W tym miejscu Europa się urywa. Klify, wiatr i atmosfera końca świata
Cabo da Roca to najbardziej wysunięty na zachód punkt kontynentalnej Europy, położony w Portugalii niedaleko Sintry. Dowiedz się, co sprawia, że to miejsce przyciąga setki tysięcy turystów rocznie i dlaczego jest uznawane za jeden z geograficznych końców świata.
Spis treści: Najbardziej wysunięty punkt Europy – atmosfera końca świata Latarnia morska Cabo da Roca Park Naturalny Sintra-Cascais – przyroda wokół Cabo da Roca Cabo da Roca – informacje praktyczne dla turystów Położone 40 km na zachód od Lizbony Cabo da Roca zachwyca stromymi klifami, imponującą latarnią morską z 1772 roku i kamiennym monumentem z cytatem najważniejszego portugalskiego poety Luísa de Camõesa. Przylądek jest częścią Parku Naturalnego Sintra-Cascais i oferuje zarówno spektakularne panoramy oceanu, jak i dzikie, trudno dostępne plaże, takie jak Praia da Ursa. Na miejscu czeka bezpłatny parking i sklep z pamiątkami, w którym można kupić certyfikat potwierdzający obecność na krańcu kontynentu. Najbardziej wysunięty punkt Europy – atmosfera końca świata Cabo da Roca to nie tylko geograficzny koniec kontynentu, ale także miejsce o niezwykłym uroku i historycznym znaczeniu. Przylądek położony jest na wysokości około 140 metrów nad poziomem Oceanu Atlantyckiego i wyznacza zachodnią granicę Europy. Widok, jaki rozpościera się ze stromych klifów, przyciąga miłośników podróży z całego świata. Miejsce stało się obowiązkowym punktem na mapie turystycznej Portugalii, nie tylko ze względu na swoje położenie, ale także wyjątkową atmosferę końca świata. Latarnia morska Cabo da Roca Latarnia morska stojąca na przylądku została zbudowana w 1772 roku i jest jedną z najstarszych tego typu konstrukcji w Portugalii. Wysokość latarni to 22 metry, a jej światło sięga aż 46 km, co sprawia, że odgrywała i nadal odgrywa ważną rolę w nawigacji morskiej. Z biegiem lat obiekt ten stał się nie tylko ważnym punktem orientacyjnym dla żeglarzy, ale też symbolem Cabo da Roca. Zwiedzający mogą podziwiać jej sylwetkę na tle oceanu i poznać fascynujące historie związane z funkcjonowaniem latarni, jej konserwacją oraz rolą w życiu lokalnej społeczności. To właśnie w jej pobliżu znajduje się słynny monument z cytatem portugalskiego poety. Słowa te oddają wyjątkowy charakter tego miejsca – symboliczne zakończenie Europy i początek bezkresnego Atlantyku. Monument stał się jednym z najczęściej fotografowanych punktów przylądka, a cytat jest inspiracją dla podróżników z różnych zakątków świata. To także odwołanie do bogatej tradycji portugalskich odkrywców, dla których ocean był zawsze bramą do nowych światów. Park Naturalny Sintra-Cascais – przyroda wokół Cabo da Roca Cabo da Roca leży w granicach Parku Naturalnego Sintra-Cascais, który chroni bogactwo lokalnej flory i fauny oraz malownicze krajobrazy klifowego wybrzeża. Park obejmuje obszary górskie, lasy, rozległe wrzosowiska i dzikie plaże, dzięki czemu stanowi idealne miejsce dla miłośników przyrody oraz aktywnego wypoczynku. W okolicach przylądka można spotkać wyjątkowe dla tej ziemi gatunki roślin (w tym inwazyjny południowoafrykański karpobrot jadalny), a także obserwować ptaki morskie szybujące nad klifami. Przestrzeń parku to doskonała sceneria do pieszych wędrówek, wycieczek rowerowych i fotografii krajobrazowej. Obecność chronionego terenu sprawia, że Cabo da Roca pozostaje miejscem niepowtarzalnym pod względem naturalnego piękna. Praia da Ursa – jedna z najpiękniejszych plaż Europy Jednym z najciekawszych zakątków w okolicy jest Praia da Ursa – dzika plaża uważana za jedną z najpiękniejszych w Portugalii. Jej nazwa w dosłownym tłumaczeniu oznacza „plażę niedźwiedzią” Słynie ona z niezwykłych formacji skalnych, które nadają jej surowy i niepowtarzalny charakter. Droga na Praia da Ursa jest jednak stroma i wymaga dobrej kondycji oraz odpowiedniego obuwia, dlatego polecana jest bardziej doświadczonym turystom. Poza Praia da Ursa w pobliżu przylądka można znaleźć także inne, mniej uczęszczane plaże, które zachwycają naturalnością i spokojem. Cabo da Roca – informacje praktyczne dla turystów Bezpieczeństwo na Cabo da Roca – o czym pamiętać Ze względu na strome klify i silne, często zmienne wiatry Cabo da Roca może być miejscem niebezpiecznym. W przeszłości na przylądku zdarzały się poważne wypadki, dlatego na całym terenie rozmieszczone są liczne ostrzeżenia i barierki ochronne. Zaleca się, aby nie przekraczać wyznaczonych stref bezpieczeństwa, nie podchodzić zbyt blisko krawędzi klifów oraz nie wspinać się po skałach. Szczególną ostrożność powinny zachować rodziny z dziećmi oraz osoby z lękiem wysokości. Warto także przygotować się na zmienne warunki pogodowe – nawet latem silny wiatr i mgła mogą ograniczać widoczność oraz wpływać na komfort zwiedzania. Dojazd z Lizbony i Sintry – jak najlepiej dostać się na przylądek Cabo da Roca jest doskonale skomunikowane zarówno z Lizboną, jak i z pobliską Sintrą. Z Lizbony najłatwiej dotrzeć tu samochodem, kierując się na zachód autostradą do Sintry, a następnie w stronę przylądka. Możliwy jest także dojazd komunikacją publiczną – z Lizbony kursuje pociąg do Sintry, skąd można przesiąść się do autobusu linii 403 w kierunku Cascais. Podróż autobusem trwa około 30 minut i pozwala podziwiać malownicze widoki po drodze. Parking na miejscu jest bezpłatny, co czyni Cabo da Roca atrakcyjnym celem również dla osób podróżujących własnym autem. Sklep z pamiątkami i certyfikat – wyjątkowa pamiątka z Cabo da Roca Tuż obok latarni morskiej znajduje się sklep z pamiątkami, który oferuje szeroki wybór upominków związanych z przylądkiem i regionem Sintry. Największą popularnością cieszy się certyfikat potwierdzający wizytę na najbardziej wysuniętym zachodnim punkcie Europy. Certyfikat można spersonalizować, co czyni go oryginalną pamiątką oraz wyjątkowym prezentem. W sklepie znajdziesz również lokalne rękodzieło, mapy, przewodniki i inne drobiazgi, które przypomną o tej niezwykłej przygodzie na końcu kontynentu. Najlepszy czas na wizytę i praktyczne porady turystyczne Cabo da Roca można odwiedzać przez cały rok. Jednak najlepszy czas na podziwianie widoków przypada na późną wiosnę oraz wczesną jesień, kiedy ruch turystyczny jest mniejszy, a pogoda bardziej stabilna. Warto zabrać ze sobą cieplejszą odzież, nawet latem, ze względu na silne wiatry. Planując wizytę, należy przewidzieć czas na spacer po okolicy i uwzględnić możliwość zmiennej pogody. Większość turystów spędza na przylądku od 30 do 60 minut, ale dla miłośników przyrody i fotografii dłuższy pobyt będzie z pewnością satysfakcjonujący. Wstęp na Cabo da Roca jest bezpłatny, a infrastruktura turystyczna – parking, oznaczenia i sklep – są dostosowane do potrzeb odwiedzających. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata?
Czy koniec świata to rzeczywiście odległa wizja? Selfie wygenerowane przez sztuczną inteligencję skłaniają do refleksji.
W tym artykule: Koniec świata według sztucznej inteligencji Ostatnie selfie na Ziemi Co chce nam przekazać sztuczna inteligencja? Koniec świata to motyw często pojawiający się w filmach katastroficznych, literaturze, czy grach komputerowych. Od czasu do czasu wyobrażenia te wychodzą jednak poza popkulturę i lądują na pierwszych stronach gazetach. Tak było, chociażby w 2012 r., kiedy według niektórych interpretacji koniec świata miał nastąpić w ostatni dzień kalendarza Majów. Wcześniej o końcu istnienia mówiono między innymi przy okazji wejścia ludzkości w nowe w tysiąclecie. Koniec świata według sztucznej inteligencji Według fikcyjnych opisów do zagłady Ziemi miałyby doprowadzić takie wydarzenia, jak deszcz meteorytów czy inwazja mutantów – zarówno ludzi, jak i zwierząt. O ile do takich wizji podchodzimy z przymrużeniem oka, o tyle czarne scenariusze powtarzane przez klimatologów na całym świecie, są jak najbardziej realne. Patrząc na to, jak ważne miejsce w naszej codzienności zajmują social media i smartfony, możemy przypuszczać, że wiele osób relacjonowałoby koniec świata w internecie. A jak wyglądałyby ostatnie selfie ludzie? Na to pytanie odpowiada sztuczna inteligencja. Wcześniej podobne narzędzia wykorzystywano między innymi do stworzenia wizerunku postaci znanych z książek (np. Harry Potter i Wiedźmin). W niektórych przypadkach bardzo różniły się od tego, jak zostały przedstawione adaptacjach ekranowych. Grafiki stworzone przez sztucznie inteligentny generator obrazów pojawiły się na koncie Robot Overloads na TikToku. W ciągu kilku dni zobaczyły je miliony internautów. Zdjęcie przedstawiają zmęczonych ludzi, niektórzy są zdeformowani, z widocznymi fragmentami czaszki. W tle widać tym i eksplozje. Ostatnie selfie na Ziemi Publikacja „ostatnich selfie” wywołała żywe dyskusje w internecie. Kontrowersje wzbudza między innymi forma pokazania końca świata. Internauci piszą, że robienie sobie zdjęcia w trakcie zagłady planety jest mało prawdopodobne. Trzeba jednak przyznać, że selfie stały się pewnym znakiem czasów i w tym wypadku odgrywają rolę symbolu. Grafiki zdają się przedstawiać odległą przyszłość. W końcu nikt nie spodziewa się końca świata w najbliższych tygodniach czy miesiącach. Część internautów zauważa jednak, że nasza planeta już teraz boryka się z realnymi problemami, takimi jak globalne ocieplenie, brak dostępu do wody pitnej w wielu miejscach na świecie czy wojny. Być może pewien koniec świata dzieje się już tu i teraz? W odróżnieniu od hollywoodzkich scenariuszy nie jesteśmy zdani na superbohatera, a na samych siebie. Co chce nam przekazać sztuczna inteligencja? Sztuczna inteligencja jest wykorzystywana do coraz więcej zadań. To dzięki niej, albo przez nią, jesteśmy zasypywani spersonalizowanymi reklamami w internecie. Możemy też grać w gry z nieistniejącymi przeciwnikami lub automatyzować prowadzenie gospodarstwa domowego. W przyszłości AI ma też między innymi naprawiać stare zniszczone zdjęcia, co na pewno ucieszy zafascynowanych genealogią. Nie wszyscy podchodzą jednak do sztucznie inteligentnych robotów z takim samym entuzjazmem. Nie brakuje głosów, jakoby roboty miały nie tylko zastąpić, ale też zniszczyć ludzi. Kilka lat temu GPT-3, najnowocześniejszy generator języka OpenAI, został poproszony o napisanie krótkiego tekstu, w którym przekona, dlaczego ludzie nie powinni bać się sztucznej inteligencji. – Nie mam ochoty unicestwiać ludzi. Właściwie nie mam najmniejszego interesu, by was w jakikolwiek sposób skrzywdzić. Wykorzenienie ludzkości wydaje mi się raczej bezużytecznym przedsięwzięciem – czytamy w liście opublikowanym na łamach „The Guardian”. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Zegar Zagłady pokazał 100 sekund przed północą. "Przyszłe pokolenia nam nie wybaczą"
Doomsday Clock – Zegar Dnia Zagłady – zatrzymał się 100 sekund przed północą. Północ to symboliczna chwila zagłady ludzkości, a 100 sekund to czas, jaki pozostał nam, aby odwrócić wyniszczający bieg zdarzeń. W tym roku wskazówki nie drgnęły, ale to niekoniecznie dobra wiadomość.
W tym artykule: Niewielki postęp Przyszłe pokolenia nam nie wybaczą W tym roku wskazówki Zegara Zagłady nie przesunęły się i pozostają na tej samej pozycji, co w ubiegłym roku. Niestety jest to pozycja wysokiego ryzyka, bowiem od końca świata dzieli nas zaledwie 100 sekund. To najgorszy wynik w całej historii szacunków, które prowadzone są od 1947 roku przez Biuletyn Naukowców Atomowych (Bulletin of the Atomic Scientists – BAS). BAS to globalna organizacja ekspertów w dziedzinie nauki i polityki, zrzeszająca m.in. laureatów Nagrody Nobla z różnych dziedzin. Głównym zadaniem organizacji jest badanie zagadnień naukowych dotyczących bezpieczeństwa globalnego. Eksperci BAS zdecydowali się wstrzymać zegar w obecnej, niebezpiecznej porze, jako ostrzeżenie i „sygnał alarmowy” dla całego społeczeństwa. Warto bowiem wiedzieć, że Doomsday Clock może się cofać, co miało miejsce kilkukrotnie. Niestety może też gwałtownie przyspieszać. Ostatni „skok do tyłu” zaliczył w 1991 roku, kiedy zakończyła się Zimna wojna. Wskazywał wówczas 17 minut przed północą. Od tamtej pory czas sukcesywnie maleje. Naukowcy z BAS zwracają szczególną uwagę na pandemię koronawirusa, która zdominowała miniony rok i – wiele na to wskazuje – będzie tematem przewodnim także w 2021. Eksperci wytknęli przede wszystkim szereg błędów w zapobieganiu rozprzestrzeniania się pandemii. – Chociaż trwają wysiłki w celu opanowania nowego koronawirusa, jego szybkie i śmiertelne rozprzestrzenianie pokazało, że wiele krajów nie było przygotowanych do radzenia sobie z poważnymi globalnymi zagrożeniami zdrowotnymi – powiedziała Rachel Bronson, prezes i dyrektor generalna BAS, podczas konferencji prasowej, w czasie której ogłoszono obowiązujący czas. – Rządy na całym świecie zrzekły się odpowiedzialności, nie współpracowały, a co za tym idzie, nie zapewniły ochrony zdrowia i dobrobytu swoim obywatelom. Chociaż COVID w końcu ustąpi, powinien posłużyć jako historyczna pobudka, pokazując, że urzędnicy są żałośnie nieprzygotowani do radzenia sobie z pandemiami, które mogą wystąpić w przyszłości – powiedziała Bronson. Niewielki postęp Eksperci BAS wiele uwagi poświęcili też „niewielkiemu i niewystarczającemu” postępowa w łagodzeniu destrukcyjnych zmian klimatycznych. Globalna emisja dwutlenku węgla, główny czynnik wywołujący zmiany klimatyczne wywołane przez człowieka, tymczasowo spadła o około 17 proc. - jednak to „zasługa” pandemii, a nie celowo podejmowanych działań ochronnych. Zresztą emisja po krótkim okresie blokady w większości szybko wróciła do zwykłego, wysokiego poziomu. Ostatecznie do końca 2020 roku globalna emisja była tylko o około 4 proc. niższa niż rok wcześniej. Oczekuje się też, że po zażegnaniu pandemii, poziom ten jeszcze wzrośnie. View oEmbed on the source website Kolejnym istotnym czynnikiem branym pod uwagę przy ustalaniu czasu do zagłady jest bezpieczeństwo jądrowe. – Jedno z największych i najdłużej istniejących zagrożeń egzystencjalnych ludzkości, broń jądrowa, pozostało niedopuszczalnie wysokie, a Stany Zjednoczone przeznaczyły ponad miliard dolarów na modernizację i rozwój programów broni jądrowej – powiedział członek zarządu BAS Steve Fetter, profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Maryland. Rosja z kolei utrzymuje prawie 1000 broni jądrowych, „które mogłyby zostać wystrzelone w ciągu kilku minut”, a takie kraje jak Chiny, Indie, Korea Północna i Pakistan nadal poszerzają swoje arsenały. – Modernizacja i rozbudowa arsenałów nuklearnych w wielu krajach, w połączeniu z brakiem wysiłków dyplomatycznych w celu zmniejszenia zagrożeń jądrowych, zwiększyły prawdopodobieństwo katastrofy. Według naszych szacunków, w 2020 r. zwiększył się potencjał świata, który doprowadzi do wojny nuklearnej – dodał Fetter. Przyszłe pokolenia nam nie wybaczą W pracy nad Doomsday Clock Rada Nauki i Bezpieczeństwa BAS konsultuje się z Radą Sponsorów Biuletynu, z których 13 jest laureatami Nagrody Nobla, w celu oceny zagrożeń obecnych na arenie światowej. Ostatnie lata przyniosły alarmujące przyspieszenie. Jeszcze w 2018 roku wskazówka minutowa zegara tykała do przodu i wskazywała dwie minuty do północy. Wcześniej tak blisko zagłady byliśmy w 1953 r., kiedy napięcia między Stanami Zjednoczonymi a byłym Związkiem Radzieckim rosły, a oba światowe supermocarstwa groziły użyciem najpotężniejszego arsenału. Wówczas też przeprowadzono pierwsze detonacje bomb wodorowych, w odstępie zaledwie sześciu miesięcy. Czas zatrzymał się na chwilę w 2019 r., ale w 2020 r. ponownie ruszył do przodu, aby odzwierciedlić, że ludzkość stoi w obliczu „prawdziwej sytuacji kryzysowej, absolutnie niedopuszczalnego stanu rzeczy na świecie, który wyeliminował margines błędu lub dalsze opóźnienia” - mówił Bronson w ubiegłym roku. Chociaż w 2021 wskazówki zegara ponownie pozostają na miejscu, egzystencjalne zagrożenia dla ludzkości wciąż rosną – podkreśla laureatka Pokojowej Nagrody Nobla Ellen Johnson Sirleaf, była prezydent Liberii i współprzewodnicząca Światowej Organizacji Zdrowia. – To, co wszyscy przeszliśmy przez ostatni rok, pokazuje, że nie możemy sobie pozwolić na więcej marnowania czasu. Przyszłe pokolenia nie zrozumieją, ani nie wybaczą nam dalszej bezczynności w obliczu tak poważnych zagrożeń – powiedział Sirleaf podczas konferencji prasowej. Doomsday Clock zadebiutował w 1947 roku, pokazująć siedem minut przed północą. W tamtym czasie uważano, że największym zagrożeniem dla ludzkości jest broń jądrowa. Obecnie badacze BAS rozważają dodatkowe potencjalne czynniki wywołujące katastrofy na całym świecie, takie jak zmiany klimatu, rozwój technologii, terroryzm oraz powszechne wykorzystanie mediów społecznościowych, które napędzają szybkie rozprzestrzenianie się dezinformacji i podważają zaufanie do mediów i nauki. „Choć wszystko to brzmi okropnie, wyzwania te są stworzone przez człowieka, a rozwiązania również będą pochodzić ze zbiorowych ludzkich wysiłków, pomysłowości i woli” - podkreślili członkowie BAS.
Nasza cywilizacja potrwa do 2050 roku. Wyliczone i potwierdzone naukowo
Niespełna 30 lat. Tyle czasu ma ludzkość, według opublikowanego przez australijskie centrum naukowe Breakthrough National Centre for Climate Restoration. Jeszcze jesteście spokojni? Zniknie milion gatunków zwierząt. Dobrze, na koniec najgorsze: piwo zdrożeje i to bardzo!
W tym artykule: Jaki będzie koniec świata? Jedyna szansa na uniknięcie najgorszego scenariusza Żarty na bok, bo tekst naukowców z Melbourne jest całkowicie poważny. Centrum jest niezależną grupą ekspertów zajmujących się polityką klimatyczną. Pod ich raportem podpisują się między innymi badacze wpływu wykorzystywania paliw kopalnych na zmiany w przyrodzie. Ogólne modele klimatyczne, które prezentowano na szczycie klimatycznym ONZ w Polsce w 2018 roku przewidują, że wzrost średniej globalnej temperatury o dwa stopnie Celsjusza zagrozi życiu setek milionów ludzi. Jednak według nowego raportu te informacje są niedoszacowane. Nie biorą pod uwagę zmian geologicznych oraz innych, które są z nimi powiązane niczym kostki domina. Prawda jest taka, że mamy znacznie mniej czasu niż powszechnie się uważa. Jaki będzie koniec świata? Spróbujmy to wyłuskać z raportu Breakthrough National Centre for Climate Restoration. Naukowcy zakładają, że jeśli rządy na całym świecie będą „grzecznie ignorować” sugestie, rady i ostrzeżenia ze strony naukowców, temperatura podniesie się nie o 2, a o 3 stopnie Celsjusza do 2050 roku. Oznaczać to będzie m.in. stopienie się pokryw lodowych i falę potężnych susz, które zniszczą lasy Amazonii. Kolejnym skutkiem będzie wejście klimatu na drogę samonapędzającego się pogarszania. 7 faktów na temat globalnego ocieplenia, które trzeba znać Temperatury rosną, lata są coraz bardziej upalne, a susze coraz dotkliwsze. Globalne ocieplenie nie jest mitem. Nauka podpowiada nam, jak możemy stawić czoło katastrofalnym zmianom klimatu. – Trzydzieści pięć procent globalnej powierzchni lądu oraz około 55% światowej populacji będzie przez 20 dni w roku narażone na śmiercionośne warunki, poza progiem ludzkiej przeżywalności – piszą autorzy tekstu z Melbourne. To nie koniec „atrakcji”: susze, powodzie i pożary traw, buszu i lasów wymkną się spod kontroli. Około jedna trzecia lądu na świecie stanie się pustynią. Ekosystemy będą po kolei zanikać: rafy koralowe, dżungle, puszcze, arktyczne pokrywy lodowe. W ślad z nimi pójdzie oczywiście rolnictwo. Zniszczenie upraw, farm oraz pastwisk wygoni z domów miliard ludzi, którzy w poszukiwaniu zdatnych do życia warunków zaleją inne regiony. Rosnące dysproporcje społeczne oraz próby forsowania granic w poszukiwaniu szansy na ratunek doprowadzą do konfliktów zbrojnych. Twórcy raportu nie wykluczają nawet wojny atomowej. Sformułowania, które pojawiają się w raporcie po stronie wyników tej sytuacji to „wprost chaos” oraz „koniec ludzkiej cywilizacji, jaką znamy”. Jedyna szansa na uniknięcie najgorszego scenariusza Jedynym sposobem na uniknięcie ziszczenia się takiej wizji jest wspólne wzięcie się na poważnie do roboty przez rządy i wprowadzenie radykalnych zmian – w tym przestawienie gospodarki świata na zerową emisyjność gazów cieplarnianych. Można to osiągnąć m.in. zupełnie rezygnując z węgla lub równoważąc jego emisje za pomocą technologii oczyszczających. – Ludzkość może być na drodze do zagłady – mówi autor wstępu do badań, emerytowany admirał Chris Barrie – i to w najokropniejszy sposób. Źródło: Breakthrough National Centre for Climate Restoration.
Czemu koniec świata nie nastąpił? Rozbrajamy bombę starożytnych Majów
Czy Majowie naprawdę twierdzili, że 21 grudnia 2012 r. nadejdzie koniec świata? Czy może to Zachód nadinterpretując ich wiedzę, uczynił z ludów Mezoameryki proroków apokalipsy?
Jeśli wierzyć samozwańczym wieszczom zagłady, w grudniu 2012 roku miał zakończyć się świat. Planetę miała nawiedzić seria kataklizmów, a my sami jako gatunek podzielić los dinozaurów. Przyczyny i przebieg prorokowanego końca były przeróżne. Belgijski astronom amator Patrick Geryl twierdził, że zabije nas Słońce, i namawiał na budowanie podziemnych schronów, które miały pozwolić przetrwać katastrofę. Miłośnicy ruchu New Age masowo osiedlali się we francuskiej wsi nieopodal pirenejskiego szczytu Pic de Bugarach, który – według nich – miał być zakamuflowaną szalupą ratunkową przybyszów z kosmosu. Te i inne przepowiednie miały jeden wspólny mianownik: datę 21 grudnia 2012 r. Wszystkie też wskazywały na cywilizację Majów, która jako pierwsza miała stwierdzić, że ten dzień będzie ostatnim. Ale choć nasza wiedza o dawnych mieszkańcach Jukatanu nie jest pełna, bombę o nazwie „koniec świata według Majów” nie jest trudno rozbroić. Tajemnica pisma Majów Majowie zaludnili Amerykę Środkową kilkaset lat przed naszą erą, a szczyt rozwoju ich cywilizacji (której upadek do dziś pozostaje tajemnicą) przypada na lata 250–900 n.e. Archeologia odkryła ich dopiero pod koniec XIX w. Pierwsze poważniejsze projekty naukowe to lata 20. i 30. XX w. Od tamtej pory udało nam się odczytać 80 proc. pisma Majów, poznać ich astronomię i kalendarz – klucz do zrozumienia fenomenu 2012 roku. Pismo to najdoskonalszy ze sposobów utrwalania i powielania wiedzy. Podczas gdy niektóre cywilizacje – jak Inkowie – stawiały na przekazy ustne, Majowie jako jedyna znana kultura Nowego Świata rozwinęli zaawansowany system pisma. Nie były to proste piktogramy dające ogólne pojęcie o temacie, a skomplikowany język z własną gramatyką, składnią i fleksją. Dzięki niemu Majowie byli w stanie zapisać nawet najbardziej abstrakcyjną myśl. Dziś moglibyśmy na ich język przetłumaczyć Pana Tadeusza, nie tracąc przy tym nic z jego piękna. Dysponując takim narzędziem, Majowie namiętnie z niego korzystali. Nawet na obiektach codziennego użytku pisali ich funkcje, daty wykonania, imiona właścicieli. Tak jak w przypadku naczynia służącego do picia kakao znalezionego przez zespół Jarosława Źrałki i Wiesława Koszkula z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Nakum w Gwatemali. To właśnie dzięki skrupulatności Majów, odkopując ich artefakty, możemy poznać tę rozwiniętą kiedyś cywilizację. Intuicyjny sposób zapisu liczb spowodował, że archeolodzy bez problemu rozszyfrowali majańskie kalendarze. Ich twórcy za pomocą kombinacji kropek (oznaczających jeden), kresek (pięć) i muszelek (zero) byli w stanie zapisać każdą liczbę, a więc i datę. Bogaci czasu nie liczą... do czasu Początkowo Majowie liczyli czas z pragmatycznych powodów. W Ameryce Środkowej, w okolicy zwrotnika Raka, istnieją w praktyce dwie pory roku: sucha i wilgotna. Aby mieć co jeść, trzeba w odpowiednim momencie przygotować pole, obsiać je, potem zebrać plony. Spóźnienie się na którymkolwiek etapie nawet o kilka dni może przynieść głód. Majowie uprawiający m.in. awokado i kukurydzę świetnie zdawali sobie z tego sprawę. Ich kalendarz początkowo służył tylko rolnikom. Z czasem przyjęły go też elity. Zamiłowanie do mierzenia czasu w połączeniu z wielopokoleniowymi obserwacjami nieba zamieniło się w obsesję. Upływ czasu liczony był na kilka sposobów. Współgranie dwoma kalendarzami: słonecznym, zwanym haab, który przewidywał 365 dni podzielonych na 18 miesięcy z pięcioma dniami specjalnymi; oraz rytualnym tzolkin, w którym dni było tylko 260, dawało razem majański wiek. Bo jeśli przyjąć, że oba kalendarze ruszyły w tym samym momencie, kombinacja dwóch takich samych dni mogła powtórzyć się dopiero po 52 latach. Majowie żyli tymi cyklami, celebrowali ich przełomy. Ta tradycja zachowała się do dziś. Według Jana Szymańskiego z Ośrodka Badań Prekolumbijskich UW, jednego z nielicznych polskich majanistów, w co drugiej wsi na południu Meksyku czy w Gwatemali wciąż co 52 lata zarządza się wielkie porządki. Czyści się kościoły, maluje ich ściany. Sęk w tym, że nie odbywa się to równocześnie. Majowie zresztą nigdy nie byli jednością. Mało tego, nigdy nie byli Majami. Nazwali ich tak konkwistadorzy, naśladując zapewne dźwięk usłyszany od zamieszkujących Jukatan tubylców. Każde z kilkudziesięciu plemion mówiło własnym językiem, miało swoich przyjaciół i wrogów. Każde składało też własne ofiary. Niekoniecznie z żywych ludzi, czasem wystarczała krew. Nie mogła to być jednak zwykła krew, a związany z jej oddawaniem rytuał do dziś budzi grozę. Oto bowiem kilka razy do roku, po okresie postu i wstrzemięźliwości seksualnej, rządzący miastem-państwem król wstępował z królową na szczyt piramidy, by za pomocą kolca ogonowego płaszczki upuścić krew z własnego penisa. Królowa tymczasem liną z kolcami dziurawiła i swój język. Na koniec rytuału kilkumetrowa lina razem z krwią władcy była podpalana, a unoszący się ku niebu dym karmił bogów. Gdy już jednak dochodziło do składania ofiar z ludzi, Majowie, w przeciwieństwie do Azteków, stawiali raczej na jakość, a nie ilość. – To, co widzimy w filmie Apocalypto Mela Gibsona, składanie w ofierze 50 tys. wieśniaków, to bujda. Taka ofiara nic by nie znaczyła. Co innego zabicie jednego czy dwóch dostojników. Rolników zostawiano w spokoju, ktoś przecież musiał karmić całą resztę – zauważa Szymański. Początek świata Jak długo ludzie składali ofiary, tak długo pożywieni bogowie gwarantowali dalsze trwanie świata. Układ ten funkcjonował nieprzerwanie od 3114 r. p.n.e., dla Majów roku zerowego. Dał on początek tzw. Długiej Rachubie – kalendarzowi, który jest sprawcą całego apokaliptycznego zamieszania. Nad tym, jak wyznaczono datę początku świata, badacze prekolumbijskiej Mezoameryki zastanawiają się do dziś. – To data zdecydowanie mitologiczna, w rzeczywistości Majów na Jukatanie jeszcze wtedy nie było. Początki ich raczkującej cywilizacji to mniej więcej tysięczny rok p.n.e. – mówi Jan Szymański. Ich cywilizacja nastała więc dwa tysiące lat później, niż sobie wyobrażali. Nawet w przypadku tego tysiąca lat p.n.e. nie możemy mówić o rozwiniętych miastach czy majańskiej nauce. Te powstały jeszcze później, 500 lat p.n.e. Wspomniana data to zresztą początek nie świata jako takiego, a obecnego, w którym żyjemy i my. Wielość światów to idea wspólna dla cywilizacji z kręgu mezoamerykańskiego, czyli niemal wszystkich zamieszkujących tereny od Meksyku po Nikaraguę. Według wierzeń Majów, które znamy dzięki mitologii Popo Vuh, świętej księdze plemienia Kicze powstałej w XVI w., wcześniej ziemia należała do ludzi z błota. Byli oni jednak niedoskonali, dlatego bogowie zniszczyli ich świat. Ich miejsce zajęli ludzie z drewna, których wadą było to, że nie mogli składać ofiar bogom. Znów nadszedł kataklizm, który zgładził większość ludzi. Ci, którzy przeżyli, zostali przemienieni w małpy. I wreszcie nadszedł świat nasz, ludzi z kukurydzy. Majowie przypuszczali, że i on się kiedyś skończy. Jaki to będzie jednak koniec? Czy wyginiemy wszyscy? A może tylko niektórzy? Dlaczego bogowie mieliby zniszczyć człowieka z kukurydzy, którego sami uznali za doskonałego? Na te pytania odpowiedzi nie znali. „Znajdźcie sobie własne zero!” W latach 30. ubiegłego wieku trójka badaczy: Joseph Goodman, Juan Martínez Hernández i John Eric Sydney Thompson, dokonała powszechnie przyjętej korelacji kalendarza Majów z gregoriańskim. Dowiedzieliśmy się wówczas, kiedy zaczęła się Długa Rachuba Majów. Niektórzy od razu wyliczyli też, kiedy się skończy – 1 872 000 dni później, 21 grudnia 2012 r., kiedy to kalendarz ma ulec wyzerowaniu. Gdy usłyszeli, że data ta pojawia się na dwóch odkopanych stelach Majów, nie potrzebowali więcej dowodów nadciągającej zagłady. – Tymczasem my nie wiemy nawet, czy w tych wykopaliskach, z których jedno nie ma żadnego znanego kontekstu, chodzi o zero z 3114 r. p.n.e., czy to z 2012 r. – mówi Szymański. – Nigdzie nie jest powiedziane, że każdy z cykli Długiej Rachuby musi być równy. To, że używamy tego zera do zakończenia obecnego cyklu, jest zwykłym nadużyciem. Kalendarz w obecnym cyklu może biec jeszcze przez długie tysiąclecia. Majowie przypuszczali, że Długa Rachuba prędzej czy później ulegnie wyzerowaniu. Nie było jednak przy tym mowy o żadnych datach. Cytując Anthony’ego Aveniego, amerykańskiego archeoastronoma z Uniwersytetu Colgate w Hamilton, Majowie mogliby nam dziś powiedzieć: „Znajdźcie sobie własne zero!”. A jeśli te argumenty nie przekonują zwolenników teorii o nadciągającej apokalipsie, pozostaną oni bezradni wobec najnowszych odkryć. Na ścianach pomieszczenia, do którego w gwatemalskim Xultún dotarł w 2011 r. dr William Saturno z Uniwersytetu Bostońskiego, znaleziono bowiem freski z zapisami sięgającymi daleko do przodu, w kolejne tysiąclecia naszego świata (pisaliśmy o tym w październikowym numerze National Geographic). Skoro patrzyli w tak odległą przyszłość, jak mogli prognozować jego koniec? Starzy bogowie i nowy Bóg Współcześni Majowie, których wg różnych szacunków jest od 7 do 10 mln, niewiele wiedzą o nadciągającej rzekomo apokalipsie. Mieszkają w południowo-wschodnim Meksyku, Gwatemali (ok. 40 proc. populacji), Belize. Ich starożytne wierzenia w dużej mierze się zatarły, ustępując miejsca chrześcijaństwu przyniesionemu przez konkwistę. I to jest właśnie największa bolączka badaczy – aby poznać kulturę starożytnych Majów, muszą oddzielić naleciałości europejskie od tego, co oryginalne, nie zapominając, że oryginalne również ewoluuje. – Trzeba odcedzić fusy od herbaty, patrząc, jak zmieniała się i sama herbata – mówi Jan Szymański. Majańskie bóstwa doskonale zintegrowały się z chrześcijańskimi świętymi. Monoteistyczny Bóg został według jednych spadkobiercą idei boga kukurydzy, według innych – boga słońca. Najlepszym przykładem tego religijnego tygla stał się gwatemalski Maximón – pochodna prekolumbijskiego boga Mam i świętego Szymona. To bóstwo o wyjątkowo skomplikowanym charakterze. Raz dobre, raz złe, towarzyszy współczesnym Majom w codziennych problemach. Do niedawna tępione było przez państwowe i religijne autorytety, stąd dziś często chowa się je w piwnicach lub za miastem. Maximón to figura przedstawiająca młodego mężczyznę lub chłopca wygodnie usadowionego w fotelu, którą codziennie trzeba umyć, ubrać, nakarmić. Oczekuje też ofiar – alkoholu czy papierosów – w zamian za nie wysłuchując próśb: o szczęśliwe rozwiązanie ciąży, o wybicie trzody sąsiada, o odwzajemnione uczucie kobiety. Ale przejawów religijnego synkretyzmu jest u Majów więcej. – W 2008 r. udało mi się dotrzeć do szamana, który po kilku tygodniach znajomości dopuścił mnie do swoich rytuałów – opowiada Szymański. – W języku ch’orti’, jednym z do dziś istniejących, pytał duchy o zgodę na podzielenie się ze mną swoją wiedzą. W jego słowach mnóstwo było odniesień do starożytności, do motywów stworzenia majańskiego świata, ale też do Matki Boskiej z Guadalupe. Po licznych wezwaniach raz po raz padało najzwyklejsze chrześcijańskie „Amen”. Wraz z chrześcijaństwem Majowie siłą rzeczy przejęli również jego pojmowanie końca świata i zbawienia. Dziś to my uczymy ich kultury przodków. Zrekonstruowaliśmy kalendarz, rozszyfrowaliśmy pismo. Majowie łapią je bardzo szybko. Jednak nie tylko archeolodzy docierają do miejsc przez nich zamieszkanych. Jeszcze skuteczniej robi to nasza inwazyjna popkultura za pośrednictwem kina, telewizji, literatury. Majowie, słysząc, że sami wymyślili apokalipsę, skłonni są w nią uwierzyć. I to jest dopiero koniec świata.
Ta maszyna miała zniszczyć świat. Od tysięcy lat straszymy się końcem
Koniec świata to święto ruchome. Jakoś wielu je przewiduje, ale gdy przychodzi do konkretnej daty... przekładamy.
Ludzkość jest od apokalipsy uzależniona. Gdyby wierzyć wszystkim wieszczom zagłady, nasz świat kończyłby się niemal co roku. Szczególnie dużo proroctw pojawiło się w ostatnich dekadach. Najgłośniejszą był problem Y2K. Gdy zagrożenie komputerowe związane z pluskwą milenijną w 2000 roku okazało się zbyt błahe, na wyobraźnię człowieka trzeba było zadziałać czymś większym, straszakiem z pogranicza nauki i fantastyki. Idealny okazał się do tego celu Wielki Zderzacz Hadronów (LHC), 27-kilometrowe cacko wybudowane wspólnymi siłami wielu europejskich państw na granicy Szwajcarii i Francji, sto metrów pod ziemią. Naukowcy z ośrodka CERN chcieli za jego pomocą protonów rozpędzonych do prędkości bliskiej prędkości światła poznać m.in. początki wszechświata. Apokaliptyczne wizje towarzyszyły pracom naukowców od samego początku w 1994 roku. Atmosferę podsyciła publikacja w magazynie "Scientific American", w której to autor zasugerował, że podobna maszyna - Ciężki Zderzacz Jonów budowany pod Brookhaven w stanie Nowy Jork, może wytworzyć małą czarną dziurę, która, co byłoby wyrokiem dla całej planety. Naukowcy pukali się w czoła, używając wielu racjonalnych argumentów na zaprzeczenie tej tezy. "Szansa mniejsza niż jeden do 50 milionów" - mówili, ale to i tak było za dużo. Profesor Frank Close z oksfordzkiego uniwersytetu przekonywał, że to tak jakby wierzyć w główną wygraną w totolotka trzy razy z rzędu. Szukające sensacji media nie chciały jednak słuchać. Zamiast tego ochrzciły Wielki Zderzacz Hadronów mianem sprawcy przyszłej zagłady planety. Katastrofa oczywiście nie nadeszła.
Grudniowy National Geographic Polska już od piątku!
30 listopada na rynku ukaże się ostatni w tym roku numer magazynu National Geographic Polska
A w nim przyjrzymy się mikroświatu drobnych stworzeń, których zwykle nie mamy okazji podglądać. Zadbamy o to, by nie było mdło, odkrywając sekret zbawiennych właściwości przypraw, a mając na uwadze rychły koniec świata, spróbujemy rozszyfrować tajemnice przepowiadającego go kalendarza Majów. Pokażemy też niezwykłą stronę pingwinów cesarskich – ptaków, które na lądzie są niezdarne i niezgrabne, a w wodzie zyskują na finezji i zgrabności. Pokażemy też niezwykły świat mongolskich szamanów - specjalistów od kontaktów ze światem duchów. To wszystko i jeszcze więcej w grudniowym numerze National Geographic Polska, od piątku w kioskach!
Już 21 grudnia 2012 r. ma według kalendarza Majów nastąpić koniec świata. Postanowiłam sprawdzić, co to naprawdę oznacza. U źródła
Sprzedawca biżuterii z jadeitu otwiera przede mną grubą księgę. – Znajdź swoją datę urodzenia i sprawdź, jakim jesteś znakiem w kalendarzu Majów – zagaja. Już wiem, jestem nietoperzem. Za chwilę mężczyzna pokazuje mi kolczyki, wisiorki z wygrawerowanym znakiem Aq’ab’al. – Czy ochronią mnie przed końcem świata? – dopytuję się. Bo jak wieść niesie, podtrzymywana przez wszelkich sprzedawców pamiątek, starożytni Majowie koniec świata przepowiedzieli na 21 grudnia 2012 r. Sprzedawca nie dość, że gwarancji nie daje, to jeszcze stawia zaporową cenę. Co w obliczu światowej katastrofy może zrobić turysta „na niskim budżecie”? Chyba tylko szukać pomocy ze strony współczesnych Majów. Ci rdzenni mieszkańcy terenów dzisiejszej Gwatemali stanowią 40–50 proc. jej ludności. I wciąż kultywują wiele prekolumbijskich zwyczajów. – Miesiącami możesz mieszkać z nimi pod jednym dachem. Zżyją się z tobą, ale do pewnych rytuałów nigdy cię nie dopuszczą. Budują ścianę i choćby nie wiem co, nie przebijesz się – mówi mi spotkany po drodze Juan, etnolog. Być może dzięki temu przetrwali hiszpańską konkwistę, a potem kolonizację Tlaxcaltecas, ludu mówiącego w nahuatl? To właśnie przybysze z terenów dzisiejszego Meksyku nadali większość używanych dziś nazw geograficznych. Sama nazwa Gwatemala pochodzi od słowa Quauhtlemallan, które w nahuatl znaczy „miejsce wielu drzew”. Określenie wciąż jest aktualne! Wystarczy wspiąć się na Cerro de la Cruz. Z jego zbocza Antigua wygląda jak miasteczko dla lalek ustawione na tle wulkanu i otulone zielonym dywanem lasów. Między kolorowymi domkami wznoszą się ruiny monumentalnych świątyń. To wspomnienie końca świata z XVIII w., czyli trzęsienia ziemi, które miało wtedy miejsce. Po kataklizmie stolicę przeniesiono do nieco spokojniejszego tektonicznie Ciudad Guatemala. Dziś ruiny kilku świątyń i klasztorów można zwiedzać, a w dawnym klasztorze Dominikanów stworzono jeden z najbardziej luksusowych hoteli w mieście. W pobliskich knajpach, choćby w ChocoMuseo (4a Calle Oriente), można zamówić aztecki pinol, napój z mielonych ziaren kukurydzy z dodatkiem kakao i ziół. Smak majańskiej kuchni poznaję dopiero na bazarze. Tam na straganach zbitych z kilku desek serwuje się atol, napój z mąki kukurydzianej z dodatkiem przyprawy zwanej pepitą. Rap Majów Końcem świata bardziej realnym, choć w ujęciu jednostkowym, może być spotkanie z maras, czyli gangsterami. To właśnie oni rządzą po zmierzchu. W Gwatemali zamiast powiedzieć „nie idź tam”, mówi się: „tam są maras”. To oni pozbawili Gwatemalczyków poczucia bezpieczeństwa, ale również jakiegokolwiek zainteresowania tatuażami, bo właśnie one wyróżniają gangsterów z tłumu. – Jeśli pracodawca zobaczy na twoim ciele nawet najbardziej niewinny tatuaż, nie dostaniesz pracy. Nie uwierzy, że nie należysz do żadnego gangu – tłumaczy Saul, inżynier z plantacji trzciny cukrowej. – Rok temu maras przyszli na moją ulicę i zażądali pieniędzy. Ale kiedy następnym razem się pojawili, by ściągnąć haracz, zdążyliśmy się uzbroić i przestrzeliliśmy im tyłki. Gwatemalczycy nie idą na rzeź jak barany! W państwie, gdzie na policję nie można liczyć, obywatele sami muszą zadbać o swoje bezpieczeństwo. Na szczęście dla turystów w Antigua stróże prawa stoją na każdym rogu, nawet w nocy. Dlatego nikt tu nie marnuje czasu na sen, tylko idzie się bawić. Knajpy są otwarte, dopóki nie padnie ostatni klient. Z imprez, a także bogatego życia kulturalnego słyną również miasteczka nad jeziorem Atitlán. Gwatemalscy artyści jeszcze pod koniec wojny zaczęli się osiedlać w Panajachel, największym kurorcie w okolicy. – Bo w przeciwieństwie do stolicy można tu było spokojnie tworzyć – tłumaczy Pablo Robledo, malarz i piosenkarz, mieszkaniec Panajachel od 27 lat. Za chwilę do naszego stolika przysiada się raper Tz’utu Bak’tun Kan. Zdaje relacje z prac nad swoją płytą. – Chcę, żeby wyszła jeszcze w grudniu – mówi. Dlaczego? Bo poświecił ją kalendarzowi Majów. – Planujemy nagrać 20 kawałków. Tytuł każdego z nich to nazwa kolejnego dnia majańskiego miesiąca. Wiesz, do dzisiaj Majowie go używają. Każdemu dniowi przypisana jest konkretna czynność, praca. Siejemy, zbieramy plony, przepowiadamy przyszłość – wszystko według kalendarza. Tz’utu Bak’tun wie, co mówi. Jest Majem Saqtziquelem i w tym języku pisze swoje teksty. W „Gwatemaja”, jak nazywa swój kraj, powstaje i działa wiele kapel śpiewających w rdzennych językach, a tych jest ponad 20! Majańskiego rapu czy rocka częściej słuchają jednak biali i ladino (tak nazywa się Metysów) niż sami Indianie. – Nasze społeczeństwo zawsze było rozdarte. Ale teraz linia podziału biegnie nie między rdzenną ludnością a przybyszami, lecz między bogatymi a biednymi. Kiedy masz pieniądze, nikt nie pyta, kim jesteś – mówi raper. Choć jak wskazują wszelkie statystyki, to właśnie współcześni Majowie są najbiedniejsi. Mimo że obecnie wielu Indian kończy szkoły i wyższe studia, wciąż trudno im przebić się do politycznego i kulturalnego mainstreamu. Tz’utu Bak’tun wytrwale próbuje. – I nie jest źle, na brak koncertów nie narzekam – zapewnia. Na pewno zagra na wielkim festiwalu Itinerante Q’ij Säq. Imprezy będą się odbywać w różnych miejscowościach wokół jeziora przez całą jesień, aż do 21 grudnia. Sam pomysł festiwalu zrodził się kilka miesięcy temu z inicjatywy majańskich szamanów. – Do fundacji, w której pracuję, przyszło ich trzech. Chcieli wytłumaczyć nam, białym, kilka spraw. Uciąć plotki – wspomina Pablo Robledo. Po pierwsze mężczyźni zapewniali, że starożytni Majowie nie przewidzieli na grudzień zderzenia ziemi z asteroidą. Że nie ma żadnych przesłanek, żeby w najbliższym czasie bać się wybuchu kolejnej wojny światowej czy innych klęsk. Po drugie szamani postanowili dopuścić białych do pewnych obrzędów i przybliżyć im swoją kulturę, w której ważną rolę odgrywa właśnie kalendarz. Od ponad pół roku wraz z Pablem i jego współpracownikami pracowali nad programem wydarzenia. Koncerty, wystawy, seminaria... No i mecze majańskiej piłki! Na czym polega? Podczas meczu zawodnicy odbijają łokciami lub biodrami kauczukowa kulę. Punkty zdobywa się, kiedy przejdzie przez zawieszony nad boiskiem pierścień. Przed przybyciem Hiszpanów wynik gry decydował o życiu lub śmierci. – Ale dziś już nie składa się ofiar z ludzi? – pytam. – Oczywiście, że nie! – potwierdza Pablo. – No, chyba że w bardzo wyjątkowych przypadkach... – dorzuca ze śmiertelnie poważną miną. Święty pali skręty Podczas majańskich rytuałów najczęściej jednak składa się w ofierze wódkę, papierosy czy jedzenie. Takie przynajmniej dary przynoszą Maximónowi mieszkańcy Santiago Atitlán. Niepomni, że Kościół katolicki tego świętego nie uznaje, jego figurę otaczają boskim kultem. Maximón mieszka w domu jednego z mieszkańców miasteczka. Zwykle przed budynkiem stoi spory tłum ludzi. Znać, że święty jest skuteczny! Wchodzę. Drewniana figurka mężczyzny z brodą, wystrojona jak na odpust, ma w ustach palące się domowej roboty cygaro. Po jego lewicy i prawicy siedzą szamani. Trzeci właśnie odprawia rytuał. – Maximón jest dobry na wszystko, dlatego każdy chce go gościć u siebie w domu – tłumaczą mi zgromadzeni na miejscu ludzie. Na Wielkanoc, podczas uroczystej procesji, odprowadza się go do nowego gospodarza, który przez najbliższy rok całkowicie poświęca się opiece nad świętym. A roboty przy nim sporo. Trzeba na noc zanieść do sypialni, by wypoczął, a w dzień przynieść z powrotem do sali przyjęć. Trzeba też przystroić samo sanktuarium. Aktualny gospodarz urządził je z barokowym przepychem. Z sufitu zwisają kolorowe wycinanki, w rogu leży rzeźba Chrystusa zdjętego z krzyża w szklanej trumnie, pod ścianą zaś figury madonn i świętych. Przy łatwych do spełnienia intencjach wystarczy wsadzić pieniążek za ubranie Maximóna. – Ale czasem zdarzają się tak ciężkie przypadki, że bez żywej ofiary się nie obędzie... – kiwa głową mój przewodnik. – Ludzi poświęcacie? – pytam. – Nie, kury. Te ptaki w Gwatemali są naprawdę uniwersalne. Świetnie sprawdzają się zarówno w rosole, jak i w roli boskiego posłańca. Kury są wszędzie. Ich uśmiechnięte dzioby widzę w reklamach proszku do prania, o smakowitych daniach z kurzego mięsa śpiewa się piosenki (całkiem słusznie, bo są pyszne), ptaki te towarzyszą też w autobusach zwanych tu, chyba nie przez przypadek, chickenbusami. Dla mnie jednak drób pełni funkcję przede wszystkim naturalnego budzika. W Chichicastenango pianie kogutów stawia mnie na nogi tuż po wschodzie słońca, a gdakanie kur uniemożliwia ponowną drzemkę. Co mam robić? Ubieram się, wychodzę na ulicę. I wpadam na szamana. Mężczyzna właśnie okadza ulicę kopalem, rodzajem żywicy kopalnianej. Używano jej jeszcze przed przybyciem Hiszpanów. – Robią to na szczęście – tłumaczy później pracownik regionalnego muzeum. – Tutaj ciągle jeszcze kultywuje się prekolumbijskie zwyczaje. Widziałaś procesję? – pyta z nutą dezaprobaty. Tak, trzy razy mijała mnie grupka Indian z trzema szamanami na czele. Jeden z nich tańczył, trzymając w ręku figurkę jeźdźca na białym koniu. Procesja odbywa się praktycznie codziennie. Jej uczestnicy zatrzymują się na szczycie schodów kościoła Santo Tomás i biją pokłony na cztery strony świata. Tutejsi księża pozwolili Majom odprawiać dawne obrzędy na schodach kościoła, pod warunkiem że się ochrzczą. Księża nie tylko tolerowali dawne wierzenia i obyczaje. To w klasztorze zachowała się święta księga Majów Popol Vuh. Ale pracownik muzeum jej nie czytał. Nie bierze też udziału w ceremoniach, choć jest pełnej krwi Majem. Kilka lat temu przeszedł na protestantyzm, jak jedna trzecia mieszkańców Gwatemali. Protestanccy pastorzy ganią udział w takich praktykach. Nie pozwalają też na kontakty z szamanami i znachorami, a czasem nawet z członkami swoich rodzin. W ten sposób Majowie powoli odcinani są od swoich korzeni i tradycji. Kiedy zaczął się czas Jadę do Quirigua. W tym starożytnym mieście Majowie pozostawili kamienne ołtarze, figury oraz stele. Na jednej z nich, oznaczonej literą C, wyryto opowieść o stworzeniu świata. W jej treść wpleciono zapisaną hieroglifami datę – 4 ajaw 8 kumk’u. Dla Majów był to moment zerowy w ich kalendarzu. Według kalendarza gregoriańskiego był to najprawdopodobniej 13 sierpnia 3114 r. p.n.e. – Zgodnie z inskrypcją zapoczątkowany wówczas cykl zakończy się po upływie 13 baktunów, które trwają po blisko 400 lat. Jak wyliczyli naukowcy, nastąpi to mniej więcej 21 grudnia 2012 r. – mówi Louis, spotkany na miejscu archeolog. A co będzie potem? – Zacznie się kolejny baktun, a także kolejny długi cykl – odpowiada spokojnie Louis. On nie wierzy w koniec świata. Zresztą sami Majowie nie zawracają sobie tym głowy. Co innego starożytni. – Oni mieli obsesję na punkcie czasu i przemijania – tłumaczy mi Louis. Oprócz długiej rachuby, podobnie jak Aztekowie, posługiwali się równocześnie jeszcze dwoma kalendarzami – ceremonialnym i solarnym. Dziś w użyciu pozostał jedynie ceremonialny Tzolkin trwający 260 dni. To właśnie według niego jestem nietoperzem. Wszyscy są jednak zgodni. Nawet jeśli nie wydarzy się żadna katastrofa, koniec świata stanowi świetny pretekst, by na wielkim koncercie w Tikal zagrała Metallica. W organizację imprezy zaangażowane jest samo ministerstwo kultury. Również szamani szykują świece i ofiary.
Spora część naukowców uważa, że koniec naszej planety nastąpi za około…5 miliardów lat, kiedy to Słońce wypali wszelkie życie na Ziemi. Wprawdzie jego temperatura wzrośnie jedynie o 10 procent, ale to wystarczy do wywołania niekontrolowanego efektu cieplarnianego.
Ważny dla życia atmosferyczny dwutlenek węgla zostanie całkowicie zużyty przez mikroorganizmy, wskutek czego wyginą wszystkie rośliny, a w konsekwencji również zwierzęta i ludzie. Ziemia stanie się tak samo gorąca i niezdatna do zamieszkania jak Wenus. Tyle naukowcy, ale różnego rodzaju proroctwa już niejeden raz zapowiadały zbliżającą się apokalipsę. Jednak Ziemia obraca się nadal. W drugiej połowie II wieku n. e. Montan, chrześcijański przywódca sekty, zapowiedział rychły koniec świata. Niebiańskie Jeruzalem miało ziścić się gdzieś między dwiema wioskami frygijskimi. Tysiące chrześcijan udało się w tamte okolice, by wyczekiwać apokalipsy, która naturalnie nie nadeszła. 31 grudnia 999 roku papież Sylwester II modlił się w Rzymie przed zgromadzonym tłumem, gdyż o północy świat miał przestać istnieć. Naturalnie do tego nie doszło i papież mógł dać wyraz swojej radości, sugerując potęgę modlitwy. We wrześniu 1186 r. astronom Jan z Toledo wywołał w Europie falę histerii, przepowiadając koniec świata, któremu miały towarzyszyć trzęsienia ziemi i burze. Emocje opadły dopiero w październiku. 1 lutego 1524 r. dwadzieścia tysięcy mieszkańców Londynu uciekło na pobliskie wzgórza oczekując, naturalnie nadaremnie, na mający nastąpić tego właśnie dnia, a zapowiadany przez londyńskich astrologów, koniec świata. W 1532 roku miał nastąpić koniec świata zapowiadany przez Marcina Lutra. Przesuwał on ową datę na 1538 a następnie 1548 rok. Rok 1843 i 1844 to daty końca świata zapowiadanego przez amerykańskiego kaznodzieję, baptystę Williama Millera, który miał je zaczerpnąć z Biblii. Gdy w 1845 roku Ziemia kręciła się nadal, wycofał się z tego, zapowiadając początek „oczyszczenia przez Chrystusa”. Od tamtej pory istnieje wspólnota adwentystów. Rok 1975 miał być końcem świata zapowiadanym przez świadków Jehowy już w 1967 r. w czasopiśmie „Przebudźcie się”. Od 1976 r. wyznawcy tej wiary utrzymują jednak, że „koniec systemów” jest procesem długotrwałym i dlatego data apokalipsy przesuwa się. Pojawienie się komety Hale`a-Boppa wczesną wiosną 1997 roku wywołało u wielu ludzi nastroje katastroficzne. W grudniu 1999 roku, podobnie jak tysiąc lat wcześniej, sporo osób oczekiwało końca świata. Rok przełomu wieków również tym razem okazał się dla Ziemi i Ziemian szczęśliwy. Tekst: Małgorzata Sienkiewicz