistości obie rośliny nie mają ze sobą nic wspólnego. Daktyle zawierają tak mało wody, że proces suszenia niemal nie zmienia ich właściwości. Ciekawostki geograficzne o Afryce Wulkany w Afryce – rodzaje, ciekawe fakty i legendy Monumentalne góry tworzą niesamowity krajobraz, a związane z nimi legendy potęgują otaczającą je aurę tajemniczości. Poniżej opisujemy najciekawsze wulkany w Afryce. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wulkany-w-afryce-rodzaje-ciekawe-fakty-i-legendy-fot-universal-images-group-via-getty-images-040d5ad.jpeg" width="938" height="626" alt="Wulkany w Afryce - rodzaje, ciekawe fakty i legendy (fot. Universal Images Group via Getty Images)" title="Wulkany w Afryce - rodzaje, ciekawe fakty i legendy (fot. Universal Images Group via Getty Images)" /> Afryka to jedno z najbardziej zróżnicowanych miejsc na Ziemi, nie tylko pod względem występującej tam flory i fauny. Różnorodność afrykańska dotyczy także form ukształtowania terenu i tamtejszego klimatu. Afryka dzieli się na osiem regionów geograficznych. Należą do nich: Sahara, Sahel, sawanna, Wielkie Jeziora Afrykańskie, Wybrzeże Suahili, las deszczowy i RPA. Każdy z nich charakteryzuje się całkowicie odmiennym krajobrazem. Afryka wydaje się być odległa względem Europy. Warto jednak wiedzieć, że w obszarze Cieśniny Gibraltarskiej oba kontynenty dzieli dystans kilkunastu kilometrów. Afryka to drugi największy kontynent świata, ale ma najkrótszą linię brzegową. Ta zaskakująca cecha wynika z jej niewielkiego zróżnicowania. Mówi się, że najwięcej piramid jest w Egipcie. Nic bardziej mylnego. W Sudanie piramid jest ponad 220! Podczas gdy polskie pustynie powoli zanikają, Sahara staje się coraz większa. Każdego miesiąca jej obszar rozrasta się średnio o 500 metrów. Jedną z konsekwencji postępującej ekspansji Sahary jest stopniowe zanikanie jeziora Czad. RPA ma nie jedną, a trzy stolice. Pretoria jest siedzibą prezydenta i rządu, w Kapsztadzie mieści się parlament, z kolei Bloemfontein jest miejscem urzędowania władzy sądowniczej. W Tanzanii wznosi się jedyny aktywny wulkan karbonatytowy, czyli wyrzucający lawę, która w ponad 50 proc. składa się z węglanów. Naukowcy długo sądzili, że skamieniałe szczątki gatunku Australopithecus africanus, odkryte w jaskiniach Sterkfontien, mają 2,1-2,6 mln lat. Nowe metody datowania węglowego udowadniają jednak, że są o ok. milion lat starsze. Kilkanaście afrykańskich terytoriów wciąż jeszcze ma nieustalony status. Ciekawostki o zwiedzaniu Afryki Afryka: 10 porywających książek, dzięki którym zanurzysz się w afrykańskiej kulturze i klimacie Książki o Afryce cieszą się coraz większą popularnością, o czym świadczą uginające się pod ciężarem olbrzymiej ilości tytułów półki w księgarniach. Oto 10 z nich, które przynos... Co warto wiedzieć przed dokonaniem rezerwacji biletu do Afryki? Poniżej wymieniamy najbardziej interesujące ciekawostki podróżnicze. Planując wakacje w Afryce, warto zabrać ze sobą gotówkę. W wielu tamtejszych krajach trudno o bankomat czy terminal w sklepie. Jeszcze przed zaplanowaniem podróży należy upewnić się, czy region będący celem wyprawy jest bezpieczny. Niestety, wojny nie są jedynym czyhającym tam zagrożeniem. W wielu miejscach kradzieże, napady z bronią i porwania dla okupu są smutną codziennością. Jedną z najbezpieczniejszych afrykańskich destynacji jest Zanzibar. Zła sława najniebezpieczniejszej przylgnęła do Republiki Środkowoafrykańskiej. Niebezpieczna jest też Somalia i Mali. W większości afrykańskich państw Polaków dotyczy obowiązek wizowy. Wielu turystów wymienia Wodospady Wiktorii na pierwszym miejscu listy największych atrakcji Afryki. Ten niezwykły twór natury ma 108 metrów wysokości i ponad 1500 metrów szerokości. Kilimandżaro (5900 m n.p.m.) jest najwyższą górą Afryki, ale wbrew pozorom, jej zdobycie nie jest dużym wyzwaniem. Rocznie na szczyt wyrusza kilkanaście tysięcy turystów. Na Kilimandżaro jest nawet bezprzewodowy internet. Egipt wciąż pozostaje najpopularniejszą afrykańską destynacją, ale coraz więcej osób decyduje się na wczasy w bardziej egzotycznych krajach, np. w Kenii. Safari jest jednym z najpopularniejszych sposobów zwiedzania Afryki. Osoby chcące zwiedzić Madagaskar muszą pamiętać, że tamtejsza służba zdrowia nie spełnia właściwie żadnych standardów. Inne ciekawostki o Afryce Plemiona Afryki. Które z nich wciąż istnieją i jak wygląda ich życie? Dzikie plemiona Afryki to zjawisko, które zdaje się przepadać w odmętach przeszłości. Do dziś mieszkają tam społeczności mocno odizolowane od reszty świata i od wielu setek, jeśli nie t... Przedstawione wyżej fakty to zaledwie mała cześć bogatego zbioru informacji na temat tego niezwykłego miejsca. Poniżej prezentujemy kolejne interesujące ciekawostki o kontynencie afrykańskim. W Afryce używa się ponad tysiąca języków. Niektórzy badacze są zdania, że ta liczba może być nawet dwukrotnie większa. Niemal połowa wszystkich diamentów na świecie pochodzi ze środkowej i południowej części Afryki. W 2021 roku w RPA na świat przyszły dziesięcioraczki. Deficyt wody jest jednym z najpoważniejszych problemów trapiących Afrykę. Każdego dnia afrykańskie kobiety i dzieci pokonują średnio 5 km pieszo, by zdobyć wodę. W czasach przed kolonizacją w Afryce istniało ok. 10 tys. niepodległych plemion i państw. Uniwersytet Timbuktu jest jednym z najstarszych na świecie. Istniał już w XII wieku. W Afryce językiem francuskim posługuje się prawie 2 razy więcej osób niż we Francji. Najbogatszym afrykańskim krajem jest Gwinea Równikowa. Etiopia tylko raz znajdowała się pod okupacją. Miało to miejsce w latach 1936–1941, kiedy do kraju wkroczyli Włosi. Na fladze Mozambiku znajduje się karabin AK-47 (tzw. kałasznikow). Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ciekawostki o Azji – odkryj 50 zaskakujących faktów!
Można stwierdzić, że jedno życie to za mało, by móc poznać całą Azję i z pewnością nie będzie to przesadą. Co warto wiedzieć na temat tego niesamowitego miejsca? Poniżej wymieniamy najbardziej intrygujące ciekawostki o Azji.
W tym artykule: Ciekawostki o zwierzętach Azji Ciekawostki o roślinach Azji Ciekawostki o zwiedzaniu Azji Ciekawostki geograficzne o Azji Inne ciekawostki o Azji Wśród podróżników Azja jest jedną z najbardziej pożądanych destynacji. Fascynujące tradycje i kultura całkowicie różniąca się od europejskiej, niesamowite krajobrazy i olbrzymie miasta – to wszystko składa się na unikatowe walory turystyczne największego kontynentu. W kontekście geograficznym i geologicznym, Europa wraz z Azją tworzą jeden kontynent – Eurazję. Ze względu na dzielące je różnice historyczne, kulturowe i społeczne, nie można jednak zamykać tych dwóch miejsc we wspólnych ramach. Azja to zupełnie inny obszar, nic więc dziwnego, że ciekawostki o Azji są zupełnie inne niż ciekawostki o Europie. Ciekawostki o zwierzętach Azji Pandka ruda, panda mała, panda czerwona – co to za zwierzę i czy można je trzymać w domu? To zwierzę stało się ostatnio znane za sprawą disneyowskiego filmu „To nie wypanda”. Pandka ruda, zwana też pandą małą lub czerwoną, jest jednym ze zwierząt zagrożonych wyginięciem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pandka-ruda-panda-mala-panda-czerwona-co-to-za-zwierze-i-czy-mozna-je-trzymac-w-domu-fot-dave-rushen-sopa-images-lightrocket-via-getty-images-a2c4821.jpeg" width="938" height="627" alt="Pandka ruda, panda mała, panda czerwona – co to za zwierzę i czy można je trzymać w domu? (fot. Dave Rushen/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" title="Pandka ruda, panda mała, panda czerwona – co to za zwierzę i czy można je trzymać w domu? (fot. Dave Rushen/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" /> W ujęciu zoogeograficznym, Azja jest niezwykle zróżnicowanym obszarem. Co warto wiedzieć na temat zamieszkujących ją zwierząt? 120 lat temu w Azji żyło ok. 100 tys. tygrysów azjatyckich. Obecnie populacja tych niezwykłych zwierząt to ok. 4 tys. osobników. Orangutany występują tylko w dwóch miejscach na świecie, a dokładnie na dwóch azjatyckich wyspach. Mowa o Sumatrze i Borneo. Słoń indyjski jest mniejszy niż afrykański, a porównaniu ze swoim krewniakiem z Czarnego Lądu jest też mniej agresywny. Właśnie ta cecha sprawia, że mieszkańcy Azji Południowej wykorzystują te zwierzęta do pracy na roli. Nosorożec indyjski jest wielki i ciężki, ale w wodzie czuje się doskonale. Ten wielki ssak jest świetnym pływakiem. Warany z Komodo są największymi jaszczurkami na świecie – średnia długość ciała samca to 260 cm. Wielkie „smoki” są niezwykle niebezpieczne. Zdarza się, że atakują ludzi. Panda wielka należy do rodziny niedźwiedziowatych, ale w przeciwieństwie do swoich krewniaków nie zapada w sen zimowy. Irbis śnieżny potrafi skoczyć na odległość 15 m. To sześciokrotnie więcej niż wynosi długość ich ciała. To niezwykłe zwierzę znalazło się w herbie Tatarstanu. U wybrzeży Japonii żyje największy krab świata. Mowa o krabie olbrzymim. Rozpiętość odnóży tego giganta dochodzi do 3 metrów. W Azji żyje najdłuższy wąż świata – pyton siatkowy. Wielki gad osiąga średnio 6 m długości, ale rekordowy osobnik mierzył ok. 10 m. Ciekawostki o roślinach Azji Najdziwniejsze rośliny świata: lista TOP roślin które zadziwiają i zaskakują Najdziwniejsze rośliny zaskakują nie tylko niecodziennym wyglądem. Niektóre z nich mają też właściwości zapachowe, których próżno szukać w gatunkach uważanych przez nas za pospolite. ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najdziwniejsze-rosliny-swiata-lista-top-roslin-ktore-zadziwiaja-i-zaskakuja-fot-getty-images-1e69307.jpeg" width="938" height="626" alt="Najdziwniejsze rośliny świata: lista TOP roślin które zadziwiają i zaskakują (fot. Getty Images)" title="Najdziwniejsze rośliny świata: lista TOP roślin które zadziwiają i zaskakują (fot. Getty Images)" /> Zaskakujące informacje na temat dzikiej flory kojarzą się przede wszystkim z zestawieniami obejmującymi ciekawostki o Australii. Warto jednak wiedzieć, że roślinność największego ze wszystkich kontynentów jest nie mniej interesująca niż szata roślinna najmniejszego. Durian, owoc charakterystyczny dla Azji Południowo-Wschodniej, wydziela wyjątkowo nieprzyjemną woń. Niektórzy porównują ją do zapachu gnijącej cebuli, inni – zepsutego mięsa. Ci smakosze, którzy przełamią obrzydzenie, będą mile zaskoczeni, bo durian smakuje o wiele lepiej niż pachnie. W Azji rośnie czapla biała – jedna z najdelikatniejszych odmian orchidei. Na Sumatrze i Borneo można spotkać bukietnicę Arnolda. To największy kwiat w królestwie roślin – osiąga do 100 cm średnicy. Lasy deszczowe Azji Południowo-Wschodniej nie są obszarami dziewiczymi. Naukowcy są zdania, że ludzie ingerowali w to środowisko już 11 tys. lat temu. Kwiat wiśni – narodowy symbol Japonii – pojawia się na drzewach na przełomie marca i kwietnia. Osoby, które spóźniły się na ten niezwykły spektakl matki natury, mogą udać się na górskie szlaki, gdzie drzewa zakwitają kilka tygodni później. W czasach przed kolonizacją francuską, większa część obszaru Wietnamu była porośnięta wiecznie zielonymi lasami tropikalnymi. Rolnictwo generuje ok. 8 proc. chińskiego PKB. Warto wspomnieć, że Chińczycy nie prowadzą upraw wyłącznie na swoim terytorium, ale także... na Księżycu. W 2019 roku statek kosmiczny Chang'e-4 wylądował na ciemnej stronie Srebrnego Globu. Na jego pokładzie znajdowała się miniaturowa biosfera z nasionami m.in. bawełny, ziemniaków i rzepaku. Nie tylko Japonia, ale także Chiny słyną z pięknych ogrodów. Pierwsze tego typu obiekty zakładano wokół pałaców cesarskich już 200–300 lat p.n.e. Bambus – jedna z najważniejszych roślin dla azjatyckiej gospodarki – nie jest drzewem ani krzewem, lecz trawą. W wilgotnych lasach Sumatry rośnie dziwidło olbrzymie. Ta niezwykła roślina zawdzięcza swoją nazwę kwiatom, które osiągają do 3 m wysokości! Ciekawostki o zwiedzaniu Azji Azja nie zdeptana przez turystów? Podpowiadamy Zima w Tajlandii, czy w Indiach? Czemu nie! Oto kilka wskazówek, na temat tego, gdzie konkretnie warto zajrzeć Dla Europejczyka pierwsza podróż do krajów azjatyckich może być niemałym szokiem. Żeby uniknąć zaskoczenia, warto najpierw zapoznać się z najbardziej zaskakującymi ciekawostkami na temat zwiedzania tego kontynentu. W Azji kursują tzw. sleeping busy. Pod tą nazwą kryją się dalekobieżne autobusy z miejscami do spania. W Tajlandii, w niektórych restauracjach jedzenie serwowane jest nie na talerzach, a na jednorazowych obrusach. W azjatyckich toaletach publicznych (zwłaszcza w Azji Południowo-Wschodniej) zużytego papieru nie wyrzuca się do muszli, a do kosza na śmieci. Trzeba jednak podkreślić, że ten podstawowy artykuł higieniczny jest niezbyt często udostępniany przez zarządców publicznych toalet. W każdej można natomiast znaleźć kranik z wodą do podmywania. Wielu turystów obawia się, że bez umiejętności posługiwania się pałeczkami trudno im będzie poradzić sobie w azjatyckich restauracjach. Bez obaw. Właściwie każdy lokal udostępnia łyżkę i widelec. Zaskoczeniem może być natomiast fakt, że w Azji nie używa się noża do porcjowania posiłku. Bez względu na to, który azjatycki kraj jest celem podróży, każdy turysta powinien zapoznać się z panującymi tam obyczajami i szanować je. W Singapurze żucie gumy na ulicy może być ukarane mandatem. Turyści udający się do Tajlandii muszą pamiętać, że dotknięcie czyjejś głowy jest tam niemile widziane. Tajowie uważają, że to właśnie głowa jest najważniejszą częścią ciała. Zabronione jest nawet gładzenie dzieci po włosach. Chcąc zwiedzić buddyjską świątynię, trzeba pamiętać o zdjęciu butów przed wejściem. Chcąc przywitać się z Chińczykiem uściskiem dłoni, należy zaczekać na zainicjowanie kontaktu. Zwyczajowym powitaniem jest tam skinienie głową. Ciekawostki geograficzne o Azji Bajkowa Azja na każdą kieszeń Podróż do Azji nie musi być kosztowna Czy wiesz, że niemal 75 proc. powierzchni Azji zajmują wyżyny i góry? Ciekawych informacji na temat geografii tego niezwykłego kontynentu jest więcej. Tylko dwa kraje Eurazji mają swoje terytorium na obu kontynentach. Mowa o Rosji i Turcji. Dla nikogo nie jest zaskoczeniem, że to właśnie azjatyckie kraje charakteryzują się największą gęstością zaludnienia. Warto jednak wiedzieć, że nie jest to regułą. Przykładem niech będzie Mongolia, która należy do państw o najniższej gęstości zaludnienia. Wydaje się, że Ameryka Północna i Azja to dwa odległe kontynenty. Tymczasem Cieśnina Beringa, która rozdziela ich północne krańce, ma zaledwie 85 km. Nepal jest jednym z najsłabiej zurbanizowanych krajów świata. Jedynie 10 tamtejszych miast zamieszkuje więcej niż 100 tys. osób. W obszarze metropolitarnym Tokio mieszka więcej osób niż w całej Kanadzie. W Azji mieszka ok. 60 proc. wszystkich ludzi na świecie. W Azji jest najwięcej miast, w których populacja przekracza milion mieszkańców. Azja to nie tylko wielkie kraje i rozległe tereny. Powierzchnia najmniejszego azjatyckiego państwa – Malediwów – to zaledwie 298 km kw. Azjaci spożywają ok. 90 proc. światowej produkcji ryżu. Tylko 2 kraje na świecie mają ponad miliard mieszkańców. Oba – Chiny i Indie – leżą na kontynencie azjatyckim. Inne ciekawostki o Azji Podróż pociągiem przez Azję. 6 niezwykłych tras kolejowych Od początku pandemii koronawirusa trendy w podróżowaniu zmieniły się. Zmieniło się również podejście do bezpieczeństwa w trakcie wycieczek. Nowe restrykcje i obostrzenia doprowadziły do... Poniżej zamieszczamy 10 dodatkowych ciekawostek na temat Azji. W Azji mieszka najwięcej miliarderów na świecie. Mieszkańcy Japonii, Singapuru i Korei Południowej mają najwyższe średnie IQ na świecie. Nic dziwnego, że z Japonii pochodzi 25 noblistów. W krajach azjatyckich wyznawane są jedne z najstarszych religii świata. Mowa o hinduizmie (Indie) i zaratusztrianizmie (Iran). Azjaci reagują na alkohol znacznie mocniej niż większość innych narodowości. W ich przypadku „słaba głowa” jest wynikiem braku aktywności enzymu odpowiedzialnego za metabolizowanie tej substancji. Najprawdopodobniej dotyczy to 40–50 proc. Azjatów. Obniżona tolerancja na działanie alkoholu nie jest jedynym problemem Azjatów. Po osiągnięciu dorosłości ok. 90 proc. azjatyckiego społeczeństwa przestaje wytwarzać enzym niezbędny do trawieniu laktozy. Wśród Azjatów, najbardziej długowiecznym narodem są Japończycy. Średnia długość życia w kraju kwitnącej wiśni to niemal 85 lat. W Dongguan (Chiny) mieści się jedno z największych centrów handlowych świata. Obiekt jest tak wielki, że w jego wnętrzu wybudowano okazały rollercoaster. W Azji wzniesiono najwięcej drapaczy chmur. Najwyższy z nich – Burj Khalifa w Dubaju – mierzy aż 828 m. Mongolia nie ma dostępu do morza, ale ma marynarkę wojenną. W Indiach posiłki spożywa się rękoma, a dokładnie – prawą ręką. Lewa jest uważana za nieczystą. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ciekawostki o Europie – poznaj 50 najciekawszych faktów! Zaskakująca przyroda, kultura i geografia
Europa to niezwykle bogaty obszar, zarówno w kontekście przyrodniczym, jak i historycznym i kulturowym. Kontynent, na którym narodziła się zachodnia cywilizacja, potrafi zaskoczyć wszystkich, nawet tych, którzy sądzą, że znają go jak własną kieszeń. Chcesz poznać zaskakujące informacje na temat tego Starego Kontynentu? Poniżej wymieniamy najbardziej intrygujące ciekawostki o Europie.
W tym artykule: Ciekawostki o zwierzętach Europy Ciekawostki o roślinach Europy Ciekawostki o zwiedzaniu Europy Ciekawostki geograficzne o Europie Inne ciekawostki o Europie Pod względem powierzchni, Europa plasuje się na przedostatniej pozycji listy wszystkich kontynentów – zajmuje ok. 2 proc. powierzchni naszej planety. Nie jest to oszałamiający wynik, ale nie znaczy to, że Stary Kontynent nie jest w stanie niczym zaskoczyć, przeciwnie. Udowadniają to ciekawostki o Europie, które ujęliśmy w poniższym zestawieniu. Ciekawostki o zwierzętach Europy Dzika fauna zapełnia rankingi obejmujące ciekawostki o Australii. Warto jednak wiedzieć, że zwierzęta zamieszkujące Europę są tak samo zaskakujące. Szakale kojarzą się przede wszystkim z Afryką. Warto jednak wiedzieć, że także w Europie występuje jeden podgatunek tych psowatych. Mowa o szakalu złocistym. Żubr jest jednym z największych przedstawicieli wołowatych. To majestatyczne zwierzę jest większe nawet od bizona – największego ssaka Ameryki Północnej. Daniele występowały w Europie już 130 tys. lat temu. W okresie poprzedzającym plejstoceńskie zlodowacenie, występowały na terenie dzisiejszej Polski. Rosomak jest jednym z najagresywniejszych drapieżników Europy. Ptaszniki kojarzą się przede wszystkim z Ameryką Południową. Trzeba jednak wiedzieć, że kilka gatunków wielkich pająków występuje także w Europie. Jednym z nich jest Chaetopelma olivaceum. Norka amerykańska została sprowadzona do Europy w celach hodowlanych. Przetrzymywane w niewoli osobniki z łatwością opuszczały swoje klatki i zaczęły zasiedlać tereny, na których występowały inne gatunki. Morświn zwyczajny jest jedynym waleniem, który zamieszkuje Bałtyk na stałe. Jednym z najbardziej niezwykłych europejskich zwierząt jest saiga. Od innych antylop odróżnia ją dziwacznie ukształtowany nos. Najbardziej jadowitym wężem Europy jest żmija nosoroga. Występuje w południowej i środkowej części kontynentu. Najbardziej jadowitym pająkiem Europy jest karakurt – bliski krewny niesławnej czarnej wdowy. Przedstawiciele tego gatunku występują na południu kontynentu. Ciekawostki o roślinach Europy TOP 7 najbezpieczniejszych miejsc w Europie. Sąsiedzi Polski w czołówce Jakie są najbezpieczniejsze kraje w Europie? Polska nie znalazła się w TOP 7. Dzięki rankingowi Global Peace Index można zaplanować wakacje bez zbędnego ryzyka. Stary Kontynent okazuje się zaskakujący nie tylko w kontekście różnorodności gatunkowej fauny, ale także flory. Bioróżnorodność Europy jest poważnie zagrożona. Jako główne przyczyny takiego stanu wymienia się rolnictwo, rozrost miast i niezrównoważoną gospodarkę leśną. Najwyższym drzewem w Europie jest rosnący w Portugalii eukaliptus różnobarwny. Ma 72 m wysokości. Najstarszym drzewem w Europie jest cis we wsi Llangernyw (Walia). Drzewo ma przynajmniej 4 tys. lat. Pod względem szaty roślinnej, Europa Południowa diametralnie różni się od innych części kontynentu. Cechy klimatu śródziemnomorskiego sprzyjają rozwojowi wiecznie zielonych zarośli krzewiastych, roślinności zimozielonej i twardolistnej. Europejska populacja cisa pospolitego została poważnie przerzedzona jeszcze w czasach panowania pierwszych Jagiellonów. Wówczas drewno pozyskiwane z tego drzewa miało znaczenie strategiczne i służyło głównie do produkcji broni. Olsztyński Las Miejski jest największym w Europie kompleksem leśnym, który jest położony w granicach miasta. Jednym z najbardziej niezwykłych kwiatów Europy Południowej jest smocza lilia. Gatunek ten charakteryzuje się pięknym kwiatostanem, ale wydziela wyjątkowo nieprzyjemny zapach. Dyptam to krzew, który rośnie w ciepłych, nasłonecznionych miejscach. Ta niezwykła roślina zawiera tak dużo olejków eterycznych, że nawet chwilowy kontakt z ogniem doprowadza do jej zapłonu. Widliczka łuskowata trafiła do Europy z Jordanii. Nawet gdy roślina znajduje się w stanie zupełnie zasuszonym, wystarczy podlać ją, by po kilkunastu godzinach wróciła do życia. Puszcza Białowieska jest najstarszym lasem w Europie. Ciekawostki o zwiedzaniu Europy Wydaje ci się, że wiesz wszystko o zwiedzaniu Europy? Możesz to sprawdzić. Która z europejskich atrakcji turystycznych jest odwiedzana najczęściej? Nie chodzi o wieżę Eiffla, rzymskie Koloseum czy Stonehenge, a o paryski Disneyland. Słoneczna Grecja zachęca do całodziennego plażowania. Warto jednak pamiętać, że stój plażowy nie jest mile widziany we wszystkich miejscach. Przykładowo, w Atenach można stracić prawo jazdy za kierowanie autem w kostiumie kąpielowym. Także Hiszpania nie patrzy przychylnym okiem na osoby, które noszą kostium kąpielowy poza plażą. Osoby wybierające się na Majorkę lub do Barcelony powinny pamiętać, że takie zachowanie zostanie tam „nagrodzone” mandatem. Komary i kleszcze są największą zmorą turystów. Jeżeli chcesz uniknąć kontaktu z tymi insektami, zaplanuj wakacje na Islandii. Jesteś miłośnikiem wybornego smaku włoskiego wina? Koniecznie udaj się do Caldari Di Ortona, gdzie mieści się fontanna, z której nieustannie leje się czerwone wino, dostępne całkowicie za darmo. Skalne miasto to jedna z największych atrakcji w Czechach. Warto jednak wiedzieć, że większość turystów zwiedza tylko jedną jego część – Adrszpaskie Skalne Miasto. Tymczasem Wilczy Wąwóz prowadzi do drugiego ogromnego skupiska ostańców – do Teplickiego Skalnego Miasta. Planujesz urlop w Niemczech? Pamiętaj, że u naszych zachodnich sąsiadów transakcje elektroniczne nie są tak popularne, jak w Polsce. W wielu miejscach nie zapłacisz inaczej niż gotówką. W okręgu wileńskim z łatwością można porozumieć się bez znajomości języka litewskiego lub angielskiego. Wielu Litwinów potrafi mówić po polsku. Przed wyjazdem do Grecji, warto zapytać w informacji turystycznej, gdzie w najbliższym czasie planowane są strajki. Na Islandii wszystkie atrakcje związane z naturą są dostępne za darmo. Ciekawostki geograficzne o Europie Najpopularniejsze kraje w Europie nie utrzymują się z turystyki. Prym wiodą jedne z najmniejszych Od kilku miesięcy turystyka w Europie wraca do pełni sił. Gdzie turystyka jest traktowana jako priorytet? Niekoniecznie w państwach cieszących się największą popularnością. Fakty geograficzne dotyczące Europy są tak samo intrygujące, jak ciekawostki o Azji. Islandię zamieszkują potomkowie przybyszów z Europy. To w dużej mierze przesądziło o jej przynależności do Starego Kontynentu. W kontekście geograficznym, wyspa jest zlokalizowana na środku Oceanu Atlantyckiego, więc spokojnie mogłaby być uznana za część Ameryki Północnej. Jaka europejska miejscowość ma najdłuższą nazwę? W tej kategorii króluje Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch – niewielkie miasteczko w północno-zachodniej Walii. 58-literowe słowo jest najdłuższą nazwą miejscowości i trzecią najdłuższą nazwą geograficzną. Dla przeciwwagi, w Norwegii znajduje się miejscowość, której nazwa składa się z tylko jednej litery. Å to niewielka wioska rybacka w gminie Moskenes. Trzy europejskie państwa zapełniają podium krajów, które mają najwięcej wysp. Mowa o Szwecji (221 800 wysp), Finlandii (188 000 wysp) i Norwegii (55 000 wysp). San Marino jest najstarszą republiką świata i jednym z najmniejszych państw. Enklawa na terytorium Włoch powstała w 301 roku. Obszar lądowy Starego Kontynentu jest większy od Kanady o zaledwie 2 proc. Lasy deszczowe kojarzą się przede wszystkim z Ameryką Południową. Warto jednak wiedzieć, że ta niezwykła formacja roślinna występuje także w Europie, a dokładnie – w Bośni i Hercegowinie. W kontekście geograficznym, Europa nie jest kontynentem, podobnie zresztą jak Azja. Oba te obszary tworzą Eurazję, jednak ze względu na różnice historyczne i kulturowe, powszechnie klasyfikuje się je jako oddzielne kontynenty. Największą europejską wieś – mołdawski Kongaz – zamieszkuje ponad 13 tys. osób. Największe miasta w Europie to Stambuł, Moskwa i Paryż. W Europie nie ma zgody w kwestii uznania najwyższego szczytu. Powszechnie przyjmuje się, że ten status przynależy do Mont Blanc (4809 m n.p.m.). Trzeba jednak zaznaczyć, że jako najwyższą europejską górę, niektórzy wskazują Elbrus (5642 m n.p.m.) – szczyt w górach Kaukazu, w pobliżu granicy z Gruzją. Wynika to z faktu, że przebieg granicy Europy w rejonie Kaukazu jest mocno dyskusyjny. Inne ciekawostki o Europie To jeszcze nie koniec zaskakujących faktów na temat Europy. Poniżej zamieszczamy 10 kolejnych interesujących faktów. Szwajcaria jest jednym z dwóch krajów na świecie, w których wciąż funkcjonuje armia typu milicyjnego (drugim jest Kuba). Oznacza to, że obowiązek służby wojskowej jest tam powszechny. Szwajcarzy poważnie podchodzą do niedzielnego wypoczynku. W ostatnim dniu tygodnia, nie można umyć samochodu, skosić trawnika czy nawet powiesić prania. Pozostańmy jeszcze na chwilę w Szwajcarii. Czy wiesz, że w związku z panującą tam zasadą zachowania ciszy nocnej, po godzinie 22:00 nie można spuszczać wody w toalecie? Statua Wolności to jeden z najbardziej charakterystycznych symboli Stanów Zjednoczonych. Monumentalny posąg nie jest jednak dziełem Amerykanów. Stworzono go we Francji, według projektu Fryderyka Bartholdiego. Nie jest niczym zaskakującym, że zwierzęta pełnią funkcję symboli narodowych. Zaskakujące jest jednak, że symbolem Szkocji nie jest żaden z żyjących tam gatunków. Mało tego, zwierzę, które symbolizuje ten kraj, nie istnieje. Mowa o jednorożcu. W Wenecji panuje zakaz dokarmiania gołębi. Osoby, które go złamią, mogą zostać ukarane wysokim mandatem. Pierwsze wybory parlamentarne via Internet odbyły się w Estonii (w 2007 roku). W Lizbonie działa najstarsza księgarnia świata, którą otwarto w 1732 roku. Maskotką norweskiej armii jest pingwin. W 2008 roku, zwierzęciu nadano tytuł szlachecki. W Wiedniu można znaleźć najstarszy na świecie ogród zoologiczny. Mowa o Tiergarten Schönbrunn. Największe lotnisko w Europie znajduje się w Turcji. Najlepszymi kąpieliskami w Europie może pochwalić się Austria. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nowy kontynent na mapie świata? „Icelandia” ma znajdować się na dnie morza
Potwierdzenie istnienia „Icelandii” podważy obowiązujące od lat fakty naukowe. Jeśli teoria naukowców zostanie potwierdzona, może się okazać, że Pangea tak naprawdę nie uległa całkowitemu rozpadowi 50 milionów lat temu.
W tym artykule: „Icelandia” – zatopiony kontynent Zmiany na mapie świata? Islandia fascynuje nie tylko podróżników z całego świata, ale również geologów. Szczególnie teraz, kiedy część z nich uważa, że w pobliżu ojczyzny wulkanów i elfów może znajdować się zatopiony kontynent – „Icelandia”. „Icelandia” – zatopiony kontynent Międzynarodowy zespół geologów kierowany przez Gillian Fougler, emerytowaną wykładowczynię z Uniwersytetu Durham w Wielkiej Brytanii, twierdzi, że tajemniczy, zatopiony kontynent może rozciągać od wybrzeży Grenlandii aż po zachodnie krańce Europy. Według wstępnych badań, jego powierzchnia obejmuje od 600 tys. do miliona km kwadratowych. Jeśli teoria naukowców zostanie potwierdzona, może się okazać, że gigantyczny superkontynent Pangea tak naprawdę nie uległ całkowitemu rozpadowi 50 milionów lat temu. Potwierdzenie istnienia „Icelandii” podważy obowiązujące od lat fakty naukowe dotyczące zasięgu skorupy oceanicznej i kontynentalnej w regionie Morza Północnego oraz to, w jaki sposób powstały wyspy wulkaniczne, w tym Islandia. Geolodzy widzą również szansę na odnalezienie nowych źródeł minerałów i węglowodorów. Zmiany na mapie świata? – „Islandia od dawna intrygowała geologów, ponieważ obecne teorie mówiące o tym, że jest zbudowana i otoczona skorupą oceaniczną, nie są poparte wieloma danymi geologicznymi. […] Skorupa pod Islandią ma ponad 40 km grubości – jest siedem razy grubsza niż normalna skorupa oceaniczna. Tego po prostu nie da się wytłumaczyć” – tłumaczy Gillian Fougler. Jak dodaje, po rozważeniu możliwości, jakoby pod Islandią znajdowała się skorupa oceaniczna, zrozumieli, że region kontynentalny obejmuje znacznie większą powierzchnię niż sama Islandia. Geolodzy zapowiadają, że czeka ich ogrom pracy, aby udowodnić istnienie zatopionego kontynentu. Bez względu na efekty badań, wierzą, że uda im się na nowo zrozumieć geologię świata. Obecnie pracują jednak nad tym, żeby móc spotkać się w jednym miejscu, wymienić badaniami na żywo i opracować dalsze kroki. Ze względu na ograniczenia związane z pandemią koronawirusa do tej pory pracowali zdalnie. Zespół naukowców nie wyklucza też, że Region Morza Północnego nie jest jedynym miejscem, gdzie może skrywać się zatopiony kontynent lub fragmenty tych, które znamy.
Ile jest kontynentów i czy Zelandia stanie się jednym z nich? Cała prawda o naszym globie
Kontynenty to nazwa dużych obszarów lądu, które z każdej strony oblewają morza i oceany. Z geograficznego punktu widzenia na świecie jest 6 kontynentów, choć niektóre z nich w zwyczajowym nazewnictwie są rozdzielane lub łączone. Te ogromne obszary wykazują niezwykłe zróżnicowanie, a jednak każdy z nich jest słynny z czegoś, przez co nie sposób pomylić go z żadnym innym.
Ile jest kontynentów? Kontynenty świata to z geograficznego punktu widzenia olbrzymie obszary lądu otoczone z każdej strony morzami i oceanami. Dwa kontynenty może łączyć najwyżej przesmyk, tak jak jest to w przypadku Ameryki Północnej i Południowej. Ruch kontynentów odbywa się cały czas, choć ich powierzchnia i masa jest tak olbrzymia, że znaczne zmiany można obserwować tylko na przestrzeni wielu milionów, a nawet miliardów lat. Geograficznie kontynent obejmuje także wyspy leżące przy jego wybrzeżach. Ile jest kontynentów na świecie? Obecnie wyróżniamy ich 6. W kolejności od największego do najmniejszego są to: Eurazja (podzielone zwyczajowo na Europę i Azję), Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Australia (nazywana też Australią i Oceanią). Toczą się też intensywne dyskusje nad wydzieleniem siódmego kontynentu - Zelandii, która oderwała się od Australii już ponad 70 milionów lat temu. Jest to kontynent niezwykły, ponieważ zaledwie 6% jego powierzchni znajduje się nad powierzchnią morza (Nowa Zelandia oraz otaczające ją wyspy). Ciekawym zagadnieniem są też nazwy kontynentów. Ameryka Północna i Południowa bywają traktowane jako jedność, z kolei Australia i Oceania w rzeczywistości są jednym kontynentem - podobnie, jak Eurazja. Kontynenty: z czego słynie Europa? Kontynenty Europa oraz Azja tworzą w rzeczywistości jeden kontynent, Eurazję i można nazwać jedynie odrębnymi "częściami świata". Europa to obszar tradycyjnie traktowany jako osobny. To, jakie są kontynenty na świecie można więc rozpatrywać z punktu widzenia geografii lub z punktu widzenia zwyczajowego nazewnictwa. Europa zajmuje powierzchnię około 10,523,000 km² i niemal w całości jest w strefie klimatów umiarkowanych. Na północy i wschodzie Europy jest zdecydowanie chłodniej niż w pozostałych jej częściach. Europa jest niekiedy nazywana "Starym Kontynentem". W epoce odkryć geograficznych stanowiła część "Starego Świata", czyli regionów znanych Europejczykom. W okolicach basenu Morza Śródziemnego już od czasów starożytności rozwijała się europejska kultura. Europa, choć nie jest wielkim powierzchniowo kontynentem (stanowi jedynie 15% powierzchni lądów na Ziemi), jest niezwykle zróżnicowana - od krajów północnych aż po południowe o całkiem innym sposobie życia i kulturze. Dawniej Europę łączył jeden język literacki - w większości jej zakątków była nim łacina. Sam termin "Europa" oznacza po prostu "zachód" i pochodzi z języka fenickiego. To właśnie z kultury fenickiej wywodzi się mit o księżniczce Europie porwanej przez boga Zeusa, który przybrał postać byka. W Europie znajduje się jeden czynny wulkan (Etna na Sycylii), nie licząc wulkanów na zaliczanej w granice Europy Islandii. Największą wyspą kontynentu jest Wielka Brytania. Kontynenty: z czego słynie Ameryka? Kontynenty Ameryka Południowa oraz Ameryka Północna są z kolei często traktowane jako jeden: Ameryka. Tak potraktowana, Ameryka jest niezwykle różnorodnym "kontynentem", zarówno pod względem klimatu, jak i kultury. Warto jednak opisać je osobno, ze względu na znaczne różnice pomiędzy nimi. Ameryka Północna ma powierzchnię około 24 200 000 km², co oznacza, że jest niewiele większa niż Europa. Największym państwem na tym kontynencie jest Kanada, na drugim miejscu znajdują się niewiele mniejsze Stany Zjednoczone Ameryki, natomiast na trzecim jest wyspiarski kraj Grenlandia. Kontynent tworzą łącznie 24 państwa. Także Ameryka Środkowa zalicza się terytorialnie do Ameryki Północnej. Nie brakuje tutaj bardzo zaludnionych miast (prym pod tym względem wiedzie oczywiście Nowy Jork). Klimat jest niezwykle różnorodny - od okołobiegunowego na północy aż po zwrotnikowy na południu. Ameryka Północna to także znane wyspy, takie jak Barbados czy Bahamy. W Ameryce Północnej dominują języki angielski, francuski oraz hiszpański. Ameryka Południowa ma powierzchnię około 17 800 000 km². Występują tutaj wszystkie strefy klimatyczne, od klimatu zwrotnikowego aż do klimatu subpolarnego na południu. Można tu znaleźć także dość rozległe tereny pustynne. Ludność Ameryki Południowej jest niezwykle zróżnicowana etnicznie i kulturowo, zwłaszcza na obszarze Ameryki Łacińskiej. W Ameryce Południowej znajduje się jedno terytorium zależne, Gujana Francuska. Przez niemal cały kontynent płynie słynna rzeka Amazonka. Słynne skojarzenia powiązane z tym kontynentem to plantacje kawy, piłka nożna, a także piękne plaże. Kontynenty: z czego słynie Azja? Kontynenty Azja i Europa tworzą razem Eurazję, jednak Azja często bywa traktowana oddzielnie. Pierwsze skojarzenia, które przychodzą na myśl po usłyszeniu "Azja" to prawdopodobnie plantacje ryżu, Wielki Mur Chiński i pyszna, orientalna kuchnia. W rzeczywistości ten ogromny kontynent ma do zaoferowania o wiele więcej. Eurazja jest większa niż wszystkie kontynenty świata, a Azja jest największą spośród części świata. Siłą rzeczy musi więc być niezwykle różnorodna. Azja to najbardziej zaludniona część świata. Zróżnicowanie etniczne jej mieszkańców jest duże. Klimaty panujący w Azji to na ogół klimaty gorące - zwrotnikowy, monsunowy, równikowy. Oprócz malowniczych pól ryżowych, nie brakuje tutaj także rozległych upraw herbaty. Azja jest też kontynentem, który pobił liczne rekordy. Znajduje się tutaj największa wyspa (Borneo), największe państwo świata (Rosja), najwyższy szczyt (Mount Everest), najludniejsze państwo (Chiny), a także najgłębsze jezioro (Bajkał). Współcześnie Azja kojarzona jest także z najszybciej rozwijającym się regionem świata. To tutaj produkowane są i obmyślane najnowsze technologie. Niestety, przemysł ma także swoje ciemne strony - to właśnie w Azji znajduje się wiele zakładów pracy zatrudniających pracowników na skandalicznych warunkach. Dlatego Azja jest kontynentem kontrastów. Z jednej strony rozwojowa, bogata, barwna, z drugiej uboga, nie zawsze zapewniająca dobrobyt swoim licznym mieszkańcom. Kontynenty: z czego słynie Afryka? Kontynenty takie jak Afryka owiane są licznymi mitami i legendami. To drugi pod względem wielkości kontynent świata (zajmuje powierzchnię 30 370 000 km²). Klimat jest tu szczególny - gorący i w wielu regionach bardzo suchy, co sprawia, że rozwój przemysłowy i technologiczny kontynentu jest znacznie utrudniony. Dawniej Afryka była nazywana "Czarnym Lądem" ze względu na pochodzenie etniczne większości jej mieszkańców. Do dziś zachowały się tu miejsca, gdzie ludzie żyją tak samo, jak setki lat temu. Afryka to także jedna z kolebek ludzkości. To tutaj zachowały się ślady najstarszych cywilizacji, stąd też według naukowców wywodzi się gatunek ludzki. To kontynent niezwykle bogaty przyrodniczo, pomimo trudnego, upalnego klimatu. Podobnie jak w Azji, nie brakuje tu przyrodniczych rekordów. Na terenie kontynentu znajduje się między innymi najdłuższa rzeka świata (Nil) oraz największa pustynia (Sahara). Bardzo charakterystyczna jest polityczna mapa Afryki - granice państw zostały wyznaczone równo, jak od linijki, czego do dziś nie uznaje wiele rdzennych plemion. Kontynenty: z czego słynie Australia? Kontynenty najbardziej dla nas egzotyczne i najmniej poznane to zdecydowanie Antarktyda oraz Australia - najmniejszy kontynent świata. Powierzchnia Australii to zaledwie 7,7 mln km². Dawniej była nazywana Południowym Nieznanym Lądem. Dziś jest już w dużej mierze znana, choć jej wyjątkowy klimat i przyroda niejednokrotnie budzą zdziwienie wśród podróżujących. Potoczne skojarzenia z Australią to z pewnością bezkresne pustynie, obszary półpustynne oraz... kangury. Roślinność i żyjące tutaj zwierzęta są naprawdę niezwykłe. Aż 75% gatunków żyjących tu roślin to endemity, czyli gatunki, które spotkać można tylko na tym konkretnym obszarze. Świat zwierząt także jest wyjątkowy. Żyją tu liczne torbacze i stekowce, a także dużo gatunków owadów i stawonogów. Australijska przyroda w całej swej urodzie jest też dość niebezpieczna. Można tu spotkać między innymi jadowite węże, pająki oraz skorpiony. Kontynenty: z czego słynie Antarktyda? Kontynenty takie jak Antarktyda są dość trudne do zwiedzania i poznawania ze względu na panujące tak, bardzo surowe warunki atmosferyczne. Spośród kontynentów świata Antarktyda jest zdecydowanie najzimniejszym i najmniej poznanym. Znajduje się tutaj geograficzny Biegun Południowy. Jest to w dużej mierze kontynent pustynny, pokryty lodem. Temperatura może tu osiągać nawet -90°C. Na Antarktydzie żyją unikalne gatunki zwierząt - są to między innymi endemiczne foki i pingwiny cesarskie. Przyroda tego kontynentu jest zachwycająca, ale naprawdę groźna. Ludzie żyją tutaj tylko w stacjach badawczych (utrzymuje je 30 państw, w tym Polska). Niektóre stacje badawcze na Antarktydzie są stałe, inne sezonowe.Niemal nikt nie pozostaje tutaj na stałe - załogi stacji wraz z rodzinami zmieniają się co roku lub co kilka lat.
Prof. dr hab. Jerzy Żaba od 1975 r. związany jest z Uniwersytetem Śląskim; obecnie kieruje jego Katedrą Geologii Podstawowej, a ponadto wykłada na Wydziale Nauk o Ziemi w Sosnowcu.
Badania naukowe prowadził w różnych rejonach Polski i świata, m.in. w Czechach, na pustyni Gobi, Saharze Centralnej, na Krymie, Kaukazie, Syberii i Kamczatce, w rejonie Kilimandżaro, Ngorongoro i na Zanzibarze, w peruwiańskich Andach oraz na Wyżynie Gujańskiej w Wenezueli. Prof. Żaba jest autorem lub współautorem ponad stu publikacji. Dziełem jego życia jest Ilustrowana Encyklopedia skał i minerałów. Układ kontynentów większości z nas wydaje się stabilny i niezmienny. Badania geologiczne wskazują jednak, że mamy do czynienia z planetarnym panta rei. Wielkie kontynenty rozpadają się na mniejsze i wędrują tysiące kilometrów, zanim spoczną, przynajmniej na jakiś czas. Z jaką szybkością dryfują? Są to szybkości wahające się najczęściej od kilku do ok. 12 cm na rok. Afryka napiera na Europę z prędkością 5 cm na rok i zacieśnia Morze Śródziemne. Znając tę prędkość i przyjmując za stałą, można obliczyć, kiedy Morze Śródziemne ostatecznie się zamknie. Z pewnością powstaną tu góry, być może jeszcze wyższe od Alp. Istnieje kilka teorii wyjaśniających wędrówkę mas kontynentalnych w skorupie ziemskiej. Spory geologów trwają od kilkudziesięciu lat. Najważniejsze hipotezy to powszechnie dziś uznawana teoria wielkich płyt litosfery zmodyfikowana i uzupełniona o tektonikę terranów, poprzedzająca ją hipoteza dryfu kontynentów Wegnera i dopiero rozwijająca się hipoteza ekspansji Ziemi. Wegener pierwszy zwrócił uwagę na ruchy poziome w litosferze, czyli wędrówkę kontynentów. Przed nim uznawano tylko ruchy pionowe, wypiętrzające lub obniżające. Nie mógł jednak dokładnie dopasować do siebie obecnych kontynentów, choć wykazał, że pochodzą one z rozpadu większych, wcześniejszych mas lądowych. Okazuje się jednak, że te kontynenty idealnie pasują do siebie na kuli o promieniu mniejszym niż obecny promień Ziemi. Na czym polega ekspansja Ziemi? Hipoteza ekspansji Ziemi zakłada, że jej promień od czasów co najmniej jury (od ok. 180 mln lat) nieprzerwanie się zwiększa. Koronnym argumentem zwolenników tej teorii jest charakterystyczny przyrost den współczesnych oceanów, których wiek nigdzie nie jest starszy od jury. Jednocześnie wielu z tych badaczy akceptuje teorię tektoniki płyt, której wiele elementów jest sprzecznych z „ekspansywnym” rozwojem Ziemi. I tu jest trudny do rozwiązania dylemat, bo nie można trochę być w ciąży, a trochę nie być. Żyjemy w czasach, kiedy te dwa poglądy się ścierają, przy czym teoria płyt litosfery ciągle zachowuje wyraźną przewagę. Towarzyszy temu bardzo pozytywny ferment naukowy. Trudno dziś wyrokować, który z tych poglądów będzie przeważać w następnych dekadach. Tu należy przypomnieć jeszcze inną, znacznie starszą hipotezę – kontrakcji, która zakładała stopniowe zmniejszanie promienia Ziemi. Możemy to porównać do wysychającego jabłka. Jak miąższ wysycha, skórka na powierzchni zaczyna się marszczyć i… powstają pasma górskie. Największą karierę we współczesnej tektonice robią tzw. terrany. Czym się różnią od kontynentów? Terrany to sporej wielkości, sztywne fragmenty litosfery, które można porównać do mikrokontynentów. Geologia terranów stanowi modyfikację i uzupełnienie teorii płyt litosfery. Skorupa kontynentalna odznacza się charakterystyczną budową w ramach danego kontynentu, ale bywają wyjątki. Tak jest m.in. u zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej, gdzie pierwszy raz opisano terrany. Zachodnia część tego kontynentu składa się ze „zbieraniny” dużych odłamków skorupy ziemskiej o bardzo różnej budowie i wieku, ograniczonych uskokami, czyli dużymi nieciągłościami sięgającymi w głąb skorupy Ziemi. W jaki sposób poruszają się terrany? Wędrują zgodnie z ruchem dna oceanicznego, jak na pasie transmisyjnym; dodatkowo są wspomagane przez występujące tam liczne uskoki. Terrany nie wędrują w obrębie kontynentów, ale się do nich doklejają, czyli dokują, powiększając ich powierzchnię. To jeden z nielicznych przykładów tzw. akrecji, czyli przyrastania, skorupy kontynentalnej, bo ta ma raczej tendencję do rozpadania się. Kiedy opisano pierwsze terrany? Zostały rozpoznane dopiero w 1980 r. Potem ruszyła prawdziwa „lawina terranów” w różnych zakątkach świata. Wielu geotektoników podjęło intensywne poszukiwania terranów na obszarach swoich krajów. Na terytorium USA, od strony Pacyfiku, odkryto ich już ponad 100, niektóre przewyższające rozmiarami obszar Polski. Obecnie wiadomo, że jedna czwarta terytorium Ameryki Północnej jest zbudowana z terranów. Jeśli spojrzeć na mapę – Alaska w szczególny sposób wydaje się być doklejona do kontynentu północnoamerykańskiego... Obszar Alaski jest w całości zbudowany z terranów, które tu przybyły, przemieszczając się w obrębie skorupy oceanicznej Pacyfiku. W pobliżu zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej terrany wędrowały (i poruszają się nadal) dzięki aktywności potężnych prawoskrętnych uskoków przesuwczych. Jeden z bardzo dobrze poznanych takich uskoków – San Andreas – na pewnym odcinku przecina kontynent północnoamerykański, powodując katastrofalne trzęsienia ziemi. Ten proces trwa cały czas i także dziś niektóre terrany są w nieustannym ruchu, przemieszczając się z prędkością od kilku milimetrów do kilku centymetrów na rok. Jaka jest przeszłość mikrokontynentów? Ile mogą mieć lat? Pochodzenie wielu z nich jest trudne do ustalenia, nie zawsze wiadomo, skąd przywędrowały i jakie kontynenty lub ich fragmenty w przeszłości tworzyły. Najmłodsze zostały uruchomione i uległy akrecji w orogenezie alpejskiej, za sprawą której powstały m.in. Alpy i Karpaty. W dalekiej przeszłości geologicznej na obszarach tych występował Ocean Tetydy, który rozdzielał lądy północne (m.in. Euroazję) od południowych (Gondwany). Obecną pozostałością po Oceanie Tetydy są Morza – Śródziemne, Czarne i Kaspijskie. Europejskie terrany są zwykle mniejsze od amerykańskich. Dziś wiemy, że Polska po części też zbudowana jest z terranów... Na terytorium naszego kraju stwierdzono starsze od alpejskich terrany kaledońskie, które uległy akrecji (dokowaniu) ok. 400 mln lat temu oraz terrany waryscyjskie (te dokowały w karbonie, ok. 300 mln lat temu). Tylko jedna trzecia obszaru Polski to stabilny kraton wschodnioeuropejski, reszta to terranowe puzzle. Pionierem polskich badań dotyczących kaledońskich terranów był prof. Władysław Pożaryski (1910–2008). Wyróżnił 4: górnośląski (jak dziś wiadomo stanowiący północną część znacznie większego terranu – Brunovistulii), małopolski, łysogórski i pomorski, który sięga aż po Danię. Wiedza na ten temat ulega jednak ciągłej ewolucji; np. terran łysogórski obecnie jest uznawany za brzeżną część kratonu wschodnioeuropejskiego. Na terenie Sudetów Zachodnich wyróżnia się kilka mniejszych i zarazem młodszych, bo waryscyjskich terranów. Tworzą je m.in. kra sowiogórska, obszar Kotliny Kłodzkiej z obrzeżami oraz Góry Izerskie wraz z Karkonoszami oraz ich południową osłoną. Wraz z kilkoma innymi terranami tworzą one charakterystyczną geologiczną mozaikę w ramach większej struktury zwanej Masywem Czeskim. Oczywiście, ciągle trwają spory i dyskusje na temat liczby, zasięgu, granic i pochodzenia sudeckich terranów. Kiedy wędrowały i skąd przybyły? Największe polskie terrany wędrowały w okresie trwania orogenezy kaledońskiej (od ok. 540 do ok. 400 mln lat temu) i „dokowały” do brzegu ówczesnego kontynentu Baltici (obszar dzisiejszego kratonu wschodnioeuropejskiego) na szeroko pojętym czasowym pograniczu syluru i dewonu. Według przeważających poglądów terran Brunovistulia oderwał się od znajdującego się na półkuli południowej megakontynentu Gondwany, zapewne w okolicach dzisiejszej Afryki Zachodniej; wędrówka trwała ponad 100 mln lat i zakończyła się jego doklejeniem do istniejącego wtedy kontynentu Baltica. Natomiast blok małopolski jest uważany za terran proksymalny, czyli taki, który przemieszczając się w przeszłości, pokonał stosunkowo niewielki dystans; najpewniej przywędrował z okolic dzisiejszego Morza Czarnego, odrywając się od brzeżnej części kontynentu Baltici. Ma kształt wydłużonego klina i rozciąga się między Górami Świętokrzyskimi a Górnym Śląskiem. Jego południowy kraniec sięga po Dobrudżę w Rumunii. Czy „dokowanie” terranów oznacza koniec ich aktywności? W kolejnej orogenezie waryscyjskiej – na granicach ww. kaledońskich terranów – dochodziło do niewielkich ruchów, ale generalnie już nie przemieszczały się one na większe odległości. Występujący na granicy terranów Brunovistulii i małopolskiego uskok Kraków–Lubliniec należy do najlepiej poznanych w Europie. Przebiega wzdłuż niego bardzo ważna granica między kratonem wschodnioeuropejskim, sięgającym po Ural, a europejską platformą paleozoiczną obejmującą niemal całą Europę Środkową i Zachodnią. Jak można poznać przeszłość tego obszaru i jego granice? Wiemy o nim bardzo dużo ze względu na intensywne wiercenia, które prowadzono tutaj kilkadziesiąt lat temu. Wtedy rachunek ekonomiczny nie był tak ważny – dziś te badania są bardzo drogie, porównywalne do kosztu budowy odcinków autostrad. Wykonano wówczas ponad 3 tys. wierceń wchodzących w głębsze podłoże. Osobiście przebadałem rdzenie wiertnicze pochodzące z ok. 150 otworów wykonanych głównie na granicy terranów Brunovistulii i małopolskiego. Najgłębsze wiercenia w Polsce przekraczają 7,5 km. Jesteśmy w absolutnej czołówce, jeśli chodzi o badania wiertnicze. Najgłębsze wiercenia na świecie sięgają do ok. 12 km. Zwykle jednak głębokość odwiertów waha się od kilkuset metrów do 3 km. Odwierty te łączą niekiedy cele naukowe z utylitarnymi. Mówiliśmy o obszarach, które przypłynęły do Polski. Czy znane są przypadki odwrotne, tzn. że fragment Polski powędrował dalej? Ciekawostką są wyniki najnowszych badań dr. Mariusza Paszkowskiego z PAN w Krakowie, który współpracuje z amerykańskimi geologami. Otóż okazało się, że jeden z występujących na Alasce terranów pochodzi z obszaru Europy Środkowej. Dalsze badania wykazały podobieństwo występujących tam skał do utworów zalegających w podłożu Jury Krakowsko- -Częstochowskiej. Chodzi o utwory paleozoiczne, które tylko sporadycznie pokazują się na tym obszarze na powierzchni ziemi. Doktor Paszkowski pojechał na Alaskę i tam bacznie przyglądał się skałom. Okazały się niemal identyczne z tymi z naszego regionu. Badania ciągle trwają, ale dają nadzieję na postawienie hipotezy, że fragment obszaru Polski zawędrował niegdyś aż na Alaskę. Jak porównuje się skały? Na czym koncentrują się pańskie badania? Każda skała ma niepowtarzalne „linie papilarne”, które geolodzy potrafią oznaczyć. Bada się skład chemiczny i mineralny skał, wszelkie występujące w nich struktury, skamieniałości oraz przejawy mineralizacji itp. Wiele struktur skalnych zawiera informacje dotyczące kierunków nacisków panujących podczas ruchów górotwórczych. Są to m.in. cechy geometryczne struktur, ich orientacja w przestrzeni oraz wzajemne zależności. Na co dzień zajmuję się badaniem budowy oraz ewolucji tektonicznej skał, czyli m.in. uskokami, fałdami i spękaniami. Skąd trzęsienia ziemi na Podhalu? Przyczyną są ciągle trwające ruchy górotwórcze w Karpatach, a także zjawiska związane z relaksacją i odprężaniem wcześniej