Wyścig, który przetrwał wojny i zmiany epok. Wielka Warszawska jest ikoną stolicy
Do polskich kin kilka dni temu trafił film „Wielka Warszawska”, opowiadający historię młodego dżokeja i świata wyścigów konnych. Choć fabuła jest fikcyjna, twórcy wyraźnie inspirowali się jednym z najbardziej prestiżowych wydarzeń sportowych w kraju. Wielka Warszawska to bowiem nie tylko wyścig, lecz część historii stolicy i tradycji, która przetrwała wojny, zmiany ustrojowe i przemiany obyczajowe. Skąd wzięła się jej legenda?
Tor Służewiec w Warszawie od dekad pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc polskiego sportu i życia towarzyskiego. Położony wśród zieleni, z charakterystycznymi modernistycznymi trybunami i rozległymi terenami wyścigowymi, jest przestrzenią, gdzie elegancja spotyka się z emocjami sportowej rywalizacji. Kompleks o powierzchni około 138 hektarów należy do największych tego typu obiektów w Europie i do dziś zachowuje historyczny układ architektoniczny. To właśnie tutaj rozgrywany jest dziś wyścig, który od lat uznawany jest za najważniejsze wydarzenie sezonu wyścigów konnych w Polsce – Wielka Warszawska. Historia tego prestiżowego wydarzenia nie zawsze była jednak związana ze Służewcem, a na przestrzeni lat jego lokalizacja zmieniała się wraz z burzliwymi losami stolicy. Wielka Warszawska – początki najważniejszej gonitwy w Polsce Historia Wielkiej Warszawskiej sięga końca XIX wieku i od początku była związana z ambicją stworzenia w Polsce wyścigu na poziomie europejskim. Pierwszą edycję rozegrano 27 października 1895 roku na Polu Mokotowskim w Warszawie z inicjatywy Towarzystwa Zachęty do Hodowli Koni w Królestwie Polskim – organizacji, która odegrała kluczową rolę w rozwoju nowoczesnej hodowli koni pełnej krwi angielskiej na ziemiach polskich. Wzorowano się na prestiżowych gonitwach zachodnich, przede wszystkim paryskim Grand Prix de Paris, a z czasem wyścig zaczął pełnić funkcję międzynarodowej gonitwy porównawczej, w której ścierały się linie hodowlane i potencjał najlepszych stajni. Historyczne zwycięstwo odniósł koń Aschabad, dosiadany przez jeźdźca Wiksa w barwach hrabiego Ludwika Krasińskiego – jednego z najważniejszych mecenasów polskiego wyścigowego świata przełomu wieków. Ten triumf uznaje się za symboliczny początek ponadstuletniej tradycji wydarzenia. Losy wyścigu odzwierciedlały jednak burzliwą historię regionu. W latach 1905-1912 gonitwa została zawieszona z powodu ograniczenia finansowania przez władze rosyjskie, co pokazuje, jak silnie sport był uzależniony od realiów politycznych zaborów. Po krótkim powrocie w 1913 roku przerwała ją I wojna światowa. W 1917 roku polskie środowisko wyścigowe przeniosło zawody do Odessy, gdzie organizacją zajmował się Fryderyk Jurjewicz – postać tak zasłużona dla rodzimej hodowli koni, że w okresie międzywojennym jego imieniem nazwano Wielką Warszawską. Był to czas, gdy wyścigi konne pełniły nie tylko funkcję sportową, ale też reprezentacyjną, stając się elementem tożsamości elit II Rzeczypospolitej. Po II wojnie światowej wyścig reaktywowano najpierw w Lublinie jako Wielką Nagrodę Lubelską, a w latach 1946-1948 przeniesiono go na warszawski Służewiec – nowoczesny tor, który stał się powojennym centrum polskiego turfu. Dystans ustabilizował się na 2400 metrów, czyli klasycznej trasie sprawdzającej zarówno wytrzymałość, jak i taktykę. Od tamtej pory gonitwa stała się najważniejszym wyścigiem porównawczym w kraju, w którym rywalizują najlepsze konie sezonu (trzyletnie, jak i starsze), a jej prestiż buduje ciągłość tradycji przerwanej jedynie przez wielkie wydarzenia historyczne. Dlaczego Wielka Warszawska to legenda polskich wyścigów? Wielka Warszawska od dekad funkcjonuje w świadomości kibiców jako wydarzenie o randze wykraczającej poza zwykłą gonitwę sportową. W świecie turfu porównuje się ją do paryskiego Prix de l’Arc de Triomphe czy niemieckiego Preis von Europa, gdyż jest polskim wyścigiem referencyjnym, w którym spotykają się najlepsze konie różnych roczników, często także rywale trenowani za granicą. To właśnie ta otwarta formuła sprawia, że wielu znawców uznaje ją za bardziej wymagającą sportowo niż Derby. Nie wszystkie wybitne konie są gotowe na start w derbowej gonitwie jako trzylatki, ponieważ dojrzewają później, wracają po kontuzjach lub dopiero jesienią osiągają pełnię możliwości. Wielka Warszawska staje się więc miejscem ostatecznej weryfikacji klasy, gdzie czempioni potrafią pokonać nawet zwycięzców „Błękitnej Wstęgi”, a różnice wieku i doświadczenia dodają rywalizacji wyjątkowej dramaturgii. Gonitwa rozgrywana jest co roku na przełomie września i października, tradycyjnie zamykając sezon wyścigowy w Polsce, co dodatkowo wzmacnia jej symboliczne znaczenie jako finału całorocznej rywalizacji. O potędze legendy decydują również jej bohaterowie. To właśnie w tej gonitwie błyszczały konie, które później stawały się filarami polskiej hodowli, a nazwiska wybitnych dżokejów, trenerów i właścicieli zapisały się w historii toru. Rekord toru na dystansie 2400 metrów (2:40,3) ustanowił w 2011 roku Intens, a wynik ten do dziś pozostaje punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń. Wśród trenerów absolutnym rekordzistą pozostaje Andrzej Walicki z dziesięcioma triumfami, natomiast wśród jeźdźców Jerzy Jednaszewski, który wygrał ją ośmiokrotnie. Takie statystyki budują ciągłość pokoleń, mitologię toru i sportową pamięć środowiska. Jednocześnie Wielka Warszawska to zjawisko społeczne i kulturowe. Dzień wyścigu od lat ma charakter święta z atmosferą dawnej Warszawy – eleganckie stylizacje, kapelusze, muzyka nawiązująca do międzywojnia, pokazy i konkursy tworzą klimat, który odróżnia to wydarzenie od zwykłego dnia na torze. Trybuny wypełniają zarówno znawcy, jak i osoby przychodzące tu raz w roku właśnie na to jedno wydarzenie. Kultowy status oddaje nawet popkultura – w serialu „Jan Serce” padło zdanie: „W życiu prawdziwego warszawiaka liczą się tylko trzy daty: Powstania, urodzin i Wielkiej Warszawskiej”. To pokazuje, że gonitwa stała się symbolem miasta, tradycji i wyścigowej pasji. Źródła: Tor Służewiec, Legendy Polskiego Jeździectwa, Polska Cyfrowa Biblioteka Jeździecka Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Koń wie, że się boisz. Naukowcy ustalili, jak to jest możliwe. Czy to szósty zmysł?
Konie potrafią wyczuwać ludzkie emocje po zapachu – to nie jest już hipoteza. Najnowsze badania francuskich naukowców wykazały, że pot człowieka działa na konie jak emocjonalny komunikat. Najsilniej reagują na zapach strachu. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki pracujemy z końmi.
Węch to jeden z najbardziej pierwotnych zmysłów w świecie zwierząt. Służy on do znajdowania pokarmu, wyboru partnera czy orientacji w terenie. Wiemy już, że konie to niezwykle inteligentne istoty. Rozpoznają nasze twarze na zdjęciach i zapamiętują je na miesiące. Potrafią też odczytać nasze intencje oraz ton głosu. Węch konia zdradza tajemnicę Tym razem badacze z Francji pod kierunkiem dr Plotine Jardat postanowili przyjrzeć się końskim nosom i sprawdzić, czy potrafią odebrać nasze emocje za pomocą sygnałów chemicznych. Wnioski z analiz opublikowali na łamach czasopisma „PLOS One”. Udało się rzucić światło na to, jak tysiące lat udomowienia konia wpłynęły na ich zdolności społeczne. Czy pot człowieka może być dla konia jasnym komunikatem o niebezpieczeństwie? Eksperyment z dreszczykiem Badacze zaprosili do współpracy 30 ochotników, którzy oglądali horrory lub radosne komedie. W tym czasie zbierano ich pot pod pachami na specjalne bawełniane wkładki. Następnie 43 klacze rasy Welsh zostały podzielone na trzy grupy. Każdemu zwierzęciu założono specjalny lycrowy kaganek. Wewnątrz umieszczono próbki zapachu strachu, radości lub neutralną woń dla kontroli eksperymentu. Konie przeszły serię testów sprawdzających ich odwagę i chęć do kontaktu z ludźmi. Naukowcy mierzyli ich zachowanie podczas dotykania przez człowieka oraz reakcję na nowe przedmioty. Wykonali też „test niespodzianki”, w którym przed koniem nagle otwierano parasol. Monitorowano tętno oraz poziom hormonu stresu – kortyzolu. W ten sposób sprawdzono, jak emocjonalny „podpis” człowieka wpływa na koński organizm. Strach ma zapach i wysokie tętno Rezultaty badania są uderzające. Konie, które wąchały wydzieliny związane z ludzkim strachem same stawały się znacznie bardziej lękliwe. Rzadziej dotykały człowieka i wykazywały mniejszą chęć do zabawy czy interakcji. Podczas testu z nowym obiektem wpatrywały się w niego znacznie dłużej, jakby spodziewały się ataku. Ich serca biły gwałtowniej w momentach zaskoczenia w porównaniu do koni wyczuwających radość. To zjawisko naukowcy nazywają „zarażeniem emocjonalnym”. Koń reaguje na zapach lęku tak, jakby to był system alarmowy. Co ciekawe, zapach radości nie wywołał tak silnych zmian, co sugeruje, że sygnały o zagrożeniu są dla zwierząt ważniejsze do przetrwania. Co wynika z badania? – W badaniu wykazaliśmy, że zapach ciała związany z emocjami może wpływać na zachowanie i fizjologię koni, a próbki ludzkiego potu pobrane w kontekście strachu powodują silniejsze reakcje lękowe u koni i słabsze interakcje z ludźmi. Podkreśla to znaczenie sygnałów chemicznych w interakcjach międzygatunkowych i dostarcza nowych spostrzeżeń na temat wpływu udomowienia na komunikację emocjonalną – czytamy we wnioskach z analizy. Z badań można wywnioskować, że nasz spokój jest kluczem do bezpieczeństwa w stajni. Emocje, nawet te ukryte, bezpośrednio wpływają na dobrostan i zachowanie wierzchowca. Źródło: <a href="https://link.mediaoutreach.meltwater.com/ls/click?upn=u001.wc16nnrQaeN4luysnGxkijU57IkyNL0UyIuHhmoI71Fxu9fZVYlTY8xAQ8jrZSpLsL9D_Jn2XuvNEfhF4HsL2Hr58cmIY3CelVIoupPheCFMme-2BxIVVspI3xjcMwCYaNmXU1WWeaqOEG4PmUZW-2Bu9fBCJP4gm77D6N1aE44aYb8f5VrArA4z2UI-2F71dgc8l2s9HG-2BQiVJRc78Mb1-2FCeol-2BVCCZF1pHG4T9V-2BpT5vfW9bvKPwkVsRjUy1pTH5QMKYAUmn3U0ZGWYK7yew-2FOKfJbatQlPJMZ9IK2eRQFBTsn1GCRAyIlp512D6cUAJGHnPkCk1ghRYUraF4wbJFNdcxV48yLWaiQPrdmt3VWAXEh-2B14YQ-2FXd6lm-2FTBGADX8JGc9qpJkYspTZoJYRtJwrZp-2FbLkso210G-2B6TwfVj7rfD8-2B9ey8soN80t-2BolDynlwXeG2x19C" target="_blank" rel="nofollow noopener">PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wszystkie konie Piłsudskiego. Kasztanka była „tą jedyną” marszałka… czy może miała konkurencję?
Kasztanka to z pewnością jedna z najbardziej znanych klaczy – jeśli nie zwierząt w ogóle – w historii Polski. Ulubiony koń Marszałka Piłsudskiego na zawsze wrył się w pamięć Polaków, ale… towarzyszył mu głównie na defiladach. Ekscentryczna, wrażliwa i chimeryczna Kasztanka miała jednak konkurentkę: większą i odważniejszą Minkę. Słyszeliście o niej?
Ulubiona klacz Józefa Piłsudskiego towarzyszyła naczelnikowi na licznych państwowych wydarzeniach, przeżyła z nim także wojnę. Kasztanka to wyjątkowe zwierzę w historii Polski, a z Marszałkiem – przynajmniej według relacji historyków – łączyła ją niezwykła więź. Nie była jednak jedynym koniem Piłsudskiego... chociaż nie wszyscy o tym pamiętają. Skąd pochodziła Kasztanka? Najsłynniejsza klacz II Rzeczypospolitej przyszła na świat w 1909 lub 1910 roku niedaleko Miechowa w Małopolsce. Kasztanka – urodzona jako Fantazja – pochodziła ze stadniny Eustachego Romera, właściciela majątku Czaple Małe. Ten podarował ją oddziałom strzeleckim legionów polskich i wkrótce została ona koniem służbowym Józefa Piłsudskiego. Obok jasnokasztanowatej klaczy z białą „łysinką” na łbie nie można było przejść obojętnie. „Bardzo kształtna, delikatna i wrażliwa, od razu przypadła do serca Komendantowi i służyła mu wiernie na szlaku bojowym od Kielc po Wołyń” – pisał o koniu pułkownik Józef Smoleński. Jaki był ulubiony koń Piłsudskiego? Pójście na wojnę nie było spełnieniem marzeń Kasztanki. Klacz półkrwi była płochliwa, nie znosiła tłumów i bardzo bała się dźwięków ostrzału artyleryjskiego. W nomenklaturze jeździeckiej konie tego typu określa się mianem „elektrycznych” – takich, które łatwo się denerwują. To jednak nie przeszkadzało Marszałkowi. W przekazach historycznych często podkreśla się wyjątkową więź łączącą tę dwójkę, a niektórzy twierdzą, że była podporządkowana wyłącznie jemu. Nie towarzyszyła mu jednak na co dzień: wbrew powszechnej opinii Piłsudski korzystał z niej prawie wyłącznie podczas oficjalnych przemarszów i defilad. Aleksandra Piłsudska z rozrzewnieniem wspominała głęboką relację łączącą jej męża z klaczą. Według niej odczuwali swoje nastroje i wzajemnie na siebie wpływali. Podczas gdy małżeństwo mieszkało w Sulejówku, Kasztanka na stałe przebywała w Mińsku Mazowieckim, w koszarach 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Stamtąd jednak przywożono ją co jakiś czas do Piłsudskiego, by mogła spędzić trochę czasu z Marszałkiem i z jego córkami. To niejedyna wybranka Piłsudskiego Komendant miał jeszcze drugiego konia. Klacz Minkę podarowali mu ułani Beliny-Prażmowskiego. Bardzo różniła się od Kasztanki – była mocno zbudowana i o maści skarogniadej, czyli ciemnobrązowej, o czarnych nogach, grzywie i ogonie. Swoje nieco prześmiewcze imię otrzymała od najdziwniejszych min, które potrafiła stroić za pomocą swoich nozdrzy i warg. Nie została jednak ulubienicą Naczelnika, a palmę pierwszeństwa do końca życia niosła Kasztanka. Jak zginęła Kasztanka? Józef Piłsudski przeżył swojego ulubionego konia. Kasztanka padła 23 listopada 1927 roku w trakcie transportu po defiladzie 11 listopada, podczas której ostatni raz towarzyszyła Marszałkowi. Złamała kręgosłup, więc jej ratunek był niemożliwy. Po śmierci została wypchana, jednak i ta „pamiątka” po koniu nie dotrwała do naszych czasów. Być może to i dobrze. Pamięć po niej jednak przetrwała. Nie tylko w głowach Polaków, ale także w końskiej krwi: Kasztanka dwukrotnie została mamą. Jej pierwszym potomkiem był siwy ogier Niemen, a w 1925 roku urodziła się klacz Mera, bardzo podobna do ulubienicy Piłsudskiego. Córka stała się kolejnym koniem służbowym Marszałka i – według niektórych historyków – to właśnie ona szła za jego trumną w 1935 roku. Być może to jednak tylko legenda. Źródła: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, polskieradio24.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zwierzęta w służbie niepodległości. Jak psy, konie i gołębie pomagały Polakom w walce?
Walka o niepodległość Polski to nie tylko bohaterstwo żołnierzy i konspiratorów. W cieniu wielkich bitew, na liniach frontu i w obozach wojskowych, służyły również zwierzęta – psy, konie i gołębie, które niosły pomoc, ratowały życie i przekazywały wiadomości. Ich lojalność i odwaga sprawiły, że stały się cichymi bohaterami polskiej wolności.
Historia odzyskania przez Polskę niepodległości zapisała się nazwiskami wielkich dowódców i żołnierzy. Jednak w cieniu tych postaci pozostali ci, którzy nie nosili mundurów, lecz równie wiernie służyli ojczyźnie. Zwierzęta – od wiernych psów, po konie artyleryjskie i gołębie pocztowe – odegrały w tym procesie rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać. W czasie wojen i powstań pomagały w łączności, transporcie, ratownictwie, a często także w podtrzymywaniu ducha walczących. Dziś, wspominając drogi do niepodległości, warto przypomnieć również te istoty, które z oddaniem towarzyszyły polskim żołnierzom w najtrudniejszych chwilach. Gołębie pocztowe w służbie Polski Podczas trwającego od września 1914 do marca 1915 oblężenia Twierdzy Przemyśl, gdy radiowe szyfry armii austro-węgierskiej zostały złamane, a łączność z dowództwem w Wiedniu praktycznie przestała istnieć, obrońcy musieli sięgnąć po alternatywne sposoby przekazywania informacji. W tej dramatycznej sytuacji nieocenioną rolę odegrały gołębie pocztowe – wysyłane z murów twierdzy i okolicznych punktów kontaktowych, przenosiły meldunki o położeniu wojsk i sytuacji na froncie. Jak podkreślają historycy, to właśnie dzięki nim udało się utrzymać łączność, mimo głodu, wysadzanych fortów i narastającego chaosu oblężenia. Chociaż twierdza ostatecznie upadła, wiadomości, które dotarły do sztabu, pozwalały lepiej koordynować działania i podtrzymywały morale obrońców. Choć w latach 1914–1915 formalnie Polska nie istniała, Galicja (w tym Przemyśl) była jednym z tych miejsc, gdzie Polacy z różnych formacji wojskowych zdobywali doświadczenia i organizacyjne umiejętności, które później okazały się niezbędne w procesie odbudowy niepodległego państwa. Nawet tak skromne działania, jak utrzymanie łączności w warunkach oblężenia, tworzyły fundament pod przyszłe struktury wojskowe i komunikacyjne odrodzonej Polski. Po odzyskaniu niepodległości te doświadczenia zostały zinstytucjonalizowane. 2 kwietnia 1925 roku Sejm II Rzeczypospolitej przyjął ustawę o gołębiach pocztowych, regulującą hodowlę, obrączkowanie, zezwolenia i ochronę ptaków. To był dowód, że młode państwo traktowało je jako ważny element systemu łączności „na wypadek wojny”. Gołębie szkolono w specjalnych gołębnikach wojskowych, uczono powrotów na długich dystansach, a meldunki umieszczano w małych, hermetycznych kapsułach przymocowanych do ich nóg. Przemierzając dziesiątki, a czasem setki kilometrów, stawały się żywym ogniwem w systemie komunikacji obronnej. Jak psy meldunkowe wspierały polskich żołnierzy? W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie zaczęło też konsekwentnie rozwijać wykorzystanie psów jako środka łączności. Był to bezpośredni rezultat doświadczeń wojennych, kiedy zniszczone linie i zawodna radiokomunikacja wymuszały poszukiwanie alternatywnych sposobów przekazu meldunków. Już w „Instrukcji Łączności dla Podchorążych” z 1924 roku wskazano, że „pies meldunkowy wymaga specjalnej tresury i surowej dyscypliny”, a jego skuteczność zależy od przywiązania do opiekuna i zdolności orientacji w terenie. W sytuacjach, gdy przewody telefoniczne były przerwane, to właśnie te zwierzęta przenosiły meldunki w tulejach przymocowanych do obroży, pokonując kilometry w trudnych warunkach frontowych. Doświadczenia te skłoniły dowództwo do opracowania regulaminów i procedur, które w połowie lat 20. stały się podstawą systemu szkolenia psów meldunkowych. W końcu dekady zostały one wpisane w etaty jednostek łączności i Korpusu Ochrony Pogranicza, co potwierdzało, że młode państwo potrafiło przekuć doświadczenia wojenne w trwałe rozwiązania organizacyjne. Dzięki temu psy meldunkowe zyskały status pełnoprawnych uczestników służby wojskowej – łączących instynkt, lojalność i dyscyplinę z precyzją działań, od których niejednokrotnie zależało powodzenie całych operacji. Konie w Wojsku Polskim Oczywiście jednym z filarów polskiej drogi do niepodległości były także konie. Od pierwszych szeregów Legionów, po młode Wojsko Polskie to właśnie one zapewniały mobilność armii – przewoziły ludzi, broń, amunicję i rannych. W surowych warunkach frontu wschodniego, gdzie błoto i brak dróg paraliżowały ruch, koń stał się symbolem wytrwałości i lojalności. Kawaleria dawała dowódcom szybkość manewru, a tabor konny pozwalał utrzymać łączność i zaopatrzenie. To czyniło z tych zwierząt nie tylko środek transportu, lecz pełnoprawnych towarzyszy walki. Szarża pod Rokitną z 13 czerwca 1915 roku stała się jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę konie odegrały w walce o niepodległość. Wtedy 2. szwadron II Brygady Legionów, dowodzony przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, ruszył na umocnione pozycje rosyjskie, torując piechocie drogę przez ostrzał. Choć wielu ułanów poległo, ich odwaga przeszła do legendy i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli poświęcenia polskiej kawalerii. Po odzyskaniu niepodległości konie nadal odgrywały kluczową rolę w armii. W czasie wojen o granice w latach 1919–1921 Wojsko Polskie dysponowało dziesiątkami pułków kawalerii i około setką kolumn taborowych, które odpowiadały za transport zaopatrzenia, ewakuację rannych i utrzymanie ciągłości marszów. Opieka weterynaryjna, planowanie przepraw i codzienne utrzymanie zwierząt stały się elementem wojskowej logistyki, bez której nie mogłaby funkcjonować żadna kampania. W ten sposób koń nie był jedynie symbolem romantycznej kawalerii, lecz realnym wsparciem armii, bez którego młode państwo nie mogłoby się rozwijać i bronić swojej niezależności. Źródła: Twierdza Przemyśl, Historia: Poszukaj, Światowy Związek Polskich Żołnierzy Łączności Zegrze, Polskie Radio Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zniknęły 10 tysięcy lat temu. Dziś dzikie konie znów biegają po Hiszpanii
W Hiszpanii trwa jedno z najważniejszych przedsięwzięć rewildingowych w Europie. Po raz pierwszy od ponad 10 tysięcy lat na tamtejsze wzgórza i doliny powróciły dzikie konie, przywracając krajobrazowi rytm i równowagę, które zostały utracone na przestrzeni wieków.
Choć współcześnie konie kojarzą się przede wszystkim ze stadninami, hodowlami i opieką sprawowaną przez człowieka, ich pierwotna historia jest nierozerwalnie związana z życiem na wolności. Przez tysiąclecia dzikie populacje koni zamieszkiwały m.in. rozległe tereny dzisiejszej Europy, w tym obszary Półwyspu Iberyjskiego. Z czasem jednak, wraz z rozwojem rolnictwa, urbanizacji i zmian w krajobrazie, zwierzęta te zniknęły z naturalnych siedlisk. Dziś, po upływie ponad 10 tys. lat, Hiszpania ponownie staje się domem dla dzikich koni, a ich powrót to przemyślany element odtwarzania równowagi ekosystemów, w których ich obecność pełni kluczową rolę. Powrót dzikich koni do hiszpańskiego krajobrazu W jaskini Cueva de los Casares w środkowej Hiszpanii, ozdobionej około 30 tysięcy lat temu przez ludzi epoki kamienia, zachowały się malowidła dzikich koni. To wyraźny dowód na to, że przez tysiąclecia zwierzęta te stanowiły istotny element krajobrazu Półwyspu Iberyjskiego. Ich nagłe zniknięcie około 10 tysięcy lat temu (najprawdopodobniej spowodowane intensywnymi polowaniami lub procesem stopniowego udomowienia), doprowadziło do przerwania równowagi ekologicznej, którą współtworzyły. To właśnie potrzeba odtworzenia tej utraconej roli stała się punktem wyjścia dla projektu prowadzonego przez organizację Rewilding Spain. Działania objęły prowincję Guadalajara – obszar dotknięty wyludnieniem i coraz częstszymi pożarami. W 2005 roku ogień zniszczył tam ponad 13 tysięcy hektarów lasów i kosztował życie 11 osób, co uwidoczniło, jak bardzo lokalne ekosystemy potrzebują naturalnych „strażników krajobrazu”, ograniczających rozrost łatwopalnej roślinności. Z tego powodu w 2023 roku sprowadzono na te tereny 16 koni Przewalskiego. Obecnie stado liczy już 35 osobników, a jego obecność uznawana jest za symbol stopniowego odradzania się lokalnej przyrody. Ich żerowanie na wysokich trawach, które w czasie suszy stają się szczególnie podatne na zapłon, zmniejsza ryzyko rozprzestrzeniania się ognia. Co więcej, towarzyszy im bydło Taurus (wyhodowane jako odpowiednik wymarłych turów), które zgryza krzewy, powala młode drzewa i przerzedza zarośla. W połączeniu z działalnością jeleni i półdzikich koni powstaje zróżnicowana mozaika łąk, zarośli i lasów, sprzyjająca bioróżnorodności oraz zwiększająca odporność środowiska na rozległe pożary. Odbudowa ekosystemów w Hiszpanii Realizowany w prowincji Guadalajara projekt jest częścią szerszej inicjatywy Rewilding Europe, której celem jest odbudowa dawnych procesów ekologicznych poprzez przywracanie gatunków odgrywających kluczową rolę w kształtowaniu krajobrazu. Za działania Rewilding Spain odpowiada Pablo Schapira, biolog z wieloletnim doświadczeniem w reintrodukcji zwierząt w Afryce. Jak podkreśla, możliwość sprowadzenia koni Przewalskiego do kraju, w którym ich obecność przez tysiąclecia była naturalna, jeszcze niedawno wydawała się niemal nierealna. Dziś stanowi to wymowny znak, że proces degradacji środowiska można nie tylko zatrzymać, ale też zacząć odwracać. Obecnie organizacja dysponuje prawem do wypasu na obszarze 23 tysięcy hektarów, a do 2030 roku planuje rozszerzyć działalność do 30 tys. hektarów, z perspektywą objęcia w przyszłości nawet 850 tys. hektarów. Jednocześnie Rewilding Spain rozwija współpracę z lokalnymi przedsiębiorcami, wspierając powstawanie ekoturystycznych inicjatyw: udziela mikropożyczek na otwarcie małych działalności oraz zakup pojazdów terenowych do organizowania safari przyrodniczych, podczas których odwiedzający mogą obserwować stada koni i bydła Taurus w naturalnym krajobrazie. Dzięki temu region, dotąd postrzegany jako wyludniony i pozbawiony perspektyw, zaczyna odzyskiwać swoją gospodarczą i kulturową żywotność. Co jednak istotne, rewilding nie ogranicza się wyłącznie do koni. Trwają przygotowania do odbudowy populacji królików – głównego źródła pożywienia dla rysia iberyjskiego, jednego z najbardziej zagrożonych drapieżników Europy. Organizacja pracuje również nad przywróceniem sępów kasztanowatych i brodatych, które odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu równowagi troficznej ekosystemu. Jak zaznacza Diego Rodriguez, odpowiedzialny za monitoring projektu, nadrzędnym celem jest odtworzenie takich warunków, w których przyroda będzie mogła funkcjonować samodzielnie, bez stałej kontroli człowieka. Dzięki temu po tysiącach lat krajobraz Gór Iberyjskich zaczyna coraz bardziej przypominać ten, który utrwalili na ścianach jaskiń ludzie epoki kamienia. To przywraca nadzieję, że to, co zostało utracone, nadal da się odbudować, jeśli tylko człowiek pozwoli przyrodzie działać. Źródła: Mongabay, Resilience, White Mad Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nie tylko zamek warto tu zobaczyć. Kliczków skrywa jedyny w Polsce cmentarz koni
Dolny Śląsk pełen jest tajemniczych zakątków i nieoczywistych atrakcji. Jednym z takich miejsc jest cmentarz w Kliczkowie. Takiej nekropolii nie znajdziesz nigdzie indziej w Polsce.
W tym artykule: Zamek w Kliczkowie Cmentarz dla koni w Kliczkowie Z przeprowadzonej pod koniec 2020 roku ankiety wynika, że w Polsce znajduje się ponad 12 tysięcy cmentarzy, z czego zdecydowaną większą stanowią cmentarze wyznaniowe. Na terenie naszego kraju nie brakuje jednak nekropolii, które znacznie wyróżniają się na tle pozostałych. W poszukiwaniu jednej z nich warto udać się na Dolny Śląsk, a dokładniej do miejscowości Kliczków, oddalonej o niespełna półtorej godziny drogi od Wrocławia. Zamek w Kliczkowie Niewielki Kliczków to wyjątkowe miejsce na mapie Polski. Magnesem przyciągającym turystów do tej liczącej niespełna 300 mieszkańców dolnośląskiej wsi jest przede wszystkim wybudowany w iście francuskim stylu zamek, którego historia sięga czasów piastowskich. Na początku budynek pełnił funkcję warowni granicznej, która wraz z podobnymi fortyfikacjami chroniła Księstwo Świdnicko-Jaworskie. W kolejnych stuleciach zamek przechodził w ręce różnych właścicieli – zarówno polskich, jak i niemieckich rodów szlacheckich – a każdy z nich dodawał coś od siebie – rozbudowując lub unowocześniając jego wnętrza. Największe zmiany zaszły w XIX w., kiedy obiektem zarządzał Fryderyk Hermann Jan Jerzy zu Solms-Baruth. To właśnie wtedy rezydencja przyjęła swój obecny kształt, który zawdzięcza dwóm znanym berlińskim architektom – Henrykowi Kayserowi i Karolowi von Grossheimowi. Ponadto posiadłość otoczono wówczas olbrzymim, 80-hektarowym parkiem rodem z angielskiego dworu. Pomysłodawcą założenia parkowego był ceniony architekt i planista Eduard Petzold. W XX w. najsłynniejszy zabytek Kliczkowa popadł w ruinę z powodu zaniedbania. Wybuch II wojny światowej oraz najazdy wojsk radzieckich i niemieckich też nie poprawiły sytuacji. Dopiero w 1999 r. zamek został odkupiony i przekształcony w hotel i ośrodek wypoczynkowy. Cmentarz dla koni w Kliczkowie Okolice kliczkowskiego zamku skrywają wiele niesamowitych atrakcji i miejsc do odkrycia. Na terenie wspomnianego już zabytkowego parku, będącego jednym z najlepiej zachowanych realizacji Petzolda na Śląsku, znajdują się m.in. Pałacyk Wdowy, Folwark Książęcy, a także cmentarz dla koni. Ta jedyna tego typu nekropolia w Polsce powstała w 1881 r. na prośbę rodziny zu Solms-Barutch, by w ten sposób uczcić pamięć ulubionych wierzchowców ostatnich arystokratów Kliczkowa. Do naszych czasów przetrwały tylko dwa pomniki, choć jeszcze w latach 50. było ich kilkanaście. Jeden z nich, z 1938 roku, upamiętnia konia Juno, który – jak możemy przeczytać na płycie – należał do „starego księcia”. Z kolei na drugim nagrobku inskrypcja jest niemal nieczytelna, ale najprawdopodobniej został on poświęcony psu myśliwskiemu, także należącego do starego księcia. Na głazie zauważalne są ślady ostrzelania z broni ręcznej. W 2009 r., z inicjatywy Fundacji Pro Culturae Bono, na Cmentarzu Koni pojawił się nowy nagrobek upamiętniający klacz o imieniu Zacateca, określanej jako „Klacz Rycerska Zamku Kliczków”. Nagrobek ten stanął pomiędzy dwiema zachowanymi, oryginalnymi płytami. Rewitalizacja nekropolii to tylko jeden z elementów działań fundacji na rzecz odnowienia terenów otaczających Zamek Kliczków. Przywrócenie dawnego blasku XIX-wiecznemu parkowi, który kiedyś rozciągał się na niemal 80 hektarów, a dziś zajmuje ok. 7 ha, stanowi ważny element ochrony lokalnej kultury i przyrody. Co ciekawe, w ostatnich latach park wokół cmentarza stał się miejscem popularnych wydarzeń sportowych, takich jak Międzynarodowy Sportowy Rajd Konny w 2019 roku czy doroczne Wyścigi Psich Zaprzęgów. Dodajmy, że zamek Kliczków oferuje zwiedzanie dla grup zorganizowanych po wcześniejszej rezerwacji, z możliwością wyboru oprowadzania w języku angielskim lub niemieckim. Kilka razy do roku organizowane są również nocne wycieczki po rezydencji. Aktualny harmonogram i wszystkie potrzebne informacje znajdziecie na oficjalnej stronie obiektu. Źródło: kliczkow.com.pl; gov.pl; National Geographic Polska. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Koń Przewalskiego jest ostatnim dzikim przedstawicielem swojego rodzaju? Wiele na to wskazuje
Koń Przewalskiego przez tysiące lat przemierzał azjatyckie stepy. W XX wieku został uznany za gatunek wymarły, ale dzięki staraniom naukowców powrócił i ma się coraz lepiej. Należy jednak wspomnieć, że prawdopodobnie nie ma drugiego zwierzęcia, które tak bardzo dzieli środowisko naukowe. Niektórzy badacze uważają ten gatunek za zdziczałego potomka koni udomowionych w prehistorii. Inni podnoszą, że jest to ostatni dziki koń. Jakie argumenty wysuwają obie strony? Poznajmy nieco bliżej fascynującego konia Przewalskiego.
Spis treści: Dziki czy zdziczały? Ze stepów do rezerwatów Cechy konia Przewalskiego Koń Przewalskiego, znany także jako dziki koń mongolski, został odkryty stosunkowo niedawno. W 1879 roku, podczas wyprawy badawczej po Azji, natrafił na niego Nikołaj Przewalski, rosyjski generał i geograf. Zebrał okazy, które następnie wysłał do Rosji. Dwa lata później Iwan Siemionowicz Polakow opisał to zwierzę jako nowy gatunek, Equus przewalskii. Przez długi czas koń Przewalskiego był uważany za ostatniego dzikiego przedstawiciela swojego rzędu, jednak badania genetyczne postawiły tę tezę pod znakiem zapytania. Dziki czy zdziczały? Przez długi czas kluczowego argumentu za dzikim pochodzeniem konia Przewalskiego dostarczał kariotyp tego zwierzęcia. Okazało się że koń Przewalskiego ma 66 chromosomów, czyli o dwa więcej niż konie domowe. Między innymi na tej podstawie naukowcy doszli do wniosku, że gatunek ten nigdy nie uległ udomowieniu i stanowi żywy relikt plejstocenu. Nowe badania W 2018 roku status konia Przewalskiego jako gatunku dzikiego został jednak zakwestionowany. W „Science” ukazał się wówczas artykuł, przedstawiający wyniki badań międzynarodowego zespołu naukowców, pracującego pod przewodnictwem Ludovica Orlando. Praca, która opierała się na analizie genomów starożytnych koni, wykazała bezpośredni związek genetyczny między koniem Przewalskiego a końmi związanymi z eneolityczną kulturą Botai w północnym Kazachstanie. Interpretując te wyniki, badacze stwierdzili, że koń Przewalskiego nie jest gatunkiem dzikim, a zdziczałym. Zdaniem zespołu pochodził od koni udomowionych przez lud Botai, a następnie powrócił do życia na wolności. Odkrycie to natychmiast wywróciło do góry nogami dotychczasowe przekonanie o koniu Przewalskiego jako jedynym prawdziwie dzikim przedstawicielu swojego rzędu, jednak należy podkreślić, że spotkało się z pewną krytyką. Ponowna interpretacja dowodów Po publikacji z 2018 roku debata przeniosła się z płaszczyzny genetycznej na archeologiczną. W 2021 roku kilku naukowców, w tym William Taylor i Christina Barron-Ortiz, przedstawili inną narrację, w której zaakceptowali genetyczny związek między końmi z Botai a koniem Przewalskiego, ale zakwestionowali założenie, że interakcja prehistorycznego ludu z tymi zwierzętami miała formę udomowienia. Nadrzędnym dowodem archeologicznym, wskazującym na udomowienie koni przez lud Botai, były ślady od wędzidła na zębach. Taylor i jego zespół poddali tę hipotezę ponownej ocenie, porównując próbki z zębami dzikich plejstoceńskich koni z Ameryki Północnej. Badacze doszli do wniosku, że uszkodzenia nie są spowodowane kontaktem z uprzężą, a stanowią ślad naturalnego zużycia zębów lub są wynikiem zaburzeń w rozwoju uzębienia. Swoją tezę poparli faktem, że okrągłe wżery, które miały świadczyć o kontakcie z wędzidłem, występują także u koni niepracujących, w tym dzikich. A jednak dziki Na podstawie oceny tych dowodów, zespół Taylora zaproponował nową hipotezę. Jego zdaniem, odkrycia archeologiczne z Botai najlepiej wyjaśnia regularny masowy ubój koni Przewalskiego. Kultura Botai mogła opierać swoją egzystencję na intensywnym wykorzystywaniu tych zwierząt jako źródła mięsa, a być może także na celowym oswajaniu w celu ułatwienia polowania, jednak bez celowej hodowli, ukierunkowanej na selekcję genetyczną. Wniosek? Choć istnieją powszechnie akceptowane dowody na związek konia Przewalskiego z końmi z Botai, to wniosek, że były to w pełni udomowione zwierzęta jest obecnie uważany za błędny. Ze stepów do rezerwatów Pierwotny zasięg konia Przewalskiego najprawdopodobniej obejmował pas stepów Europy i Azji. Ich główny obszar występowania najprawdopodobniej stanowiły Mongolia i Kazachstan. Wytrzymałe zwierzęta doskonale przystosowały się do życia w trudnych warunkach klimatycznych i skąpej diety. Co zatem sprawiło, że w XX wieku tego wspaniałego konia uznano za gatunek wymarły na wolności? Przyczyniło się do tego kilka czynników: intensywne polowania, konkurencja z żywym inwentarzem, utrata siedlisk. Ostatnie dzikie osobniki widziano w Mongolii w 1969 roku. Na szczęście organizacje ochrony przyrody i naukowcy podjęli starania, zmierzające do przywrócenia tego wspaniałego zwierzęcia. Hodowle i powrót na step Na szczęście gatunek przetrwał w ogrodach zoologicznych. Wobec realnej groźby całkowitego wyginięcia, ocalenie konia Przewalskiego stało się priorytetowym wyzwaniem dla międzynarodowych programów hodowlanych. Od lat 90. XX wieku realizowane są programy reintrodukcji. Mimo pewnych trudności, związanej głównie z dużą śmiertelnością wśród młodych osobników, te wspaniałe zwierzęta powoli wracają na stepy w Chinach, Mongolii i Kazachstanie. Niemała w tym zasługa europejskich ogrodów zoologicznych. Działania związane z ochroną gatunku koordynuje ZOO w Pradze, ale niemałe zasługi w tej materii ma także Miejski Ogród Zoologiczny w Warszawie. Poza stolicą konia Przewalskiego można zobaczyć we Wrocławiu i w Gdańsku. Należy jednak podkreślić, że mimo wdrożenia intensywnych programów ochrony, nadal jest to gatunek zagrożony. Cechy konia Przewalskiego To wspaniałe zwierzę przypomina nieco tarpana. Cechuje się mocną, zwartą budową ciała. Jest mniejsze i bardziej krępe od większości koni domowych. W kłębie osiąga od 130 do 145 cm, zatem zdecydowanie bliżej mu do kuca. Masa ciała tych zwierząt zamyka się w przedziale od 200 do 300 kg. Na masywnej głowie z długim pyskiem i mocną szczęką odznaczają się duże, okrągłe oczy i krótkie, wyprostowane uszy. Szyja jest krótka i krępa. Przechodzi w prosty grzbiet. Charakterystyczną cechą jest stojąca grzywa. Co istotne, u konia Przewalskiego nie występuje grzywka. Część grzbietową pokrywa sierść maści karej przydymionej. Część brzuszna ma barwę żółtobiałą. Grzywa i ogon pozostają ciemniejsze. Przez grzbiet przebiega ciemny pas. Nogi poniżej kolan są czarne. Usposobienie koresponduje z dziką naturą Charakterystyczne cechy, jak duże oczy, stojące uszy i „nastroszona” grzywa sprawiają, że koń Przewalskiego wygląda, jakby był nieustannie czujny i gotowy do ucieczki. To koreluje z naturą przedstawicieli tego gatunku. To niezwykle temperamentne i płochliwe zwierzęta, odczuwające naturalny lęk przed człowiekiem. Gdy wyczują jakiekolwiek zagrożenie, natychmiast salwują się ucieczką. Mimo krótkich nóg, potrafią galopować z prędkością około 60 km/godz. Nie występuje u nich uległość charakterystyczna dla koni domowych. Nie dają łatwo się oswoić, co wskazuje, że teza o historycznym udomowienie tego gatunku i późniejszym jego zdziczeniu rzeczywiście mogła być błędną interpretacją zgromadzonych w toku badań dowodów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Konik polski – relikt tarpana, który przetrwał dzięki hodowli w Popielnie. Historia polskiego „cudu natury”
Konik polski zawdzięcza swoje przetrwanie prof. Tadeuszowi Vetulaniemu oraz wyjątkowej hodowli rezerwatowej w Popielnie. Dzięki niej ta unikatowa rasa, zachowująca cechy dzikich koni, obchodzi właśnie 70-lecie istnienia.
Konik polski to unikatowy relikt przyrodniczo-hodowlany i jedna z dziewięciu rodzimych ras koni. Zwierzęta tej rasy są nieduże, krępe, o myszatym umaszczeniu oraz niezwykłej wytrzymałości, którą sobie zapracowały na przydomek „cudu natury”. Są długowieczne, odporne na choroby, a ich twarde kopyta nie wymagają podkucia. Konik polski – relikt tarpana i polskie dziedzictwo przyrodnicze Pochodzi od wymarłego już gatunku konia, czyli tarpana, który do XVII wieku zamieszkiwał lesiste obszary wschodniej Polski, Litwy i Prus. W stanie dzikim ostatnie tarpany przetrwały do końca XVIII wieku. Ich późniejsze losy to już tylko hodowla w zwierzyńcach, skąd na przełomie XVIII i XIX wieku niektóre z nich trafiły do okolicznych chłopów. Tak rozpoczęła się era konika polskiego – niezwykłej rasy zachowującej cechy dzikich koni. Historia konika polskiego jako rasy sięga badań prof. Tadeusza Vetulaniego, który w 1936 r. założył rezerwat hodowlany w Puszczy Białowieskiej, by dowieść leśnego pochodzenia konika. Po wojnie jego dzieło kontynuowano w Popielnie dzięki staraniom prof. Witolda Pruskiego. Stacja Badawcza Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Popielnie do dziś prowadzi unikatową w Europie, rezerwatową hodowlę konika polskiego. Rezerwat w Popielnie – jak żyją konie? W 1955 r. na półwyspie nad jeziorem Śniardwy wypuszczono pierwsze stado – ogiera Gordija i osiem klaczy z Białowieży. Od tego czasu rezerwat stale powiększano, zapewniając koniom przestrzeń i warunki do swobodnego życia. Do dziś konie żyją tam w warunkach maksymalnie zbliżonych do naturalnych. Koniki polskie w Popielnie mają do dyspozycji ponad 1600 hektarów lasów i łąk. Stado stanowi cenną bazę genetyczną dla całej Polski, a ośrodek odgrywa kluczową rolę w ochronie rodzimej rasy. Koniki wykorzystywane są także w działaniach proekologicznych, np. w utrzymaniu bioróżnorodności i naturalnym kształtowaniu krajobrazu. Jak podkreśla kierownik stacji dr Mamadou Moussa Bah, celem hodowli jest nie tylko ochrona konika, ale też promowanie jego znaczenia w polskiej kulturze i nauce. Stacja dzieli się efektami badań zarówno ze środowiskiem naukowym, jak i z odwiedzającymi Popielno turystami czy uczniami. 70-lecie hodowli – co wydarzy się we wrześniu? Z okazji jubileuszu 70-lecia hodowli, 5–6 września 2025 odbędą się uroczystości otwarte dla publiczności. W programie m.in. próby użytkowości koników wierzchowych i zaprzęgowych, wpis młodych ogierów i klaczy do księgi stadnej, czempionat źrebiąt oraz wykłady poświęcone historii i współczesności hodowli. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowe badania z Węgier. Konie nie zniknęły z talerzy po chrystianizacji
Wraz z nastaniem chrześcijaństwa w Europie ludzie rezygnowali ze spożywania koniny. Z nowych badań wynika, że nie wszędzie było to jednak normą. Na przykład na Węgrzech w XIII wieku ciągle ceniono sobie ten pokarm.
Spis treści: Szczątki koni zdradzają prawdę o diecie Miłośnicy koniny wśród chrześcijan Konina a wiara W Polsce jest to tabu pokarmowe – nie jemy koni. Jednak nie przeszkadza to lokalnym przedsiębiorcom w ich hodowli i wysyłce na mięso, w szczególności do Włoch. Tam konina cieszy się bardzo dużym powodzeniem. W okresie średniowiecza spożycie koni zmalało. Chrześcijańskie źródła pisane łączyły jedzenie mięsa końskiego z barbarzyństwem i pogaństwem, więc powszechnie uważano, że konie przestały być spożywane z powodów religijnych. Teraz nowe badania z Węgier ukazują to zjawisko z nieznanej perspektywy. Szczątki koni zdradzają prawdę o diecie Prof. László Bartosiewicz z Uniwersytetu Sztokholmskiego i dr Erika Gál z Centrum Badań Humanistycznych HUN-REN na Węgrzech, zbadali kości koni odkryte wśród odpadków na blisko 200 osadach w średniowiecznych Węgrzech. Eksperci chcieli określić, jak zmieniało się spożycie koniny na przestrzeni czasu. Wyniki ich badań zostały opublikowane w czasopiśmie „Antiquity”. I były dla nich dość zaskakujące. Obaliły też „żywieniowy” mit dotyczący wieków średnich. Miłośnicy koniny wśród chrześcijan Wyniki badań archeozoologicznych zaciekawiły badaczy. Okazało się, że spożycie koniny utrzymywało się po powszechnej konwersji na chrześcijaństwo w XI wieku. Spadło dopiero w wyniki inwazji mongolskiej, która miała miejsce w latach 1241–1242 n.e. Spadek ten po inwazji mongolskiej jest związany z tym, że konie stanowiły cenną zdobycz wojenną. A ich populacja mogła się zmniejszyć, czego dowodem jest podwojenie przypadków kradzieży koni w tym okresie. – Konie były cennym łupem wojennym, a ocalałe stada koni były prawdopodobnie bardzo potrzebne do celów innych niż spożycie – wyjaśniają autorzy artykułu. Do połowy XVI wieku, w okresie okupacji osmańskiej, spożycie koniny praktycznie zanikło na Węgrzech. Konina a wiara Spożywanie koniny nigdy nie zostało oficjalnie zakazane przez Kościół. Ale wśród chrześcijan to mięso uznawano za nieczyste. – Na podstawie źródeł pisanych porzucenie spożywania koniny jest powszechnie kojarzone z pojawieniem się chrześcijaństwa w średniowiecznej Europie. Jednakże, przy braku wyraźnego zakazu – porównywalnego z zakazem spożywania wieprzowiny w judaizmie/islamie – w potępianiu koniny w Europie widoczna jest duża różnorodność regionalna – twierdzą autorzy badania. Do przeprowadzenia tych badań nie było to jasne, jednak naukowcy skłaniali się ku „chrześcijańskiemu tabu”. Tymczasem procentowy udział szczątków koni w odpadkach średniowiecznych okazał się stosunkowo wysoki. W niektórych miejscach na obszarach wiejskich kości koni stanowiły aż jedną trzecią zidentyfikowanych szczątków zwierząt gospodarskich w odpadkach spożywczych. Zdaniem badaczy spożycie koniny spadło w wyniku zmniejszonej dostępności koniny i zmian demograficznych w populacji Węgier związanych z wpływem Mongołów, a nie było związane z czynnikami duchowymi, jak do tej pory uważano. Odkrycia archeologiczne ze średniowiecznych Węgier sugerują zatem bardziej pragmatyczne powody odsunięcia koniny z diety, ale dopiero pod wpływem najazdy Mongołów, a nie chrystianizacji. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dlaczego mówi się „końskie zdrowie”? Naukowcy właśnie to wyjaśnili
Genetycy właśnie odkryli dlaczego konie wygrywają w biegu z innymi ssakami. Ich kondycja wynika z błędu genetycznego, który umożliwia wyjątkowy pobór tlenu przez mięśnie.
Spis treści: Koń – mistrz sportów wytrzymałościowych Gen, który łamie zasady Tajemnice kodonów stop Potoczne określenia o „byciu zdrowym jak koń” i „końskim zdrowiu” okazują się strzałem w dziesiątkę. Właśnie udowodniono naukowo, że konie są najlepszymi sportowcami w świecie ssaków. Wszystko za sprawą błędu w kodzie genetycznym. Mutacja, która hamuje syntezę pewnych białek, stała się wielką zaletą dla koni, a także zebr oraz osłów. Naukowcy z uniwersytetów Johns Hopkins oraz Vanderbilt znaleźli niezwykły błąd w genach, który niejako przy okazji powoduje skok w przyswajaniu tlenu oraz produkcji energii w mięśniach. Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Science, 28 marca. Rzuca ono całkiem nowe światło na genetyczne podstawy wyjątkowych sportowych zdolności koni. Wskazuje też zupełnie nowe fakty związane z tzw. kodonami terminacyjnymi (lub kodonami stop). To fragmenty kodu genetycznego nieniosące żadnej informacji, będące sygnałem do zakończenia syntezy białka w komórce. Koń – mistrz sportów wytrzymałościowych Niewiele ssaków dorównuje koniom pod względem pułapu tlenowego (VO2 max). Tkanka mięśniowa u koni pełnej krwi angielskiej zużywa tlen w tempie przekraczającym 360 litrów na minutę. Pobór tlenu na jednostkę masy ciała jest ponad dwukrotnie wyższy niż u elity ludzkich sportowców wytrzymałościowych. Jak dotąd nie znano genetycznych podstaw tak doskonałego metabolizmu tlenu u koni. Wcześniejsze badania skupiały się na fizycznych cechach koni, takich jak masa mięśniowa, czy mechanika biegu. Badania genetyczne wykazywały mutacje w genach wpływających m.in. na miozynę – jedno z białek odpowiedzialnych za kurczenie się mięśni. Ale nie ustalono ich bezpośredniego związku z metabolizmem tlenowym. Gen, który łamie zasady Tym razem naukowcy skupili się na genie KEAP1, który reguluje reakcje antyoksydacyjne i produkcję energii w mitochondriach. U wczesnych kręgowców gen ten pomagał w „stresie tlenowym” podczas przystosowywania się do życia na lądzie. U ptaków z kolei pomaga w radzeniu sobie z wielkim wysiłkiem, jakim jest lot. Naukowcy spodziewali się, że i u koni może powodować coś podobnego. Zamiast tego czekała ich kompletna niespodzianka. To, co odkryli badacze, podważyło zasady genetyki. Gen KEAP1 zazwyczaj koduje białko składające się z ponad 600 aminokwasów. Okazało się, że u koni, zebr i osłów w genie KEAP1 bardzo wcześnie występuje wspomniany kodon stop, czyli fragment kodu zatrzymujący syntezę. Białko produkowane przez ten gen powinno mieć tylko 14 aminokwasów, a więc byłoby zupełnie innym związkiem. Zdecydowanie za krótkim, aby wspierać jakąkolwiek ze znanych ról genu KEAP1 w komórce. A jednak w komórkach koni okazało się w pełni funkcjonalne. Zagadkę tę jednak udało się rozwiązać. Spektrometria masowa zagadkowego fragmentu genu wykazała, że tajemniczy kodon stop jednak koduje jeden z aminokwasów: cysteinę. Ta prosta, choć zakamuflowana podmiana jednego tylko aminokwasu, odpowiada za zmianę działania białka kodowanego przez KEAP1. Zmieniając przy okazji to, co powinno być fatalnym błędem, w ewolucyjną zaletę. Taki błąd genetyczny nie został wcześniej udokumentowany u żadnego kręgowca. Można powiedzieć, że to jedna z najkorzystniejszych mutacji w historii ewolucji ssaków. Jej obecność u wszystkich współczesnych koniowatych wskazuje, że pojawiła się na wczesnym etapie ewolucji. Tajemnice kodonów stop Kodony terminacyjne w genach fascynują badaczy od dawna. Między innymi dlatego, że mniej więcej 10% chorób genetycznych u ludzi wynika właśnie z mutacji tworzących przedwczesne kodony stop. Odkrycie tajemnicy końskiego genu KEAP1 może otworzyć nowe kierunki badań związanych z terapiami genowymi. Okazuje się bowiem, że przywrócenie funkcjonalnej syntezy białka w komórce jest możliwe. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polska husaria była najlepszą jazdą na świecie. Co doprowadziło do jej upadku?
Polska husaria odniosła wiele spektakularnych zwycięstw w XVI i XVII wieku. Kolejne stulecie to już zmierzch husarzy. Powodem były nowe strategie walki.
Spis treści: Husaria – początek i okres świetności Wygląd i uzbrojenie husarza Koszty służby w husarii Zmierzch husarii Sławni husarze „Historia Polski obejmuje szczegół, że gdy pewien król pragnął się cofnąć przed nieprzyjacielem następującym nań z przemagającą siłą, husarze przeszkodzili temu, oświadczywszy wyniośle, że nie ma powodu obawiać się, kiedy jest pod ich osłoną, gdyż jeżeliby niebiosa zapaść się miały, toby je podtrzymano na ostrzach kopii”. Tą jedną anegdotą pod koniec XVII w. Françoise Paulin Dalerac, francuski dworzanin Jana III Sobieskiego, wyjaśnił istotę fenomenu skrzydlatego rycerstwa polskiego. Nadzwyczajna pewność siebie, przekładająca się na wysokie morale, była kluczowym czynnikiem pozwalającym husarzom przez dwa wieki odnosić fenomenalne sukcesy. Najlepszym świadectwem wartości tego rycerstwa są opinie jego największych nieprzyjaciół. Choćby ta wygłoszona przez szwedzkiego króla Gustawa Adolfa: „O gdybym miał taką jazdę; z moją piechotą obozowałbym tego roku w Konstantynopolu”. Taki podziw wzbudził w nim widok husarzy, którzy 1 października 1626 w bitwie pod Gniewem uniesieni zapałem bojowym, skakali na koniach ze stromego wzgórza w dół, jak w przepaść. Wszystko po to, aby uderzyć w piechotę szwedzką, która chroniąc się przed szarżą husarii, opuściła szańce na wzgórzu i zeszła do jego podnóża, licząc że stromizna nasypu uniemożliwi polskim kawalerzystom dotarcie do nich. Husaria – początek i okres świetności Pierwsi husarze pojawili się w Polsce w 1500 r. Złoty okres tej kawalerii rozpoczął się wraz z jej reformą, którą zainicjował Stefan Batory. Już niecałe półtora roku po jego elekcji na króla Polski husarze w bitwie pod Lubieszowem (1577) rozbijają pięciokrotnie liczniejszego wroga – zbuntowanych gdańszczan i zaciężne wojska niemieckie, które mieszczanie wynajęli do obrony swoich interesów. Później zwycięstwa sypnęły się jak z rękawa, każde kolejne bardziej spektakularne. Poczesne miejsce wśród nich zajmuje bitwa pod Kłuszynem (1610), dzięki której Polska załoga stanęła wkrótce na moskiewskim Kremlu, a polski królewicz Władysław Waza został carem Rosji. W bitwie tej husaria wspięła się na absolutne wyżyny możliwości kawalerii. Piersiami swoich rumaków łamała dębowe płoty. Pokonała kobylice, pikinierów i kirasjerów. Wytrzymała ogień muszkietowy otwierany z minimalnej odległości. Nie zmógł jej ogień licznej artylerii. Przejechała w ciągu doby od kilkudziesięciu do nawet 120 km, walcząc przy tym kilka godzin w lipcowym słońcu, szarżując na przeciwnika nawet po dziesięć razy. I pokonała kilkunastokrotnie liczniejszego nieprzyjaciela! A wszystko to przy minimalnych stratach własnych – około 80 zabitych i 100 rannych. Trudno też pominąć epizod spod Chocimia (1621). Sam sułtan turecki Osman II, widząc jak garstka 600 husarzy pojedynczą szarżą rozbija 10 tys. jego najlepszych żołnierzy, rozpłakał się z bezsilności. Wygląd i uzbrojenie husarza Po czym poznać husarza? Po skrzydłach? Tak, chociaż nie wszyscy ich używali. W Polsce robili to tylko niektórzy pocztowi, szeregowi husarscy. Towarzysze – podoficerowie – ich nie nosili. Ponadto w czasach świetności nie były to znane nam z filmów i muzeów wysokie, wygięte nad głową skrzydła. Takie nosiła husaria dopiero w epoce swojego zmierzchu – w XVIII w. Skrzydła i proporce W XVIII w. do boju zakładano skrzydła krótkie, niewystające ponad głowę i niewyginające się nad nią. Mocowano je bądź przy siodłach (zazwyczaj pojedyncze skrzydło), bądź na plecach. W tym drugim przypadku mogła to być też para. Jeszcze wcześniej, bo w wieku XVI, bywało, że skrzydła mocowano do tarcz. Przez lata w bojowe zastosowanie skrzydeł mocno powątpiewano, sądząc, że noszone były wyłącznie podczas uroczystości. Ostatnie badania pozwalają jednak odrzucić wątpliwości. Używano ich także w walce, o czym świadczą różnorakie źródła. Wśród nich są i wspomnienia samych husarzy. A czemu skrzydła służyły? Po pierwsze – do ozdoby. Z drugiej jednak strony miały też stricte bojowe zastosowanie. Otóż konie z natury są zwierzętami płochliwymi. Skrzydła zaś, jak potwierdzają eksperymenty wykonywane przez rekonstruktorów, oddziałują na nie szczególnie silnie. W XVII w., aby wywołać zamieszanie w szeregach wroga, przed szyk roty husarskiej wysyłano kilku pocztowych ze skrzydłami. Ci straszyli konie nieprzyjaciela nieprzyzwyczajone do takich widoków, a reszta husarzy miała ułatwione zadanie. Gdy rycerstwo polskie w zwartych szeregach uderzało mieszającego szyki, próbującego opanować rumaki nieprzyjaciela, wynik starcia był przesądzony. Podobny cel miało malowanie koni husarskich i długie proporce mocowane do kopii, które w trakcie szarży kręciły się i furkotały. Jak notował służący w wojsku polskim francuski inżynier Philippe Dupont: „Nie ma takiego szwadronu wroga, który by się nie zachwiał, a często i nie załamał, gdy konie widzą migoczące [proporce] przed ich oczyma i słyszą świst powodowany w powietrzu, gdy husaria rusza do natarcia, które wykonywane jest zawsze z pełną prędkością”. Istnieją źródła, które potwierdzają skuteczność proporców jeszcze w XIX w. Ten element wyposażenia przeszedł bowiem z kopii husarskich na ułańskie lance. Skóry zwierząt Przejdźmy teraz do skór drapieżników, noszonych przez husarzy na plecach, a czasem i pod siodłami. Przy czym im zamożniejszy towarzysz husarski, tym droższe, bardziej egzotyczne skóry nosił. Zazwyczaj towarzysze stroili się w skóry dzikich kotów – lwów i lampartów – pozostawiając pocztowym tańsze skóry wilków i niedźwiedzi. Wszystko to też miało wzbudzać strach. Kopie Jednak nie skrzydła i nie skóry były najważniejszymi elementami wyróżniającymi husarię, ale kopie – specjalnej konstrukcji, używane w szczególny sposób. Wydrążone wewnątrz, były lżejsze niż te o pełnych drzewcach. A dzięki zmyślnej technice posługiwania się tą bronią, czyli pozostawieniu końca kopii w toku podczas składania się do ataku, znacznie mniej obciążały ramię husarza. Obie te innowacje pozwalały polskiemu rycerstwu posługiwać się najdłuższą w dziejach ludzkości bronią. Sięgała ona nawet 6,2 m, umożliwiając dosięgnięcie każdego przeciwnika, nim ten uderzył swą bronią w husarza. Źródła historyczne mówią o przypadkach, gdy taką kopią przebijano nawet pięciu, sześciu wrogów naraz! Pozostałe elementy uzbrojenia Towarzysz husarski mający na wyposażeniu broń drzewcową, białą, obuchową i palną, mógł stanąć do walki z każdym przeciwnikiem. – Skuteczność zastosowana tzw. toku, który służył do podtrzymania kopii w walce w pozycji pionowej i poziomej przy ataku, była zdumiewająca. ,,Drzewko” traciło na wadze – mówi Radosław Szleszyński z Chorągwi Husarskiej Marszałka Woj. Pomorskiego z siedzibą na zamku w Gniewie. – Po wieloletnich ćwiczeniach w siodle, porównując husarza z innymi przedstawicielami dowolnej formacji jazdy w XVII w., mogę powiedzieć, że funkcjonalność i uniwersalność jej uzbrojenia była wyjątkowa – ciągnie rekonstruktor. – Poczynając od uzbrojenia ochronnego jako kompilacji wzorów wschodnich i zachodnich, które nie krępuje w walce i wielogodzinnej jeździe. Zastosowanie m.in. karwaszy i zmodyfikowanie zachodnioeuropejskich naramienników doskonale wpłynęło na zwiększenie mobilności w ręcznej walce, zarówno przy zastosowaniu broni drzewcowej (kopie), jak i białej (szabla, pałasz, koncerz). Koszty służby w husarii Właściciel pocztu, czyli towarzysz, musiał być człowiekiem bardzo majętnym, gdyż służba w husarii w żaden sposób nie zwracała mu poniesionych nakładów. Dlatego choć w tym względzie nie było żadnych obostrzeń, przytłaczająca większość towarzyszy wywodziła się ze szlachty. Tylko ją stać było na najlepsze rumaki, które kosztowały fortunę. Dla przykładu: Wojciech Stanisław Chróściński, wyruszając na odsiecz Wiednia, kupił sobie konia wartego 3146 złotych. W tym czasie roczny żołd husarza wynosił 200 zł. Tańsze były wierzchowce, które towarzysze kupowali dla swoich pocztowych. Zazwyczaj kosztowały od 100 do kilkuset złotych. Cena skór wahała się od kilkudziesięciu do 200 zł. Podobna była wartość zbroi. Na koński rząd trzeba było wyłożyć od kilkudziesięciu do kilkuset złotych. Szable, koncerze, broń palna, ubrania, wozy, żywność, namioty i tabun innych koni (do wozów i podjezdki), sprzęt obozowy – to wszystko razem kosztowało fortunę. Biorąc pod uwagę fakt, że rycerz ryzykował życiem, a służba w wojsku polskim była ochotnicza, trudno nie postawić pytania, co pchało ludzi do husarii. No właśnie, co? Odpowiedź jest złożona. Z jednej strony był to na pewno przejaw ideologii szlachty polskiej, przekonania, że jej uprzywilejowana pod względem politycznym pozycja w państwie wynikała właśnie ze zobowiązania do obrony ojczyzny. Czyli szlachcic, służąc w wojsku, niejako spłacał Polsce rachunek za to, że mógł się cieszyć niespotykaną w innych krajach wolnością i pozycją. A ponieważ służba w husarii przynosiła największy prestiż, przeto ci, których było na to stać, zaciągali się w szeregi właśnie tej formacji. Z drugiej jednak strony ten, kto chciał w kraju zrobić polityczną karierę, musiał przejść przez szeregi armii. Wykazać się poświęceniem dla ojczyzny. Służba w wojsku była więc legitymacją do sprawowania urzędów w Polsce. Często w grę wchodziły rodzinne tradycje. Młody człowiek, nasłuchawszy się w domu o wyczynach ojca i innych swoich przodków, chciał iść w ich ślady. Niektórych do wojska pchała gorąca krew, innych nadzieja na bogate łupy. Najczęściej w grę wchodziły wszystkie te elementy – w różnych proporcjach. Zawsze jednak podkreślano, że narażano się (i swoją kieszeń) dla sławy. Własnej, swojego rodu, dowódcy, króla i Rzeczypospolitej. Zmierzch husarii Kres tak spektakularnych zwycięstw husarii nie przyniósł, jak się powszechnie uważa, rozwój broni palnej, lecz zastosowanie przeszkód oraz unikanie konfrontacji w polu ze skrzydlatym rycerstwem. Choć husarze używali skrzydeł, latać nie potrafili. Zaś konie, jak każde stworzenia, mają swoje ograniczenia. Nawet najlepsze, najdroższe rumaki, za które płacono fortunę, nie były w stanie przeskoczyć odpowiednio szerokich rowów czy przebić się przez specjalnie konstruowane przeciwko kawalerii zapory. Gdy przeciwnik za takowymi się chował, husaria była bezsilna. Tak było na przykład w bitwie ze Szwedami pod Kliszowem (1702), gdzie – jak zanotował generał Otto Vellingk – wojsko polskie „nacierało w całkiem dobrym porządku na naszych [Szwedów] i dobrze wytrzymało pierwszą salwę naszej piechoty”. Tyle że chwilę później husaria musiała zatrzymać się przed kozłami hiszpańskimi. Zatrzymać i wycofać, bo nie było najmniejszego sensu tkwić pod ostrzałem, bez szans na pokonanie tych przeszkód. Trzeba też wspomnieć, że formacja była niesłychanie kosztowna. Wprawdzie nie dla państwa, które płaciło minimalny w stosunku do niezbędnych nakładów żołd, ale dla samych husarzy. Ci musieli sobie sprawić konie, broń i wyposażenie. Gdy sytuacja ekonomiczna szlachty polskiej była dobra, wojsko zasilały liczne rzesze husarzy, którzy się właśnie z tej klasy wywodzili. W czasach gospodarczego upadku liczba mogących sobie pozwolić na służbę w tej jakże wymagającej formacji drastycznie spadła. Jeszcze pod Chocimiem, w 1621 r., stawiło się ponad 8000 husarzy. Ale już w latach potopu szwedzkiego (1655–1660) w zniszczonej wojnami Polsce było ich dziesięciokrotnie mniej. Wprawdzie za panowania Sobieskiego sytuacja uległa chwilowej poprawie, ale wiek XVIII przyniósł ostateczny upadek formacji. Także dlatego, że drastycznie wówczas spadły wysoki w poprzednich stuleciach poziom wyszkolenia i morale tego rycerstwa. Sławni husarze Wielu husarzy wsławiło się wiekopomnymi czynami, dzięki którym przeszli do historii. Wspomnijmy tu rotmistrza Andrzeja Firleja, który w bitwie pod Kłuszynem poprowadził swój oddział do szarży na kobylice i pikinierów, pokonując i jedne, i drugich. Jest to wybitne osiągnięcie, nie mające precedensu w dziejach wojen. W gronie tych, którzy okryli się sławą, jest Władysław Wilczkowski, porucznik husarii Lubomirskich. Jednym z ciekawszych jego wyczynów było zaszarżowanie na dziesięciokrotnie liczniejszych kirasjerów rosyjskich. Gdy do jego oddziału dołączyła druga rota husarska, nie tylko przepędzono kirasjerów, lecz i wdeptano w ziemię stojący za nimi pułk kozaków. Czyli tą pojedynczą szarżą pod Kutyszczami w 1660 r. rozbito kilkunastokrotnie liczniejsze siły przeciwnika. Mimo to, nie oni są najbardziej znanymi husarzami. Palmę pierwszeństwa dzierży Stefan Czarniecki. Czarniecki wywodził się z niezbyt zamożnej, a na dodatek obdarzonej licznym potomstwem rodziny szlacheckiej. Zaczynał swą karierę jako jeździec lekkiej kawalerii w 1621 r. W 1634 r. za jego wojenne wyczyny król nadał mu 200 włók ziemi, co pozwoliło mu już w następnym roku zaciągnąć się do husarii. Był z nią związany do końca życia. Najpierw, przez kilkanaście lat, jako porucznik. Później jako wódz wiodący i husarzy, i inne rycerstwo polskie do walk ze Szwedami, Kozakami, Rosjanami... Dzięki wojnom, 44 latom służby wojskowej, swoim talentom i zasługom, pod koniec życia Stefan Czarniecki awansował na urząd hetmana polnego koronnego. Zrobił oszałamiającą karierę. Jego nazwisko znalazło się w naszym hymnie narodowym. Dzięki temu zyskał to, co było marzeniem każdego husarza – nieśmiertelną sławę. Źródło: archiwum NG.
Te zagadkowe zwierzęta umknęły Karolowi Darwinowi. Wieki później pojawiły się ponownie
Tajemnicze kędzierzawe konie z Ameryki Południowej umknęły słynnemu przyrodnikowi, Karolowi Darwinowi. Ale teraz pewna para tworzy ich własne stado i próbuje ocalić zapomniany gatunek.
Spis treści: Oko w oko z zagadkowym zwierzęciem Od zauroczenia do własnego stada Jak kędzierzawe dzikie konie po raz pierwszy przybyły do Patagonii Darwin szuka wyjątkowego konia Wyjątkowe konie z unikatową mutacją Skąd się wzięło kręcone umaszczenie? Nadzieja na zachowanie kędzierzawych koni z Ameryki Południowej W odludnym zakątku płaskowyżu Somuncurá w argentyńskiej prowincji Río Negro, gdzie wydaje się, że powstało słowo „niegościnny”, weterynarz Gerardo Rodríguez zauważył konia spokojnie pasącego się wśród surowego krajobrazu. Widok jakiegokolwiek konia w tak odizolowanym, suchym regionie był już niezwykły, ale ten był niepodobny do niczego, co kiedykolwiek spotkał: jego sierść była kręcona. Oko w oko z zagadkowym zwierzęciem Początkowo Rodríguez myślał, że kędzierzawa sierść konia wskazuje na to, że jest chory lub spocony. Jednak gaucho, czyli jeździec, powiedział mu coś zaskakującego. Te kędzierzawe konie były kiedyś bardziej powszechne, zanim susze, erupcje wulkanów i inne przeciwności losu zdziesiątkowały ich populację. Miejscowy zaoferował Rodríguezowi sprzedaż konia. Zauroczony stworzeniem, natychmiast się zgodził. Jego żona, Andrea Sede, poczuła tę samą natychmiastową więź ze zwierzęciem. „Nigdy nie zapomnę spotkania z nim” – wspomina. „Podszedł do nas tak, jakby zawsze był nasz”. Od zauroczenia do własnego stada Ta chwila zapoczątkowała marzenie pary o założeniu własnego stada. Prawie 20 lat później Rodríguez i Sede mają obecnie 40 tych kędzierzawych koni – jedynych w swoim rodzaju w całej Ameryce Południowej. Tym samym zachowano fascynujący i nieoczekiwany rozdział historii naturalnej Patagonii. Umknął on nawet słynnemu przyrodnikowi Karolowi Darwinowi, który skrupulatnie udokumentował florę i faunę regionu podczas swojej południowoamerykańskiej podróży na statku Beagle. Naukowiec słyszał pogłoski o tych koniach, ale nigdy nie udało mu się ich znaleźć. Jak kędzierzawe dzikie konie po raz pierwszy przybyły do Patagonii Aby zrozumieć historię argentyńskich kędzierzawych koni, musimy cofnąć się o kilka wieków do sprowadzenia przez Hiszpanów pierwszych koni do obu Ameryk. W 1535 roku konkwistador Don Pedro de Mendoza otrzymał zadanie założenia kolonii w regionie Río de la Plata, części dzisiejszej Argentyny. Przepłynął Atlantyk z osadnikami, żołnierzami i około 100 końmi, w tym końmi roboczymi i wspaniałymi końmi bojowymi ze stajni w Kadyksie, mieście w Hiszpanii. Zaledwie sześć lat później, w 1541 roku, kolonia Buenos Aires w tym regionie została zniszczona i spalona przez rdzenne plemiona opierające się nadużyciom kolonialnym. Hiszpanie uciekli, porzucając swój dobytek i od 12 do 45 koni. Konie te przetrwały i swobodnie wędrowały po rozległych argentyńskich pampach. „Konie, które uciekły, przystosowały się i rozmnażały się w zdumiewający sposób. Ich potomkowie utworzyli stada liczące setki tysięcy dzikich koni znanych jako baguales” – wyjaśnia dr Mitch Wilkinson, wiceprzewodniczący Międzynarodowej Organizacji Konia Kędzierzawego (ICHO). Kiedy Hiszpanie wrócili 40 lat później, znaleźli kwitnącą populację, szacowaną przez Wilkinsona na 36 000 sztuk. Przyczyniły się do tego łatwo dostępne pożywienie i otwarte równiny. Hiszpanie dostrzegli też ich nieoczekiwaną cechę: niektóre konie miały kędzierzawą sierść, cechę niespotykaną w Hiszpanii. Doszło do tego, że nowe konie importowane z Hiszpanii skrzyżowały się z dzikimi stadami, dając początek koniom Criollo – hiszpańskiego pochodzenia, ale urodzonym w obu Amerykach. Konie te rozwijały się zarówno na wolności, jak i w warunkach domowych, rozprzestrzeniając się w Argentynie, Urugwaju i południowej Brazylii. Darwin szuka legendarnego konia W 1739 r. hiszpańscy odkrywcy Cabrera i Solanet udokumentowali występowanie koni kędzierzawych wśród dzikich stad w Argentynie i Brazylii. Kilkadziesiąt lat później hiszpański przyrodnik Félix de Azara również opisał te konie w swojej książce „Quadrupeds of Paraguay”, opublikowanej w Paryżu w 1801 roku. Nawet Karol Darwin zwrócił uwagę na konie w swojej pracy „Zmienność zwierząt i roślin w stanie udomowienia” z 1868 roku, przytaczając je jako przykład doboru naturalnego. Darwin spekulował, że przypadkowa mutacja pozwoliła tym koniom przystosować się do nowego środowiska w Ameryce Południowej. Jednak podczas podróży na ten kontynent Darwin nigdy nie zaobserwował koni o kędzierzawej sierści na wolności, co skłoniło go do zastanowienia się, czy nie zniknęły. Inni jednak przypisują ich obecność znacznie bardziej legendarnemu źródłu. Według lokalnego mitu, templariusze – francuski katolicki zakon wojskowy, który rzekomo przywiózł Świętego Graala na odległy płaskowyż Somuncurá – jeździli na tych kędzierzawych koniach, sprowadzając je do regionu na długo przed przybyciem konkwistadorów. Chociaż nie ma żadnych dowodów historycznych potwierdzających tę teorię, opowieść ta wciąż istnieje, dodając powiew mistycyzmu do i tak już enigmatycznej przeszłości tej rasy. Wyjątkowe konie z unikatową mutacją Przez lata Rodríguez i Sede pisali do międzynarodowych stowarzyszeń w nadziei na zidentyfikowanie rodowodu swoich koni. Zawsze otrzymywali tę samą odpowiedź: w Ameryce Południowej nie było koni o kędzierzawym umaszczeniu. Wszystko zmieniło się, gdy skontaktowali się z ICHO, a Wilkinson postanowił ich odwiedzić. Jego pierwsze wrażenie na temat koni? „Pomyślałem, że są wyjątkowe i piękne” – mówi. Próbki DNA pobrane do Texas A&M University's Equine Genetics Laboratory potwierdziły odrębność tych koni od każdej innej znanej rasy. W przeciwieństwie do innych koni o kręconym umaszczeniu, ich mutacja genetyczna nie została wcześniej zidentyfikowana. Konie te zostały sklasyfikowane jako typ argentyńskiego Criollo – linii przodków wywodzącej się bezpośrednio od hiszpańskich koni wprowadzonych przed wiekami. „Posiadanie kręconej sierści samo w sobie nie tworzy rasy” – zaznacza Wilkinson. Kędzierzawa sierść jest „cechą” spowodowaną mutacją. Podczas gdy podobne cechy występują u koni z Ameryki Północnej i Syberii, większość mutacji powstaje naturalnie w rdzennych populacjach odizolowanych geograficznie. Kędzierzawe konie patagońskie, nietknięte przez współczesne rasy europejskie, zachowują genetyczne powiązania przodków z północnymi kucykami iberyjskimi, takimi jak Gallego i Garrano, choć są nieco większe. Skąd się wzięło kręcone umaszczenie? Zalety adaptacyjne kręconej sierści pozostają w sferze spekulacji. Prof. Ernest Gus Cothran z Texas A&M University zauważa, że choć od czasów Darwina stawiano hipotezy, iż cecha ta może zapewniać przetrwanie w zimie, to tak naprawdę „nie ma na to dowodów”. Surowy klimat Patagonii może sprzyjać tej adaptacji, ale potrzeba więcej danych, aby potwierdzić tę teorię. Ponadto ograniczone fundusze rodziny Rodríguez-Sede uniemożliwiły im wysłanie ostatnich próbek z ich stada niezbędnych do dalszych badań genetycznych DNA. Naukowcy nadal muszą określić konkretną mutację genetyczną odpowiedzialną za kręconą sierść koni i potwierdzić wzór dziedziczenia. Nadzieja na zachowanie kędzierzawych koni z Ameryki Południowej Marzenie Rodrígueza i Sede o stadzie, które później przerodziło się w pragnienie jego zachowania, również nie obyło się bez wyzwań. „Jeśli mamy szczęście, mamy jednego lub dwóch potomków rocznie” – mówi Sede. „Czasami umierają zaraz po urodzeniu, ponieważ matka nie ma mleka, gdyż nie miała wystarczającej ilości pokarmu, aby przybrać podczas zimy. A my nie mamy pieniędzy, aby je lepiej karmić”. Przetrwanie w tym trudnym środowisku nie jest łatwym zadaniem. Przekraczając rzekę z żyznego Alto Valle, z sadami gruszkowymi i jabłkowymi, kontrast tej części Patagonii jest uderzający. Nie ma tu drzew ani gór „tylko kamień, kamień i jeszcze więcej kamienia” – precyzuje Sede. Latem temperatury przekraczają 30 st. C w bezlitosnym słońcu, podczas gdy zimą spadają do minus 20 st. C, z kilkudziesięcioma centymetrami śniegu. Woda, rzadka i cenna, znajduje się tylko w małych lagunach utworzonych przez topniejący lód. Największe życzenie Sede jest proste: „Żeby padał deszcz i rosła trawa”. Problem z zachowaniem tych koni jest zasadniczo natury ekonomicznej. Cothran uważa, że po znalezieniu mutacji i określeniu genotypu kędzierzawych koni z Patagonii, informacje te można wykorzystać do wyboru najlepszej pary do krycia. „Jeśli mutacja powoduje problemy, gdy konie są homozygotyczne (mają dwie identyczne kopie zmutowanego genu), kojarzenia mogą być tak dobrane, aby homozygoty nie występowały” – wyjaśnia. Jeśli kędzierzawa sierść jest pożądana przez hodowców, test może pomóc zwiększyć częstotliwość występowania tej cechy. Wilkinson dostrzega szerszy problem. „Inni hodowcy w Argentynie muszą się tym zainteresować” – mówi. „Tylko kilka osób wie o istnieniu tych koni”. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Świnie są bardzo wybredne. Naukowcy dokończyli eksperyment słynnego XVIII-wiecznego biologa
Spośród zwierząt hodowlanych, takich jak konie, owce czy kozy to świnie są najbardziej wybredne, jeśli chodzi o pokarm. Na zwierzętach przetestowano ponad 600 gatunków roślin. Eksperyment wykonano blisko 300 lat temu. Przeanalizowano go dopiero teraz.
Spis treści: Karol Linneusz – na tropie idealnej diety zwierząt Wybredne świnie Wielki eksperyment biologów. Pora z niego skorzystać Świnie są bardzo inteligentnymi zwierzętami. Zdaniem naukowców mają wyrafinowane zdolności poznawcze, lepsze niż psy, a nawet trzyletnie dzieci. Nie zmienia to faktu, że w polskiej kulturze masowej i na co dzień nie mają dobrej prasy. O człowieku zachowującym się nieprzyzwoicie mówi się, że jest świnią. Potoczne są też takie wyrazy pochodne jak świntuch, świństwo, świnić, świński, po świńsku. Tymczasem dowody na wyrafinowanie tych zwierząt naukowcy zebrali nie tylko w ostatnich latach, ale już kilka stuleci temu. Karol Linneusz – na tropie idealnej diety zwierząt Postać Karola Linneusza, szwedzkiego przyrodnika i lekarza, który wprowadził rewolucyjny system klasyfikacji oparty na morfologii (budowie) organizmów, zna każdy uczeń. Naukowiec ten był bardzo płodny. Część z jego badań i publikacji nie jest dziś znanych albo nie kontynuował ich i zostały nieco zapomniane. Tak też stało się z pracą doktorską „Pan Svecicus” opublikowaną przez Karola Linneusza w 1749 roku, którą nawet przetłumaczono na angielski i niemiecki. Obronił ją jego student, Nils Hesselgren. Taka praktyka to nic dziwnego w tamtych czasach. Praca została napisana lub podyktowana przez jego przełożonego, Linneusza, a zadaniem Hesselgrena była jedynie jej publiczna obrona. Doktorat oparty był o szeroko zakrojone badania. Dotyczyły one preferencji żywieniowych zwierząt hodowlanych. Linneusz i jego uczniowie podróżowali po Szwecji, zbierając informacje od rolników na temat najlepszych pastwisk dla zwierząt. Przeprowadzili ponad 2300 testów, w których 643 gatunki roślin podawano krowom, kozom, owcom, koniom i świniom. Następnie odnotowywano, czy zwierzę zjadło roślinę, czy nie. Skala tego przedsięwzięcia robi wrażenie nawet na dzisiejszych naukowcach. Wyniki starannie opracowano, ale nie nigdy ich nie opracowano. Po 275 latach tego zadania podjął się zespół szwedzkich naukowców i opublikował na łamach „Biological Journal of the Linnean Society”. Wybredne świnie Z analizy badania Linneusza wynika, że świnie były najbardziej wybredne, jeśli chodzi o pokarm. Zjadały tylko 32% z 204 gatunków roślin testowanych na wszystkich zwierzętach. Następne w kolejce były konie – 59%, krowy – 66%, owce – 82 procent i kozy – 85 procent. Świnie preferowały rośliny strączkowe i trawy. Wszystkie zwierzęta preferowały gatunki, które dziś uważane są za pożywne. – Świnie były prawdopodobnie najbardziej wybredne, ponieważ są wszystkożerne i nie jedzą wyłącznie roślin. Nieco jest też zaskakujące, że zwierzęta nie były zbyt dobre w unikaniu toksycznych roślin. Krowy i konie były pod tym względem najlepsze – mówi prof. Håkan Rydin z Wydziału Ekologii i Genetyki na Uniwersytecie w Uppsali, współautor publikacji. 300 lat temu dopiero kształtował się system klasyfikacji roślin. Ale dzięki temu, że Linneusz stosował opisy, które sam opracował i stały się obecnie standardem, teraz szwedzcy badacze byli w stanie zidentyfikować poprawnie strawę podawaną zwierzętom hodowlanym. To doskonały dowód na to, że standaryzacja w badaniach przynosi owoce. Wielki eksperyment biologów. Pora z niego skorzystać – Karol Linneusz położył podwaliny pod analizę tego obszaru [nauki – przyp. red.] przez przyszłych naukowców. Minęło około 200 lat, zanim biolodzy zaczęli używać statystyk. Fascynujące jest również to, że wszystkie dane są udokumentowane. Gdyby eksperyment przeprowadzono w nowszych czasach, naukowcy prawdopodobnie nie zachowaliby surowych danych – zauważa prof. Rydin. Dla badacza zaskakujące jest, dlaczego wyniki tego imponującego rozmachem eksperymentu miały tak niewielki wpływ na naukę. Jak zauważa w swoim artykule, publikacja Linneusza była dobrze znana na całym świecie, ale naukowcy nie próbowali interpretować, ani omawiać wyników. Wniosek dotyczący wybrednych świń to tylko jeden z wielu, jaki można wysnuć z najnowszej analizy. Eksperci zajmujący się żywieniem trzody, ale też pasjonaci zwierząt i historii nauki z pewnością znajdą w publikacji wiele cennych informacji. Źródło: Biological Journal of the Linnean Society. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli w Anglii „starożytne MOP”. Znaleziono mnóstwo artefaktów sprzed 2 tys. lat
Pozostałości po rzymskiej stacji wymiany koni sprzed dwóch tysięcy lat odkryli archeolodzy w Gloucestershire w Anglii. Miejsce można przyrównać do współczesnych MOP-ów, czyli miejsc obsługi pasażerów na autostradach.
Spis treści: Stacja wymiany koni z okresu rzymskiego Rzymska obecność w Wielkiej Brytanii Nie tylko Rzymianie Nie jest tajemnicą, że wykopaliska poprzedzające budowę autostrad i tras szybkiego ruchu obfitują w liczne znaleziska archeologiczne. Dlaczego? Bo pokrywają duży obszar. Tym samym rośnie szansa na szersze rozpoznanie. Podobnie było i tym razem w hrabstwie Gloucestershire w zachodniej Anglii. Stacja wymiany koni z okresu rzymskiego Archeolodzy z Oxford Cotswold Archaeology (OCA) pracujący w obrębie projektowanego łącznika trasy szybkiego ruchu A417 (projekt „Missing Link”) natknęli się na rzymskie mutatio. Termin ten oznacza po łacinie dosłownie „zmianę”. W taki sposób określano stację wymiany koni, które znajdowały się w wielu punktach wzdłuż rzymskich dróg. Takie miejsca odpoczynku były wykorzystywane do przerwania długiej podróży i zmiany zmęczonych koni. W obrębie badanego stanowiska archeologicznego znaleziono kości końskie, uzdy i hipposandale, czyli rodzaj rzymskich podków. Były to metalowe płytki mocowane do kopyta rzemieniem. Oprócz tego archeolodzy zlokalizowali przedmioty związane z utrzymaniem i pielęgnacją koni. Wśród rzymskich znalezisk uwagę zwraca figurka Kupidyna stylizowana na greckiego herosa Herkulesa, którą można rozpoznać po maczudze dzierżonej w dłoni. Znajdowała się w rowie. – Jest bardzo mało prawdopodobne, aby Kupidyn został wyrzucony: w tamtych czasach był bardzo cennym nabytkiem. Możliwe, że była to rzeczywiście ofiara, być może złożona bogom za pomoc w osiągnięciu szczęściu lub nawet życiu miłosnym? – sugeruje kierownik badań, Alex Thomson z Cotswold Archaeology. View oEmbed on the source website Miejsce to było położone w pobliżu Ermine Street, jednej z najważniejszych rzymskich dróg na południowym-zachodzie Anglii. To dodatkowa przesłanka, że mamy do czynienia z mutatio. Teraz archeolodzy głowią się nad precyzyjnym określeniem wieku tego założenia. Osadę wzniesiono w tym miejscu w II wieku n.e., a szczyt aktywności przypadł prawdopodobnie na III i IV wiek. Badania tego miejsca przyczyniają się do lepszego zrozumienia rzymskich osad wiejskich, które nie są willami, a także ówczesnego handlu i wymiany. Rzymska obecność w Wielkiej Brytanii Od I do początków V w. n.e. Rzymianie okupowali duże tereny Brytanii. Ich władza sięgała aż do Szkocji, czyli ówczesnej Kaledonii. Za czasów zajęcia wysp przez Cesarstwo Rzymskie powstało wiele miast na bazie obozów wojskowych, na przykład Londinum (dzisiejszy Londyn). Aby wojska mogły sprawnie się przemieszczać i by usprawnić handel, Rzymianie stworzyli sieć brukowanych dróg na całym okupowanym obszarze. Trakty miały na celu ułatwienie poruszania się pojazdów ciągniętych przez zwierzęta i omijanie obszarów, na których możliwe były podtopienia. Transport dóbr i ludzi na duże odległości wymusił budowę „starożytnych MOP-ów” (miejsc obsługi podróżnych), bo trakty Rzymian można przyrównać do współczesnych autostrad. Ten odkryty właśnie w hrabstwie Gloucestershire nie jest pierwszy. Podobną stację znaleziono w Staffordshire w Tollgate Farm. Dyrektor generalny Cotswold Archaeology, Neil Holbrook, zauważa podobieństwa między stanowiskiem A417 a znaleziskami w Bourton-on-the-Water. Tam znaleziono ruiny budynku określanego w raportach jako rzymska „kawiarnia transportowa”, zatem rodzaj przydrożnej karczmy. Takie miejsca często kojarzone są z działalnością wojskową. Jednak na tym etapie archeolodzy nie są jednak pewni, czy był on własnością armii rzymskiej. Szef badań Thomson wyjaśnił, że miejsce to było używane przez Rzymian od połowy do końca I wieku. Wówczas otwarto kamieniołomy wapienia, aby zbudować Ermin Street, która łączyła Glevum (Gloucester) z Corinium (Cirencester), a następnie z Calleva Atrebatum (Silchester). Nie tylko Rzymianie W miejscu poprzedzającym przebieg trasy szybkiego ruchu (o powierzchni 355 000 m kw.) archeolodzy natknęli się też na zdecydowanie wcześniej relikty archeologiczne, bo nawet sprzed 12 tys. lat. Najpóźniejszym z odkryć jest stanowisko artyleryjskie z czasów II wojny światowej, wyposażone pierwotnie w cztery duże działa przeciwlotnicze i centrum dowodzenia. Nic więc dziwnego, że archeolodzy i specjaliści biurowi spędzili do tej pory ponad 100 000 godzin na wykopaliskach i przetwarzaniu znalezisk, których liczba wynosi obecnie ponad 10 000 – informuje Cotswold Archaeology. Źródło: Cotswold Archeology. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Przełomowa decyzja w sprawie koni z Morskiego Oka. Czy to początek końca ich cierpienia?
Szykują się rewolucyjne zmiany na trasie do Morskiego Oka. W wyniku zawartego porozumienia,już niebawem rozpoczną się testy busa elektrycznego, który ma odciążyć konie.
W tym artykule: Elektryczny bus na trasie do Morskiego Oka Konie nad Morskim Okiem. Co przewiduje porozumienie? Sprawa transportu turystów do Morskiego Oka od lat wywołuje wiele emocji. Temat powraca na czołówki gazet i portali internatowych za każdym razem, gdy na trasie dochodzi do dramatycznych scen z udziałem koni przewożących pasażerów. Ostatnio taka sytuacja miała miejsce na początku maja. Wówczas jeden z dwóch koni ciągnących fasiąg potknął się i upadł. Zwierzę miało problemy ze wstaniem, a na dodatek zostało zmuszone przez woźnicę do zmiany pozycji i uderzone po pysku. Skandaliczne nagranie natychmiast obiegło sieć i ponownie wywołało dyskusję na temat całkowitego usunięcia transportu konnego ze szlaku. Choć taka opcja – jak na razie – jest mało prawdopodobna, podjęto pierwsze kroki w celu poprawy sytuacji koni ciągnących bryczki z turystami. Elektryczny bus na trasie do Morskiego Oka 17 kwietnia 2024 r. w Zakopanem doszło do spotkania przedstawicieli Ministerstwa Środowiska i Klimatu, Tatrzańskiego Parku Narodowego, wozaków, organizacji prozwierzęcych, weterynarzy oraz samorządowców. Zakończyło się podpisaniem porozumienia. W wyniku zawartego kompromisu, najpóźniej 1 czerwca na trasie Polana Palenica–Włosienica rozpoczną się testy elektrycznego busa. W pierwszej kolejności, jak zaznacza poseł Łukasz Litewka, z transportu meleksem skorzystają osoby niepełnosprawne i seniorzy. – To początek dobrej współpracy z różnymi środowiskami, którym na pewno przyroda i dobro zwierząt leży głęboką na sercu, choć inaczej czasami to dobro postrzegamy – podkreśla minister Paulina Heing-Kloska. View oEmbed on the source website We wtorek, 22 maja szefowa resortu klimatu i środowiska poinformowała za pośrednictwem mediów społecznościowych, że testowy busik dotarł już do stolicy Tatr. Niewykluczone, że w trasę wyrusz jeszcze w tym miesiącu. „Dramat nad Morskim Okiem”. Turyści spacerują po lodzie, ratownicy ostrzegają W sieci pojawiła się fotografia przedstawiająca grupę osób spacerujących po zamarzniętej tafli Morskiego Oka. „Czy musi dojść do tragedii?” - pytają internauci oburzeni zachowaniem tu... Konie nad Morskim Okiem. Co przewiduje porozumienie? Podpisane w miniony piątek porozumienie zawiera 12 punktów. Ustalono, iż oprócz rozpoczęcia testów busa elektrycznego, zostaną podjęte następujące kroki: Ponowne przeliczenie obciążenia koni. Przeprowadzi je osoba wskazana wspólnie przez TPN, organizacje społeczne i fiakrów oraz samorząd. Ekspert zostanie zaopiniowany dodatkowo przez Państwową Radę Ochrony Przyrody. Dalsza rozmowa w sprawie zaprzestania wydawania licencji dla fiakrów będzie kontynuowana na osobnym spotkaniu. Za jego organizację odpowiada TPN i data zostanie ustalona w ciągu 14 dni. Konie na Włosienicy będą miały 60-minutowy postój. Decyzja wchodzi w życie od 1 czerwca. Czujniki badające korelację temperatury i wilgotności zostaną zainstalowane przez TPN na Palenicy i na Włosienicy. TPN w ciągu 14 dni poinformuje o szczegółach tego procesu. Komisja weterynaryjna wyznaczy warunki bezpieczne dla pracy koni na trasie do Morskiego Oka (korelacja między temperaturą i wilgotnością). Po przekroczeniu tzw. czerwonej linii, ruch koni zostanie wstrzymany. Do komisji weterynaryjnej zostanie przyjęta piąta osoba – lek. wet. Marta Rykała. Komisja weterynaryjna wyda rekomendacje dot. badania koni po sezonie (po najbliższym posiedzeniu). Komisja weterynaryjna wyda rekomendacje dot. podkuwania koni (po najbliższym posiedzeniu). TPN zorganizuje rozmowy w sprawie możliwości rekreacyjnego wykorzystania koni na terenie TPN. Spotkanie zostanie wyznaczone w ciągu 30 dni. Ustalono obniżenie limitu osób na wozie – o dwie osoby dorosłe i dwójkę dzieci od 1 czerwca. Robocze spotkanie po otrzymaniu wyników z punktu 1 posłuży do wypracowania dalszych rekomendacji w tej sprawie. Komisja weterynaryjna na kolejnym spotkaniu zdecyduje o ewentualnym rozszerzeniu katalogu badań dla koni. – Rozumiemy, że przejęte rozwiązania nie wyczerpują problemu i są elementem dialogu, który zamierzamy kontynuować w dobrej wierze. W katalogu są kwestie wymagające dalszej pracy, którą deklarujemy. To początek debaty dotyczącej rozwiązania problemu – czytamy w komunikacie Ministerstwa Klimatu i Środowiska, przesłanym do naszej redakcji. Przypomnijmy, że według danych Fundacji Viva!, nie żyje 64% koni, które pracowały na trasie do Morskiego Oka pomiędzy 2012 a 2022 rokiem. Źródła: gov.pl; viva.org.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Wyjaśniono tajemnicę pogańskich pogrzebów na północy Europy. W rytuałach wykorzystywano konie
Konie udomowiono około 5 tys. lat temu. O tym, jak ważne były te zwierzęta dla ludzi zamieszkujących Europę, świadczą chociażby końskie pochówki na skandynawskich cmentarzach. Najnowsze odkrycie badaczy odsłania nowe szczegóły tego nietypowego obyczaju.
W tym artykule: Gdzie w Europie grzebano konie? Rytuały pogrzebowe w Europie Poganie, chrześcijanie i konie Kolejne odkrycia archeologiczne rzucają nowe światło na to, jak żyli i umierali mieszkańcy Europy. Jak wiadomo, rytuały pogrzebowe różniły się w zależności od kraju i wyznania i zmieniały w ciągu wieków. Archeolodzy ustalili na przykład, że w niektórych miejscach razem z ludźmi chowano także zwierzęta. Gdzie w Europie grzebano konie? Kilkaset lat temu na cmentarzach w Skandynawii oprócz ludzi grzebano także konie. Czasem pojedynczo, innym razem grupowo – znane są też przykłady grzebania rozczłonkowanych koni. Archeolodzy dotarli też do pochówków, w których konie złożono razem z ludźmi. Więcej o tego typu rytuałach mówią wyniki badania przeprowadzonego przez naukowców z Uniwersytetu w Cardiff. Badacze ustalili, że w średniowieczu poganie zamieszkujący obszary na północ od Morza Bałtyckiego, w tym Szwecję i Finlandię, importowali konie ze schrystianizowanych krajów. Mieli w tym nieoczywisty cel. Nieznana do tej pory przeszłość koni została odkryta na łamach czasopisma „Science Advances”. Rytuały pogrzebowe w Europie Autorzy wspomnianego badania przeanalizowali zęby koni pogrzebanych na miejscowych cmentarzach. Wykorzystali do tego analizę izotopów strontu. Było to możliwe dzięki temu, że sygnatura chemiczna gleby, wody oraz zjadanych roślin jest wchłaniana przez konie i pozostaje w szkliwie. W ten sposób badacze zdołali ustalić, skąd pochodziły zwierzęta. Wyniki sugerują, że poganie zdobywali rumaki (a przynajmniej część z nich) za morzem. Do tej pory panowało przekonanie, że konie wykorzystywane w rytuałach pogrzebowych były miejscowe. Najnowsze odkrycie wskazuje jednak, że zwierzęta importowano z zagranicy. Miały pokonywać dystanse nawet do 1500 km. Analiza genetyczna zwierzęcych szczątków wykazała coś jeszcze. Otóż okazało się, że co trzeci pochowany koń to klacz. To z kolei oznacza, że płeć nie była kluczowa przy wyborze zwierzęcia na ofiarną śmierć. – To badanie obala wcześniejsze teorie, jakoby na ofiary wybierano wyłącznie ogiery pozyskiwane lokalnie. Biorąc pod uwagę nieoczekiwaną powszechność klaczy, uważamy, że prestiż zwierzęcia pochodzącego z daleka był ważniejszym czynnikiem, który zdecydował o wyborze go do tego obrzędu – tłumaczy dr Katherine French, główna autorka badania, cytowana przez serwis „Arkeonews”. W Argentynie odkryto szczątki lisa sprzed 1500 lat. Był udomowiony przez łowców-zbieraczy Naukowcy przeprowadzili badania szczątków lisa sprzed 1500 lat, które odkryto w Argentynie. Ustalili, że zwierzę prawdopodobnie było udomowione i miało silny związek z tamtejszym społecze.. Poganie, chrześcijanie i konie Dlaczego akurat konie zasłużyły sobie na rytualne pochówki? Jak tłumaczą autorzy badania, zwierzęta te odgrywały kluczową rolę w rozwoju sieci handlowych późnego średniowiecza. Skandynawskie szlaki kupieckie sięgały wówczas Islandii, Wielkiej Brytanii i Irlandii na zachodzie oraz granic imperiów bizantyjskiego i arabskiego na wschodzie. Warto zauważyć, że ofiary z koni były praktykowane nie tylko na północy Europy. Wśród plemion bałtyckich zwyczaj utrzymał się jednak aż do XIV wieku. – Pogańskie plemiona bałtyckie najwyraźniej pozyskiwały konie za granicą od swoich chrześcijańskich sąsiadów, jednocześnie sprzeciwiając się przejściu na ich religię. To zmienione rozumienie ofiary z koni podkreśla dynamiczne, złożone relacje między społecznościami pogańskimi i chrześcijańskimi w tamtym czasie – podsumowuje dr Richard Madgwick z Uniwersytetu w Cardiff. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W województwie świętokrzyskim odkryto unikatowy XVII-wieczny pancerz. To zbroja husarska
W Mikułowicach w woj. świętokrzyskim dokonano ważnego i unikatowego znaleziska. Jest to XVII-wieczna zbroja husarska, którą ktoś zakopał głęboko pod ziemią.
W tym artykule: Kupa żelastwa, która okazała się ważnym znaleziskiem Zbroja husarska pod ziemią. Skąd się tam wzięła? Husaria. Niezwykła konna formacja Husarią określamy elitarną, ciężkozbrojną polską jazdę, która istniała od drugiej połowy XVI do XVIII wieku. Jest to najbardziej charakterystyczna polska formacja wojskowa, która nieprzerwanie budzi podziw i fascynację. Dlaczego? Ze względu na bardzo charakterystyczne wyposażenie, w tym dwa skrzydła przymocowane do naplecznika zbroi. Kupa żelastwa, która okazała się ważnym znaleziskiem Na pozostałości po pancerzu ciężkozbrojnego husarza natknął się w marcu w Mikułowicach poszukiwacz zabytków, Patryk Chmielewski. Spoczywały na głębokości 60 cm. O swoim odkryciu poinformował służby zajmujące się ochroną zabytków. – Odkrycie jest unikatowe. Nie mamy zbroi husarskich lub tylko ich elementów ukrytych albo zakopanych w ziemi. W ogóle oryginalnych zbroi husarskich z XVII w. mamy niewiele – przekazał National Geographic Polska dr hab. Marek Florek z sandomierskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Z uwagi na to, że znalezisko jest jeszcze świeże, być może uda się w przyszłości pozyskać więcej informacji. Często w czasie konserwacji ujawniane są napisy lub wzory na zabytkach, które nie są widoczne na pierwszy rzut oka. Zbroja husarska pod ziemią. Skąd się tam wzięła? W jakich okolicznościach zbroja mogła znaleźć się zakopana pod ziemią? Dr hab. Florek zwraca uwagę na to, że zbroje, nawet te nie kompletne, jak ta z Mikułowic, nie były gubione i nie pozostawiano ich na polach bitewnych. – Były po prostu zbyt cenne. Nawet jak nie zostały zebrane po bitwie przez walczących, to, co pozostało, zabrali okoliczni chłopi – podkreśla archeolog. Zbroja husarska zachowała się tylko fragmentarycznie. Brakuje jej kirysu (część chroniąca klatkę piersiową) i jednego naramiennika. – Zbroja (…) z całą pewnością została celowo ukryta – zakopana. Nie wiemy natomiast do kogo należała, gdzie była przechowywana, kiedy i z jakich powodów ją ukryto – podkreśla Florek. W ocenie eksperta jest możliwe, że fragment zbroi pochodzi z pierwszej połowy XVII w. Zapewne była przechowywana jako pamiątka rodzinna w dworze w Mikułowicach, który zdewastowano i rozebrano po II wojnie światowej, bądź w dworze w sąsiednich Mierzanowicach. Zdaniem Florka do schowania zbroi mogły przyczynić się niepokoje społeczno-polityczne w czasie powstania styczniowego lub światowych wojen. Wówczas ówczesny właściciel dworu i zbroi zapewne ukrył swój dobytek pod ziemią. – Ale co najmniej równie możliwe jest, że gdy dewastowano i rozkradano dwory w Mikułowicach i Mierzanowicach, ktoś z lokalnych mieszkańców po prostu ukradł zbroję. A potem, nie wiedząc, co z nią zrobić i bojąc się trzymać ją w domu, po prostu zakopał za stodołą – przypuszcza naukowiec. Jak przekazał dr hab. Florek serwisowi Nauka w Polsce, po konserwacji zbroja trafi do Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Husaria. Niezwykła konna formacja Początkowo husaria była lekką jazdą. Jeźdźcy konni nie mieli na sobie zbroi, tylko kaftany. Zmiana nastąpiła za panowania króla Polski Stefana Batorego, gdy stała się ciężką jazdą. Chociaż należy pamiętać, że zbroja husarza nigdy nie była tak ciężka, jak zachodnioeuropejskich rycerzy. Do zbroi lub siodła husarza przytwierdzano charakterystyczne skrzydła. Nie była to tylko i wyłącznie ozdoba. Wykonane z drewna i piór skrzydła spełniały funkcję psychologiczną – miały przestraszyć wroga. Głównym orężem husarza była mierząca ok. 6 metrów kopia. Kopia husarska była dłuższa niż podobna broń stosowana w Zachodniej Europie, a przy tym wyraźnie lżejsza. Czyniło to ją nie tylko poręczniejszą, ale także skuteczniejszą. Kopia była „jednorazowa”. Gdy husarz zaatakował nią wroga, dobywał koncerz, czyli jednoręczną broń białą z długą, prostą i wąską głownią. W zanadrzu posiadał jeszcze broń palną. W czasach swojej świetności husarze nie mieli sobie równych na całym świecie. Husaria odegrała ważną rolę na przykład w Bitwie pod Wiedniem w 1683 roku. Dzięki niej król Jan III Sobieski przechylił szalę na swoją korzyść i rozgromił wojska tureckie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Anglii odkryto cmentarzysko elitarnych zwierząt. Pochodzi z czasów Tudorów
Nowe badanie cmentarzyska w Londynie wykazało, że była to nekropolia przeznaczona dla koni, które importowano z zagranicy. Zwierzęta należały do najbogatszych Anglików.
W tym artykule: Cmentarzysko koni w Westminsterze Konie niczym supersamochody Najlepsze konie dla najbogatszych Anglików Prawie 30 lat temu w Londynie archeolodzy odnaleźli cmentarzysko z czasów późnego średniowiecza, gdy Anglią rządziła dynastia Tudorów. Jednym z jej królów był Henryk VII Tudor, uważany za jednego z najlepszych angielskich władców w historii. To również w tym okresie toczyła się w kraju wojna domowa nazywaną również Wojną Dwóch Róż. Cmentarzysko koni w Westminsterze Zespół naukowców z kilku brytyjskich uniwersytetów, a także jeden badacz z francuskiej Tuluzy, dokonali nowej analizy cmentarzyska, które od lat uważane było za wyjątkowe. W trakcie badań udało się zidentyfikować prawdopodobne pochodzenie kilku szczątków koni, które zostały tam pochowane. Uczeni ustalili, że zwierzęta te zostały zaimportowane spoza Wielkiej Brytanii i należały do elitarnej grupy Anglików. – Zwierzęta znaleziono na niezwykłym cmentarzu dla koni w City of Westminster w Londynie. Analiza zawartości strontu, tlenu i izotopów węgla w szkliwie u 15 osobników dostarcza informacji na temat prawdopodobnego miejsca urodzenia, diety i mobilności w ciągu pierwszych 5 lat życia – napisali w artykule, który ukazał się na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Średniowiecze w Polsce to nie ciemne wieki. Wtedy powstało nasze państwo, pierwszy uniwersytet i literatura Jak długo trwało średniowiecze w Polsce? Jak wyglądało wówczas życie mieszkańców kraju i co z historycznego punktu widzenia zawdzięczamy tej epoce? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. – Wyniki pokazują, że co najmniej siedem koni pochodziło spoza Wielkiej Brytanii, ze stosunkowo zimnego klimatu, potencjalnie ze Skandynawii lub Alp Zachodnich. Nasze wyniki dostarczają bezpośrednich i bezprecedensowych dowodów na różnorodne praktyki związane z handlem końmi w średniowieczu. Podkreślają również znaczenie handlu międzynarodowego w zapewnianiu wysokiej jakości wierzchowców dla średniowiecznych elit londyńskich – czytamy. Niektóre zwierzęta pochodziły z Europy północnej, a nawet wschodniej. Konie niczym supersamochody Badacze podkreślili w swojej pracy, że zwierzęta te sprowadzano z różnych miejsc Europy głównie ze względu na ich wielkość i siłę, a prawdopodobnie także i wygląd. Konie importowano po to, aby brały udział w turniejach rycerskich. Były symbolem bogactwa. To trochę jak dzisiaj z luksusowymi samochodami. Zamożny szlachcic kupował konia z zagranicy, aby pokazać swój status. – Konie miały ogromne znaczenie dla życia w średniowiecznej Anglii. Zaopatrzenie się w wysokiej jakości konie do pracy, podróży i turniejów, a także do celów militarnych, było kluczowe. Źródła historyczne wskazują, że król i osoby wysokiej rangi wkładały wiele wysiłku i zasobów w hodowlę, szkolenie i pozyskiwanie najlepszych koni – twierdzą autorzy. Badacze podkreślili również, że pochówki konne w okresie średniowiecza są rzadkością, a cmentarze konne są praktycznie nieznane. W przeszłości archeolodzy odkrywali poszczególne szczątki tych zwierząt. – Nawet tusze prestiżowych zwierząt ze stadnin królewskich były rutynowo sprzedawane dla ich skór – napisali badacze. Najlepsze konie dla najbogatszych Anglików – Jedynym porównywalnym średniowiecznym stanowiskiem w Wielkiej Brytanii jest Jennings Yard w Windsorze. Tam w wąwozie znaleziono częściowo zachowane szczątki co najmniej ośmiu osobników ze śladami oskórowania – czytamy w badaniu. Co ciekawe, analiza zębów koni wykazała ich znaczne zużycie, które sugeruje intensywne używanie wędzideł. Ten element ogłowia, który wkładany jest koniowi do pyska, często używany był w tamtym okresie w przypadku elitarnych zwierząt. Zwłaszcza tych, które przygotowywano do wielkich turniejów. Badacze przekazali, że analiza szkieletów ujawniła, iż wiele spośród zwierząt pochowanych na cmentarzysku było znacznie powyżej średniej wielkości. Niektóre cechy szczątków i deformacje kości wskazywały na intensywne ujeżdżanie i ciężką pracę. – Nowe odkrycia stanowią namacalny archeologiczny dowód na handel końmi, podkreślając jego międzynarodową skalę. Jest oczywiste, że średniowieczna elita londyńska wyraźnie celowała w konie najwyższej jakości, jakie tylko mogła znaleźć w całej Europie – podsumowują uczeni. Źródło: Science Advances. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Pochowano ich z różnymi zwierzętami. Archeologiczna zagadka z Włoch sprzed 2 tysięcy lat
Szczątki psów, koni, świń, krowy, a nawet kurczaków znaleziono w grobach ludzi we Włoszech. Cmentarzysko pochodzi sprzed ponad 2 tysięcy lat. Co robiły tam zwierzęta?
W tym artykule: O kurczę! Ile zwierząt w grobach! Multum badań. Jaka odpowiedź? Zwierzęta w grobie – praktyka powszechna Starożytne Włochy kojarzymy głównie z Rzymem i Cesarstwem Rzymskim. Mało kto zdaje sobie sprawę z tego, że przed jego powstaniem obszar obecnych Włoch zasiedlała mozaika różnorodnych ludów. Archeolodzy podsumowali właśnie na łamach czasopisma „Plos ONE” badania w obrębie cmentarzyska należącego do jednego z zagadkowych ludów zamieszkujących niegdyś północ Italii. O kurczę! Ile zwierząt w grobach! Stanowisko archeologiczne Seminario Vescovilei, bo o nim mowa, znajduje się w Weronie. W okresie od III do I wieku p.n.e. pochowano tu 161 osób. W 16 grobach naukowcy znaleźli dodatkowo szczątki zwierząt. Fakt, że w grobach były na przykład kostki kurczaków czy świń nie był dla archeologów większym zaskoczeniem. Wszak na ostatnią drogę od tysiącleci wkładano do grobów żywność. Zmarły miał z niej skorzystać w zaświatach. Ale co robiły w czterech grobach szczątki psów i koni? Te zwierzęta nie były spożywane powszechnie w pradziejach. Multum badań. Jaka odpowiedź? Aby wyjaśnić powód złożenia psów i koni do grobów naukowcy użyli szerokiego spektrum metod. Przeanalizowali dane demograficzne, dietę ludzi, ich DNA i okoliczności pochówku ludzi i zwierząt. Aby było to możliwe, współpracowali ze sobą eksperci z włoskiego Institute for Mummy Studies i szwajcarskiego Uniwersytetu w Bernie. Mimo starań, nie ustalono żadnych znaczących korelacji. Wygląda na to, że archeologiczna zagadka pozostanie nią na dłużej. Ale coś udało się ustalić. Na przykład to, że ludzie pochowani ze zwierzętami nie byli ze sobą blisko spokrewnieni. Można zatem wykluczyć, że była to praktyka ograniczona do jednej rodziny. Ze zwierzętami pochowani byli różni ludzie. Z kompletnym szkieletem psa znaleziono pochowane dziecko. Z kolei młodego mężczyznę złożono do grobu z częściami konia, a mężczyznę w średnim wieku pochowano z małym psem. Natomiast kobietę w średnim wieku pochowano z całym koniem, wieloma szczątkami innego konia i dodatkowo czaszką psa. Badacze przyznają, że powód złożenia tych gatunków do grobów jest dla nich tajemnicą. Ale może to wskazywać na zażyłe relacje ludzi ze zwierzakami lub inne nieznane praktyki religijne. Naukowcom udało się też uzyskać dość zaskakujące informacje, dzięki badaniom izotopowym. Okazało się, że dwa z pochowanych psów miały w swojej diecie produkty roślinne. Prawdopodobnie żywiły się resztkami ze stołu w postaci owsianki. Zwierzęta w grobie – praktyka powszechna Archeolodzy odkrywają groby ludzi ze zwierzętami w różnych miejscach na świecie. Pochówki z czworonogami znane są już z końca epoki paleolitu, czyli kilkanaście tysięcy lat temu. Grób człowieka z psem znaleziono w Niemczech w Born-Oberkassel. W późniejszych epokach przykładów jest więcej i pochodzą z całego świata. Archeolodzy odkryli grobowiec zdobiony wizerunkami zwierząt i duchów. Ma ponad 1000 lat W północnych Chinach odkryto przepięknie zdobiony grobowiec, który powstał za czasów panowania dynastii Jin. Natrafiono na niego podczas rozbudowywania kanalizacji. Szczątki ludzi i zwierząt sprzed 2500 lat odkryto na przykład w Macedonii Zachodniej. Ciała mężczyzn, kobiet i dziecka pochowano w dwóch rzędach grobów razem ze szczątkami koni, wołów, psów oraz świni. Podobne praktyki znane są z również terenu obecnej Polski. Na cmentarzysku z okresu wędrówek ludów (IV-VI wiek n.e.) w Robawach archeolodzy natknęli się na jamy z pochówkami koni. W pobliżu pochówków zwierzęcych usytuowane były groby ze szczątkami ludzi. Pochówki ludzkie znajdowały się przy północnych i wschodnich krańcach jam z kośćmi koni. Źródło: Plos ONE Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zagadkowe znalezisko na budowie metra w Warszawie. Kości sprzed kilkuset lat
Na warszawskim Bemowie w czasie budowy metra wyłoniły się kolejne znaleziska z odległej przeszłości. Tym razem są to kości koni sprzed kilkuset lat.
W tym artykule: Kolejne kości na budowie Kości konia sprzed setek lat Znaleziska prazwierząt w metrze Odkrycia archeologiczne w metrze Metro coraz dłuższe Druga linia metra w Warszawie jest coraz dłuższa. Trwają pracę nad budową kolejnych stacji. A z uwagi na to, że budowlańcy dość głęboko drążą w ziemi, od czasu do czasu napotykają na ślady po dawnych mieszkańcach Warszawy. Do tej pory wśród najciekawszych odkryć było znalezisko w postaci szczątków słonia leśnego na Woli czy prażubra na Bródnie. Kolejne kości na budowie O tym, że na początku tego roku robotnicy budujący ostatni odcinek linii metra M2 na Karolin natknęli się na kości poinformował warszawski Urząd Miasta. Położone były metr pod ziemią w rejonie, gdzie powstaje przyszła stacja Lazurowa. Jak zrelacjonowano, na miejsce przyjechali archeolodzy, którzy nadzorują budowę. Dokonali wstępnych oględzin i wstrzymali prace, które mogłyby opóźnić realizację inwestycji. Znalezisko przetransportowano do siedziby Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie w celu przeprowadzenia szczegółowych badań. Kości konia sprzed setek lat Według pierwszych ocen należą do koni lub jednego konia. Niewykluczone, że żyły one kilkaset lat temu. Eksperci naliczyli 11 dużych i kilka mniejszych fragmentów kości długich i łopatkę. Kiedy zwierzę lub zwierzęta żyło? Z szacunków wynika, że od 150 do nawet 500 la temu. Archeolodzy będą teraz dociekać, czy konie były używane jako pociągowe, czy może do jazdy wierzchem – co oznaczałoby, że służyły wojskowym. W odpowiedzi na to pytanie pomogą analizy archeozoologiczne. W ten sposób dowiemy się, jak duże były zwierzęta, a być może nawet uda się ustalić ich rasę. Znaleziska prazwierząt w metrze Wśród najciekawszych znalezisk z budowy metra znalazły się kości innych zwierząt. Na terenie dzisiejszej stacji Płocka odkopano kilka kości należących do samicy prehistorycznego słonia leśnego. Co ciekawe kopię fragmentów szkieletu można oglądać w gablocie na antresoli stacji Płocka. Kolejne głośne znalezisko miało miejsce po drugie stronie Wisły. Na terenie przyszłej stacji Bródno, na głębokości około 15 metrów, odkryto wśród mas piasku rzecznego czaszkę prażubra. Natomiast podczas powstawania stacji Zacisze odnaleziono pochodzący sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat kawałek żuchwy mamuta. W trakcie budowy rzymskiego metra odkryto złote szkło z IV wieku Rzym nadal skrywa wiele skarbów. Najnowsze odkrycie archeologów to prawdziwa rzadkość. Odkrycia archeologiczne w metrze W czasie budowy metra robotnicy napotykają się też na resztki dawnych zabudowań. Jakiś czas temu na budowie bemowskiego odcinka metra, w miejscu, gdzie powstaje Stacja Techniczno-Postojowa Karolin, archeolodzy odkryli pomieszczenia z przełomu XIX i XX wieku. Są to pozostałości po piwniczce w miejscu, gdzie na mapie z 1931 roku zaznaczone są dwa budynki Folwarku Karolin. Prawdopodobnie była to odrębna konstrukcja ceglana. Już wcześniej w tym rejonie działali specjaliści z Państwowego Muzeum Archeologicznego. Przed rozpoczęciem właściwych prac prowadzili tzw. badania powierzchniowe, w czasie których znaleźli między innymi fragmenty naczyń ceramicznych. Metro coraz dłuższe Transport publiczny to pewnością najlepszy sposób przemieszczenia się po stolicy dla mieszkańców i turystów. Ratusz przekazał, że obecnie na trasie II linii metra trwają przygotowania przed drążeniem tuneli. Ogromne tarcze wiertnicze rozpoczną pracę za kilka miesięcy, ale już teraz wykonawca wzmacnia grunt w kluczowych miejscach inwestycji. Rozpoczęty w 2018 roku kontrakt na budowę II linii metra ma prawie cztery kilometry. Zaprojektowano trzy stacje: Lazurowa powstanie po południowo-wschodniej stronie skrzyżowania Lazurowej i Górczewskiej, w przestrzeni między pętlą tramwajową a Lazurową. Stacja Chrzanów znajdzie się pod ul. Rayskiego, w rejonie skrzyżowania z Szeligowską. Z kolei stacja Karolin powstać ma pod ul. Sochaczewską, po północnej stronie skrzyżowania z Połczyńską. Za nią znajdzie się zaplecze techniczne dla całej linii. Prace mają zakończyć się w październiku 2025 roku. Ile czeka nas jeszcze do tej pory ciekawych znalezisk? Źródło: UM Warszawa Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Historia koni w Patagonii. Rdzenni mieszkańcy hodowali te zwierzęta przed przybyciem Europejczyków
Najnowsze badania w Argentynie wykazały, że rdzenni mieszkańcy Patagonii hodowali konie jeszcze przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Badacze twierdzą, że więzi ludzi z końmi sięgają nawet XVI–XVII wieku.
W tym artykule: Kiedy udomowiono konia? Konno przez Patagonię Konie w argentyńskiej Patagonii udomowiono 100 lat wcześniej, niż zakładano Doskonali jeźdźcy Patagonii Historia udomowienia koni sięga wielu tysięcy lat. Dowody archeologiczne w przeszłości wskazywały, że proces tak zwanej domestykacji tych zwierząt rozpoczął się prawdopodobnie ok. 5–6 tys. lat temu. Dopiero w 2021 roku badania opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” wykazały, że ludzie udomowili konie nieco ponad 4 tysiące lat temu, w regionie stepów na północ od Kaukazu. Kiedy udomowiono konia? W IV wieku p.n.e. prehistoryczne kultury na terenie dzisiejszej Rumunii i Bułgarii hodowały te ssaki. W trzecim tysiącleciu udomowione konie pojawiły się już w Kotlinie Panońskiej. Co ciekawe, aż do schyłku neolitu, czyli pierwszej połowy III wieku p.n.e., konie domowe nie były powszechne w Europie Środkowej i Zachodniej. Chociaż archeolodzy odkrywali sporadyczne szczątki tych zwierząt w tej części kontynentu. Zupełnie inaczej wygląda sprawa domestykacji koni w Ameryce Południowej i Północnej. Szczątkowe dowody wykazały, że hiszpańscy marynarze w XVI wieku pozostawiali swoje wierzchowce w niektórych częściach obu Ameryk. To odkrycie rzuca nowe światło na historię rdzennych Amerykanów. Wyprzedzili Europejczyków Rdzenni Amerykanie długo walczyli o bycie wysłuchanymi. Ich historią coraz częściej interesują się badacze. Najnowsze odkrycie burzy kolonizatorski mit. Uznano wówczas, że konie z czasem zaczęły być hodowane i stały się częścią historii rdzennych mieszkańców. Jednak naukowcy do tej pory uważali, że prawdziwe udomowienie tego gatunku nastąpiło dopiero w XIX wieku za sprawą europejskich osadników i wielkiej migracji. Konno przez Patagonię Najnowsze badania szczątków odkrytych w argentyńskim regionie Patagonii rzuca zupełnie nowe światło na związki ludzi z końmi. Na łamach czasopisma naukowego „Science Advances” opublikowano właśnie artykuł, który dowodzi, że rdzenni mieszkańcy Patagonii hodowali konie – i jedli ich mięso – na długo przed przybyciem osadników. Rdzenni mieszkańcy regionu bardzo szybko włączyli nowo introdukowane zwierzę do swojej kultur. Rozszerzyli jego zasięg do najbardziej na południe wysuniętego krańca Ameryki Południowej w ciągu około stulecia. – To stało się naprawdę szybko – mówi w rozmowie z „Science” Peter Mitchell, archeolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który nie brał udziału w badaniach. – Wiedzieliśmy, że konie się rozprzestrzeniały, ale nie mieliśmy pojęcia o tym tempie – dodał. – Introdukcja koni domowych przekształciła społeczności tubylcze na obszarach Argentyny, prowadząc do pojawienia się wyspecjalizowanych kultur konnych w całym regionie południowym. Jednak dynamika tego procesu jest słabo opisana w źródłach historycznych – czytamy w artykule. Konie w argentyńskiej Patagonii udomowiono 100 lat wcześniej, niż zakładano W badaniu brał udział duży międzynarodowy zespół archeologów, geologów, historyków i antropologów. Uczeni na obszarze argentyńskiej Patagonii odkryli częściowo zachowane kości nóg i zęby ssaków nieparzystokopytnych. Szczątki następnie zostały poddane analizie DNA. Wykazała ona, że pochodzą od trzech osobników z gatunku koń domowy (Equus caballus). To dwie młode samice i jeden dorosły samiec. Materiały znalezione przy szczątkach datowano na lata 1599–1653. – Analizy osteologiczne i tafonomiczne sugerują, że konie były hodowane na pastwiskach i wykorzystywane jako pokarm przez łowców-zbieraczy z Aónikenk/Tehuelche przed nadejściem stałego osadnictwa europejskiego, już w połowie XVII–XVIII wieku. Identyfikacja płci na podstawie DNA sugeruje spożycie zarówno koni płci męskiej, jak i żeńskiej. Natomiast pozostałości ceramiczne wskazują również na jedzenie mięsa gwanako andyjskich – twierdzą naukowcy. Autorzy dokonali również sekwencyjnej analizy izotopów uzębienia koni. W badaniu stwierdzono, że wyniki ujawniają, które terytoria zajmowały te zwierzęta. – Analiza sugeruje, że ssaki pochodziły z południowej Patagonii i przemieszczały się pomiędzy dorzeczami Río Coig i Río Gallegos – czytamy. – Wyniki te wzmacniają pojawiające się dowody na szybkie rozprzestrzenianie się koni w obu Amerykach za pośrednictwem rdzennych mieszkańców. Pokazują, że konie stały się katalizatorem szybkich przemian gospodarczych i społecznych – napisali autorzy. Doskonali jeźdźcy Patagonii Co ciekawe, na podstawie analizy izotopowej, naukowcy stwierdzili, że samiec konia urodził się w Rio Gallegos, gdzie żył przez jakiś czas. Następnie przeniósł się do Rio Coig. W tym miejscu koń pozostawał przez kilka lat, ale przed samą śmiercią został przeniesiony z powrotem do Rio Gallegos. Naukowcy odkryli ślady oparzeń i złamania na kościach młodych samic. To sugeruje, że części ich ciał zostały ugotowane i zjedzone. Autorzy zwracają uwagę, że ich praca wspiera poprzednie badania, które również wykazały, że konie odegrały znaczącą rolę w życiu i rozwoju ludności Patagonii przed przybyciem europejskich osadników w XIX wieku. Rdzenni mieszkańcy stali się z czasem doskonałymi jeźdźcami, a konie pomagały im w polowaniu na inne zwierzęta. Zabijali je także do wyrobu skór, namiotów, a kości wykorzystywano do tworzenia narzędzi. Źródło: Science Advances. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tutanchamon pierwszą znaną ofiarą wypadku komunikacyjnego. Jaki pojazd przyczynił się do jego śmierci?
Ze względu na liczne schorzenia i problemy z chodzeniem faraon Tutanchamon lubił przemieszczać się rydwanem. W jego grobowcu znaleziono sześć takich pojazdów. Jedna z przejażdżek okazała się dla młodego władcy tragiczna w skutkach.
W tym artykule: Pasjonat rydwanów i ich prędkości? Gwałtowna śmierć faraona Śmiertelne urazy faraona Kim był Tutanchamon? Tutanchamon (błędnie nazywany też Tutenchamonem) jest bezsprzecznie najbardziej znanym faraonem egipskim. Mimo że żył zaledwie kilkanaście lat, a jego dokonania na arenie politycznej były niewielkie, to złotą maskę znalezioną w jego grobowcu rozpoznają miliony ludzi na całym świecie. Od lat trwają spory na temat przyczyn zgonu młodego króla. Wszyscy badacze zgadzają się, że był lichego zdrowia. Ale co stanowiło bezpośrednią przyczynę śmierci? Pasjonat rydwanów i ich prędkości? W grobowcu Tutanchamona znajdującym się w słynnej Dolinie Królów, gdzie pochowano licznych faraonów, odkryto tysiące kosztowności i przedmiotów codziennego użytku. Wśród nich było również sześć rydwanów. Tego typu lekkie pojazdy ciągnięte przez konie były używane zarówno przez egipskie wojsko, jak i przez możnych. Badacze z Republiki Południowej Afryki – ze School of Medicine na Uniwersytecie Limpopo i z Oddziału Chirurgii Dziecięcej na Uniwersytecie w Kapsztadzie – zaproponowali nową hipotezę dotyczącą śmierci Tutanchamona. Opublikowali ją w czasopiśmie naukowym „South African Journal of Surgery”. Gwałtowna śmierć faraona Mumię faraona w ciągu ostatnich 100 lat badano wielokrotnie. Prześwietlano ją rentgenem, pobierano materiał genetyczny, patolodzy prowadzili rozliczne analizy. Tutanchamon był dzieckiem chorowitym. Badania DNA jego mumii wykazały, że cierpiał na malarię, miał płaskostopie prawej nogi i końsko-szpotawą lewą stopę. Nowy wniosek sformułowano po przeglądzie licznych badań naukowych – badacze z RPA nie wykonali żadnych dodatkowych analiz ciała władcy Egiptu. Gruntownie przestudiowali za to wiele dostępnych materiałów. Eksperci ci uważają, że król umarł gwałtowną śmiercią. Przyczyną miał być wypadek w czasie przejażdżki rydwanem. W grobowcu władcy było w sumie sześć takich pojazdów. Z pewnością niektórych z nich używano na co dzień, o czym świadczy zużycie kół. – Uważamy, że faraon Tutanchamon spadł ze swojego rydwanu w konsekwencji niedowładu lewej stopy. Podczas upadku doznał wielu obrażeń, w tym tępego urazu klatki piersiowej i złożonego złamania kości udowej – wskazują naukowcy. Śmiertelne urazy faraona Obrażenia klatki piersiowej są jedną z głównych przyczyn śmierci w urazach dziecięcych i stanowią drugi na całym świecie najczęstszy śmiertelny uraz u dzieci w wyniku wypadków komunikacyjnych. Potwierdzeniem tego ma być złożone złamanie lewej kości udowej, właśnie po stronie słabej stopy władcy. Wtedy mogło dojść do wykrwawienia lub infekcji, a w konsekwencji powikłań i śmierci w ciągu dni lub tygodni. Bezpośrednią przyczyną śmierci mógł być też uraz przedniej części klatki piersiowej – złamanie żeber i mostka oraz obrażenia serca i płuc. Po śmierci Tutanchamona te uszkodzone części ciała zostały usunięte podczas procesu mumifikacji. – Tragiczne jest to, że od prawie 40 wieków niewiele się zmieniło, a wypadki drogowe są nadal bardzo śmiertelne i dotykają zarówno biednych, jak i bogatych – konkludują naukowcy. Kto rządził Egiptem po śmierci Tutanchamona? O władzę desperacko walczyła wdowa po młodym faraonie Tutanchamon był ostatnim męskim członkiem XVIII dynastii. Objął władzę jako młody chłopiec, lecz zmarł po zaledwie po 10 latach swoich rządów. Po jego śmierci rozpoczęła się gra o t... Kim był Tutanchamon? Aż do momentu odkrycia grobowca król ten był egiptologom właściwie nieznany. Wiemy, że urodził się w Amarnie w środkowym Egipcie i żył w XIV wieku p.n.e. Jego ojcem był Echnaton – uznawany za faraona heretyka, bo nakazał kult jednego egipskiego boga Atona przedstawianego pod postacią tarczy słonecznej. Schody wiodące do jego grobowca odkrył 4 listopada 1922 roku archeolog Howard Carter. Był to 62. rozpoznany grobowiec w Dolinie Królów i jednocześnie pierwszy niemal nietknięty przez starożytnych rabusiów. Źródło: South African Journal of Surgery Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zwierzęta juczne to nie tylko wielbłądy czy osły, ale też psy i słonie. Rekordziści unoszą nawet tonę
Zwierzęta juczne od wielu tysiącleci pomagały człowiekowi w transporcie towarów. Ich rola do dzisiaj jest nie do przecenienia. Tam, gdzie nawet teraz nie wtoczy się najlepszy samochód terenowy, wejdzie obładowane pakunkami zwierzę.
W tym artykule: Wielbłądy – wytrzymałe zwierzęce „tiry” Lamy i alpaki – transportery Ameryki Południowej Koń – jaki jest, każdy widzi Osioł – może i uparty, ale też wytrzymały i cierpliwy Muł. Cenna krzyżówka Pies – nie tylko najlepszy przyjaciel człowieka Słoń. Gigant wśród zwierząt jucznych Również renifery przenoszą towary, nie tylko zaprzęg Świętego Mikołaja Czym są zwierzęta juczne? To takie gatunki zwierząt, które są wykorzystywane przez człowieka do przenoszenia towarów. Nie należy jednak ich mylić ze zwierzętami pociągowymi. W przypadku zwierząt jucznych towary są mocowane i przenoszone bezpośrednio na zwierzęciu. Natomiast w przypadku zwierząt pociągowych – zwierzęta ciągną zaprzężone do nich na przykład wozy. Wielbłądy – wytrzymałe zwierzęce „tiry” Wielbłądy uważane są za niezastąpione zwierzęta juczne na pustyniach. Wyróżniamy dwa gatunki: baktrian (Camelus ferus f. domestica – bactrianus), dromader (Camelus dromedarius f. domestica). Wielbłąd dromader jest jednogarbny. Obecnie występuje tylko w formie udomowionej na terenie Afryki. Nadal jest niezastąpionym transportowcem. Potrafi obyć się bez wody przez całe tygodnie. Nie ma większych wymagań dotyczących karmienia. Pałaszuje nawet suche krzewy. Dromader potrafi przenieść na sobie 150 kg ładunku. Średnio wielbłądy te idą 50 km dziennie, ale są w stanie przebiec nawet do 140 km. Drugim udomowionym gatunkiem wielbłąda jest dwugarbny baktrian, znany ze wschodniej i środkowej Azji. To bardzo wytrzymałe zwierzę. Baktrian z powodzeniem jest wykorzystywany również na dużych wysokościach – aż do 4 tys. m n.p.m. Nie są mu straszne pustynne upały, ani zamiecie śnieżne. Przenosząc ładunek, pokonuje dziennie 30–40 km. Lamy i alpaki – transportery Ameryki Południowej W Ameryce Południowej jako zwierzęta juczne wykorzystywane nadal są do transportu: lamy (Lama guanicoe f. domestica – f. glama), alpaki (Vicugna vicugna f. domestica – f. pakos). Są to gatunki zwierząt z rodziny wielbłądowatych. Te zwierzęta juczne z Andów i Peru hodowane przede wszystkim ze względu na pozyskiwane z nich włosie i mięso. Od trzeciego roku życia używane do transportu towarów. Ich obciążenie nie może być jednak zbyt duże. Niosąc ciężar do 60 kg, pokonują dystans do 30 km na dzień. Koń – jaki jest, każdy widzi Konie (Equss ferus f. domestica) uważane są za zwierzęta szlachetne, ale i one były szeroko wykorzystywane jako zwierzęta juczne. Natomiast w czasach paleolitu polowano na nie ze względu na mięso. Konie na przestrzeni kilku tysięcy lat wykorzystywane były głównie do jeżdżenia wierzchem lub, w przypadku wielkich imperiów starożytności takich jak Egipt czy państwo hetyckie, do ciągnięcia bojowego rydwanu. Jednak jeden z największych dowódców starożytności, Aleksander Wielki, jeździł wierzchem i cenił konnicę w swojej armii. U wczesnych Słowian konie były rzadkością. Pozwolić sobie na nie mogły jedynie osoby majętne. Słowianie hodowali te zwierzęta od IX wieku. W transporcie konie wykorzystywano głównie jako zwierzęta pociągowe podczepione do wozu, często jako zwierzęta gospodarskie. Z kolei rola konia jako zwierzęcia jucznego była zawsze dość ograniczona. Wykorzystywany jest tylko tam, gdzie nie wjedzie pojazd, czyli w trudnych górskich warunkach lub terenach silnie zarośniętych. Koń może unieść do 30 proc. masy swojego ciała, w zależności od rozmiaru kości. Na przykład zwierzę ważące około 370 kg jest w stanie przenieść ładunek o wadze maksymalnie 100 kg. Wykorzystanie konia jako zwierzęcia jucznego przeżywa rozkwit w turystyce. Jego pomoc jest potrzebna jest na szlakach w rezerwatach przyrody w Australii i Ameryki Północnej. Osioł – może i uparty, ale też wytrzymały i cierpliwy Osły (Equss africanus f. domestoca – f. asianus) udomowiono wiele tysięcy lat temu. Na masową skalę korzystano z nich jako zwierząt jucznych w starożytnym Egipcie. Znane są przedstawienia osłów w pracy sprzed ponad 4 tysięcy lat. Również Rzymianie używali osłów jako zwierząt jucznych. Z ich pomocą przewożono oliwo, wino i zboże. Ciekawostką jest, że możne panie w Rzymu uważały mleko oślic za cenny kosmetyk i nawet się w nim kąpały. Muł. Cenna krzyżówka W naturze konie i osły nie krzyżują się. Do powstania tej krzyżówki przyczynił się człowiek. Po skrzyżowaniu samca osła z klaczą konia rodzi się potomek zwany mułem. To zapewne Sumeryjczycy byli pierwszym ludem, który stworzył oślo-końską hybrydę. Muły wyglądają podobnie do koni, ale mają cięższą głowę i większe uszy. Już dwa tysiące lat temu Rzymianie na masową skalę korzystali z nich do jazdy wierzchem i jako siły pociągowej. Do dziś stosowane są też jako zwierzęta juczne. Pies – nie tylko najlepszy przyjaciel człowieka Psy wykorzystywane są do szerokiego spektrum zadań: polowań, stróżowania i ciągnięcia sań. Szczególnie te większe, jak na przykład kanadyjski pies eskimoski, z powodzeniem mogą być też zwierzętami jucznymi. Przenoszą ładunki do około 15 kg. Innymi słowy, do około połowy masy swojego ciała. Słoń. Gigant wśród zwierząt jucznych Słonie są bardzo inteligentnymi zwierzętami, które szybko się oswajają. Ludzie wykorzystują je w szeroki sposób jako zwierzęta juczne. Na przykład w Indiach przenoszą urobek w czasie wycinki drzew. Kłody umieszczają między kłami i przytrzymują trąbą. Słonie są w stanie przetransportować ładunek ważący do jednej tony, ale na krótkich odległościach. Pod tym względem pokonują wszystkie inne zwierzęta juczne. Niosąc średniej wielkości ładunek, są w stanie pokonać nawet 30 km. Również renifery przenoszą towary, nie tylko zaprzęg Świętego Mikołaja Mniej oczywistym gatunkiem, który służy jako zwierzę juczne jest renifer (Rangifer tarandus f. domestica). To jedyne zwierzę w rodzinie jeleniowatych, które udało się ludziom oswoić. Te renifery są nieco drobniejsze od swoich dzikich krewnych. Zamieszkują północną Europę, Azję i Grenlandię. Ich umaszczenie jest białe, jasnoszare lub plamiste. Naukowcy spierają się o to, kiedy doszło do udomowienia renifera. Być może stało się to już nawet ponad 10 tys. lat temu, a może kilka tysięcy lat temu. Niestety, kości zwierząt udomowionych i dzikich nie różnią się od siebie, co utrudnia poczynienie konkretnych wniosków. Tylko renifery udomowione typu ewenkińskiego i wschodniosajańskiego używane są jako zwierzęta juczne. Pozostałe wykorzystywane są jako zwierzęta pociągowe lub wierzchowe. Sprawdzają się na obszarach, na których temperatura potrafi spaść dużo poniżej zera stopni Celsjusza. Źródła: Canadian Kennel Club Lasota – Moskalewska A., Zwierzęta udomowione w dziejach ludzkości, Warszawa 2005 Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wiadomości Zootechniczne Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
National Geographic Numer Specjalny 3/23
Miasta odkryte na nowo Co mamy na myśli, nazywając miasto „zaginionym”? Wiemy przecież, gdzie szukać ruin większości wielkich miast starożytności, takich jak Babilon czy Teby. Kwitły one przez długie stulecia. Zwykle więc to nie położenie miasta jest zaginione, lecz jego historia, jego życie jako części świata. Na zatłoczonych ulicach starożytnych ośrodków żyły przecież lokalne społeczności, z ich klasami wyższymi i niższymi, targowiskami i świątyniami, dziećmi i zwierzętami domowymi. Wraz z upadkiem miast w przeszłość odchodził także ogół tych ludzkich doświadczeń. Zadaniem archeologów jest odsłonięcie tych historii. Jeśli mieszkańcy znali pismo, które umiemy odczytać, jak w przypadku miast Mezopotamii czy Grecji, jest to łatwiejsze. W innych miejscach – choćby w Mohendżo Daro na terytorium współczesnego Pakistanu czy w meksykańskim Teotihuacán – badacze muszą rekonstruować funkcjonowanie ośrodka, opierając się na ceramice, układzie ulic czy rzeźbach. Poza wyobrażaniem sobie życia miasta próbujemy także zrozumieć jego śmierć. W przypadku kilku przeklętych przez los miejsc, takich jak Pompeje czy Akrotiri, odpowiadał za nią kataklizm natury geologicznej. Częściej jednak śmiertelny cios zadawała niestabilność polityczna w połączeniu ze środowiskową – to lekcja, którą ludzkość wciąż odrabia na nowo. Na kolejnych stronach odwiedzimy starożytne miasta – zaginione, a potem odnalezione – w różnych zakątkach świata. Niektóre, jak Troja, należą do najsłynniejszych odkryć archeologów. Inne, choćby Nan Madol na Oceanie Spokojnym, nie są tak znane, ale też dają fascynujący wgląd w odległe światy. A poszukiwania trwają. Nawet teraz, na początku trzeciej dekady XXI w., badacze odkryli nowe siedziby ludzkie w starożytnych Tebach. Te domostwa robotników dostarczą nam kolejnej porcji wiedzy o jednej z najstarszych kultur w dziejach ludzkości. Spis treści Wprowadzenie: Miasta odkryte na nowo – s. 6 1: Pierwsze miasta – s. 8 Mezopotamia 2: Starożytne dynastie – s. 26 Afryka Północna i Zachodnia 3: Perły Morza Śródziemnego – s. 46 Europa Południowa i Azja Mniejsza 4: Korzenie Wschodu – s. 64 Azja i Oceania 5: Wielkie ośrodki Nowego Świata – s. 80 Ameryka Południowa i Północna spis ilustracji – s. 98
Konie pomogą w tworzeniu nowych robotów. Kluczem zrozumienie relacji tych zwierząt z człowiekiem
„Koń jaki jest, każdy widzi" pisał w XVIII wieku ksiądz Benedykt Chmielowski. Coraz mocniej wkraczamy w erę, w której wyrażenie to będzie brzmiało: „robot jaki jest, każdy widzi". Konie mają nam bowiem pomóc w budowaniu nowych robotów.
W tym artykule: Jak się bada relacje ludzi z robotami? Konie w pewnych względach przypominają roboty Budowanie szacunku i zaufania Rozumienie bez słów Robo-koń Boston Dynamics Dwóm badaczkom z Uniwersytetu Florydy udało się połączyć tak odległe zagadnienia jak konie i roboty. Przekonują, że to właśnie porozumienie łączące ludzi i konie jest kluczem do stworzenia oprogramowania robotów towarzyszących ludziom. Jak się bada relacje ludzi z robotami? – Roboty wkraczają w nasze życie i miejsca pracy jako towarzysze i członkowie zespołów. Przeprowadzono wiele badań nad tym, jak wchodzić w interakcje z robotami, uczyć je i poprawiać wydajność wykonywania powierzonych zadań. Otwartą granicą dla badań HCI/HRI (Human-Robot Interaction (HRI) i (HCI) – Human-Computer Interaction) pozostaje nawiązanie relacji roboczych z robotem. – Badania analizujące wczesne etapy interakcji człowiek–robot są wciąż nowym obszarem nauki. Jednocześnie odradza się zainteresowanie tym, w jaki sposób interakcja człowiek–zwierzę może informować o interakcji człowiek–robot – wyjaśniają w przedmowie do artykułu „Koń jako nauczyciel: Jak interakcja człowiek-koń informuje o interakcji człowiek-robot” dr Eakta Jain i dr Christina Gardner-McCune, badaczki z Uniwersytetu Florydy. Artykuł naukowczyń jest wynikiem rocznych badań analizujących wczesną fazę interakcji człowieka z koniec przez pryzmat interakcji człowieka z robotem. Konie w pewnych względach przypominają roboty Zaczęło się od tego, że dr Eakta Jain spędziła urlop na ranchu w otoczeniu koni. Przyglądając się tym niezwykłym zwierzętom, doszła do wniosku, że w pewien sposób konie przypominają roboty, a szczególnie samochody autonomiczne. W końcu potrafią dowieźć do domu nawet nieprzytomnego jeźdźca, samodzielnie wybrać odpowiednią ścieżkę, omijać przeszkody i oceniać zagrożenie. Aby bliżej poznać zagadnienie, badaczka rozmawiała z hodowcami, miłośnikami koni, a nawet ze studentami pracującymi z tymi zwierzętami. Nauczyła się również jeździć konno. – Nigdy wcześniej nie miałem kontaktu z koniem – powiedziała dr Jain. – Byłem nowa w jeździectwie, uczyłam się interakcji z koniem, który wciąż był wczesnym etapie budowania relacji z człowiekiem. Budowanie szacunku i zaufania Podczas pracy z końmi, które dopiero wchodzą w interakcje z ludźmi, zwierzęta muszą nauczyć się interpretować i odpowiednio reagować, na podstawowe czynności wykonywane przez trenerów. Mowa o prowadzeniu konia, szczotkowaniu go czy czyszczeniu kopyt. Tego typu prosty trening pomaga przygotować konie do bardziej zaawansowanej pracy, jak przyjęcie siodła i uzdy oraz noszenie człowieka podczas pierwszych kilku przejażdżek. Trening konia to nie wszystko, bo również nowy jeździec musi zostać wytrenowany, by odpowiednio interpretować zachowanie konia. Zrozumieć jakie wskazówki mogą wykorzystać treserzy koni, aby zachęcić zwierzęta do wykonania pożądanych działań lub poprawić konia, gdy nie zachowuje się zgodnie z oczekiwaniami. Analogicznie, ludzie muszą nauczyć się nakazywać robotom wykonywanie określonych zadań. Muszą także nauczyć się, co robić, gdy interakcje z robotami nie idą zgodnie z planem. Roboty muszą reagować na skierowane do nich polecenia w przewidywalny sposób. Ale bardziej autonomiczne roboty muszą również dynamicznie reagować na zmieniające się warunki. Zupełnie jak samochód samojezdny, który zatrzymuje się, aby uniknąć kolizji nawet, jeśli ludzie nakazują mu kontynuować jazdę. View Ediplayer on the source website Rozumienie bez słów W partnerstwie człowiek–koń konie komunikują się przede wszystkim niewerbalnie. Weźmy na przykład końskie uszy, których wskazuje na to, na co zwierzę właśnie zwraca uwagę. Takie zachowanie może zainspirować do stworzenia robotów z elektronicznymi „uszami", które mogą obracać się w kierunku bodźca – dzwoniącego dzwonka do drzwi lub ludzi rozmawiających w pobliżu autonomicznego pojazdu. – Jest to subtelny sposób informowania ludzi, że robot słyszy coś, na co zwraca uwagę – twierdzi dr Jain. Taka subtelność może być również wykorzystana jako oznaka szacunku. Trenerzy i jeźdźcy intensywnie pracują z końmi, aby budować wzajemny szacunek. Konie bezgłośnie komunikują swój szacunek dla swoich trenerów i jeźdźców, dopasowując ich tempo lub dając im bezpieczną przestrzeń osobistą podczas chodzenia. Końskie uszy wskazują nawet na trenerów jako wyraz szacunku, gdy zwracają na nich uwagę. – Być może te same rodzaje ekspresji niewerbalnej, które są używane w kontekście człowiek-koń, można wykorzystać do zakomunikowania, że robot szanuje człowieka – mówi dr Jain. – Może to sprawić, że ludzie poczują się bezpieczniej w pobliżu robotów i będą bardziej otwarci na pracę z nimi. Robo-koń Boston Dynamics Dodajmy, że praca badaczek z Uniwersytetu Florydy skupia się głównie na przeniesieniu czynników psychologicznych do możliwości programowania, a nie budowaniu robotów na wzór koni. Chociaż koń–robot istnieje i sprawuje się świetnie. Został zaprojektowany przez Boston Dynamics na zlecenie amerykańskiej agencji rządowej DARPA, zajmującej się rozwojem przełomowych technologii wojskowych. Robo-koń jest używany w wojsku do przenoszenia ciężarów w trudnym terenie. Kłopot w tym, że podobnie jak robotyczny pies tej amerykańskiej firmy, koń jest pozbawiony głowy i nici z przekazywania emocji za pomocą ruchu uszu. Boston Dynamic's Robotic Horse is a scary version of future robots - YouTube ŻRÓDŁO: „Horse as Teacher: How human-horse interaction informs human-robot interaction | Proceedings of the 2023 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems" (acm.org) Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.