Czy szympansy toczą wojny? Tak, ta trwała 10 lat i przyniosła ogromne zyski zwycięzcom
W postapokaliptycznej serii Fallout słyszeliśmy na każdym kroku, że „wojna nigdy się nie zmienia”. Obecnie wiemy, że to stwierdzenie pasujące nie tylko do ludzi, ale także do zwierząt. Badacze udowodnili, że krwawa, 10-letnia wojna pomiędzy plemionami szympansów zakończyła się dominacją jednego stada, które odniosło z niej ogromne korzyści. Gloria victoribus, vae victis.
Zachowania społeczne szympansów – najbliżej spokrewnionych z nami naczelnych – od lat fascynują badaczy. Szczególne zainteresowanie budzi ich agresja oraz konflikty pomiędzy poszczególnymi społecznościami. Okazuje się, że szympansy nie tylko współpracują i okazją sobie empatię, ale potrafią także prowadzić zorganizowane i długotrwałe wojny przypominające ludzkie konflikty zbrojne, z których czerpią wymierne korzyści. Czemu szympansy nie mogą żyć w zgodzie? Szympansy są zwierzętami terytorialnymi i żyją w silnie zorganizowanych społecznościach. Terytorium każdej grupy jest nie tylko miejscem zamieszkania, ale przede wszystkim źródłem pożywienia i bezpieczeństwa. Konflikty wybuchają najczęściej na tle rywalizacji o zasoby – przede wszystkim o dostęp do pożywienia, wody czy atrakcyjnych miejsc do odpoczynku. Ważnym czynnikiem prowadzącym do konfliktów jest również struktura społeczna szympansów. Każda grupa ma ściśle określoną hierarchię z dominującymi samcami na czele. Walka o pozycję w grupie powoduje wzrost napięć i sprzyja wybuchom agresji. Liczba członków grupy także wpływa na prawdopodobieństwo rozpoczęcia wojny – większe grupy częściej angażują się w agresywne działania wobec sąsiadów. Tak jak ludzie. Krwawe wojny to domena nie tylko ludzi Jane Goodall, angielska antropolożka, prymatolożka i jedna najwybitniejszych na świecie badaczek dzikiej fauny, nieodłącznie kojarzona jest z naszymi najbliższymi kuzynami ze świata zwierząt. Sama jednak twierdziła, że szympansy zdecydowanie nie są jej ulubionymi zwierzętami – są zbyt podobne do ludzi. I nie miała na myśli naszej empatii czy kreatywności. W latach 70. XX w. opisała ona trwającą 4 lata wojnę między szympansami w Tanzanii, które podzieliły się na dwa wrogie obozy po śmierci dominującego samca. Jego odejście skutkowało do rywalizacji, a następnie otwartej wojny pomiędzy młodszymi zwierzętami. Ostatecznie konflikt zakończył się całkowitym wyniszczeniem jednej z grup, a zwycięzcy przejęli ich ziemię. Wojna dziesięcioletnia, czyli współczesny konflikt szympansów. Co przyniósł zwycięzcom? Naukowcy przeanalizowali dokładnie jeden z najbliższych nam udokumentowanych konfliktów pomiędzy naczelnymi, czyli rozgrywającą się w latach 1998–2008 wojnę pomiędzy szympansami Ngogo z Kibale i ich sąsiadami. W ciągu konfliktu zginęło co najmniej 21 szympansów z różnych pokoleń, a w 2009 roku Ngogo rozszerzyły swoje terytorium na obszar wcześniej zamieszkiwany przez rywali, powiększając je o 22%. Powiększenie terytorium po wygranym konflikcie przyniosło szympansom wymierne korzyści biologiczne. Badania wykazały, ze po zakończonej sukcesem wojnie samice zaczęły rodzić znacznie więcej młodych – ich liczba wzrosła z 15 do 37 w ciągu trzech lat po konflikcie. Co więcej, przeżywalność młodych również znacząco się poprawiła – śmiertelność spadła z 41% do 8% przed zakończeniem trzeciego roku życia. Według dr Michaela Wilsona z University of Minnesota, powodem tego zjawiska jest dostęp do większej ilości zasobów oraz eliminacja ryzyka zabicia młodych przez sąsiadujące grupy. Czy agresję mamy w genach? Wieloletnie badania nad szympansami udowadniają, że zachowania „wojenne” są wśród nich stosunkowo częste i mogą być ewolucyjnie uwarunkowane. A ponieważ szympansy są naszymi najbliższymi krewnymi, zjawisko to budzi pytania o źródła ludzkiej agresji i ewolucję konfliktów społecznych. Niektórzy naukowcy przekonują, że agresja międzygrupowa w świecie szympansów mogła pojawić się u wspólnego przodka ludzi i tych zwierząt. Z drugiej strony, szympansy, podobnie jak ludzie, wykazują zdolność do empatii i współpracy. Potrafią pocieszać towarzyszy w trudnych chwilach, co świadczy o głębokich korzeniach społecznych tych zachowań. Ludzi od szympansów różni umiejętność budowania bardziej złożonych relacji opartych nie tylko na rywalizacji, ale także na handlu, współpracy czy wymianie wiedzy. Dzięki temu udaje nam się unikać konfliktów na wielką skalę i tworzyć rozbudowane struktury społeczne. Warto jednak pamiętać, że z tyłu głowy czai się nasza zwierzęca natura… obyśmy jak najrzadziej dopuszczali ją do głosu. Źródło: PNAS, Live Science, Yale Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zimna wojna ujawniona: od Jałty do żelaznej kurtyny – co naprawdę się wydarzyło?
Zimna wojna to jedno z najważniejszych wydarzeń XX wieku, które ukształtowało współczesny świat. Trwała od 1947 do 1991 roku i choć w trakcie zimnej wojny nie doszło do otwartego konfliktu między supermocarstwami, skutki tego globalnego napięcia odczuwalne są do dziś. Oto najważniejsze przyczyny, przebieg i konsekwencje zimnowojennej rywalizacji, a także jej wpływ na technologię, politykę i kulturę.
Spis treści: Czym była zimna wojna? Przyczyny zimnej wojny Najważniejsze etapy konfliktu Zimna wojna a rozwój technologiczny i kosmiczny Życie społeczne i propaganda w czasach zimnej wojny Koniec zimnej wojny i jej następstwa Zimna wojna była konfliktem globalnym, który objął niemal wszystkie kontynenty i oddziaływał na każdą dziedzinę życia – od polityki międzynarodowej, przez gospodarkę, po naukę, kulturę i edukację. Choć nie była prowadzona przy użyciu regularnych armii dwóch głównych graczy – Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego – to jej skutki były odczuwalne wszędzie tam, gdzie dochodziło do zderzenia ideologii: komunizmu i kapitalizmu. Zimna wojna narzuciła światu dwubiegunową strukturę, w której państwa musiały wybierać stronę, a każde wydarzenie na arenie międzynarodowej było analizowane pod kątem wpływów jednego z bloków. Czym była zimna wojna? Geneza terminu i pierwsze przejawy napięcia Zimna wojna oznaczała konfrontację dwóch przeciwstawnych bloków politycznych i militarnych – bloku wschodniego (ZSRR i jego satelici) oraz bloku zachodniego (USA, NATO i sojusznicy) – bez otwartej wojny między nimi. Początek zimnej wojny datuje się na 1947 rok, kiedy to USA oficjalnie zadeklarowały politykę powstrzymywania komunizmu. Jednym z pierwszych sygnałów pogłębiającej się konfrontacji było odrzucenie przez ZSRR udziału w planie Marshalla i zmuszenie państw Europy Środkowej i Wschodniej do podobnego kroku. W odpowiedzi w 1949 roku utworzono Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). Podział świata po II wojnie światowej Równolegle powstały dwa przeciwstawne pakty militarne: NATO (1949) jako sojusz państw zachodnich oraz Układ Warszawski (1955) jako reakcja państw komunistycznych. W ten sposób świat wszedł w erę dwubiegunowości, gdzie każde większe wydarzenie na arenie międzynarodowej było rozpatrywane przez pryzmat interesów USA lub ZSRR. Zimna wojna miała również wymiar ekonomiczny. Kraje zachodnie wprowadzały mechanizmy gospodarki rynkowej i liberalizacji handlu (GATT, OECD), podczas gdy ZSRR rozwijał centralne planowanie i blokował dostęp do technologii poprzez tzw. koordynowany komitet kontroli eksportu. Przyczyny zimnej wojny Ideologiczna konfrontacja komunizmu i kapitalizmu Zimna wojna była przede wszystkim zderzeniem dwóch wielkich narracji ideologicznych, które pretendowały do globalnego monopolu na prawdę i władzę. Związek Radziecki opierał swoją politykę ekspansji na marksistowsko-leninowskiej teorii rewolucji światowej, zgodnie z którą upadek kapitalizmu był nieuchronny, a komunizm miał objąć wszystkie społeczeństwa jako bardziej sprawiedliwa forma organizacji społeczno-ekonomicznej. System sowiecki promował ideę dyktatury proletariatu, własności państwowej i centralnego planowania, odrzucając pluralizm, prywatną przedsiębiorczość i wolny rynek jako przejawy nierówności i wyzysku. Stany Zjednoczone z kolei postrzegały kapitalizm i liberalną demokrację jako fundamenty wolności jednostki i dobrobytu społecznego. Po II wojnie światowej amerykańskie elity polityczne były głęboko przekonane, że utrzymanie równowagi sił wymaga aktywnego powstrzymywania komunizmu, nawet z użyciem siły militarnej. Konflikt ideologiczny wykraczał poza sferę wartości: decydował o modelu rozwoju gospodarczego, systemie edukacyjnym, roli religii, a nawet estetyce i nauce. Różnice te były nie do pogodzenia w ramach jednej wspólnoty międzynarodowej, co sprawiło, że każde państwo, zwłaszcza w krajach dekolonizujących się, stawało przed presją wyboru bloku ideologicznego. Neutralność była trudna do utrzymania i często uznawana przez obie strony za akt wrogości. Trumanowska doktryna i plan Marshalla Jednym z pierwszych konkretnych działań USA w ramach konfrontacji zimnowojennej była trumanowska doktryna, ogłoszona 12 marca 1947 roku. Prezydent Harry Truman zapowiedział w niej wsparcie polityczne, gospodarcze i militarne dla wszystkich narodów zagrożonych komunizmem, początkowo w kontekście Grecji i Turcji, a docelowo w skali globalnej. Był to zwrot strategiczny – odejście od izolacjonizmu i początek aktywnej polityki zagranicznej USA jako „strażnika wolnego świata”. Plan Marshalla, oficjalnie nazywany Europejskim Programem Odbudowy, był ekonomicznym filarem tej strategii. Zakładał udzielenie pomocy finansowej zniszczonym przez wojnę krajom Europy, aby odbudować ich gospodarki i zapobiec radykalizacji społecznej, która mogłaby prowadzić do rewolucji. Związek Radziecki odrzucił plan i zabronił przyjęcia pomocy państwom satelickim, tworząc w odpowiedzi Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) jako przeciwwagę wobec integracji zachodnioeuropejskiej. W kolejnych latach doktryna powstrzymywania przekształciła się w doktrynę Eisenhowera (1957), która sankcjonowała możliwość użycia siły jądrowej wobec każdego zagrożenia komunistycznego, a następnie w doktrynę Nixona, zakładającą wspieranie lokalnych sojuszników jako narzędzi walki z ekspansją ZSRR („wietnamizacja” – przerzucenie ciężaru walki na lokalne siły). Doktryny te legitymizowały interwencje w takich państwach jak Iran, Chile, Angola, Nikaragua czy Afganistan, co pokazuje, jak głęboko logika zimnej wojny wpływała na politykę globalną. Najważniejsze etapy konfliktu Kryzys berliński i powstanie Muru Berlińskiego Berlin stał się symbolicznym centrum zimnowojennej rywalizacji, ponieważ był enklawą demokracji zachodniej otoczoną terytorium Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), państwa satelickiego ZSRR. Kryzys berliński z lat 1948–1949 był pierwszym poważnym testem zimnej wojny – Związek Radziecki zablokował wszystkie drogi lądowe i kolejowe do Berlina Zachodniego, chcąc wymusić jego podporządkowanie. USA i ich sojusznicy odpowiedzieli operacją „Berlin Airlift”, transportując drogą lotniczą ponad 2,3 miliona ton żywności i węgla. Kolejny kryzys (1958–1961) doprowadził do wybudowania Muru Berlińskiego, który miał fizycznie oddzielić wschodnią część miasta od zachodniej i zatrzymać masowy exodus obywateli NRD do RFN. Do 1961 roku ponad 3 miliony Niemców uciekło przez Berlin, co było ogromnym ciosem dla władz wschodnioniemieckich i całego bloku wschodniego. Mur Berliński był nie tylko strukturą z betonu i drutu kolczastego, ale symbolem represji i braku wolności. Składał się z muru wewnętrznego, pasa śmierci, strefy patrolowej oraz zewnętrznej ściany. Setki osób zginęło próbując go sforsować, a każda ucieczka była wielkim wydarzeniem politycznym. Mur przetrwał do 9 listopada 1989 roku, kiedy to – pod presją społeczną i zmian w polityce ZSRR – został zburzony. Wojna koreańska i wietnamska jako konflikty zastępcze Zimna wojna nie była prowadzona wprost między USA i ZSRR, ale poprzez tzw. wojny zastępcze (proxy wars), w których supermocarstwa wspierały strony konfliktów wewnętrznych w krajach Trzeciego Świata. Wojna koreańska (1950–1953) rozpoczęła się inwazją komunistycznej Korei Północnej na Południe. Siły ONZ, dowodzone przez USA, odpowiedziały kontratakując, co doprowadziło do interwencji Chin Ludowych. Po trzech latach walk zawarto rozejm w Panmundżomie, ale nie podpisano traktatu pokojowego. Granica na 38. równoleżniku do dziś dzieli dwa państwa koreańskie, a Półwysep Koreański pozostaje jednym z najbardziej napiętych regionów geopolitycznych. Wojna wietnamska (1955–1975) była jednym z najdłuższych i najbardziej wyniszczających konfliktów zimnej wojny. USA zaangażowały się militarnie w obronę Wietnamu Południowego przed komunistycznym Wietnamem Północnym, wspieranym przez ZSRR i Chiny. Mimo przewagi technologicznej, USA nie były w stanie pokonać partyzanckiej armii Vietcongu. Wojna zakończyła się całkowitą klęską strategiczną USA, wycofaniem wojsk i zjednoczeniem Wietnamu pod rządami komunistycznymi w 1975 roku. Konflikt ten wywołał głębokie zmiany w amerykańskim społeczeństwie – masowe protesty, kryzys zaufania do rządu, wzrost pacyfizmu i sceptycyzmu wobec interwencji zagranicznych, określany mianem syndromu wietnamskiego. Kryzys kubański i równowaga nuklearna Kryzys kubański z października 1962 roku był najbardziej ryzykownym momentem, w którym świat znalazł się na krawędzi wojny nuklearnej. Po wykryciu przez amerykański wywiad rozmieszczenia radzieckich rakiet średniego zasięgu na Kubie, prezydent John F. Kennedy wprowadził morską blokadę wyspy i postawił siły zbrojne w stan najwyższej gotowości. Po kilku dniach napiętych negocjacji, Nikita Chruszczow zgodził się wycofać rakiety w zamian za amerykańską deklarację o wstrzymanie inwazji na Kubę oraz tajne wycofanie rakiet z Turcji. Kryzys ten uświadomił obu stronom, jak realne jest zagrożenie zagłady nuklearnej. W jego następstwie powołano „gorącą linię” Moskwa–Waszyngton oraz rozpoczęto proces kontroli zbrojeń, m.in. Traktat o zakazie prób jądrowych w atmosferze (1963). W latach 70. nastąpiła fazą odprężenia („détente”). Wtedy podpisano ważne porozumienia rozbrojeniowe: SALT I (1972) i SALT II (1979), które ograniczały liczbę strategicznych głowic jądrowych i systemów nośnych. Jednak odprężenie nie trwało długo. W latach 80. zimna wojna weszła w nową fazę konfrontacji, za sprawą polityki prezydenta Ronalda Reagana. Jego program „Gwiezdnych Wojen” (SDI – Strategic Defense Initiative) zakładał stworzenie systemu obrony przeciwrakietowej w przestrzeni kosmicznej. Choć projekt nie został zrealizowany, zintensyfikował wyścig zbrojeń i przyczynił się do ekonomicznego wyczerpania ZSRR. Zimna wojna a rozwój technologiczny i kosmiczny Wyścig kosmiczny i Sputnik 1 Wyścig kosmiczny był jednym z najbardziej spektakularnych przejawów zimnej wojny, który łączył ambicje militarne, prestiżowe i naukowe. Wszystko zaczęło się 4 października 1957 roku, gdy Związek Radziecki wystrzelił na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Dla opinii publicznej w USA był to szok – ZSRR prześcignął Zachód technologicznie, co wywołało efekt paniki technologicznej oraz przyczyniło się do radykalnej zmiany polityki naukowej i edukacyjnej w Stanach Zjednoczonych. W odpowiedzi w 1958 roku powołano Narodową Agencję Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (NASA). Amerykanie rozpoczęli intensywny rozwój technologii rakietowej i satelitarnej, co doprowadziło do spektakularnego sukcesu: lądowania człowieka na Księżycu w 1969 roku (misja Apollo 11). Wydarzenie to uznawane jest za symboliczne zwycięstwo USA w wyścigu kosmicznym, choć ZSRR pozostawał liderem w wielu dziedzinach – np. w wysłaniu pierwszego człowieka w kosmos (Jurij Gagarin, 1961) oraz w technologiach stacji orbitalnych. Kosmos stał się nowym polem rywalizacji strategicznej i technologicznej, gdzie rozwój napędzany był potrzebami militarnymi – np. satelity szpiegowskie, systemy komunikacji szyfrowanej, technologie rakiet balistycznych. Oba supermocarstwa wydawały miliardy dolarów rocznie na programy, które miały nie tylko znaczenie militarne, ale również pobudzały rozwój nauki, inżynierii i informatyki. Do końca lat 80. XX wieku programy kosmiczne były integralną częścią strategii bezpieczeństwa narodowego. Wiele technologii opracowanych w tamtym czasie znalazło później zastosowanie w życiu codziennym – od systemów nawigacji GPS, przez telekomunikację satelitarną, aż po prognozowanie pogody i obserwację zmian klimatycznych. Wpływ na międzynarodowe prawo kosmiczne Wraz z rozwojem technologicznym pojawiła się potrzeba uregulowania statusu prawnego przestrzeni kosmicznej. W 1967 roku przyjęto jeden z najważniejszych dokumentów zimnej wojny – Traktat o przestrzeni kosmicznej (Outer Space Treaty). Dokument ten zakładał, że przestrzeń kosmiczna, Księżyc i inne ciała niebieskie są dobrem wspólnym ludzkości i nie mogą być zawłaszczane przez żadne państwo. Ponadto zabraniał rozmieszczania broni masowego rażenia na orbicie oraz zakładał pokojowe wykorzystywanie kosmosu. W 1979 roku przyjęto również Umowę o Księżycu, która precyzowała, że zasoby naturalne Księżyca i innych ciał niebieskich nie mogą być eksploatowane w celach komercyjnych ani narodowych. Choć traktat ten nie został ratyfikowany przez kluczowe państwa – w tym USA, ZSRR, Chiny i większość państw NATO – był istotnym krokiem w tworzeniu międzynarodowego prawa kosmicznego. Dzięki presji rywalizacji zimnowojennej ukształtowano również praktyki współpracy naukowej mimo napięć politycznych. Przykładem może być misja Sojuz–Apollo z 1975 roku, w której po raz pierwszy połączono statki kosmiczne obu mocarstw. To wydarzenie miało nie tylko znaczenie technologiczne, ale również symboliczne – pokazując możliwość dialogu w najtrudniejszych momentach konfrontacji. Zimna wojna stworzyła podstawy dla dzisiejszego ładu orbitalnego i współpracy międzynarodowej w przestrzeni kosmicznej, której kontynuacją są programy takie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS), europejskie obserwatoria satelitarne czy standardy zarządzania śmieciami orbitalnymi. Życie społeczne i propaganda w czasach zimnej wojny Strach przed wojną atomową Jednym z najbardziej trwałych i traumatycznych aspektów zimnej wojny był wszechobecny lęk przed wojną nuklearną. Obie strony posiadały tysiące głowic jądrowych, zdolnych zniszczyć cywilizację w ciągu kilku godzin. Już w latach 50. i 60. XX wieku obawa przed totalnym konfliktem atomowym wpływała na życie codzienne milionów ludzi, szczególnie w Stanach Zjednoczonych i krajach NATO. W USA prowadzono intensywną edukację obywatelską – kampanie informacyjne, takie jak „Duck and Cover”, skierowane do dzieci, uczyły jak zareagować na atak jądrowy. Szkoły organizowały próbne alarmy bombowe, a w wielu domach budowano prywatne schrony przeciwatomowe. Władze lokalne tworzyły plany ewakuacji miast, a FEMA (Federalna Agencja Zarządzania Kryzysowego) powstała m.in. z myślą o przeciwdziałaniu skutkom wojny atomowej. W Związku Radzieckim również rozwijano strukturę Obrony Cywilnej – obywatele szkoleni byli w zakresie używania masek przeciwgazowych, identyfikowania skażeń promieniotwórczych i postępowania w warunkach ataku nuklearnego. W dużych miastach budowano bunkry, systemy alarmowe i ukryte magazyny z zapasami żywności i wody. Państwowe media kreowały obraz społeczeństwa przygotowanego i zdyscyplinowanego w obliczu zagrożenia imperialistycznego. Ten wszechobecny klimat strachu miał długofalowe skutki psychologiczne i kulturowe. Powstawały organizacje pacyfistyczne, ruchy antynuklearne, a wielu obywateli – zarówno na Wschodzie, jak i Zachodzie – żyło w przeświadczeniu, że konflikt jądrowy jest nieunikniony. W badaniach socjologicznych z lat 70. i 80. wielu respondentów deklarowało, że obawa przed wojną nuklearną wpływała na ich decyzje o zakładaniu rodziny, migracji czy oszczędzaniu. Rola mediów i kultury masowej Zimna wojna toczyła się nie tylko w sferze militarnej, ale również informacyjnej i kulturowej. Każde z mocarstw starało się przekonać świat – i własnych obywateli – o wyższości swojego systemu. W USA powstało m.in. Radio Wolna Europa i Głos Ameryki, które nadawały audycje informacyjne i muzyczne do krajów bloku wschodniego, próbując przełamać monopol informacyjny komunistycznych reżimów. Związek Radziecki z kolei posiadał rozbudowaną machinę propagandową, kontrolującą wszystkie media – od gazet, przez radio, aż po kinematografię i edukację. Kultura była wykorzystywana jako narzędzie ideologiczne, promujące model „nowego człowieka” socjalizmu, potęgę ZSRR i moralną degenerację Zachodu. Cenzura kontrolowała nie tylko treści polityczne, ale też estetykę i tematykę – np. zakazując filmów o egzystencjalizmie, dekadencji czy wolności seksualnej. W krajach zachodnich rozwijał się nurt filmów i literatury szpiegowskiej, eksploatujący tematykę agenturalną, zdrad i inwigilacji – przykładem mogą być powieści Johna le Carré i filmy z Jamesem Bondem. Kinematografia USA wprowadziła do kultury masowej obraz ZSRR jako nieprzeniknionego imperium zła, z zimnymi urzędnikami, tajnymi służbami i zagrożeniem atomowym w tle. Z kolei literatura sowiecka i filmy produkowane w krajach RWPG ukazywały kapitalizm jako system pełen przemocy, rasizmu, bezrobocia i narkomanii. Bohaterowie zachodni byli często ukazywani jako moralnie upadli lub psychicznie niestabilni, w opozycji do „zdrowych, radosnych i kolektywnych” obywateli ZSRR czy NRD. Kultura masowa w czasie zimnej wojny była więc przedłużeniem polityki i areną walki o wyobraźnię społeczną. Wpływała na postrzeganie przeciwnika, kształtowała tożsamość narodową i mobilizowała emocje obywateli – strach, dumę, poczucie obowiązku i wrogość. Koniec zimnej wojny i jej następstwa Polityka Gorbaczowa i upadek komunizmu Schyłek zimnej wojny to rezultat wielowymiarowego kryzysu systemu komunistycznego, który na przestrzeni dekad pogrążał się w stagnacji gospodarczej, alienacji społecznej i utracie legitymacji w oczach obywateli. Związek Radziecki był przeciążony finansowo z powodu wyścigu zbrojeń, wojny w Afganistanie (1979–1989) oraz utrzymywania sieci państw satelickich, których gospodarki wymagały ciągłego dofinansowania. Michaił Gorbaczow, który objął władzę w 1985 roku, jako pierwszy przywódca ZSRR otwarcie uznał potrzebę reform. Wprowadził politykę pierestrojki (przebudowy gospodarki) i głasnosti (jawności życia publicznego), licząc na modernizację socjalizmu bez jego demontażu. Jednak reformy te – w połączeniu z niekontrolowaną liberalizacją życia publicznego – doprowadziły do lawiny zmian, których Kreml nie był w stanie już powstrzymać. Fala demokratyzacji przetoczyła się przez Europę Środkowo-Wschodnią – Polska (1989), Węgry, Czechosłowacja, NRD i Bułgaria – gdzie pod wpływem społeczeństw obywatelskich i nacisków zewnętrznych rozpadły się reżimy komunistyczne, często w sposób pokojowy. Symbolicznym momentem końca epoki było zburzenie Muru Berlińskiego 9 listopada 1989 roku. W grudniu 1991 roku ZSRR oficjalnie przestał istnieć – w jego miejsce powstała Federacja Rosyjska oraz 14 niepodległych republik. Rozpad imperium radzieckiego oznaczał ostateczny koniec zimnej wojny, ale również początek nowej ery – pełnej niepewności, transformacji i redefinicji ładu międzynarodowego. Nowy porządek świata po 1991 roku Koniec zimnej wojny zakończył epokę bipolarności, ale nie przyniósł trwałego pokoju ani stabilności. Stany Zjednoczone stały się jedynym supermocarstwem (unipolarny świat) i przez następne dekady kształtowały politykę międzynarodową – poprzez NATO, interwencje militarne (Bałkany, Irak, Afganistan), ekspansję instytucji międzynarodowych i promocję demokracji liberalnej. NATO, które pierwotnie powstało jako przeciwwaga dla Układu Warszawskiego, nie zostało rozwiązane, lecz rozszerzyło swój zasięg o byłe państwa bloku wschodniego – Polskę, Czechy, Węgry (1999), a później m.in. kraje bałtyckie i Bałkany. To rozszerzenie budziło sprzeciw Rosji, która postrzegała je jako naruszenie dawnej strefy wpływów. W efekcie napięcia między Rosją a Zachodem zaczęły ponownie narastać – szczególnie po wojnie w Gruzji (2008), aneksji Krymu (2014) i pełnoskalowej inwazji na Ukrainę (2022). Broń nuklearna, będąca trzonem równowagi zimnowojennej, nadal odgrywa kluczową rolę w strategiach bezpieczeństwa. Choć podpisano liczne traktaty rozbrojeniowe (START, INF), część z nich została później zerwana lub zawieszona. Rywalizacja USA–Rosja, a także rosnące znaczenie Chin, wprowadzają dziś nowe elementy do globalnej gry strategicznej, której korzenie sięgają czasów zimnej wojny. Struktury wywiadowcze, takie jak CIA, NSA, GRU czy FSB, przetrwały i nadal odgrywają istotną rolę w geopolityce, cyberbezpieczeństwie i walce informacyjnej. Dzisiejsze konflikty hybrydowe, ataki hakerskie, kampanie dezinformacyjne czy wojny zastępcze – wszystkie czerpią z doświadczeń zimnowojennych. Zimna wojna zmieniła sposób, w jaki rozumiemy suwerenność, bezpieczeństwo i tożsamość narodową. Jej dziedzictwo – zarówno materialne, jak i mentalne – wciąż kształtuje współczesny świat: od architektury ONZ, przez układ sił w Europie, po obawy związane z nowymi wyścigami zbrojeń w przestrzeni kosmicznej czy cyberprzestrzeni. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Polscy archeolodzy odkryli ślady brutalnego konfliktu. Wśród ofiar kobiety i dzieci
Cmentarzysko, na którym złożono 700 lat temu ponad dwadzieścia osób – mężczyzn, kobiety i dzieci – odkryte przez Polaków w Peru, jest wyjątkowe. Żaden ze zmarłych nie zginął śmiercią naturalną. Co się wydarzyło?
Spis treści: Bez litości – cmentarz świadectwem brutalności Kogo pochowano w El Curaca? El Curaca – Inkowie i późniejsza gorączka złota Znalezisko pochodzi ze stanowiska archeologicznego El Curaca w południowym Peru. Ludzie zasiedlali to górzyste miejsce o powierzchni 5–6 hektarów zapewne już 2 tys. lat temu – wówczas były to wczesne społeczności rolnicze. W okresie kolonialnym obszar ten był też miejscem eksploatacji złóż złota. Nowe odkrycie, ogłoszone niedawno przez zespół kierowany przez prof. Józefa Szykulskiego z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, związane jest ze społecznością kultury Chuquibamba (Aruni). Badania możliwe były dzięki finansowaniu Narodowego Centrum Nauki. Bez litości – cmentarz świadectwem brutalności To znalezisko – jak przyznają sami badacze – zrobiło na nich szczególne wrażenie. W jednym z sektorów stanowiska El Curaca zlokalizowano pochówki z obstawą kamienną. W sumie naliczono szczątki 24 osób – mężczyzn, kobiet i dzieci. Wszystkich wyposażono w liczne dary grobowe. Należą do kultury Chuquibamba (Aruni), której ośrodkiem macierzystym jest obszar dorzecza Majes, znajdującego się na południe od Atico. Do badania zmarłych przystąpili antropolodzy. Nie mają wątpliwości – charakterystyczne uszkodzenia czaszek i klatek piersiowych poświadczają, że ludzie ci zginęli pod wpływem fizycznego ataku. Do ich uśmiercenia użyto m.in. maczug. Do ataku doszło zapewne w połowie XIV wieku, na co wskazują wyniki analiz radiowęglowych. Kogo pochowano w El Curaca? – Nie można wykluczyć, że byli to najeźdźcy, a nie obrońcy. Chuquibamba nie była kulturą rodzimą, tylko ekspandowała na te tereny z północy. Szukała nowych obszarów osadniczych – wyjaśnia National Geographic Polska prof. Szykulski. W jego ocenie migracja mogła wynikać z powodu wyżu demograficznego albo długotrwałego fenomenu El Niño lub jego bardziej gwałtownej odmiany, określanej jako Super-ENSO. El Curaca – Inkowie i późniejsza gorączka złota Archeolodzy odkryli na tym stanowisku archeologicznym również zabytki związane z Inkami – wyroby metalowe i ceramiczne. Pojawili się tu w drugiej połowie XV wieku. Badacze przypuszczają, że Inkowie kontrolowali ten obszar, ale nie ma mowy o ich zwartym osadnictwie. Jednak był to dla nich ważny obszar. W pobliżu przebiegała wybrzeżna nitka traktu imperialnego, tzw. Qhapac Ñan, o czym świadczą pozostałości znajdujące się ok. 10 km na południe od Curaca. A potem – po przybyciu Europejczyków – wybuchła gorączka złota. Hiszpanie byli zafascynowani tym kruszcem. Obszar ten był też miejscem eksploatacji złóż złota, o czym świadczą tzw. płuczki i odstojniki znajdujące się w dolinach strumieni, powyżej El Curaca. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
13-letni Suri widział początek tragedii, która do dziś dzieli Pakistan i Indie
Podział Indii i Pakistanu z 1947 roku to nie tylko data w kalendarzu – to wspomnienia przelanej krwi, złamanych rodzin i nierozwiązanych konfliktów. Artykuł przedstawia nie tylko kontekst historyczny, ale również pokazuje, jak ten moment wciąż kształtuje rzeczywistość milionów ludzi.
Spis treści: Dlaczego podział doprowadził do masowej przemocy? Jakie były konsekwencje decyzji Brytyjczyków? Czy trauma podziału wciąż jest żywa? Jakie są współczesne skutki podziału? Ludzie ćwiczą w indyjskim obozie dla uchodźców, aby odpędzić rozpacz po podziale Indii i Pakistanu w 1947 roku. Kurukshetra była jednym z największych obozów ze względu na bliskość pospiesznie wytyczonej granicy, która wydzieliła dwa niepodległe państwa z byłej brytyjskiej kolonii. W nocy 13 sierpnia 1947 roku trzynastoletni Suri Sehgal był tak podekscytowany, że nie mógł zasnąć. Następnego dnia miał oglądać opuszczenie brytyjskiej flagi i wciągnięcie nowej w swojej rodzinnej prowincji Pendżab. Sehgal pamięta stację kolejową Lalamusa, gdzie odbyła się ceremonia z flagą Pakistanu, optymistyczny nastrój i specjalny posiłek, który dzielił z rodziną i przyjaciółmi. „Wszyscy świętowaliśmy razem” – wspominał w 2016 roku. Już po kilku godzinach długo oczekiwane przekazanie władzy zamieniło się w koszmar. Tego wieczoru Sehgal z przerażeniem patrzył, jak setki ludzi niosących noże przebiegały obok, polując na Hindusów. Dlaczego podział doprowadził do masowej przemocy? Sehgal był jednym z milionów Hindusów i Pakistańczyków, których życie zostało zakłócone. Utworzenie w sierpniu 1947 roku dwóch państw było pozornym zwycięstwem, ale fatalnie zarządzona transformacja doprowadziła do krwawej łaźni. Kolonialne korzenie Podziału sięgają XVII wieku, gdy Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zaczęła przejmować indyjskie ziemie. W 1857 roku bunt żołnierzy doprowadził do ustanowienia Brytyjskiego Raju. Administracja kolonialna celowo podkreślała różnice religijne. W 1905 roku Lord Curzon podzielił Bengal według kryteriów religijnych, co pobudziło zarówno Indyjski Kongres Narodowy, jak i Ligę Muzułmańską. Jakie były konsekwencje decyzji Brytyjczyków? W latach 40. XX wieku Mahatma Gandhi oraz Jawaharlal Nehru dążyli do zjednoczenia, ale Muhammad Ali Jinnah domagał się oddzielnego państwa. Gdy w 1946 roku rozmowy się załamały, Jinnah wezwał do protestów, które przerodziły się w zamieszki w Kalkucie. W 1947 roku lord Mountbatten przyspieszył wycofanie się Brytyjczyków. Brytyjski prawnik Cyril Radcliffe miał zaledwie pięć tygodni na wytyczenie granic, nie mając wiedzy o Indiach ani doświadczenia w kartografii. Wytyczenie granicy doprowadziło do największej migracji ludności w historii. Nawet 18 milionów ludzi musiało opuścić swoje domy. Czy trauma podziału wciąż jest żywa? Przemoc była szczególnie okrutna w Pendżabie i Bengalu. Tysiące kobiet zostało porwanych i zgwałconych, a ludzie mordowali się nawzajem. Wielka Brytania nie próbowała powstrzymać przemocy. Do 1950 roku od jednego do dwóch milionów ludzi zginęło. Gandhi został zamordowany przez hinduistycznego nacjonalistę, który uważał go za zbyt prorozsądkowego wobec muzułmanów. Wschodni Pakistan był marginalizowany i w 1971 roku wybuchła wojna, która doprowadziła do powstania Bangladeszu. Władze bengalskie szacują, że w ludobójstwie zginęły nawet trzy miliony ludzi. Jakie są współczesne skutki podziału? W ciągu 75 lat od Podziału Indie i Pakistan toczyły cztery wojny, a relacje między państwami wciąż są napięte. Dla świadków tych wydarzeń, takich jak Sehgal, trauma pozostała żywa. Choć jego rodzina się odnalazła, miliony ludzi straciły bliskich. Wspomnienia przemocy i chaosu wciąż kształtują tożsamość i relacje między narodami Azji Południowej. autor: Erin Blakemore źródło: National Geographic
Zemsta sprzed tysiącleci. Archeolodzy odkryli miejsce krwawych porachunków z czasów Stonehenge
Blisko 40 osób brutalnie zamordowano i wrzucono do głębokiego szybu. Wiele wskazuje, że część z nich została nawet częściowo zjedzona. Wydarzenie rozegrało się 4 tysiące lat temu w południowej Anglii. Co było jego przyczyną?
Spis treści: Największa masakra w pradziejowej Wielkiej Brytanii Zamordowani i pożarci – masakra w Anglii Kanibalizm w czasach Stonehenge Wielkie konflikty między ludźmi to nie „wynalazek” ostatnich stuleci. Jak się okazuje, już w pradziejach dochodziło do krwawych walk i rzezi. Archeolodzy długo uważali, że epoka brązu w Wielkiej Brytanii była stosunkowo spokojna. Wówczas nie miało dochodzić do większych aktów przemocy. Jednak mylili się. Największa masakra w pradziejowej Wielkiej Brytanii Naukowcy opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Antiquity” analizy kości wrzuconych do kilkunastometrowego szybu w okolicach Bristolu w Wielkiej Brytanii na stanowisku archeologicznym Charterhouse Warren. Szczątki odkryto w latach siedemdziesiątych XX wieku, ale dopiero teraz dokładnie je przeanalizowano. Wniosek jest dość przerażający: to największy przykład przemocy międzyludzkiej w brytyjskich pradziejach. – W rzeczywistości znajdujemy więcej dowodów na obrażenia szkieletów datowanych na okres neolitu w Wielkiej Brytanii, niż na wczesną epokę brązu. Dlatego Charterhouse Warren wyróżnia się jako bardzo niezwykłe miejsce – mówi główny autor badań profesor Rick Schulting z Uniwersytetu Oksfordzkiego. W ocenie archeologa, to ustalenie maluje dość mroczny obraz tego okresu. Zamordowani i pożarci – masakra w Anglii Wrzucone bezwładnie szczątki znaleziono w naturalnej rozpadlinie o głębokości 15 m. Wydobyto z niej 3000 kości i ich fragmentów. Należały do dzieci, kobiet i mężczyzn. W przeciwieństwie do większości pochówków z tego okresu w Anglii, na czaszkach wrzuconych do szybu widać ślady po urazach zadanych tępym narzędziem. To te ciosy doprowadziły do śmierci tych ludzi. Ale to nie wszystko. Naukowcy znaleźli na kościach liczne ślady nacięć i złamania, które nastąpiły mniej więcej w momencie śmierci. Tego typu ślady mogą świadczyć o tym, że zostały zjedzone przez napastników. – Jest to mocne przypomnienie, że ludzie w prehistorii mogli dorównywać swoim okrucieństwem tym zadawanym przez ludzi później. Rzuca też światło na ciemną stronę ludzkiego zachowania. Jest mało prawdopodobne, aby było to jednorazowe wydarzenie, dlatego opowiedzenie tej historii jest jeszcze ważniejsze – uważa prof. Schulting. Ale dlaczego ludzie w Wielkiej Brytanii z wczesnej epoki brązu mieliby zamordować tak dużą grupę ludzi, a nawet być może ich zjeść? Kanibalizm w czasach Stonehenge Do masakry w Charterhouse Warren doszło w czasach, gdy rozkwitało Stonehenge – zlokalizowane kilkadziesiąt kilometrów na wschód. To wówczas w tej najbardziej znanej na świecie konstrukcji megalitycznej odbywały się różnego rodzaju rytuały, zapewne związane z ruchem ciał niebieskich. Co było przyczyną tak krwawego wydarzenia? Czy tę grupę ludzi zabito z głodu? Mieli być po prostu posiłkiem? Zdaniem badaczy, jest to mało prawdopodobne. Nie mamy informacji o jakimś kryzysie w tym okresie. Poza tym na pobliskich osadach, ale też w szybie, w którym były zwłoki, zachowały się liczne ślady bydła, które było jednym ze składników diety ówczesnych ludzi. Dlatego kanibalizm pełnił zapewne inną rolę. Naukowcy przypuszczają, że mordercy, spożywając swoje ofiary, również w symboliczny sposób dokonywali eksterminacji. Zatem zjadając ich mięso i mieszając kości ze szczątkami bydła, zabójcy upodabniali swoich wrogów do zwierząt, tym samym odczłowieczyli ich. Co było przyczyną tak wielkiej zbrodni? Archeolodzy mają kilka pomysłów. Wykluczają walkę o zasoby i dostęp do żywności. Nie był też to atak jakiejś obcej społeczności, w każdym razie pod względem genetycznym, bo taka wówczas w tym rejonie się nie pojawiła. Najbardziej prawdopodobna przyczyna to konflikt spowodowany czynnikami społecznymi. Pojawia się sporo możliwości. Być może była to kradzież lub zniewaga. Mogło to doprowadzić do napięć, które eskalowały do niewyobrażalnych rozmiarów. Czy wzmogła je epidemia dżumy? Na zębach dwójki dzieci wrzuconych do szybu znaleziono ślady tej choroby. – Znalezienie dowodów na dżumę w poprzednich badaniach przeprowadzonych przez kolegów z Instytutu Francisa Cricka, było całkowicie nieoczekiwane. Nadal nie jesteśmy pewni, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób jest to związane z przemocą w tym miejscu – zastrzega prof. Schulting. Znalezisko miejsca kaźni sprzed 4 tysięcy lat w Wielkiej Brytanii jest dość zaskakujące dla badaczy. Bo wśród setek ludzkich szkieletów datowanych na ok. 2500–1500 lat p.n.e., bezpośrednie dowody na brutalny konflikt są rzadkie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ukraina zażąda reparacji od Rosji również za szkody klimatyczne. Rachunek może wynieść nawet 32 mld dolarów
Eksperci szacują, że emisja gazów cieplarnianych w związku z wojną w Ukrainie, którą wypowiedziała Rosja, to nawet ok. 175 mln ton dwutlenku węgla. Kijów będzie domagał się pieniędzy od Moskwy za straty spowodowane działaniami zbrojnymi. Do reparacji zamierza wliczyć również szkody klimatyczne.
W tym artykule: Wojna Rosji z Ukrainą generuje więcej dwutlenku węgla, niż 175 krajów świata Ukraina może pozwać Rosję o szkody klimatyczne Co powoduje największą emisję dwutlenku węgla? 24 lutego 2022 roku Rosja dokonała pełnoskalowej inwazji na terytorium Ukrainy. Planem Moskwy było przede wszystkim szybkie zdobycie terenów wschodnich i zajęcie Kijowa. To wszystko się nie udało, bo Ukraińcy stawili silny opór napastnikowi. Wojna trwa już ponad 2 lata i na razie wszystko wskazuje na to, że Federacja Rosyjska nie zamierza się wycofać, a Ukraina tym bardziej nie zamierza się poddać. Wojna Rosji z Ukrainą generuje więcej dwutlenku węgla, niż 175 krajów świata Jednak trwająca wojna to nieustannie rosnące straty, nie tylko w ludziach, ale także w gospodarce, infrastrukturze czy dziedzictwie kulturowym. W ubiegłym roku czasopismo „Antiquity” opublikowało raport, według którego inwazja Rosji na Ukrainę powoduje, iż na masową skalę, w tempie niespotykanym od 1945 roku, wojska Putina niszczą zabytki i stanowiska archeologiczne. Ale konflikt, jak każdy inny, powoduje również szkody klimatyczne. Eksperci z Initiative on Greenhouse Gas Accounting of War (IGGAW) szacują, że pierwsze dwa lata wojny Rosji z Ukrainą spowodowały emisję gazów cieplarnianych, które odpowiadają zużyciu około 175 milionów ton dwutlenku węgla. Uważa się, że to może w dużym stopniu przyczynić do dalszego wzrostu globalnego ocieplenia. A to z kolei doprowadzi do jeszcze większych zmian pogodowych i intensyfikacji ekstremalnych zjawisk. Ukraina może pozwać Rosję o szkody klimatyczne Z raportu IGGAW wynika, że emisje dwutlenku węgla w ciągu pierwszych dwóch lat konfliktu były większe niż roczny ślad węglowy 175 krajów świata. Specjaliści obliczyli, że ta dodatkowa emisja gazów cieplarnianych, a właściwie zwalczanie jej skutków, może kosztować nawet 32 miliardy dolarów. Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. I Ukraina zamierza teraz wpisać tę kwotę do listy szkód, za które odpowiada Rosja i za które zadośćuczynienia będzie domagał się od Moskwy Kijów. – Będzie to istotna podstawa w sprawie o reparacje, którą wysuniemy przeciwko Rosji – przekazał w oświadczeniu Rusłan Striłeć, minister ekologii i zasobów naturalnych Ukrainy. – Ta analiza stanowi najbardziej aktualny i dokładny obraz skutków klimatycznych rosyjskiej inwazji, jaki posiadamy. Pomaga rozwiać mgłę wojny, która zasłania także koszty środowiskowe konfliktu – dodał ukraiński minister. Co powoduje największą emisję dwutlenku węgla? W raporcie wskazano, że jedna trzecia emisji wynika bezpośrednio z samego konfliktu i działań wojskowych. Chodzi przede wszystkim o zużycie paliwa przez armię rosyjską. Znaczna część emisji to również renowacja zniszczonych przez wojnę budynków, dróg i całej infrastruktury. A także wszelkie pożary, przekierowanie samolotów komercyjnych na dłuższe trasy czy ataki na infrastrukturę energetyczną. – Rosja szkodzi Ukrainie, ale także naszemu klimatowi. Powinna za to zapłacić Federacja Rosyjska, mająca dług wobec Ukrainy i innych krajów „globalnego południa”, które najbardziej ucierpią na skutek szkód klimatycznych – wskazywał Lennard de Klerk, główny autor raportu IGGAW. Eksperci twierdzą, że emisja CO2 spowodowana była również ucieczką przed wojną kilku milionów Ukraińców. Uchodźcy zarówno wewnętrzni, jak i zewnętrzni wygenerowali prawie 3,3 mln ton dwutlenku węgla. Naukowcy zwrócili jednak uwagę, że szkody klimatyczne wojny są wciąż słabo poznane. Bardzo możliwe, że emisyjność tego konfliktu w rzeczywistości jest znacznie większa. I będzie się zwiększała dopóki, dopóty Rosja nie zaprzestanie napaści na wolny i suwerenny kraj. Źródło: New Scientist Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Walki na większą skalę odbywały się w Europie o 1000 lat wcześniej, niż sądzono. Dowody w masowym grobie
Wielomiesięczne i szeroko zakrojone walki mogły mieć miejsce w Europie nawet ponad 5 tysięcy lat temu. Poświadczają to kości mężczyzn odkryte w masowym grobie w hiszpańskim schronisku skalnym.
W tym artykule: Masowy grób w schronisku skalnym Dowody na długotrwałe walki zapisane w kościach Jak wyglądał pierwszy duży konflikt zbrojny w Europie? Walki i szersze konflikty międzyludzkie towarzyszyły naszemu gatunkowi od zarania. Kiedy jednak przerodziły się w bardziej zorganizowane i długotrwałe działania? W Europie miało to nastąpić dopiero w epoce brązu, czyli około 4000 do 2800 lat temu. Masowy grób w schronisku skalnym Historię wielomiesięcznych i intensywnych walk należy jednak przesunąć o tysiąc lat. Przekonują o tym hiszpańscy archeolodzy w artykule opublikowanym w naukowym periodyku „Scientific Reports”. Międzynarodowy zespół badaczy ponownie przyjrzał się ponad 300 szkieletom złożonym w schronisku skalnym w San Juan ante Portam Latinam w regionie Rioja Alavesa w północnej Hiszpanii. Poszukiwali śladów po ranach zagojonych i niezagojonych (w wyniku których ludzie umarli). Masowy grób sprzed tysięcy lat odkryto przypadkowo w 1985 roku. Wówczas spychacz odsłonił kości ludzkie. Wykopaliska ratownicze ruszyły dopiero w 1990 roku. Dowody na długotrwałe walki zapisane w kościach Okazało się, że kości należącej do 65 osób nosiły ślady po niezaleczonych urazach, a 89 – po takich, które się zagoiły. To bardzo duże liczby – uznali badacze – bo dotyczą ponad 23 proc. osób pochowanych w schronisku skalnym. Urazy charakterystyczne dla walk mieli w dużej mierze młodzi i dorośli mężczyźni. Ponad 74 proc. niezagojonych urazów i 70 proc. zagojonych urazów miało miejsce u dorastających lub dorosłych mężczyzn, co stanowi znacznie wyższy odsetek niż u kobiet i stanowi niespotykaną liczbę w porównaniu do innych europejskich miejsc masowych pochówków z okresu neolitu. Naukowcy zwracają uwagę, że wiele śmiertelnych urazów nie jest widocznych w kościach, bo dotyczy tkanek miękkich. Można zatem przypuszczać, że więcej osób pochowanych w hiszpańskim schronisku skalnym zmarło w wyniku konfliktu. Udało się też ustalić, ile lat mają kości. Wszystko dzięki badaniom z wykorzystaniem metody radiowęglowej. Zmarli żyli od 5400 do około 5000 lat temu Zarówno duża liczba osób rannych, jak i nieproporcjonalnie wysoki odsetek poszkodowanych mężczyzn sugerują, że obrażenia powstały w wyniku konfliktu, który potencjalnie trwał co najmniej kilka miesięcy – uważają autorzy artykułu. W Słowacji odkryto duży masowy grób. Zmarli mieli odcięte głowy, a wśród nich byli nastolatkowie Archeolodzy odnaleźli masowy grób w Słowacji. Pochodzi sprzed 7000 lat. Zmarli zostali prawdopodobnie złożeni w ofierze. Czy wiadomo, kim byli? Jak wyglądał pierwszy duży konflikt zbrojny w Europie? Wygląda na to, że część osób zmarła na skutek postrzału z łuku. Wśród kości znaleziono bowiem ponad 50 grotów strzał. Wcześniejsze badania wykazały, że 36 z nich miało niewielkie uszkodzenia związane z trafieniem w cel. Naukowcy uważają, że odkrycia z hiszpańskiej jaskini poświadczają jeden z pierwszych szeroko zakrojonych konfliktów. Mógł trwać wiele miesięcy. Nie jest jasne, co było jego przyczyną. Autorzy spekulują na temat kilku możliwych przyczyn. Jedna z teorii mówi o napięciach między różnymi odmiennymi kulturowo grupami w regionie w okresie późnego neolitu. Z badań izotopowych wynika, iż część zmarłych była niedożywiona. To również może być związane z przyczynami konfliktu. Niewykluczone, że konkurowano o zasoby. Do tej pory sądzono, że w epoce neolitu walki były krótkotrwałe i zaangażowane w nie były niewielkie grupy liczące 20-30 osób. Społecznościom miało brakować zaplecza logistycznego do dłuższych konfliktów. Te miały stać się możliwe dopiero w epoce brązu, czyli około 4000 do 2800 lat temu. Znalezisko z Półwyspu Iberyjskiego zdaje się jednak przeczyć temu przeświadczeniu. Źródło: Scientific Reports Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Który okres w dziejach Bliskiego Wschodu był najbardziej brutalny? Naukowcy mają odpowiedź
Najbardziej brutalny okres w dziejach starożytnego Bliskiego Wschodu miał miejsce około 4500–3300 lat p.n.e. w okresie chalkolitu. Takie ustalenie naukowców możliwe było po przeanalizowaniu kilku tysięcy szkieletów z urazami.
W tym artykule: Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Jakie były przyczyny konfliktów? Epoka brązu i później Obszar Bliskiego Wschodu był w miejscem, w którym powstały pierwsze znane cywilizacje. To tam doszło do udomowienia zwierząt i niektórych roślin, na przykład zbóż. Znajomość rolnictwa rozprzestrzeniła się stamtąd do Europy. Na Bliskim Wschodzie istniały też wielkie cywilizacje – sumeryjska, asyryjska czy hetycka. Jest to zatem obszar bardzo interesujący dla badaczy przeszłości człowieka. Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Naukowcy byli świadomi, że na terenie Bliskiego Wschodu od tysiącleci dochodziło do różnego rodzaju konfliktów zbrojnych i agresji. Jednak nikt do tej pory nie zajął się tym zagadnieniu bliżej. Nie było jasne, kiedy dochodziło najczęściej do przemocy. Zespół naukowców z Niemiec, Hiszpanii i Polski postanowił przyjrzeć się kościom ludzkim z Bliskiego Wschodu. Pochodziły z Turcji, Iraku, Iranu, Syrii, Libanu, Izraela i Jordanii i były datowane na lata 12 000–400 p.n.e. Dzięki takiemu szerokiemu zakresowi chronologicznemu udało się dokonać ciekawych obserwacji. W sumie przeanalizowano ponad 3500 szkieletów pod kątem urazów czaszek lub ran zadanych bronią. Wyniki opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Nature Human Behavior”. Jakie były przyczyny konfliktów? Okazało się, że najwięcej urazów miało miejsce około 4500–3300 lat p.n.e., czyli w okresie chalkolitu. Autorzy publikacją sugerują, że przemoc w tym czasie zbiegła się z powstaniem pierwszych scentralizowanych protopaństw. Wówczas sporadyczne utarczki i waśnie poszły w zapomnienie. Nastała epoka konfliktów zbrojnych na dużą skalę. Chalkolit to epoka, która nastąpiła po neolicie. Jeszcze w neolicie gęstość zaludnienia była niska, mimo że rolnictwo rozprzestrzeniało się na coraz większe tereny. Od około 4400 lat p.n.e. zmieniły się warunki klimatyczne i było bardziej sucho. Być może była to jedna z przyczyn rozwoju pierwszych miast. Wtedy tworzące się elity zaczęły konkurować o kontrolę nad zasobami. Z kolei miejska ciasnota i rosnące nierówności mogły wywoływać konflikty międzyludzkie – sugerują autorzy artykułu. Krzyżowcy w Jordanii. Polscy archeolodzy na tropie rezydencji wojowniczych rycerzy Wśród średniowiecznych ruin na przedmieściach stolicy Jordanii polscy archeolodzy odkryli blok ze znakiem krzyża. Czy krzyżowcy wznieśli tam w XII wieku nieznaną do tej pory historykom rezy... Epoka brązu i później Naukowcy stwierdzili, że przemoc była mniej obecna w życiu ludzi na Bliskim Wschodzie we wczesnej i środkowej epoce brązu (3300-1500 lat p.n.e.). To wówczas powstały pierwsze spisane kodeksy prawne i powstała instytucja sądu. Te elementy cywilizacji najbardziej rozwinęły się w latach 2400–1700 p.n.e. W tym okresie cały Bliski Wschód połączył też dalekosiężny handel. Doszło również do profesjonalizacji armii. Wzrost przemocy nastąpił ponownie w późnej epoce brązu i epoce żelaza, czyli w latach 1500-400 p.n.e. Wówczas nastąpiła trwająca 300 lat susza, która mogła przyczynić się do niepokojów. Miały miejsce masowe ruchy ludnościowe. Do władzy doszło imperium asyryjskie, które prowadziło kampanie wojskowe, przeprowadzało masowe deportacje i przymusowe opodatkowanie. Zdaniem naukowców nowe badania rzucają nowe światło na historię konfliktów we wczesnych społecznościach. – Zrozumienie różnic w poziomie przemocy w przeszłości jest nie tylko głównym problemem nauk społecznych, ale także w antropologii, archeologii i historii – zaznaczają naukowcy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak wygląda dzisiaj Afganistan? To kraj na styku wielu kultur, religii i wpływów
Afganistan to kraj z niezwykle długą, ale i trudną historią. Tożsamość narodowa opiera się na oporze wobec okupantów i konfliktach, które w przeszłości nawiedziły kraj.
W tym artykule: Trudna historia Afganistanu Tożsamość Afgańczyków opiera się na oporze i obronie swojego terytorium Afganistan jest dziś zarządzany przez talibów Jest pewna afgańska anegdota, która wiele mówi o historii tego kraju. Gdyby zapytać mieszkańca wsi lub prowincji, co jest za widocznym tuż obok wzgórzem, ten odpowie: „Za tym wzgórzem mój dziadek walczył z Aleksandrem Wielkim”. W tym niewinnym żarcie kryje się jednak ziarno prawdy. W 329 r. p.n.e. Aleksander Macedoński dotarł do Afganistanu ze swoją armią i podbił ten kraj. Za jego panowania powstało wiele miast, do których sprowadzali się hellenistyczni koloniści. Jednak grecka okupacja spotkała się buntami miejscowej ludności. Wydarzenia te, i dalsza walka o niepodległość kraju położonego na niezwykle surowym terytorium, kształtowały narodową tożsamość Afgańczyków. Trudna historia Afganistanu Gościem najnowszej odsłony cyklu „Kawa z ambasadorem” był dr Piotr Łukasiewicz, politolog, dyplomata, pułkownik rezerwy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej i były ambasador RP w Afganistanie w latach 2012–2014. Rozmowę o historii i społeczeństwie Afganistanu prowadziła dr Małgorzata Bonikowska, prezeska Centrum Stosunków Międzynarodowych i THINKTANK. Afganistan to kraj z niezwykle długą, ale i trudną historią. Najwcześniejsze osady miejskie pojawiły się w Afganistanie już w III tysiącleciu p.n.e. Po 2000 roku p.n.e. region ten zamieszkali Ariowie, którzy należeli do indoirańskiego odłamu ludów indoeuropejskich. To za ich czasów powstało miasto, które dało początek Kabulowi. – Historia Afganistanu jest bardzo skomplikowana. To kraj leżący na styku Azji Centralnej, Subkontynentu Indyjskiego i rozszerzającego się Bliskiego Wschodu. Historycznie był miejscem styku dwóch religii: islamu i hinduizmu – mówi dr Piotr Łukasiewicz. Po śmierci Aleksandra Wielkiego tereny Afganistanu przejęli Seleucydzi, a później znaczną część kraju opanowali Partowie. W 50 r. n.e. Afganistan został zaatakowany i złupiony przez Kuszanów, którzy przybyli ze stepów Azji. Tożsamość Afgańczyków opiera się na oporze i obronie swojego terytorium – Historia tego kraju jest naznaczona wieloma wojnami, konfliktami i konfrontacjami. To sprawiło, że Afgańczycy przyjęli dość wojskowy styl życia. Z drugiej strony to społeczeństwo żyło i żyje w surowych warunkach geograficznych, a jak wszyscy wiemy, górale to specyficzni ludzie. Konsekwencją tych dwóch czynników było stworzenie pewnego rodzaju „wojowniczej” hierarchii społecznej – tłumacz ambasador. Tożsamość Afgańczyków jest oparta przede wszystkim na oporze i obronie swojego terytorium. Z drugiej strony, dr Piotr Łukasiewicz zwraca uwagę na to, że Afganistan nigdy nie był skolonizowany. – Bardzo się starały o to dwa duże mocarstwa. Chociaż zdarzało się, że krajem rządzili (z nadania Brytyjczyków lub Rosjan) królowie lub szachowie. Nigdy jednak w Kabulu nie zasiadywał okupacyjny król lub namiestnik. To odróżniało Afganistan od innych krajów regionu – przyznaje ambasador. To jednak nie oznaczało braku problemów. Bezpieczeństwo, kultura, największe atrakcje. Nasz mini-przewodnik po Afganistanie Afganistan jest jednym z najbiedniejszych krajów na świecie, w którym od lat toczy się tląca wojna domowa między armią a radykalnymi islamistami – talibami. Choć to państwo nie cieszy si... – Przyczyną nieszczęść tego narodu jest po pierwsze to, że dybały na niego potęgi zewnętrzne i ingerowały w ten kraj praktycznie przez cały czas. Po drugie, wewnętrzne problemy Afganistanu. Ten kraj był zawsze rozrywany przez księstwa z prowincji, które mocno sprzeciwiały się silnej władzy w Kabulu. To powodowało niezdolność do stworzenia silnego, scentralizowanego państwa – wyjaśnia dr Łukasiewicz. Afganistan jest dziś zarządzany przez talibów Współcześnie Afganistan zmaga się z nowymi-starymi problemami. W 2021 roku kraj przejęli talibowie. Odtwarzają oparty na prawie szariatu Emirat Afganistanu z lat 90. XX wieku. Odrzucili demokratyczną konstytucję, która zakładała wolność wyznania i języka dla wieloetnicznego narodu. Obecnie najwyższą władzę sprawuje przywódca duchowy emir Hibatullah Achundzada, który przebywa w Kandaharze. Na czele rządu w Kabulu stoi mułła Hasan Achund. To on de facto zarządza krajem. Eksperci wskazują, że nowe struktury władzy marginalizują i dyskryminują afgańskie mniejszości, prawa człowieka są ograniczane. Współczesny Afganistan zmaga się z pogłębiającym się kryzysem humanitarnym. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Nagrody World Press Photo przyznane. Wśród wyróżnionych zdjęcia fotografów „National Geographic"
Ogłoszono tegorocznych zwycięzców prestiżowej nagrody fotograficznej World Press Photo. To już 66. edycja konkursu. Wyróżniono 2 fotografów National Geographic. To Alessandro Cinque i Anush Babajanyan. Z kolei tytuł zdjęcia roku otrzymał Jewhen Małoletka za obraz przedstawiający ewakuację ciężarnej Iriny Kalininy ze szpitala w oblężonym Mariupolu.
W tym artykule: World Press Photo przyznane Dwóch fotografów National Geographic z nagrodą Zdjęciem roku nagrodzono poruszające zdjęcie z Ukrainy Niezależna fundacja World Press Photo z siedzibą w Amsterdamie działa już od 1955 roku i corocznie ogłasza wyniki najlepszych zdjęć z całego świata. To jedna z najbardziej prestiżowych nagród w świecie fotografii, swoiste Grand Prix sztuki fotograficznej. To, co najważniejsze, jury nie ocenia wyłącznie warstwy artystycznej zdjęć. Nagradzana jest również wrażliwość dziennikarskiego i reporterskiego oka. Sposób, w jaki autor widział świat, wraz ze wszystkimi jego problemami. World Press Photo przyznane World Press Photo przyznało w sumie nagrody 24 fotografom, a sześć osób otrzymało wyróżnienia. Fundacja zwróciła uwagę, że wybór nie był łatwy. Otrzymali bowiem ok. 60 tys. zdjęć, które przesłało 3752 autorów ze 127 krajów. Fotografie przedstawiały historie nieznane z najdalszych zakątków świata, ale również reportaże z wojny w Ukrainie, historycznych protestów w Iranie, a także opowieści z Afganistanu, który od prawie 2 lat jest kontrolowany przez Talibów. Konkurs Grand Press Photo został podzielony na sześć regionów: Afrykę, Azję, Europę, Amerykę Północną i Środkową, Amerykę Południową oraz Azję Południowo-Wschodnia i Oceanię. Zdjęcia wybierano według konkretnych kategorii: zdjęcia pojedyncze, fotoreportaż, projekt długoterminowy i technika dowolna. Powyższe zdjęcie jest jednym z serii reportażowej Madsa Nissena, duńskiego fotoreportera, który otrzymał nagrodę w kategorii World Press Photo Story of the Year. Jego opowieść „Cena pokoju w Afganistanie” pokazuje życie i cenę, jaką ponoszą ludzie po tym, jak siły USA opuściły ten kraj, a władze w sierpniu 2021 roku przejęli Talibowie. Państwo odtwarza Islamski Emirat Afganistanu z lat 90. XX wieku. Eksperci przyznają, że to koniec złudzeń o demokracji i powrót do ograniczania praw człowieka. Dwóch fotografów National Geographic z nagrodą – Wybór zwycięskich zdjęć spośród dziesiątek tysięcy zgłoszeń było ogromnym wyzwaniem dla naszych niezależnych jurorów. Jednak wszyscy wykazali się głęboką troską, wiedzą i pasją w podejmowaniu decyzji. Efektem ich wyborów jest zachwycający, ale i poruszający obraz minionego roku – mówi Joumana El Zein Khoury, dyrektorka wykonawcza fundacji World Press Photo. – W świecie, w którym co roku dziesiątki dziennikarzy giną na służbie, nie mogłam przestać myśleć o ich wyprawach oraz o ryzyku, jakie podejmują nie tylko reporterzy, ale często także bohaterowie ich opowieści. Ci ludzie poświęcają się, aby pokazać innym, jak wygląda nasz świat – dodaje El Zein Khoury. W tym roku nagrodę główną otrzymało dwoje fotografów National Geographic. Alessandro Cinque został wyróżniony za swój fotoreportaż pt. „Alpaqueros”. Jedno ze zdjęć przedstawia Alinę Surquislla Gomez, hodowczynie alpak, która stoi na głazie i w rękach trzyma młode zwierzę. Fotografia symbolizuje kryzys klimatyczny w peruwiańskich Andach i coraz pogarszającą się sytuację społeczności alpaquero (hodowców), jak i samych zwierząt, które tracą swoje naturalne pastwiska. Jury doceniło sposób, w jaki historia ta naświetla, jak kultura i tożsamość są głęboko połączone ze środowiskiem. Wyróżniona została również fotografka Anush Babajanyan. Ormiańska fotoreporterka pokazała opowieść o czterech pozbawionych do morza krajów Azji Środkowej, które zmagają się z kryzysem klimatycznym i brakiem koordynacji w zakresie dostaw wody, co negatywnie wpływa na energetykę i rolnictwo. To Tadżykistan i Kirgistan oraz Uzbekistan i Kazachstan. Autorka ukazała historie ludzi, którzy zmagają się z codziennymi problemami. Zdjęciem roku nagrodzono poruszające zdjęcie z Ukrainy Zdjęciem roku World Press Photo została fotografia 32-letniej Irina Kalinina, która na noszach jest ewakuowana ze szpitala w oblężonym Mariupolu. Placówka została uszkodzona podczas rosyjskiego nalotu. Kobieta była w zaawansowanej ciąży. Jej syn urodził się martwy, a Irina zmarła pół godziny po porodzie. Autorem tego wstrząsającego zdjęcia jest Jewhen Małoletka, ukraiński fotoreporter z agencji Associated Press. Fotografia ukazuje nie tylko grozę wojny, ale także ból i cierpienie niewinnych, którzy w niej giną. – Szukaliśmy zdjęć, które chwytają cię i nie chcą puścić. Są tu obrazy, które sprawiają, że myślisz „to przecież mógłbym być ja”. To zdjęcia, które przedstawiają nasz świat i reprezentują 2022 rok. Chcieliśmy stworzyć pewnego rodzaju dokumentację dla przyszłych pokoleń. Każdy może z niej wyciągnąć wnioski – mówi Brent Lewis, przewodniczący jury i redaktor fotograficzny New York Timesa i współzałożyciel Diversify Photo. Wszystkie nagrodzone zdjęcia można obejrzeć na stronie World Press Photo Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
„W Belfaście przez kraty można podziwiać sąsiadów, jak w klatce”. Wystawa fotografii Mariusza Śmiejka
Wszelkie problemy i napięcia, które są tutaj codziennością, zamiatane są przez rządzących pod dywan – mówi Mariusz Śmiejek. Wystawę jego fotografii będzie można oglądać w Poznaniu od 19 maja.
W tym artykule: Konflikt w Irlandii Północnej W Belfaście mury oddzielają katolików i protestantów Czy dojdzie do zjednoczenia Irlandii? Iwona El Tanbouli-Jabłońska: Mieszkasz w Belfaście, ile już lat? Mariusz Śmiejek: Do Belfastu trafiłem pierwszy raz latem 2010 r. Dzięki kontaktom z Aleksandrą Łojek, autorką książki „Belfast. 99 ścian pokoju” spotkałem się tam z członkami nielegalnych brytyjskich grup paramilitarnych, do niedawna uważanych za terrorystyczne. Wtedy żywo zainteresowałem się historią konfliktu w Irlandii. Rok później mieszkałem już w Belfaście. Konflikt w Irlandii Północnej Na czym polega ten konflikt? Żeby zrozumieć podłoże konfliktu, trzeba się cofnąć w historii do czasu zajęcia Irlandii przez Wilhelma III Orańskiego w 1690 r. po bitwie nad rzeką Boyne. Irlandia, jako jedna z kolonii brytyjskich, podkreślała wielkość i znaczenie Anglii w Europie i na świecie, niczym trofeum. Miała również bardzo ważne znaczenie strategiczne w obronie przed Napoleonem. Anglicy, umacniając obronę na całym wybrzeżu zachodnim wyspy, ochronili się przed przejęciem Irlandii przez Napoleona, który chciał wesprzeć Irlandczyków i pozbyć się Anglików z wyspy już w XVIII w. Paradoksem jest to, że większość Brytyjczyków w Irlandii Północnej to nie Anglicy, tylko rdzenni Szkoci (Ulster Scots). Anglicy po przejęciu kontroli nad Szkocją i klęsce głodu zmusili Szkotów do zasiedlania tych terytoriów. Czy jest to konflikt czysto religijny, czy chodzi o coś więcej? Religia to jeden z najskuteczniejszych argumentów, który używany jest do dziś. Większym problemem jest tożsamość lub raczej jej utrata. Wielcy tego świata perfekcyjnie żonglują tym pojęciem, by osiągnąć swój cel. Ulsterscy Szkoci w Irlandii Północnej stracili znaczenie w Wielkiej Brytanii i traktuje się ich jako najniższą klasę społeczną w kraju, w którym piętnuje się ludzi ze względu na ich pochodzenie. Wszelkie problemy i napięcia, które są tutaj codziennością, zamiatane są przez rządzących pod dywan. Narastający krzyk lojalistów, upominających się o uznanie, ignorowany jest w sposób ostentacyjny. Podjąłeś się tematu, który trwa nie od dziś. Zdawałeś sobie sprawę, gdzie Cię to zaprowadzi? Z początku były to bardzo silne emocje związane z wizualną charakterystyką tego miejsca. Mury pokoju, polityczne murale, zaniedbane dzielnice klasy pracującej, zamieszki na ulicach... To miejsce przepełnione żalem, smutkiem i sąsiedzką nienawiścią. Teraz, po 12 latach pobytu, widzę znacznie więcej. Wiedza i doświadczenia pozwoliły mi zobrazować rzeczywistość, w której przyszło dorastać kolejnym pokoleniom. Wszystko to wzmacnia przytłaczająca atmosfera nasycona krzywdami z przeszłości. Dziś wiem, że bez tych doświadczeń nie byłbym tym samym człowiekiem. W Belfaście mury oddzielają katolików i protestantów Na zdjęciach pojawiają się mury. Ile jest takich murów w Belfaście? Czy dalej wyznaczają granice i dzielą społeczeństwo, czy to raczej relikt przeszłości? „Mury pokoju” to bariery odgradzające brytyjskich i irlandzkich sąsiadów, mieszkających w dzielnicach klasy pracującej. Do dziś spełniają swoją rolę i sprawiają, że mieszkańcy tychże dzielnic mogą spać spokojnie. Te bariery mają różne formy. Od mierzących 7-8 metrów metalowych płotów, po betonowe ściany czy tereny industrialne. Najdłuższy mur przebiega od wzgórz okalających Belfast aż do centrum miasta, oddzielając dzielnice katolickie od protestanckich na odcinku kilku kilometrów. W samym Belfaście takich konstrukcji jest dziś około 100. Zmieniają swoją postać, ale nie zmieniają przeznaczenia. Dla podkreślenia procesu pokojowego, konstrukcję metalową zamienia się na kraty, przez które można podziwiać sąsiadów, jak w klatce. Swój obiektyw często kierujesz na młodzież i dzieci. Jak bardzo ta młoda część społeczeństwa uwikłana jest w przeszłość? Wszystko zależy od tego, gdzie się urodzili. Jeśli jest to rodzina klasy średniej czy wyższej, która nie ma pojęcia, co dzieje się w dzielnicach mniej uprzywilejowanych, to takie dzieciaki mają wielkie szczęście. Dzieci i młodzież z klasy pracującej, których rodzice walczyli ze swoimi sąsiadami, tracili bliskich i przyjaciół w strzelaninach na ulicach – ich realia są nieporównywalne. Po obu stronach nienawiść do sąsiadów, jak dziedziczna choroba, przenoszona jest w DNA. Podsycana przez lokalną prasę brukową czy przywódców grup paramilitarnych daje bezdyskusyjne przyzwolenie na zabicie katolika czy protestanta zza ściany pokoju. Część młodzieży jest werbowana do organizacji terrorystycznych, a część popada w konflikt z prawem i trafia do więzienia. To owocuje falami samobójstw. Od 1998 r. więcej ludzi odebrało sobie tu życie w krótszym czasie niż trwał sam konflikt. Czy dojdzie do zjednoczenia Irlandii? Kim, według Ciebie, są kolejne pokolenia, które dorastają w Irlandii Północnej? Nowemu pokoleniu brakuje perspektywy, zwłaszcza teraz, kiedy poczucie przynależności do Królestwa Wielkiej Brytanii jest dla części brytyjskiej bardzo niepewne. Brytyjskie grupy paramilitarne w Irlandii Północnej liczą sobie około 12,5 tys. aktywnych członków. Duża część z nich to młodzież, która potrafi posługiwać się bronią i ma do niej dostęp. Jak na razie pieniądze z Westminsteru zapewniają spokój. Ale co będzie, kiedy ich ilość się zmniejszy lub zostaną zupełnie wstrzymane? Nikt nie potrafi przewidzieć skutków zjednoczenia Irlandii, o którym mówi się coraz częściej. National Geographic Polska objął patronatem wystawę fotograficzną Mariusza Śmiejka „Not Surrendering”. Poznań, Galeria Centrala, Plac Ratajskiego 6a. Ekspozycja czynna od 19 maja do 10 czerwca 2023 r. Mariusz Śmiejek jest niezależnym fotografem dokumentującym życie codzienne w postkonfliktowych społeczeństwach. Prowadzi projekty długoterminowe w Europie i Afryce, kierując swoją uwagę na środowiska uchodźców, dzieci i kobiety nielegalnie pracujące w kopalniach złota w Ghanie, handel ludźmi, korupcję i nadużycia systemowe. Mieszka w Belfaście w Irlandii Północnej, prowadząc tam studio fotograficzne i Polską Akademię Fotografii.
Japonia może mieć 7 tysięcy wysp więcej niż dotychczas sądzono. Dlaczego pozostały niezauważone?
Japonia przeliczyła, ile wysp wchodzi w jej skład. Wynik okazał się zaskakujący. Do tego kraju należy aż siedem tysięcy więcej wysp niż zakładano wcześniej.
W tym artykule: Czy Japonia się powiększyła? Kiedy skała na morzu jest wyspą? O jakie wyspy Japonia spiera się z innymi krajami? Poprzednio Japonia liczyła swoje wyspy w 1987 roku. Liczba, jaką wówczas uzyskano, robiła wrażenie. W skład państwa wchodziły dokładnie 6852 wyspy. Zamieszkałych było 260 z nich. Teraz powtórzono obliczenia, wykorzystując do tego technologie cyfrowe. Przeglądu dokonał Urząd Informacji Geoprzestrzennej Japonii (ang. Geospatial Information Authority of Japan, GSI). Rezultat przyniósł niespodziankę. Według nowego rejestru do terytorium Japonii przynależy ponad dwa razy więcej wysp, niż policzono wcześniej. Jest ich łącznie aż 14125. A to oznacza, że Japonia właśnie uzyskała ponad siedem tysięcy nowych wysp. Czy Japonia się powiększyła? GSI podkreślało, że nie oznacza to, iż terytorium Japonii się powiększyło. Najprawdopodobniej jest takie same, jak poprzednio. Zmiana wynika z nowych, znacznie lepszych technologii wykorzystywanych do opracowania rejestru. Pomocne okazały się również dokładniejsze mapy cyfrowe. Na Pacyfiku pojawiła się nowa wyspa. Jak powstała i kiedy zniknie? Na Pacyfiku sporo się ostatnio dzieje. Po erupcji podwodnego wulkanu powstała nowa wyspa. Co o niej wiadomo? Nie zmieniła się również definicja tego, co uznaje się za wyspę. Tak samo jak 35 lat temu GSI przyjęła, że wyspa to wystający ponad wodę naturalny obszar lądu o obwodzie przynajmniej stu metrów. Jeszcze dokładniejsza definicja zawarta jest w Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Według niej „wyspą jest ukształtowany w sposób naturalny obszar lądu, otoczony wodą, który pozostaje powyżej poziomu wody podczas przypływu”. Kiedy skała na morzu jest wyspą? Stosując powyższe kryteria, nie zawsze jednak daje się łatwo stwierdzić, co wyspą jest, a co nie. Czasami np. trudno określić, czy dany kawałek lądu znika całkiem pod wodą w czasie przypływu, czy też nie. To może wpływać na rozbieżności w obliczeniach. W rejestrze sprzed 35 lat zdarzało się też, że skupisko małych wysepek uznano za jeden kawałek lądu. Kłopoty z liczeniem wysp bywają także inne. Japonii niekiedy przybywa wysp – i to dosłownie. Kraj wchodzi w skład Pacyficznego Pierścienia Ognia, czyli jest położony w okalającej Pacyfik strefie trzęsień ziemi i erupcji wulkanów. Niekiedy ich skutkiem ubocznym jest powstawanie nowych wysp. Tak było w 2013 r., kiedy straż przybrzeżna nagrała wybuch wulkanu i pojawienie się nowej wysepki. Z kolei w 2018 r. okazało się, że jedna z japońskich wysp zniknęła. Była to Esanbe Hanakita Kojima, obecna na mapach od przeglądu wysp z 1987 r. Niezamieszkała wyspa wystawała nad wodę tylko o 1,4 m. Pięć lat temu przypadkiem odkryto, że wyspy nie ma. Przypuszczalnie zniszczyła ją erozja wywołana przez wiatr i fale oraz dryfujący lód napływający z Morza Ochockiego. Jednak jej los tak naprawdę pozostaje nieznany. O jakie wyspy Japonia spiera się z innymi krajami? Japonia toczy spory o wyspy z prawie wszystkimi państwami, z którymi graniczy (przez wody terytorialne). Takich spornych terytoriów jest kilka. Najbardziej znane to cztery wyspy wchodzące w skład archipelagu Wysp Kurylskich. Największa z nich – Iturup/Etorofu – ma ponad 3 tys. km kw. powierzchni. Zostały zajęte w 1945 r. przez Związek Radziecki, który nazwał je Kurylami Południowymi. Dla Japonii to Terytoria Północne. Od drugiej wojny światowej teren pozostaje przedmiotem nierozwiązanego sporu międzynarodowego. Najmniejsze wyspy na świecie - gdzie się znajdują i która jest najmniejsza? Najmniejsze wyspy na świecie przyciągają turystów jak magnes. Nic dziwnego. To idealne miejsca dla osób, które szukają odpoczynku w miejscu oddalonym od cywilizacyjnego zgiełku, które poza... Inne wyspy, których państwowa przynależność poddawana jest pod dyskusję, to niezamieszkane Wyspy Senkaku na Morzu Wschodniochińskim. Mają w sumie 7 km kw. Japonia administruje nimi, jednak swoje roszczenia względem tego terenu zgłaszają zarówno Chiny, jak i Tajwan. Japonia od ponad 70 lat spiera się również z Koreą Południową o prawo do wysp Dokdo (w Japonii nazywanych Takehsima). To grupa prawie stu wysepek na Morzu Japońskim. Obecnie znajdują się pod kontrolą Korei. Japonia nie uznaje tego, nazywając koreańską obecność na Dokdo okupacją. Źródła: ScienceAlert, ONZ, BBC. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Trzech Sudańczyków za kradzież straci ręce. W tych krajach wciąż stosuje się niehumanitarne kary
Ukamienowanie, amputacje rąk, a nawet kara śmierci. Na świecie wciąż są kraje, które stosują publiczne egzekucje oraz niehumanitarne, okrutne i poniżające wyroki. W Sudanie właśnie skazano trzech młodych mężczyzn za kradzież. Zostaną pozbawieni rąk.
W tym artykule: Sytuacja polityczna w Sudanie jest coraz bardziej napięta Mężczyźni otrzymali karę amputacji ręki Czym jest prawo szariatu? W których krajach obowiązuje kara śmierci? Trzech młodych mężczyzn w Sudanie usłyszało ostatnio szokujący wyrok sądu. Oprócz kary więzienia i grzywny mają stracić ręce. Wszystko dlatego, że ukradli butlę z gazem w Omdurmanie. To pierwszy taki wyrok od prawie dziesięciu lat. Organizacje broniące praw człowieka biją na alarm i ostrzegają, że kraj znowu wraca na drogę reżimu i ekstremizmu politycznego. Sytuacja polityczna w Sudanie jest coraz bardziej napięta W 2019 roku w Sudanie doszło do masowych protestów, które ostatecznie doprowadziły do upadku sudańskiego prezydenta Omara al-Baszira. Opozycja zapowiadała wówczas głębokie zmiany wewnętrzne, a eksperci mieli nadzieję, że to krok ku demokratyzacji kraju. Dyktator utrzymywał władze przez 30 lat, a system autorytarny utrzymywał się głównie dzięki rozwinięciu aparatu bezpieczeństwa. Nowe władze zapowiadały liberalizację prawa, zmniejszenie m.in. kontroli sfery obyczajowej i reformę polityki szariatu. Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce, by go torturowano? Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie. Jednak wszystko wskazuje na to, że Sudan wciąż narusza prawa międzynarodowe i nie zapewnia oskarżonym sprawiedliwych procesów. W ubiegłym roku 20-letnia Sudanka została skazana na karę śmierci przez ukamienowanie za cudzołóstwo. Media informowały wówczas, że kobiecie odmówiono nawet konsultacji z prawnikiem. Mężczyźni otrzymali karę amputacji ręki Tym razem skazani zostali trzej mężczyźni. Żaden z nich nie miał nawet skończonych 30 lat. Władze Sudanu przekazały, że zostali już przetransportowani do więzienia w północnym Chartumie, tym samym, w którym przebywa Umar al-Baszir. Młodzi Sudańczycy będą tam, aż wyrok zostanie wykonany. Na razie jednak nie wiadomo, kiedy to się stanie. Afrykańskie Centrum Studiów nad Sprawiedliwością oskarżyło kraj o to, że mężczyźni nie doczekali się sprawiedliwego procesu. Oprócz odcięcia ręki, Sudańczyków skazano na trzy lata więzienia i grzywnę w wysokości 2 000 000 funtów sudańskich odszkodowania. To równowartość ponad 15 tysięcy złotych. W 2021 roku Sudan podpisał konwencję ONZ w sprawie zakazu tortur i nieludzkiego traktowania. Władze zobowiązały się wówczas do zmiany przepisów. W 2019 roku wprowadzono kilka ustaw, które zakazały m.in. chłosty i okaleczania narządów płciowych kobiet. Jednak przewrót wojskowy sprzed dwóch lat doprowadził do tego, że wiele dawnych praw powróciło do wymiaru sprawiedliwości. Czym jest prawo szariatu? Prawo szariatu opiera się na założeniu, że prawo musi dostarczać wszystkiego, co potrzebne dla duchowego i fizycznego rozwoju jednostki. Najważniejszym źródłem prawa w krajach muzułmańskich jest Koran, czyli święta księga islamu. Oprócz tego normy prawne oparte są na Sunnie (opowieści o Mahomecie), kijasie (rozumowaniu przez analogię) i idżmie (zgodzie). „Kobiety Bangladeszu mają dość”. Rząd wprowadza karę śmierci dla gwałcicieli Od wielu dni na ulicach stolicy Bangladeszu trwają protesty przeciwko przemocy seksualnej. Protestujący domagają się większej ochrony ofiar napaści na tle seksualnym, ale też poprawy w ścig... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/demonstranci-gomagaja-sie-sprawiedliwosci-dla-ofiar-i-zmian-w-prawie-oraz-ostrzejszego-scigania-sprawcow-photo-by-k-m-asad-lightrocket-via-getty-images-5949d07.jpeg" width="938" height="528" alt="Demonstranci gomagają się sprawiedliwości dla ofiar i zmian w prawie oraz ostrzejszego ścigania sprawców (Photo by K M Asad/LightRocket via Getty Images)" title="Demonstranci gomagają się sprawiedliwości dla ofiar i zmian w prawie oraz ostrzejszego ścigania sprawców (Photo by K M Asad/LightRocket via Getty Images)" /> W islamie nie istnieje rozdział życia świeckiego od religijnego. Właśnie dlatego prawo, które zapisano w świętych księgach (spisanych kilkaset lat temu), dotyczy zwyczajów religijnych i życia codziennego wszystkich ludzi. Tak samo w przypadku stosowania kar. W których krajach obowiązuje kara śmierci? Właśnie dlatego na świecie wciąż są kraje, które stosują niehumanitarne wyroki sądu, takie jak: kamienowanie, chłosta lub amputacje. To między innymi: Iran, Sudan, Somalia, Indonezja, Nigeria, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Kilka miesięcy temu Indonezja ogłosiła zmiany w kodeksie karnym. Od tego roku można trafić do więzienia m.in. za konkubinat, seks pozamałżeński i obrazę głowy państwa. Nowe prawo dotyczyć ma zarówno Indonezyjczyków, jak i cudzoziemców. Za te wykroczenia w niektórych prowincjach kraju można zostać skazanym na publiczną chłostę. Jednak sama kara śmierci nie dotyczy tylko krajów muzułmańskich. Co więcej, wyroki, które pozbawiają życia oskarżonych, wydawane są również w krajach, które nie są autorytarnymi reżimami. Chodzi m.in. o Stany Zjednoczone, Japonię i Tajlandię. Z kolei jedynym europejskich krajem, w którym wciąż wykonuje się wyroki śmierci, jest Białoruś. Kara śmierci jest legalna również w: Botswanie, Egipcie, Chinach, Wietnamie, Pakistanie, Singapurze, Jemenie. Źródło: The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
To dlatego wielkie imperium Hetytów upadło. Naukowcy w końcu odkryli przyczynę
Imperium Hetytów było potężnym państwem, które swoją siłę opierało na niezwykle silnej i dobrze uzbrojonej armii. Upadło około 1200 p.n.e., a dotychczas uważano, że stało się to pod naporem Ludów Morza. Nowe badania wykazały, że przyczyna mogła być zupełnie inna.
W tym artykule: Hetyci stworzyli jedno z największych imperium w czasach starożytnych Co spowodowało upadek państwa Hetytów? Badacze podejrzewają, że susza mogła być gwoździem do trumny Hetytów Hetyci byli starożytnym ludem indoeuropejskim, który od 2000 r. p.n.e. zamieszkiwał terytorium Anatolii, w dzisiejszej Turcji. Plemiona hetyckie przybyły tam prawdopodobnie ze swoich rdzennych obszarów, czyli z regionów na północ od Kaukazu. Wykopaliska archeologiczne wykazały, że koczownicy, którzy dotarli do historycznej krainy Hatti, wyparły zamieszkujący tam lud. Doszło wówczas do akulturacji, a Hetyci, którzy sami nazywali się Nesytami, przyswoili wierzenia i język ludów Hatti. Hetyci stworzyli jedno z największych imperium w czasach starożytnych Hetyci w Anatolii zaczęli tworzyć małe autonomiczne miasta-państwa. Jednym z nich była Kussara. To małe miasteczko było zarządzane przez księcia Anittę, który posiadał dużą armię licząca ponad 1200 wojowników i 40 rydwanów. Ze starożytnych zapisów historycznych wynika, że władca jako pierwszy próbował podporządkować sobie wszystkie hetyckie miasta. Udało mu się zdobyć wpływy w Nesie i podbić większą część centralnej Anatolii. Dopiero około połowy XVII wieku p.n.e. udało się scentralizować i zjednoczyć państwo hetyckie. Dokonał tego Labarna, wódz który został pierwszym królem Hetytów. Panował w latach 1680–1650 p.n.e. W następnych dziesięcioleciach Hetyci stworzyli ogromne imperium, które kontrolowało już nie tylko Anatolię, ale również północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Swoją siłę opierali na niezwykle dużej, bardzo dobrze uzbrojonej i świetnie zorganizowanej armii. Co spowodowało upadek państwa Hetytów? Dotychczas uważano, że kres tego potężnego państwa nastąpił ok. 1200 r. p.n.e. Historycy uważali, że doszło wówczas do destabilizacji politycznej pod naporem przybyszów zwanych Ludem Morza, czyli m.in. Frygów i Protoormian pochodzących z Bałkanów. Ponadto wciąż pozostawał nierozwiązany spór z Asyryjczykami. Migracja nacierająca od strony południowych wybrzeży Morza Śródziemnego doprowadziła do przerwania szlaków handlowych. W państwie zapanował chaos, który ostatecznie przyniósł klęskę głodu i wewnętrznych konfliktów. Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? Nie chodziło o zdobycie złota i bogactwa Hunowie przeszli do historii jako „bicz boży” nad rzymskim imperium. Dlaczego zaatakowali największe imperium ówczesnych czasów? Naukowcy znaleźli odpowiedź. Najnowsze badania rzucają jednak nowe światło na upadek tego wielkiego imperium. Naukowcy z Temple University w Filadelfii przeprowadzili izotopową analizę pierścieni w pniach jałowców, które występują we współczesnej Anatolii. Niektóre z nich mają kilka tysięcy lat, a więc są „naocznymi” świadkami obecności Hetytów na tych ziemiach. Badacze podejrzewają, że susza mogła być gwoździem do trumny Hetytów Drzewa są bardzo cennym źródłem informacji dla naukowców, którzy badają zmieniający się klimat. Każda warstwa wnętrza łodygi dostarcza danych dotyczących wieku rośliny, a także pogody, jaka panowała w poszczególnych latach. Na tej podstawie uczeni odkryli, że między 1198 a 1196 r. p.n.e. w Anatolii panowała wielka susza, która mogła w dużym stopniu negatywnie wpłynąć na rolnictwo i dostęp do wody pitnej. – Tak wielka susza w Anatolii, która zbiega się w czasie z upadkiem imperium hetyckiego, może świadczyć o wrażliwości dawnych społeczności na niespodziewane i wieloletnie ekstrema klimatyczne. Takie wydarzenia mogą sprawić, że ludzie nie są w stanie poradzić sobie z nową rzeczywistością i dochodzi do katastrof humanitarnych. To pokazuje tylko, że kryzys klimatyczny może mieć dramatyczne skutki – twierdzą autorzy w artykule, który został opublikowany w czasopiśmie naukowym „Nature”. Autorzy zwracają uwagę na to, że sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna u schyłku imperium Hetytów była już bardzo napięta ok. 1200 r. p.n.e. Naukowcy przyznają, że wciąż pozostaje wiele pytań, na które nie ma odpowiedzi. Jednak susza mogła w znacznym stopniu przyczynić się do klęski głodu, wybuchu epidemii różnych chorób oraz skłonić ludzi do buntu i działań wojennych. Źródło: Nature Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Przemoc i wojny okresie neolitu były bardzo powszechne. Dlaczego ludzie już wtedy się mordowali?
Na podstawie analizy kości i czaszek z okresu neolitu naukowcy odkryli, że przemoc i działania wojenne były bardzo powszechne wśród prehistorycznych ludzi. Co dziesiąte badane szczątki wykazywały ślady obrażeń, które zadano różnego rodzaju bronią.
W tym artykule: Naukowcy postanowili zbadać kilka tysięcy szkieletów z okresu neolitu Pierwszy naukowy dowód na działania wojenne na szeroką skalę Konflikty były spowodowane wzrostem konkurencji i walką o zasoby naturalne Ludzkie szczątki są niezwykłym źródłem wiedzy dla archeologów i badaczy dziejów człowieka. Analiza kości może dostarczyć wiedzy na temat ewolucji, zmian społecznych, demograficznych i ekonomicznych, a także zwyczajów i tradycji, które obowiązywały kilkaset, a nawet kilka tysięcy lat temu. Naukowcy postanowili zbadać kilka tysięcy szkieletów z okresu neolitu Międzynarodowy zespół naukowców z Wielkiej Brytanii, Niemiec i Szwecji przeprowadził badania ponad 2300 szkieletów osadników i rolników. Szczątki pochodziły ze 180 stanowisk archeologicznych z całej Europy i datowane były na lata 8000–4000 p.n.e. Wyniki zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Dotychczas nie wiadomo było, jak wyglądały konflikty wśród prehistorycznych społeczności. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy neolityczni ludzie prowadzili wojny, takie jak w starożytności, jaka była ich skala oraz powody. Wynika to z braku wystarczających dowodów oraz źródeł pisanych. Dlatego badacze tego okresu uważali, że ta epoka cechowała się względnym pokojem. Jednak w najnowszych badaniach naukowcy odkryli pewien wzór, który może rzucić nowe światło na historię wojenną neolitu. Pierwszy naukowy dowód na działania wojenne na szeroką skalę Zespół naukowców stwierdził, że średnio co dziesiąty badany szkielet wykazywał ślady przemocy. Autorzy przyznają, że są to zazwyczaj obrażenia zadane różnego rodzaju bronią, m.in. wykonaną z kamienia. Uczeni zwracają uwagę, że w tym okresie w różnych kulturach mogli pojawić się wyspecjalizowani wojownicy, którzy odgrywali rolę w działaniach zbrojnych. Ludzie z okresu wczesnego neolitu używali kryształów do oznaczania kurhanów. Co to oznaczało? Archeolodzy odnaleźli kryształy na zachodzie Anglii, które zostały celowo złożone w miejscach pochówków sprzed nawet 6000 lat. – Neolit europejski to okres, w którym społeczeństwa przechodziły od łowiectwa-zbieractwa i koczownictwa do hodowli i rolnictwa. Następował wzrost populacji i zmiana stylu życia. Zmiany te najprawdopodobniej spowodowały wzrost bodźców, które przyczyniały się do konfliktów i agresji konkurujących ze sobą grup – czytamy w artykule. Konflikty były spowodowane wzrostem konkurencji i walką o zasoby naturalne Badacze stwierdzają również, że rozwój technologiczny mógł być dodatkowym czynnikiem, który sprawiał, że ludzie wchodzili w agresywne interakcje. Już 9000 lat temu ludzie zaczęli wytwarzać kamienne siekiery, krzemienne noże, łuki i groty strzał. Niektóre z nich miały być elementem tożsamości poszczególnych grup. – Badane przez nas szkielety miały ślady urazów, które zadawano tępymi narzędziami. Niektóre pęknięcia i dziury świadczą o obrażeniach spowodowanych strzałami. W niektórych kościach znajdowały się odłamki grotów – przyznają autorzy. Co ciekawe, niektóre ludzkie szczątki, które miały ślady obrażeń, pochodziły z masowych grobów. Badacze sugerują, że to dowód na duży konflikt, w którym ginęło wiele osób. Na Półwyspie Arabskim znaleziono tajemnicze neolityczne konstrukcje. Do czego służyły „latawce”? Neolityczne konstrukcje odkryto terenie dzisiejszej Jordanii, Syrii, Arabii Saudyjskiej i Iraku. Ich budowa wymagała ogromnych zasobów. Dlaczego przestano z nich korzystać? – Ludzkie kości to najbardziej bezpośredni i najmniej stronniczy dowód na prehistoryczne działania wojenne. Potrafiliśmy odróżnić obrażenia zadane narzędziem lub bronią od uszczerbków naturalnych lub powstałych wskutek niefortunnych wypadków – zaznacza dr Linda Fibiger, archeolożka i współautorka badania. Na podstawie zebranych danych naukowcy doszli do wniosku, że przemoc w okresie neolitu osiągała skalę wrogości jednej grupy wobec drugiej, a niektóre działania wojenne doprowadzały do zniszczenia całej społeczności. Konflikty były prawdopodobnie spowodowane przez rosnącą konkurencję w regionach oraz walkę o dostęp do ziemi uprawnej. Ponadto uczeni zwracają uwagę, że wraz z poprawą sytuacji ekonomicznej, w różnych grupach zaczęły pojawiać się coraz większe nierówności, które spowodowały dodatkowy wzrost agresji. Źródło: PNAS. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Na początku wojny Rosjanie „aresztowali” zachodnie satelity. Teraz chcą je wymienić na swoją rakietę
Rosyjska Agencja Kosmiczna Roskosmos i francuski Arianespace prowadzą rozmowy w sprawie wymiany partii satelitów OneWeb na komponenty rakiety Sojuz. Satelity miały zostać wyniesione z kosmodromu Bajkonur 5 marca ubiegłego roku. Czy europejska firma telekomunikacyjna odzyska swoją własność?
W tym artykule: Jak rosyjskie rakiety znalazły się w Gujanie Francuskiej Wymiana „zakładników” będzie skomplikowana Porażka rosyjskiego programu kosmicznego Odwołanie startu rakiety Sojuz z partią 36 satelitów należących do angielsko-amerykańskiej spółki telekomunikacyjnej OneWeb było reakcją na sankcje nałożone przez Unię Europejską na Rosję w związku z jej agresją na Ukrainę. Był to jeden z najgłośniej dyskutowanych tematów okołokosmicznych w pierwszej fazie wojny. Od tamtej chwili mające dostarczać szerokopasmowy internet satelity są zakładnikami rosyjskiego reżimu. Wygląda na to, że teraz pojawiło się światełko w tunelu. Tak przynajmniej przekonuje rosyjski portal RussianSpaceWeb. Według doniesień z Rosji, nowy szef Roskosmosu, Jurij Borisow, jest otwarty na negocjacje z Arianespace. Zdaniem portalu, Roskosmos mógłby oddać satelity, jeśli Arianespace wymieni je na komponenty rakiet Sojuz. Te znajdują się na terenie kosmodromu w Gujanie Francuskiej, którym w imieniu Europejskiej Agencji Kosmicznej zawiaduje właśnie Arianespace. Jak rosyjskie rakiety znalazły się w Gujanie Francuskiej Rosyjskie rakiety Sojuz-ST pojawiły się w Gujanie Francuskiej w ramach wspólnego programu obu agencji. Możliwość wykorzystania kosmodromu w Ameryce Południowej miała poszerzyć możliwości wynoszenia satelitów. Sojuzy były obsługiwane przy współpracy z inżynierami przedsiębiorstwa NPO Ławoczkin. Czy możemy uniezależnić naszą energetykę od Rosji? Tak i trzeba zrobić to jak najszybciej [WYWIAD] Po inwazji rosyjskich wojsk na Ukrainę, Zachód zareagował błyskawicznie. Zaczął nakładać szereg sankcji, które konsekwentnie izolują Rosję politycznie i gospodarczo. Pieniądze za rosyjs... Ale 25 lutego 2022 roku, dzień po inwazji na Ukrainę, Roskosmos oznajmił zawieszenie współpracy z europejskimi partnerami, jednocześnie wycofując ze stanowiska w Kourou swoich 87 pracowników. Rosyjskie Sojuzy startowały z kosmodromu w Gujanie Francuskiej od 2011 roku. Wykonały łącznie 27 lotów. Równolegle do tego programu rozwijała się współpraca Arianespace z rosyjskimi partnerami. Jednym z wyników tej współpracy było wyniesienie z rosyjskich kosmodromów Bajkonur i Wostocznyj satelitów firmy OneWeb. Sojuzy wyniosły na niską orbitę okołoziemską 428 spośród 648 planowanych satelitów. Poza 36 „aresztowanymi” jednostkami. Roskosmos twierdzi, że w Gujanie Francuskiej nadal znajdują się m.in. stopnie rakietowe, sprzęt pomocniczy i dokumentacja rakiet Sojuz, które mogą zostać wymienione na aresztowane satelity. Nie wiadomo jednak, jak potoczą się negocjacje. Problemów jest kilka. Wymiana „zakładników” będzie skomplikowana Po pierwsze, po utracie możliwości wynoszenia satelitów Sojuzem, OneWeb nawiązał współpracę z SpaceX i komercyjnym ramieniem Indyjskiej Organizacji Badań Kosmicznych (ISRO). To ma pozwolić na ukończenie wdrażania konstelacji satelitarnej V1. Inną sprawą jest, że OneWeb ma w tej chwili ograniczone możliwości finansowe. Po bankructwie i ratowaniu spółki przez angielski skarb państwa, mówi się o możliwej fuzji OneWeb z francuskim Eutelsat. Ubiegłoroczna utrata dostępu do 36 satelitów przetrzymywanych w Kazachstanie nie pomogła. Według OneWeb anulowanie startu i utracenie na rzecz Rosji tych satelitów spowodowało stratę części przedpłaconego ubezpieczenia startowego. Strata operacyjna z tego tytułu wyniosła 196,7 mln dolarów. Filmy i książki o Rosji, które ukazują brutalną politykę Władimira Putina – TOP 8 Oczy całego świata skierowane są na Ukrainę, gdzie trwa bezprecedensowy atak wojsk rosyjskich na naszego wschodniego sąsiada. Wojna nie rozpoczęła się jednak 24 lutego 2022 r. – jej pocz.. Wymiana byłaby też w obecnej sytuacji nie lada wyzwaniem logistycznym. Szczególnie dla Rosjan. Jak wylicza „Rocket Report”, konieczne byłoby wysłanie do Gujany Francuskiej dziesiątek rosyjskich specjalistów. Każdy musiałby uzyskać wizę, konieczne byłyby też gwarancje bezpiecznego przejazdu zarówno dla nich, jak i dla samego sprzętu. A podróż z portu w Kajennie do Petersburga to aż osiem tysięcy kilometrów. Porażka rosyjskiego programu kosmicznego Mimo to, satelity OneWeb są mocną kartą przetargową. Z drugiej strony, cała sytuacja pokazuje słabość niegdysiejszej kosmicznej potęgi. Całkiem niedawno zacumowany do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) statek załogowy Sojuz został wyłączony z eksploatacji. Po uderzeniu mikrometeorytu doszło do wycieku chłodziwa i po trwających ponad dwa tygodnie analizach rosyjscy specjaliści uznali, że użytkowanie go jest zbyt niebezpieczne. Po rosyjską załogę na ISS ma polecieć kolejny statek serii Sojuz. Czy chęć odzyskania elementów rakiet, nawet kosztem ugody z europejskimi partnerami, nie jest kolejną próbą ratowania tonącego okrętu o nazwie Roskosmos? Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? Nie chodziło o zdobycie złota i bogactwa
Hunowie przeszli do historii jako „bicz boży” nad rzymskim imperium. Dlaczego zaatakowali największe imperium ówczesnych czasów? Naukowcy znaleźli odpowiedź.
W tym artykule: Kim byli Hunowie? Dlaczego jednak Hunowie wzbudzali taki strach nawet bitnych Gotów? Hunowie przyczynili się do olbrzymich zmian w Europie Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? Badania wykazały, że powodem mogła być dotkliwa susza Kryzys klimatyczny sprawił, że Hunowie stali się bezwzględnymi najeźdźcami Historia konfliktów nigdy nie jest czarno-biała. Jesteśmy przyzwyczajeni do oceniania działań wojennych w wymiarze, kto jest katem, a kto ofiarą, lub kto jest dobry, a kto jest zły. Taka uproszczona metodologia sprawia jednak, że często pomijamy wydarzenia, które mogły mieć wpływ na podejmowane decyzję. Kim byli Hunowie? Bitwa pod Adrianopolem stoczona 9 sierpnia 378 roku to jedna z największych klęsk w dziejach rzymskiego oręża. Pomiędzy tysiącami zmasakrowanych poległych nie można było nawet rozpoznać zwłok cesarza Walensa. Rzymian pokonali barbarzyńscy Goci. Jednak za ten „posiew totalnego zniszczenia”, jak pisał Ammianus Marcellinus, pośrednio odpowiadał kto inny. Plemię Hunów. „Zamieszkiwało tereny po drugiej stronie Meotydy [Morza Azowskiego] aż po Ocean Lodowaty i wyróżniało się dzikością przekraczającą wszelką miarę” – pisał ten starożytny historyk w „Dziejach rzymskich”. Miał świadomość, że pojawienie się tego ludu na stepach czarnomorskich w latach siedemdziesiątych IV w. n.e. wywołało lawinę. Z obawy przed Hunami Goci pod wodzą Fritigerna szukali ratunku na ziemiach Imperium. Osiedleni w Mezji, niesprawiedliwie traktowani przez Rzym, zbuntowali się w końcu, co miało fatalne skutki dla Imperium w postaci klęski pod Adrianopolem. Dlaczego jednak Hunowie wzbudzali taki strach nawet bitnych Gotów? Nadciągnęli z tajną bronią. Jak wszystkie ludy koczownicze, używali łuków refleksyjnych. Łuki Hunów były jednak większe i asymetryczne (tj. dolne ramię łuku było mniejsze od górnego). Dzięki tym innowacjom miały większy zasięg i siłę rażenia. Były też wygodniejsze w użyciu w czasie jazdy konnej. Oprócz siły militarnej Hunów starożytni autorzy zwracali uwagę na ich budzące grozę zwyczaje. Ammianus, piszący niedługo po pojawieniu się Hunów, przytacza wiele nieprawdopodobnych informacji (a czego nie wie, uzupełnia zgodnie z wzorcami literackimi). Pierwsze, co zwraca uwagę, to odrażający wygląd barbarzyńców: „U nich nowo narodzonym dzieciom żłobi się nożem głębokie bruzdy w policzkach, aby pomarszczone blizny mogły spowolnić szybko porost włosów, pojawiających się w stosownym czasie. Toteż starzeją się oni bez brody i bez wdzięku, podobni od eunuchów. Wszyscy mają silne i masywne kończyny oraz tęgie karki. Są niesamowicie szpetni i tak pochyleni, iż można ich uważać za dwunożne zwierzęta”. Jakby tego było mało, Hunowie mieli odrzucać zdobycze ludzkiej cywilizacji, takie jak rolnictwo, ogień czy domostwo. Zdaniem historyka byli niemal przyrośnięci do koni, na których nie tylko walczyli czy handlowali, ale także jedli, pili i wypróżniali się. Wręcz wątpiono w ludzkie pochodzenie Hunów. Zdaniem Jordanesa, historyka z VI w., Hunowie zostali poczęci przez czarownice i nieczyste siły. To oczywiście zwykła legenda, mająca tłumaczyć dzikość i odmienność Hunów, w istocie przybyszów z Azji Hunowie przyczynili się do olbrzymich zmian w Europie Można powiedzieć, że to właśnie Hunowie mieli olbrzymi wpływ na to, jak ukształtowała się późniejsza Europa. Migracja tego plemienia i ich najazd na Europę zapoczątkował tzw. wielką wędrówkę ludów. W okresie IV–VI wieku doszło do zmian etnicznych na dużych obszarach kontynentu europejskiego, które wyznaczyły koniec starożytności i dały początek średniowieczu. To również Hunowie przyczynili się do upadku największego imperium w dziejach – cesarstwa zachodniorzymskiego. Co spowodowało upadek Cesarstwa Rzymskiego? Historycy wymieniają różne przyczyny Upadek Cesarstwa Rzymskiego do dziś wzbudza ciekawość nie tylko historyków. Co wydarzyło się ponad 1500 lat temu? Hunowie początkowo prowadzili wojny z cesarstwem. W roku 378 udało im się odnieść duże zwycięstwo nad Rzymianami pod Adrianopolem. Jednak pod koniec IV stulecia Rzymianie postanowili zawrzeć z nimi względny pokój i korzystali z usług ich wojowników. Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? W roku 384 Hunowie walczyli przeciwko Jutungom w służbie cesarza Walentyniana II, a w roku 388 huńscy najemnicy pomogli Teodozjuszowi I pokonać uzurpatora Maksymusa. Z kolei roku 394 wojownicy Teodozjusz zwrócił się do Hunów o pomoc w walce z uzurpatorem Eugeniuszem. Na początku pierwszej połowy V wieku Hunowie zawarli traktat z cesarstwem. Historycy twierdzą, że relacje Rzymu z Hunami były względnie dobre, aż do 422 roku. Wojownicy pod wodzą Rugi zaatakowali wówczas Trację i mieli zagrozić samemu Konstantynopolowi. Skutkiem walk był nowy traktat, który wymuszał na cesarstwie wypłacanie 350 funtów złota rocznie. Cesarstwo zachodnie miało chwilowy spokój, ale Ruga wraz ze swoimi następcami skupili się na wschodnich rubieżach imperium. Badania wykazały, że powodem mogła być dotkliwa susza Dotychczas historycy uważali, że jednym z powodów, dla którego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie, była chęć zdobycia bogactwa. Jednak nowe badania wykazały, że mogło wcale nie chodzić o zwykłą żądzę złota. Naukowcy z University of Cambridge twierdzą, że to bardzo dotkliwa susza i głód, skłoniły Hunów do zdobycia nowych terytoriów. Uczeni dowiedli, że w okresie pomiędzy 420 a 450 rokiem na Węgrzech (w regionie, który graniczył wówczas z północną częścią cesarstwa) panowała bardzo dotkliwa susza, która uniemożliwiała rolnictwo i pasterstwo. Badacze przeprowadzili analizę pni drzew, które miały nawet kilka tysięcy lat. Na tej podstawie uczeni stworzyli rekonstrukcję klimatu, aby określić, jak zmieniał się klimat przez ostatnie 2000 lat. Dane te porównali z dowodami archeologicznymi i historycznymi. Kryzys klimatyczny sprawił, że Hunowie stali się bezwzględnymi najeźdźcami – Informacje, które pochodzą z pni starożytnych drzew, dają nam niezwykłą okazję do powiązania warunków klimatycznych z działalnością człowieka w skali roku. Odkryliśmy, że okresy suszy zbiegły się z większą aktywnością Hunów na ziemiach Cesarstwa – mówił Ulf Büntgen, profesor geografii na University of Cambridge. Historia Słowian do dziś jest pełna zagadek. Skąd się wzięli i jakie były plemiona słowiańskie? Choć opanowali rozległe przestrzenie wschodniej Europy, ich ekspansja pełna jest zagadek. Historia Słowian wypełniona jest pytaniami bez odpowiedzi. Czy Słowianie w Polsce pojawili się tak s... Co ciekawe, analiza zębów, które odnaleziono w regionie Wielkiej Niziny Węgierskiej, wykazały, że ci ludzie doświadczyli kilku radykalnych zmian w diecie, w ciągu swojego życia. Naukowcy twierdzą, że susza stała się na tyle dotkliwa, że mogła doprowadzić do wielu lat nieurodzaju, a w konsekwencji do głodu huńskiego ludu. Pamiętajmy, że brak plonów i nieżyzna ziemia ma również wpływ na niemożliwość hodowli zwierząt. Ci ludzie prawdopodobnie byli zmuszeni uciekać z regionu dzisiejszych Węgier. Tak zaczęła się ich migracja na południe. Badacze twierdzą, że olbrzymi kryzys sprawił, że wiele plemion uciekało się do przemocy i stało się niezwykle agresywnymi najeźdźcami. Źródło: Journal of Roman Archeology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Drodze Mlecznej istnieją cztery wrogie cywilizacje, które są gotowe najechać Ziemię, sugeruje nowe badanie
Jaka jest szansa, że zostaniemy zaatakowani przez kosmitów? Sto razy mniejsza niż to, że ludzkość zniknie z powierzchni Ziemi na skutek uderzenia gigantycznej asteroidy. Ale takie niebezpieczeństwo istnieje, a wrogich cywilizacji w naszej galaktyce może być co najmniej cztery.
W tym artykule: Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? Alberto Caballero nie jest astrofizykiem. Jako doktorant zajmuje się międzynarodowymi konfliktami na hiszpańskim Uniwersytecie Vigo. Ten kierunek badawczy zainspirował go do przeprowadzenia pewnego myślowego eksperymentu. Caballero postawił następujące pytanie. Jeśli w kosmosie istnieją inne cywilizacje i jeśli ich skłonność do najeżdżania sąsiadów odpowiada skłonności Ziemian do wywoływania wojen, to ile może być agresywnych kosmitów tylko w Drodze Mlecznej? Rozumowanie, w którym zawarł odpowiedź, opisał w artykule umieszczonym w archiwum preprintów naukowych arXiv. Artykuł nie został jeszcze zrecenzowany. Mimo to zyskał rozgłos, ponieważ analiza Caballero prowadzi do klarownego wniosku. Statystyka wskazuje, że w naszej galaktyce istnieją cztery wrogie cywilizacje, które – gdyby miały takie możliwości techniczne – najechałyby Ziemię. Jak często ludzie wywołują wojny na Ziemi? Caballero zaczął od zebrania danych o liczbie konfliktów zbrojnych na Ziemi w latach 1950–2022. W tym czasie wojnę, najazd lub inwazję na różną skalę wywołało 51 państw ze 195 istniejących. Na szczycie listy znalazły się Stany Zjednoczone z 14 konfliktami zbrojnymi. Następnie Hiszpan oszacował prawdopodobieństwo, że dany kraj wywoła wojnę, uzależnione od udziału jego wydatków na wojsko w ogólnych, globalnych wydatkach zbrojeniowych. Znów przodowały tu Stany Zjednoczone. Amerykańskie wydatki na wojsko stanowiły 38 proc. wszystkich pieniędzy lokowanych w sektorze zbrojeniowym w badanych okresie. „Mój tata jako pierwszy rozpoczął poszukiwanie obcej inteligencji”. Opowieść córki Franka Drake'a Czy kosmici istnieją? Na wiosnę 1960 roku, 29-letni astronom z pasmami przedwczesnej siwizny i beztroskim nastawieniem, postanowił stawić czoła jednemu z najbardziej egzystencjalnych pytań lu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/frank-drake-jako-pierwszy-rozpoczal-naukowe-poszukiwania-pozaziemskich-cywilizacji-fot-nrao-aui-nsf-9aaa6f2.jpeg" width="938" height="623" alt="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" title="Frank Drake jako pierwszy rozpoczął naukowe poszukiwania pozaziemskich cywilizacji (fot. NRAO/AUI/NSF)" /> W kolejnym kroku Cabarello zsumował skłonności poszczególnych krajów do wywołania wojny i podzielił wynik przez liczbę krajów na Ziemi. Odsetek, jaki otrzymał – 0,028 proc. – uznał za wskaźnik pokazujący, jakie jest „aktualne prawdopodobieństwo, że ludzkość dokona inwazji na obcą cywilizację”. Jak często ludzie mogliby wywoływać wojny w kosmosie? Była to dopiero pierwsza część eksperymentu myślowego. W następnej Cabarello wykorzystał skalę Kardaszowa, by oszacować, kiedy Ziemianie byliby w stanie opanować podróże międzygwiezdne. Uzależniając zaawansowanie technologiczne od ilości gromadzonej energii policzył, że od tego etapu dzieli nas jeszcze 259 lat. Po przyjęciu założenia, że ludzka skłonność do inwazji maleje z czasem, policzył, że za dwa i pół wieku ryzyko, iż nasi następcy wybiorą się na gwiezdną wojnę, wynosi 0,0014 proc. Jak często wrogie cywilizacje mogą wywoływać wojny? A gdyby przypisaną Homo sapiens skłonność do zachowań agresywnych przełożyć na inne potencjalne cywilizacje z Drogi Mlecznej? Cabarello wykorzystał szacunki SETI z 2012 r. oceniające, na ilu planetach w galaktyce może istnieć życie. Mówią one, że tylko w Drodze Mlecznej może istnieć 15 tys. innych cywilizacji. Ile z nich byłoby wrogich? Jeśli miałyby podobną jak ludzka skłonność do agresji, byłoby ich około 4 (dokładnie 4,42). Jednak – na szczęście – jeśli miałaby być to dodatkowo cywilizacja typu 1 na skali Kardaszowa – czyli taka, która opanowała podróże międzygwiezdne – wówczas wynik obliczeń Cabarello spada poniżej jednego. Odtajnione dokumenty i sygnały z innych galaktyk. Nauka kontra UFO w 2020 Pandemia koronawirusa i przymus tkwienia w czterech ścianach nie osłabił zapału poszukiwaczy pozaziemskich cywilizacji. Ich wyobraźnię dodatkowo pobudzały najnowsze astronomiczne odkrycia. O... – Prawdopodobieństwo, że obca cywilizacja, z którą nawiążemy kontakt nas zaatakuje jest dwa rzędy wielkości mniejsze niż prawdopodobieństwo, że w Ziemię uderzy mordercza asteroida – przyznał Cabarello w swoim artykule. Eksperyment myślowy Hiszpana jest ciekawy. Jednak rozumowanie, jakie zaproponował, budzi wiele zastrzeżeń. Po pierwsze, jego podstawą są dane o konfliktach na Ziemi z krótkiego okresu: tylko siedemdziesięciu lat. Po drugie, opiera się na wielu ryzykowanych założeniach. Np. takim, że skłonność do agresji potencjalnych kosmitów będzie odpowiadała ludzkiej. Jeśli dołożymy do tego ogromne odległości w kosmosie, ryzyko wojny z obcą cywilizacją spada praktycznie do zera. Źródło: arXiv. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ryżowa wojna o wyspy. Japońskie danie stało się symbolem konfliktu terytorialnego
Kontrowersyjne danie składa się z ryżowych kopczyków otoczone „morzem” z sosu curry. W jeden z nich wbito japońską flagę.
W tym artykule: Spór o wyspy na Morzu Japońskim Palcem po mapach Japonii i Korei Południowej Coś, co większości ludzi może wydawać się zwykłą miską ryżu, w rzeczywistości okazuje się nawiązaniem do długoletniego sporu między Japonią a Koreą Południową. Kontrowersyjne danie jest serwowane w jednej z restauracji na wyspie Okinoshima, która jest położona w sąsiedztwie spornego terytorium. Najmniejsza z Wysp Owczych ma „własną” chmurę Lítla Dímun jest miejscem dobrze znanym przez podróżników, a zwłaszcza marynarzy. To zasługa znajdującej się nad nią niemal przez cały czas chmury soczewkowatej. Spór o wyspy na Morzu Japońskim Media w Korei Południowej i Północnej żywo zareagowały po tym, jak do Internetu trafiły zdjęcia porcji ryżu, które kształtem przypominały wyspy Takeshima nazywane przez Koreańczyków Dokdo. Ich przynależność administracyjna wzbudza wiele kontrowersji. W 1952 r. Koreańczycy samowolnie zajęli skalne wysepki na Morzu Japońskim, jednak Japończycy uważają że archipelag jest integralną częścią terytorium kraju kwitnącej wiśni. Dodajmy, że ich jedyną mieszkanką jest Kim Shin-yeol. Na archipelagu stacjonuje również koreańska policja. Rocznie wyspy odwiedza około 2 tys. turystów. View oEmbed on the source website Kontrowersyjne zdjęcie przedstawia ryżowe kopczyki otoczone „morzem” z sosu curry. W jeden z nich wbito japońską flagę. „Według Uriminzokkiri” – kontrolowanego przez Koreę Północną serwisu internetowego – taki sposób podania popularnego dania ma zdradzać plany Japończyków na przejęcie wysp. Media w Korei Południowej również odniosły się do zaczepki ze strony sąsiadów. W gazecie „Dong-A-Ilbo” można było przeczytać, że Japończycy zastosowali „typową tanią sztuczkę” do wyrażenia swoich roszczeń terytorialnych. Największa na świecie wyspa piaskowa wraca do pierwotnej nazwy. Nowa była obraźliwa dla rdzennych mieszkańców Pierwsze próby zmiany nazwy wyspy podjęto jeszcze w ubiegłym wieku. W sumie cały proces trwał prawie 30 lat. Palcem po mapach Japonii i Korei Południowej To już nie pierwszy raz, kiedy polityczny spór między Japonią o Koreą Południową przeniósł się na talerze. W 2017 r. japońscy urzędnicy nie kryli oburzenia po tym, jak na uroczystym bankiecie w Korei Południowej Donaldowi Trumpowi zaserwowano krewetki złowione u wybrzeży Dokdo. Tegoroczne Igrzyska Olimpijskie również przypomniały o konflikcie. W przededniu ceremonii otwarcia rząd Korei Południowej zaprotestował przeciwko umieszczeniu spornego archipelagu na mapie na stronie internetowej komitetu organizacyjnego Igrzysk. Innym spornym miejscem na mapie Azji jest Cuszima, grupa wysp położona w Cieśninie Koreańskiej. Należy do terytorium Japonii, jednak od wielu lat swoje roszczenia do archipelagu wyraża Korea Południowa. Koreańczycy powołują się powiązania historyczne, jednak prośby o oddanie zwierzchnictwa nad Cuszimą nigdy nie były brane przez Japończyków na poważnie. Skrajni nacjonaliści zamieszkujący Cuszimę używają tradycyjnej koreańskiej nazwy – Daemado. Źródło: Guardian
„Francuzi wciąż myślą, że jesteśmy ich kolonią”. Kryzys w Republice Środkowoafrykańskiej nie ma końca?
Republika Środkowoafrykańska – jak na Afrykę mało ludna i potencjalnie zamożna – pogrąża się w chaosie religijnych waśni. Dlaczego tak się dzieje? Dodatkowo kryzys w Republice Środkowoafrykańskiej zniszczył to, co zostało ze zmurszałego systemu sądownictwa, i dobił wcześniej też nie największe zaufanie społeczeństwa do rządów prawa. Są nieprzygotowani do radzenia sobie z ciężkimi przestępstwami. To z kolei rodzi pytanie: czy kraj może się odrodzić, jeśli nie można w nim liczyć na sprawiedliwość?
Konflikty w Afryce: jak wygląda życie w Republice Środkowoafrykańskiej? W 2013 roku teren Republiki Środkowoafrykańskiej został zniszczony przez muzułmańskich rebeliantów walczących z chrześcijańską milicją o kontrolę nad stolicą kraju, Bangi. Dziś dzielnicę wypełniają piski dzieciaków grających w piłkę i krzyki sprzedawców zachwalających orzeszki, jaja, awokado, mango, miód dzikich pszczół i ziarna pieprzu. Konflikt wciąż jednak rządzi miastem, a Afrykańczycy czujnie reagują na każdy dźwięk wystrzału czy warkot wojskowych helikopterów. Nowa siła obaliła skorumpowany, zdominowany przez chrześcijan rząd i zapoczątkowała brutalną, wciąż tlącą się miejscami wojnę domową w Afryce, w której zginęło tysiące ludzi. Ten kraj przykuł moją uwagę, gdy zobaczyłem go na mapie najlepiej utrzymanych przyrodniczo obszarów. Na tej zielonej wyspie mniej więcej wielkości Francji zachowały się ostatnie dziewicze fragmenty afrykańskiej puszczy. Z opisów wynikało, że ogromnych połaci tutejszych lasów nigdy nie tknęła ludzka stopa, że dzika przyroda wprost tam kipi, zaś pod ziemią znajdują się jedne z najbogatszych złóż kopalin, w tym diamentów, złota, uranu, a być może i ropy. Wydawało się logiczne, że przy niewielkiej populacji (tylko 5 mln w porównaniu z 65 mln zamieszkującymi podobną obszarowo Francję) taki kraj jest skazany na sukces. Tymczasem nic bardziej mylnego. Zacząłem się zastanawiać dlaczego. To pytanie prześladowało mnie przez ostatnie trzy lata, gdy opisywałem to, co Afrykańczycy nazywają Kryzysem. Przy mojej pierwszej podroży do Bangi zadałem je oficerowi francuskiej armii, gdy siedzieliśmy w samolocie odlatującym z Paryża. Dla Francuzów, którzy skolonizowali ten obszar w XIX w., to niewygodny temat. Mimo że w roku 1960 kraj odzyskał niepodległość, dawni kolonizatorzy pozostali głęboko zaangażowani w miejscową politykę. Dziś większość środkowoafrykańskiej ropy wydobywa francuski koncern Total, zaś miejscową walutę wspiera francuskie ministerstwo skarbu. Mój współpasażer leciał właśnie na swą drugą misję pokojową. – Największym problemem jest logistyka. To duży kraj bez dostępu do morza, a drogi ma fatalne – mówił. Opowiedział, jak w porze deszczowej, czyli od maja do października, wioski na bagnistym północnym wschodzie Republiki Środkowoafrykańskiej są odcięte od świata. Szlaki handlowe przestają działać. – Gospodarka w tym regionie nie może się rozwijać, a ludzi to wkurza – tłumaczył. – Tam właśnie narodziła się Seleka. W tym momencie przerwał nam krzyk deportowanej kobiety. Na pokład samolotu eskortowało ją dwóch policjantów. Została przykuta do siedzenia kajdankami. Szarpała się i histerycznie zawodziła. Resztę samolotu wypełniali powracający do kraju Afrykańczycy, żołnierze sił pokojowych, dyplomaci. Słowa kobiety zaniepokoiły tych pierwszych. – To czarownica – skarżył się jeden. – Przeklina nasz samolot – dodał drugi. Personel pokładowy starał się uspokoić pasażerów, ale wystarczyło kilka minut, by spora grupa zaczęła wyciągać bagaże ze schowków i domagać się wysadzenia ich na lotnisko. Po godzinie pilot zażądał, by policja wyprowadziła kobietę, i ogłosił, że z powodu opóźnienia czeka nas nocne międzylądowanie w Kamerunie. – W Bangi nie da się lądować nocą – wyjaśnił – bo na lotnisku nie działa oświetlenie. Francuski oficer pochylił się ku mnie i szepnął: – Tak się właśnie rzeczy mają w Republice Środkowoafrykańskiej. Czy Republika Środkowoafrykańska jest wciąż zdominowana przez Francuzów? Któregoś z pierwszych dni mojego pobytu w Bangi miejscowy przewodnik, żywiołowy facet w barwnej tunice, zawiózł mnie na niewielki plac z sześcioma pozłacanymi pomnikami. Wyjaśnił, że to miejsce ogniskuje w sobie całą historię, jaką powinienem znać. Pomniki są hołdem dla sześciu mężczyzn, którzy stali na czele kraju od odzyskania niepodległości do Kryzysu. Figury były poobijane, a w pęknięciach chodnika rosły chwasty z upodobaniem wyjadane przez kozy. – To Barthelemy Boganda – wskazując na pierwszy z pomników, zagaił przewodnik niczym profesor na wykładzie. – Dla mieszkańców Afryki Środkowej ktoś taki jak dla Amerykanów George Washington i Martin Luther King Jr. w jednym. Z wcześniejszych lektur znałem opowieść o tym człowieku. Nie przerwałem jednak mojemu cicerone. Wydawał się czerpać radość z opowiadania o jedynym przywódcy, którego niemal wszyscy w kraju uważali za świętego. W rozmowach z wieloma, tak chrześcijanami, jak i muzułmanami, nigdy nie słyszałem, by ktoś powoływał się na Jezusa czy Mahometa, za to wielokrotnie – na Bogandę. Ten syn kanibala, jak sam o sobie mówił, który negocjował z Charles’em de Gaulle’em niepodległość Republiki, urodził się właśnie tu, tyle że wtedy była to francuska kolonia zwana OuBangi-Chari. Nazwano ją tak od rzek określających jej północne i południowe granice, a rządzona przez prywatne firmy niczym folwark, w którym sprawiedliwość była w rękach tego, kto akurat miał władzę. 14 lipca 1903 r. pewien francuski urzędnik pozwolił, by jego ludzie wykonali karę śmierci na afrykańskim więźniu poprzez wsadzenie mu do odbytu zapalonej laski dynamitu. – To trochę głupie, ale z pewnością wprawi miejscowych w osłupienie – wyjaśnił autor pomysłu. – Po czymś takim raczej będą siedzieć cicho. Życie Bogandy przypomina trochę życie starotestamentowego proroka. W 1910 r., tuż przed jego narodzinami, francuskie wojsko zabiło mu ojca podczas nalotu na wioskę. Wkrótce potem strażnicy na usługach prywatnej firmy zatłukli pałkami jego matkę – za odmowę zbierania kauczuku. Osierocony chłopak trafił pod opiekę katolickiego księdza, a potem sam przyjął śluby zakonne, stając się pierwszym miejscowym księdzem w Ubangi-Chari. Później został pierwszym przedstawicielem kolonii w Zgromadzeniu Narodowym i zaciekłym krytykiem francuskich rządów. Gdy wiadomo już było, że kraj nieuchronnie zmierza ku niepodległości, wydawało się, że nie ma lepszego kandydata na przywódcę. To on nadał państwu znaną dziś nazwę: Republika Środkowoafrykańska, wymyślił mu flagę i motto „Równość dla każdego”. Niestety 29 marca 1959 r., tuż przed pierwszymi wolnymi wyborami, samolot wiozący go na pokładzie eksplodował w powietrzu. Wszyscy mieszkańcy wierzą, że za śmiercią Bogandy stali Francuzi, choć ci ostatni stanowczo zaprzeczają. Ten incydent położył się cieniem na dwustronnych stosunkach. – My byliśmy kolonią, a oni nie chcieli nas puścić – opowiadał mój przewodnik, z zawodu strażnik leśny. – Możesz mnie zacytować, ale bez nazwiska. Francuzi wciąż myślą, że jesteśmy ich kolonią. Każdy z tych gości (tu wskazał na pomniki), kiedy tylko próbował postawić się Francuzom, natychmiast był zastępowany przez nowego. Następcy Bogandy mieli jednak swoje za uszami. Idąc wzdłuż ich szeregu, mój towarzysz oskarżającym palcem wskazywał ich po kolei. Opisywał, jak zmarnotrawili narodowy majątek, jak rozgrywali przeciwko sobie liczne w Republice grupy etniczne i jak podgrzewali urazy w stanowiącej ok. 15 proc. ludności muzułmańskiej mniejszości. Zatrzymał się przed ostatnim w szeregu pomnikiem, przedstawiającym Francoise’a Bozizego. Ten człowiek jest przez wielu miejscowych uznawany za winnego Kryzysu. Ten wojskowy przejął władzę w 2003 r. – Obiecał muzułmanom, że jeśli mu pomogą, da im miejsca w rządzie. A potem ich zdradził i tak narodziła się Seleka – wyjaśniał przewodnik. Działania bojowników w Afryce. Praca w kopalni w Republice Środkowoafrykańskiej Bojownikom Seleki udało się usunąć dyktatora, ale nie mieli pomysłu na to, jak rządzić tą częścią Republiki. Kontrolowali stolicę przez niespełna rok, zanim ONZ przysłała tu siły pokojowe. Seleka wycofała się w rejony kontrolowane przez muzułmanów, a sojusz wkrótce się rozpadł. Rebelianci podzielili terytorium tej części środkowej Afryki na udzielne księstewka rządzone przez byłych liderów rewolty. Każdy wykorzystywał miejscowe bogactwa, by opłacać żołnierzy i kupować broń. W ubiegłym roku zaczęli wyrzynać się nawzajem, wzmacniając konflikty w Afryce. 70 tys. osób mieszkających w tamtych rejonach musiało uciekać ze swoich domów. Razem z fotografem Marcusem Bleasdale’em chcieliśmy przyjrzeć się, jak zasoby, które miały przynieść krajowi dostatek, stały się źródłem fortun dla tych, którzy nadal go dzielą. Zdecydowaliśmy się pojechać do Bambari, drugiego pod względem wielkości miasta Republiki Środkowoafrykańskiej, położonego na skraju terytorium kontrolowanego przez byłych przywódców Seleki. Aby tam dotrzeć z Bangi, trzeba mieć terenowy wóz i jechać cały dzień drogą przecinającą gęste lasy i kilka wsi splądrowanych przez rebeliantów. Na ogół jest bezpieczna, o ile akurat patrolują ją siły pokojowe. Bywa jednak, że gdzieś w zaroślach czają się partyzanci. Sama droga w Afryce Środkowoafrykańskiej jest nieutwardzona i zryta głębokimi koleinami, które zmuszają kierowcę do jazdy z żółwią prędkością, co ułatwia organizowanie zasadzek albo handel. Gdy nasz kierowca objeżdżał właśnie jakąś wyjątkowo głęboką rozpadlinę, z lasu wyłonił się mężczyzna wymachujący dwoma sporymi żółwiami. Szedł obok auta, wykrzykując cenę, i stopniowo obniżając ją, w miarę jak odjeżdżaliśmy coraz dalej. Później inny facet zachwalał nam udziec świeżo upolowanej antylopy, a chichoczący chłopcy – dwa sznury jeszcze trzepoczących się ryb. Ledwie zatrzymaliśmy się, by przyjrzeć się rybom, a już z zarośli wypadła dziewczyna niosąca butelki wypełnione miodem dzikich pszczół. Człowiek, do którego jechaliśmy z Marcusem, nazywał się Ali Darassa i był kiedyś generałem Seleka, a obecnie kontrolował Bambari. Z największej chrześcijańskiej dzielnicy Republiki Środkowoafrykańskiej zostały tylko popioły i zgliszcza, zaś dziesiątki tysięcy mieszkających tam Afrykańczyków gnieździ się teraz w namiotach na skraju miasta. Bojownicy Darassy jeżdżą po okolicy w otwartych półciężarówkach z zamontowanymi karabinami maszynowymi, bezczelnie ignorując oenzetowskie siły pokojowe. Zadaniem bojowników Republiki Środkowoafrykańskiej jest zbieranie po 50 dol. podatku od każdej z setek krów pędzonych co tydzień na targ w Bangi, wymuszanie od właścicieli sklepów haraczy za „opiekę”, pobór opłat od samochodów i podatków od handlu kawą. Perłą w koronie Darassy jest jednak kopalnia złota leżąca 60 km od miasta. Próbowałem spotkać się z tym watażką kilkukrotnie, ale jego pomocnicy nigdy mnie nie dopuścili. Powiedzieli jednak, że szef pozwala nam obejrzeć kopalnię. I tak któregoś pięknego poranka stanęliśmy z Marcusem nad krawędzią głębokiej schodkowej rozpadliny, w której pracowała prawdziwa armia mężczyzn. Jeden z brygadzistów, niski, muskularny trzydziestolatek z dłońmi twardymi jak stal, powiedział mi, że pracuje tu od otwarcia, czyli już trzy lata. Przed Kryzysem miejsce badała kanadyjska firma, ale gdy wybuchł konflikt w Afryce, Kanadyjczycy zwinęli się, podobnie jak dziesiątki innych zagranicznych koncernów, które wcześniej szukały tu ropy, pozyskiwały cenne drewno, budowały drogi i tamy. Wróciło niewielu. Złoto uzyskuje się ze żwiru wydobywanego z dna kopalni, wyjaśnił. Zajmują się tym jakieś trzy setki żylastych mężczyzn ustawionych w kolumnach ciągnących się po poziomych stopniach aż do krawędzi. Patrzyłem, jak ci na samym dole przerzucali żwir przez ramię do tych, którzy stali stopień wyżej. Ci z kolei łopatami przesypywali go na kolejny poziom i tak dalej. Działali jak żywy taśmociąg. Towarzyszące pracy śpiewy, krzyki i rytmiczny chrzęst żwiru tworzyły swoisty rytm. Jak wyjaśnił mi brygadzista, każdy z robotników zarabia dziennie jakieś 9 dol. Niedaleko przeszli żołnierze Darassy z kałasznikowami na ramionach i mój rozmówca zamilkł, ale gdy się oddalili, powiedział, że jego zdaniem kopalnia przynosi rocznie ok. 4 mln dolarów zysku. I dodał, że Darassa zabiera z tego 6 proc. za „ochronę”. Przestępstwa w czasie kryzysu i brak sprawiedliwości w Republice Środkowoafrykańskiej Byłem tu obcy, więc ludzie często podchodzili do mnie, by opowiedzieć, jak to jest w czasach konfliktów w Afryce. Za pierwszym razem jakiś gość przyszedł do mojego hotelu w Bangi i zażądał widzenia z Amerykaninem. – Chciałem ci powiedzieć, co spotkało mojego siostrzeńca – zaczął. Pojechaliśmy motorem do jego domu i tam spotkałem Paula Koli-Miki. Ten opowiedział mi, że dwa dni wcześniej został porwany przez zwolenników Seleki. Pobili go młotkiem i wyrwali obcęgami trzy zęby. Choć minęły już dwie doby, nadal był w szoku, a jego głos brzmiał dziwnie przez tampony, które powstrzymywały krwawienie w ustach. Złożył skargę do sądu miejskiego w Bangi, ale – jak sam powiedział – nie wie, czy doczeka się sprawiedliwości. To samo mogłoby powiedzieć wielu Afrykańczyków. – Anti-Balaka zabiło wszystkie moje krowy. Wycięli moje drzewa owocowe. I zabili mi syna – zawiesił głos i ścisnął moją dłoń – Mam 76 lat. Co mogę zrobić? Co TY możesz zrobić? – i zaczął szlochać. Jednym z najbardziej poruszających spotkań tego rodzaju było to z dziewczynką, która twierdziła, że została zgwałcona przez francuskiego żołnierza sił pokojowych. Jej matka wyjaśniła, że gdy oddziały Seleki podeszły pod Bangi, uciekła z córką na lotnisko ochraniane przez francuskie wojsko. Stojąca obok niej córka słuchała w milczeniu. Niedawno skończyła 17 lat. Miała jakieś 150 cm wzrostu, włosy zaplecione w rzędy drobniutkich warkoczyków i wzrok wbity w podłogę, gdy cichym głosem opowiadała, jak spotkała wysokiego Francuza z wąsem, gdy przechodziła obok punktu kontrolnego. – Dał mi ciastka i słodycze – szepnęła. Potem zaczął mówić po francusku, a że nie rozumiała, pokazał jej na migi, że chodzi mu o stosunek, i wyciągnął penisa. Tu dziewczyna musiała zaczerpnąć powietrza, a jej głos stał się jeszcze cichszy. – Pokazał mi jedzenie. „Jeśli będziesz krzyczeć, stłukę cię. Jeśli będziesz cicho, codziennie dam ci jedzenie” – powiedział, więc zgodziłam się na ten stosunek. Potem jeszcze raz odbyła stosunek z tym żołnierzem w zamian za trochę ryżu. Teraz była w piątym miesiącu ciąży. Matka wysłała ją do krewnych, by uniknąć wstydu przed sąsiadami. Było nawet jakieś dochodzenie, przyznała, „ale nie dało żadnych efektów”. W styczniu francuscy sędziowie zdecydowali, by nie stawiać zarzutów żołnierzom oskarżanym o gwałty na dzieciach w Republice Środkowoafrykańskiej. Czy jest możliwa odbudowa po kryzysie w Republice Środkowej Afryki? Na pustym placu w Bangi, w Republice Środkowoafrykańskiej, szczupły mężczyzna w koszulce polo gra w piłkę z grupką rozbrykanych chłopców. Stara się nauczyć dzieciaki podstaw rozgrywania piłki. Najpierw pokazuje, kopiąc piłkę do jednego z nich, a następnie płynnie przemieszczając się tam, gdzie ma ją odebrać. Taka gra różni się całkowicie od podwórkowej kopaniny, w której każdy kontakt z piłką kończy się próbą strzału na bramkę. Chłopcy słuchają go uważnie, z szacunkiem, bo przemawia do nich narodowy bohater. Ibrahim Bohari, znany wszystkim jako I.B., to były kapitan piłkarskiej reprezentacji kraju, znanej jako Dzikie Bestie, a ta jest czymś niemal tak silnie jednoczącym naród jak pamięć o Bogandzie. Na liście zawodników są i chrześcijanie, i muzułmanie, i jest to jedna z nielicznych instytucji, w których nikt nie zwraca uwagi na to, jakiego kto jest wyznania czy pochodzenia. I.B. jest muzułmaninem. Gdy rozstał się z reprezentacją, grał za granicą – w Belgii i Turcji, ale kiedy wybuchł Kryzys i konflikty w Afryce, zdecydował, że wraca do domu. – Nie mogłem słuchać o tym, co się tu dzieje, i nic nie robić – powiedział mi. Gdy przyjechał do Bangi, zobaczył, że jego współwyznawcy. Przez konflikty w Afryce zostali wypędzeni z dzielnicy. Ale kiedy Bangi napotkał bojowników chrześcijańskiej milicji Anti-Balaka, ci powitali go serdecznie. – Zapytałem, dlaczego mnie nie zaatakowali, a oni odpowiedzieli: „Ciebie nie moglibyśmy zabić, I.B. My cię kochamy”. Gdy Bohari to opowiada, kręci głową, jakby nie mógł zrozumieć absurdalności sytuacji. Zaczął szukać sposobów, jak pomóc krajowi zagoić wojenne rany i któregoś dnia zauważył paru chłopaków kopiących piłkę zrobioną ze szmat. Dowiedział się, że to wszystko chrześcijańskie dzieci, których rodzice zginęli lub uciekli. Wieczorami ustawiały się w kolejkach przed piekarniami w lepszych dzielnicach, by żebrać o stary chleb, a potem szły spać pod drzewami mango. Wspólnie z So.Sui.Ben, szwajcarską organizacją charytatywną, I.B. wynajął posesję, na której zamieszkało 12 najmłodszych afrykańskich chłopców. Dwa razy w tygodniu po szkole robi im piłkarskie zajęcia. Kupił im jaskrawożółte stroje, skarpety i korki – luksus w kraju, gdzie niemal wszystkie dzieci biegają (i grają) na bosaka. Ale sierociniec to nie jest jego najbardziej ambitny projekt. Oprócz niego Bohari organizuje „mecze pokoju”, czyli rozgrywki między drużynami. Tworzy je mieszając chrześcijan i muzułmanów, którzy walczyli ze sobą w konflikcie afrykańskim. – Musimy się skupiać na młodych – mówi mi piłkarz celebryta, zauważając jednocześnie, że częścią problemu jest to, iż wielu z nich nie może znaleźć pracy, a w głowach mają tylko filmy i muzykę gloryfikujące przemoc – Gdy ktoś zachęca ich do przystąpienia do rebeliantów, myślą, że dzięki temu urzeczywistnią swoje fantazje. Mecze wymagają wielu tygodni przygotowań i prawdziwej dyplomacji – przekonania autorytetów religijnych, żeby je poparły, doboru zawodników, zapewnienia bezpieczeństwa we współpracy z siłami pokojowymi ONZ i uzyskania dotacji od sponsorów. I.B. wyjaśnił, że tutaj nie chodzi tylko o grę. Celem jest pokazanie Afrykańczykom, że chrześcijanie i muzułmanie mogą się dogadać. Chodzi o zrozumienie, że ten konflikt w Afryce jest niepotrzebny. – Mecz nie przywróci życia zabitym – powiedział pewien imam. – Nie stworzy nowych miejsc pracy. Nie zmieni ludzkich serc. Przed wyjazdem obejrzałem mecz w szkole podstawowej w PK5, islamskiej dzielnicy, w której wyrwano zęby Paulowi Koli-Miki. Na trybunach zebrał się tłum Afrykańczyków. Atmosfera jak na odpuście. Młode kobiety w kolorowych sukniach rozdawały napoje. Ludzie śmiali się, słońce świeciło, a młodzi mężczyźni biegali i szturchali się. Nie przypominało to perfekcyjnej gry zespołowej, jakiej uczy I.B., ale zauważyłem go przy bocznej linii uśmiechniętego i zagrzewającego do boju. To piękna, choć krucha chwila w Republice Środkowoafrykańskiej.
To państwo ma wielkie bogactwo, a jednak jest w ruinie. Płonące serce Afryki [REPORTAŻ]
Republika Środkowoafrykańska to jedno z najzasobniejszych w bogactwa naturalne społeczeństw kontynentu. Jak zatem stała się państwem upadłym?
Aby dojechać do domu tego artysty, trzeba się przedrzeć przez labirynt glinianych chałup w pobliżu szeroko rozlewających się, brązowych wód rzeki Ubangi. Cztery lata temu cały teren został zniszczony przez muzułmańskich rebeliantów walczących z chrześcijańską milicją o kontrolę nad stolicą kraju, Bangi. Dziś dzielnicę wypełniają piski dzieciaków grających w piłkę i krzyki sprzedawców zachwalających orzeszki, jaja, awokado, mango, miód dzikich pszczół i ziarna pieprzu. Przemoc wciąż jednak rządzi miastem, a jego mieszkańcy czujnie reagują na każdy dźwięk wystrzału czy warkot wojskowych helikopterów. Nic nie porusza jednak Philippe’a Andégo. Drobny, łysiejący mężczyzna garbi się nad stołem pokrytym motylimi skrzydłami – zjawiskowym kalejdoskopem jaskrawych barw, dziwacznych kształtów i wzorów. W Republice Środkowoafrykańskiej występuje 597 opisanych gatunków tych owadów i wcale nierzadko zdarza się komuś wpaść w chmurę wirujących w ciszy stworzeń niczym w zrzucone znienacka konfetti. Andé sam łapie motyle na swoich polach, ale też wysyła chłopaków, żeby zbierali je na wznoszących się wzdłuż rzeki wzgórzach. Potem za pomocą pęsety, żyletki i żywicznego kleju z benedyktyńską cierpliwością układa cienkie jak bibułka skrzydła w tętniące kolorami obrazy tutejszego życia – kruche niczym witraże. Tu mężczyzna chwyta cętkowaną zieloną rybę w wirach turkusowej rzeki. Tam kobiety w pomarańczowych sukniach, z dziećmi przytroczonymi w zawiniątkach do pleców, ubijają maniok na mąkę. Chłopiec wspina się na drzewo po kokosowe orzechy... Są pola bawełny, portrety goryli, słoni, papug czy antylop; nawet szlifowany brylant – najbardziej znany produkt eksportowy kraju. Taką właśnie Republikę Środkowoafrykańską widzi Andé, gdy zamknie oczy. To obraz sprzed 2013 r., roku, w którym Seleka – sojusz głównie muzułmańskich grup rebeliantów – przeszła przez kraj, rabując, gwałcąc, zabijając i paląc wszystko na swojej drodze. Nowa siła obaliła skorumpowany, zdominowany przez chrześcijan rząd i zapoczątkowała brutalną, wciąż tlącą się miejscami wojnę domową, w której zginęło tysiące ludzi, prawie milion osób zostało wypędzonych z domów, a żywność stała się dobrem rzadkim. Szczerze mówiąc, bajkowe obrazy Andégo odzwierciedlały coś z mojego własnego wyobrażenia o Republice Środkowoafrykańskiej. Ten kraj przykuł moją uwagę, gdy zobaczyłem go na mapie najlepiej utrzymanych przyrodniczo obszarów. Na tej zielonej wyspie mniej więcej wielkości Francji zachowały się ostatnie dziewicze fragmenty afrykańskiej puszczy. Z opisów wynikało, że ogromnych połaci tutejszych lasów nigdy nie tknęła ludzka stopa, że dzika przyroda wprost tam kipi, zaś pod ziemią znajdują się jedne z najbogatszych złóż kopalin, w tym diamentów, złota, uranu, a być może i ropy. Wydawało się logiczne, że przy niewielkiej populacji (tylko 5 mln w porównaniu z 65 mln zamieszkującymi podobną obszarowo Francję) taki kraj jest skazany na sukces. Tymczasem nic bardziej mylnego. Zacząłem się zastanawiać dlaczego. To pytanie prześladowało mnie przez ostatnie trzy lata, gdy opisywałem to, co mieszkańcy nazywają Kryzysem. Przy mojej pierwszej podróży do Bangi zadałem je oficerowi francuskiej armii, gdy siedzieliśmy w samolocie odlatującym z Paryża. Dla Francuzów, którzy skolonizowali ten obszar w XIX w., to niewygodny temat. Mimo że w roku 1960 kraj odzyskał niepodległość, dawni kolonizatorzy pozostali głęboko zaangażowani w miejscową politykę. Dziś większość środkowoafrykańskiej ropy wydobywa francuski koncern Total, zaś miejscową walutę wspiera francuskie ministerstwo skarbu. Mój współpasażer leciał właśnie na swą drugą misję pokojową. – Największym problemem jest logistyka. To duży kraj bez dostępu do morza, a drogi ma fatalne – mówił. Potem opowiedział, jak w porze deszczowej, czyli od maja do października, wioski na bagnistym północnym wschodzie Republiki Środkowoafrykańskiej są odcięte od świata, a szlaki handlowe przestają działać. – Gospodarka w tym regionie nie może się rozwijać, a ludzi to wkurza – tłumaczył. – Tam właśnie narodziła się Seleka. W tym momencie przerwał nam krzyk deportowanej kobiety. Na pokład samolotu eskortowało ją dwóch policjantów. Została przykuta do siedzenia kajdankami. Szarpała się i histerycznie zawodziła. Resztę samolotu wypełniali powracający do kraju Afrykańczycy, żołnierze sił pokojowych, dyplomaci. Słowa kobiety zaniepokoiły tych pierwszych. – To czarownica – skarżył się jeden. – Przeklina nasz samolot – dodał drugi. Personel pokładowy starał się uspokoić pasażerów, ale wystarczyło kilka minut, by spora grupa zaczęła wyciągać bagaże ze schowków i domagać się wysadzenia ich na lotnisko. Po godzinie pilot zażądał, by policja wyprowadziła kobietę, i ogłosił, że z powodu opóźnienia czeka nas nocne międzylądowanie w Kamerunie. – W Bangi nie da się lądować nocą – wyjaśnił – bo na lotnisku nie działa oświetlenie. Francuski oficer pochylił się ku mnie i szepnął: – Tak się właśnie rzeczy mają w Republice Środkowoafrykańskiej. Któregoś z pierwszych dni mojego pobytu w Bangi miejscowy przewodnik, żywiołowy facet w barwnej tunice, zawiózł mnie na niewielki plac z sześcioma pozłacanymi pomnikami. Wyjaśnił, że to miejsce ogniskuje w sobie całą historię, jaką powinienem znać. Pomniki są hołdem dla sześciu mężczyzn, którzy stali na czele kraju od odzyskania niepodległości do Kryzysu. Figury były poobijane, a w pęknięciach chodnika rosły chwasty z upodobaniem wyjadane przez kozy. – To Barthélémy Boganda – wskazując na pierwszy z pomników, zagaił przewodnik niczym profesor na wykładzie. – Dla mieszkańców Afryki Środkowej ktoś taki jak dla Amerykanów George Washington i Martin Luther King Jr. w jednym. Z wcześniejszych lektur znałem opowieść o tym człowieku. Nie przerwałem jednak mojemu cicerone. Wydawał się czerpać radość z opowiadania o jedynym przywódcy, którego niemal wszyscy w kraju uważali za świętego. W rozmowach z wieloma, tak chrześcijanami, jak i muzułmanami, nigdy nie słyszałem, by ktoś powoływał się na Jezusa czy Mahometa, za to wielokrotnie – na Bogandę. Ten syn kanibala, jak sam o sobie mówił, który negocjował z Charles’em de Gaulle’em niepodległość Republiki, urodził się właśnie tu, tyle że wtedy była to francuska kolonia zwana OuBangi-Chari. Nazwano ją tak od rzek określających jej północne i południowe granice, a rządzona przez prywatne firmy niczym folwark, w którym sprawiedliwość była w rękach tego, kto akurat miał władzę. 14 lipca 1903 r., w rocznicę zburzenia Bastylii, pewien francuski urzędnik w Kaga Bandoro pozwolił, by jego ludzie wykonali karę śmierci na afrykańskim więźniu poprzez wsadzenie mu do odbytu zapalonej laski dynamitu. – To trochę głupie, ale z pewnością wprawi miejscowych w osłupienie – wyjaśnił autor pomysłu. – Po czymś takim raczej będą siedzieć cicho. Życie Bogandy przypomina trochę życie starotestamentowego proroka. W 1910 r., tuż przed jego narodzinami, francuskie wojsko zabiło mu ojca podczas nalotu na wioskę. Wkrótce potem strażnicy na usługach prywatnej firmy zatłukli pałkami jego matkę – za odmowę zbierania kauczuku. Osierocony chłopak trafił pod opiekę katolickiego księdza, a potem sam przyjął śluby zakonne, stając się pierwszym miejscowym księdzem w Ubangi-Chari. Później został pierwszym przedstawicielem kolonii w Zgromadzeniu Narodowym i zaciekłym krytykiem francuskich rządów. Gdy wiadomo już było, że kraj nieuchronnie zmierza ku niepodległości, wydawało się, że nie ma lepszego kandydata na przywódcę. To on nadał państwu znaną dziś nazwę: Republika Środkowoafrykańska, wymyślił mu flagę i motto „Równość dla każdego”. Niestety 29 marca 1959 r., tuż przed pierwszymi wolnymi wyborami, samolot wiozący go na pokładzie eksplodował w powietrzu. Wszyscy mieszkańcy wierzą, że za śmiercią Bogandy stali Francuzi, choć ci ostatni stanowczo zaprzeczają. Ten incydent położył się cieniem na dwustronnych stosunkach. – My byliśmy kolonią, a oni nie chcieli nas puścić – opowiadał mój przewodnik, z zawodu strażnik leśny. – Możesz mnie zacytować, ale bez nazwiska. Francuzi wciąż myślą, że jesteśmy ich kolonią. Każdy z tych gości (tu wskazał na pomniki), kiedy tylko próbował postawić się Francuzom, natychmiast był zastępowany przez nowego. Następcy Bogandy mieli jednak swoje za uszami. Idąc wzdłuż ich szeregu, mój towarzysz oskarżającym palcem wskazywał ich po kolei. Opisywał, jak zmarnotrawili narodowy majątek, jak rozgrywali przeciwko sobie liczne w Republice grupy etniczne i jak podgrzewali urazy w stanowiącej ok. 15 proc. ludności muzułmańskiej mniejszości (reszta mieszkańców to chrześcijanie albo wyznawcy animizmu). Zatrzymał się przed ostatnim w szeregu pomnikiem, przedstawiającym Françoise’a Bozizégo – człowieka, który przez wielu miejscowych jest uznawany za winnego Kryzysu. Ten wojskowy przejął władzę w 2003 r. – Obiecał muzułmanom, że jeśli mu pomogą, da im miejsca w rządzie. A potem ich zdradził i tak narodziła się Seleka – wyjaśniał przewodnik. Bojownikom Seleki udało się usunąć dyktatora, ale nie mieli pomysłu na to, jak rządzić. Kontrolowali stolicę przez niespełna rok, zanim ONZ przysłała tu siły pokojowe. Seleka wycofała się w rejony kontrolowane przez muzułmanów, a sojusz wkrótce się rozpadł. Rebelianci podzielili terytorium na udzielne księstewka rządzone przez byłych liderów rewolty. Każdy wykorzystywał miejscowe bogactwa, by opłacać żołnierzy i kupować broń. W ubiegłym roku zaczęli wyrzynać się nawzajem. 70 tys. osób mieszkających w tamtych rejonach musiało uciekać ze swoich domów. Razem z fotografem Marcusem Bleasdale’em chcieliśmy przyjrzeć się, jak zasoby, które miały przynieść krajowi dostatek, stały się źródłem fortun dla tych, którzy nadal go dzielą. Zdecydowaliśmy się pojechać do Bambari, drugiego pod względem wielkości miasta Republiki Środkowoafrykańskiej, położonego na skraju terytorium kontrolowanego przez byłych przywódców Seleki. Aby tam dotrzeć z Bangi, trzeba mieć terenowy wóz i jechać cały dzień drogą przecinającą gęste lasy i kilka wsi splądrowanych przez rebeliantów. Na ogół jest bezpieczna, o ile akurat patrolują ją siły pokojowe. Bywa jednak, że gdzieś w zaroślach czają się partyzanci. Sama droga w większości jest nieutwardzona i zryta głębokimi koleinami, które zmuszają kierowcę do jazdy z iście żółwią prędkością, co ułatwia organizowanie zasadzek albo – co odkryliśmy ze zdziwieniem – handel. Gdy nasz kierowca objeżdżał właśnie jakąś wyjątkowo głęboką rozpadlinę, z lasu wyłonił się mężczyzna wymachujący dwoma sporymi żółwiami. Szedł obok auta, wykrzykując cenę, i stopniowo obniżając ją, w miarę jak odjeżdżaliśmy coraz dalej. Później inny facet zachwalał nam udziec świeżo upolowanej antylopy, a chichoczący chłopcy – dwa sznury jeszcze trzepoczących się ryb. Ledwie zatrzymaliśmy się, by przyjrzeć się rybom, a już z zarośli wypadła dziewczyna niosąca butelki wypełnione miodem dzikich pszczół. Człowiek, do którego jechaliśmy z Marcusem, nazywał się Ali Darassa i był kiedyś generałem Seleka, a obecnie kontrolował Bambari. Z największej chrześcijańskiej dzielnicy zostały tylko popioły i zgliszcza, zaś dziesiątki tysięcy mieszkających tam niegdyś ludzi gnieździ się teraz w namiotach na skraju miasta. Bojownicy Darassy jeżdżą po okolicy w otwartych półciężarówkach z zamontowanymi karabinami maszynowymi, bezczelnie ignorując oenzetowskie siły pokojowe, których przedstawiciele wydają się zresztą głównie flirtować z dziewczętami. Zadaniem tych pierwszych jest zbieranie po 50 dol. podatku od każdej z setek krów pędzonych co tydzień na targ w Bangi, wymuszanie od właścicieli sklepów haraczy za „opiekę”, pobór opłat od samochodów i podatków od handlu kawą. Perłą w koronie Darassy jest jednak kopalnia złota leżąca 60 km od miasta. Próbowałem spotkać się z tym watażką kilkukrotnie, ale jego pomocnicy nigdy mnie nie dopuścili. Powiedzieli jednak, że szef pozwala nam obejrzeć kopalnię. I tak któregoś pięknego poranka stanęliśmy z Marcusem nad krawędzią głębokiej schodkowej rozpadliny, w której pracowała prawdziwa armia mężczyzn. Jeden z brygadzistów, niski, muskularny trzydziestolatek z dłońmi twardymi jak stal, powiedział mi, że pracuje tu od otwarcia, czyli już trzy lata. Przed Kryzysem miejsce badała kanadyjska firma, ale gdy wybuchł konflikt, Kanadyjczycy zwinęli się, podobnie jak dziesiątki innych zagranicznych koncernów, które wcześniej szukały tu ropy, pozyskiwały cenne drewno, budowały drogi i tamy. Wróciło niewielu. Złoto uzyskuje się ze żwiru wydobywanego z dna kopalni, wyjaśnił. Zajmują się tym jakieś trzy setki żylastych mężczyzn ustawionych w kolumnach ciągnących się po poziomych stopniach aż do krawędzi. Patrzyłem, jak ci na samym dole przerzucali żwir przez ramię do tych, którzy stali stopień wyżej. Ci z kolei łopatami przesypywali go na kolejny poziom i tak dalej. Działali jak żywy taśmociąg. Towarzyszące pracy śpiewy, krzyki i rytmiczny chrzęst żwiru tworzyły swoisty rytm. Szur, łup, szur, łup, szur, łup. Jak wyjaśnił mi brygadzista, każdy z robotników zarabia dziennie jakieś 9 dol. Niedaleko przeszli żołnierze Darassy z kałasznikowami na ramionach i mój rozmówca zamilkł, ale gdy się oddalili, powiedział, że jego zdaniem kopalnia przynosi rocznie ok. 4 mln dolarów zysku. I dodał, że Darassa zabiera z tego 6 proc. za „ochronę”. Spędziliśmy wiele godzin w kopalni i w obskurnym miasteczku wybudowanym dla robotników. Były tam restauracje serwujące grillowaną wołowinę, gotowany maniok i piwo Mocaf; kino puszczające DVD z Vinem Dieselem i Sylvestrem Stallone’em; sklepy sprzedające szczoteczki do zębów, mydło i podróbki koszulek europejskich drużyn piłkarskich. Ze słów brygadzisty dowiedzieliśmy się, że przyjmują tu zapłatę w złocie. Byłem tu obcy, więc ludzie często podchodzili do mnie, by opowiedzieć, jak to jest w czasach Kryzysu. Za pierwszym razem jakiś gość przyszedł do mojego hotelu w Bangi i zażądał widzenia z Amerykaninem. – Chciałem ci powiedzieć, co spotkało mojego siostrzeńca – zaczął. Pojechaliśmy motorem do jego domu i tam spotkałem Paula Koli-Miki. Ten opowiedział mi, że dwa dni wcześniej został porwany przez zwolenników Seleki. Pobili go młotkiem i wyrwali obcęgami trzy zęby. Choć minęły już dwie doby, nadal był w szoku, a jego głos brzmiał dziwnie przez tampony, które powstrzymywały krwawienie w ustach. Złożył skargę do sądu miejskiego w Bangi, ale – jak sam powiedział – nie wie, czy doczeka się sprawiedliwości. To samo mogłoby powiedzieć wielu mieszkańców Republiki Środkowoafrykańskiej. Kryzys zniszczył to, co jeszcze zostało ze zmurszałego systemu sądownictwa, i dobił wcześniej też nie największe zaufanie społeczeństwa do rządów prawa. Jest trochę policji i parę funkcjonujących sądów – w Bangi dostałem kiedyś nawet mandat za niezapięcie pasów bezpieczeństwa – ale w większości nieprzygotowanych do radzenia sobie z ciężkimi przestępstwami. To z kolei rodzi pytanie: Czy kraj może się odrodzić, jeśli nie można w nim liczyć na sprawiedliwość? Bez szans na wysłuchanie przez swoich ludzie chcą wyżalić się przed obcymi. Któregoś dnia w meczecie w leżącym na zachodzie mieście Berbérati zaczepił mnie żylasty muzułmanin. Dłonie drżały mu lekko, gdy wziął mnie za rękę, jakby chciał zatrzymać w miejscu. – Anti-Balaka zabiło wszystkie moje krowy. Wycięli moje drzewa owocowe. I zabili mi syna – zawiesił głos i ścisnął moją dłoń. – Mam 76 lat. Co mogę zrobić? Co TY możesz zrobić? – i zaczął szlochać. Jednym z najbardziej poruszających spotkań tego rodzaju było to z dziewczynką, która twierdziła, że została zgwałcona przez francuskiego żołnierza sił pokojowych. Jej matka wyjaśniła, że gdy oddziały Seleki podeszły pod Bangi, uciekła z córką na lotnisko ochraniane przez francuskie wojsko. Stojąca obok niej córka słuchała w milczeniu. Niedawno skończyła 17 lat. Miała jakieś 150 cm wzrostu, włosy zaplecione w rzędy drobniutkich warkoczyków i wzrok wbity w podłogę, gdy cichym głosem opowiadała, jak spotkała wysokiego Francuza z wąsem, gdy przechodziła obok punktu kontrolnego. – Dał mi ciastka i słodycze – szepnęła. Potem zaczął mówić po francusku, a że nie rozumiała, pokazał jej na migi, że chodzi mu o stosunek, i wyciągnął penisa. Tu dziewczyna musiała zaczerpnąć powietrza, a jej głos stał się jeszcze cichszy. – Pokazał mi jedzenie. „Jeśli będziesz krzyczeć, stłukę cię. Jeśli będziesz cicho, codziennie dam ci jedzenie” – powiedział, więc zgodziłam się na ten stosunek. Potem jeszcze raz odbyła stosunek z tym żołnierzem w zamian za trochę ryżu. Teraz była w piątym miesiącu ciąży. Matka wysłała ją do krewnych, by uniknąć wstydu przed sąsiadami. – Wiele dziewcząt oddawało się Francuzom za żywność, tyle że nigdy się o tym nie mówiło. Było nawet jakieś dochodzenie, przyznała, „ale nie dało żadnych efektów”. W styczniu francuscy sędziowie zdecydowali, by nie stawiać zarzutów żołnierzom oskarżanym o gwałty na dzieciach w Republice Środkowoafrykańskiej. Na pustym placu w Bangi szczupły mężczyzna w koszulce polo gra w piłkę z grupką rozbrykanych chłopców. Stara się nauczyć dzieciaki podstaw rozgrywania piłki. Najpierw pokazuje, kopiąc piłkę do jednego z nich, a następnie płynnie przemieszczając się tam, gdzie ma ją odebrać. Taka gra różni się całkowicie od podwórkowej kopaniny, w której każdy kontakt z piłką kończy się próbą strzału na bramkę. Chłopcy słuchają go uważnie, z szacunkiem, bo przemawia do nich narodowy bohater. Ibrahim Bohari, znany wszystkim jako I.B., to były kapitan piłkarskiej reprezentacji kraju, znanej jako Dzikie Bestie, a ta jest czymś niemal tak silnie jednoczącym naród jak pamięć o Bogandzie. Na liście zawodników są i chrześcijanie, i muzułmanie, i jest to jedna z nielicznych instytucji, w których nikt nie zwraca uwagi na to, jakiego kto jest wyznania czy pochodzenia. I.B. jest muzułmaninem. Gdy rozstał się z reprezentacją, grał za granicą – w Belgii i Turcji, ale kiedy wybuchł Kryzys, zdecydował, że wraca do domu. – Nie mogłem słuchać o tym, co się tu dzieje, i nic nie robić – powiedział mi. Gdy przyjechał do Bangi, zobaczył, że jego współwyznawcy zostali wypędzeni z dzielnicy, ale kiedy napotkał bojowników chrześcijańskiej milicji Anti-Balaka, ci powitali go serdecznie. – Zapytałem, dlaczego mnie nie zaatakowali, a oni odpowiedzieli: „Ciebie nie moglibyśmy zabić, I.B. My cię kochamy”. Gdy Bohari to opowiada, kręci głową, jakby nie mógł zrozumieć absurdalności sytuacji. Zaczął szukać sposobów, jak pomóc krajowi zagoić wojenne rany, i któregoś dnia zauważył paru chłopaków kopiących piłkę zrobioną ze szmat. Dowiedział się, że to wszystko chrześcijańskie dzieci, których rodzice zginęli lub uciekli. Wieczorami ustawiały się w kolejkach przed piekarniami w lepszych dzielnicach, by żebrać o stary chleb, a potem szły spać pod drzewami mango. Wspólnie z So.Sui.Ben, szwajcarską organizacją charytatywną, I.B. wynajął posesję, na której zamieszkało 12 najmłodszych chłopców. Dwa razy w tygodniu po szkole robi im piłkarskie zajęcia. Kupił im jaskrawożółte stroje, skarpety i korki – luksus w kraju, gdzie niemal wszystkie dzieci biegają (i grają) na bosaka. Ale sierociniec to nie jest jego najbardziej ambitny projekt. Prócz niego Bohari organizuje „mecze pokoju”, czyli rozgrywki między drużynami, które tworzy, mieszając walczących ze sobą wcześniej chrześcijan i muzułmanów z trudnych dzielnic Bangi. – Musimy się skupiać na młodych – mówi mi piłkarz celebryta, zauważając jednocześnie, że częścią problemu jest to, iż wielu z nich nie może znaleźć pracy, a w głowach mają tylko filmy i muzykę gloryfikujące przemoc. – Gdy ktoś zachęca ich do przystąpienia do rebeliantów, myślą, że dzięki temu urzeczywistnią swoje fantazje. Mecze wymagają wielu tygodni przygotowań i prawdziwej dyplomacji – przekonania autorytetów religijnych, żeby je poparły, doboru zawodników, zapewnienia bezpieczeństwa we współpracy z siłami pokojowymi ONZ i uzyskania dotacji od sponsorów. – Nie chodzi tylko o grę – wyjaśnia I.B. – ale i o pokazanie tym społecznościom, że chrześcijanie i muzułmanie mogą się ze sobą dogadać i pracować razem. Nie wszyscy w Bangi są przekonani, że to dobry pomysł. – Mecz nie przywróci życia zabitym – powiedział pewien imam. – Nie stworzy nowych miejsc pracy. Nie zmieni ludzkich serc. Przed wyjazdem obejrzałem mecz w szkole podstawowej w PK5, islamskiej dzielnicy, w której wyrwano zęby Paulowi Koli-Miki. Na trybunach zebrał się tłum chrześcijan i muzułmanów. Atmosfera jak na odpuście. Młode kobiety w kolorowych sukniach rozdawały napoje. Ludzie śmiali się, słońce świeciło, a młodzi mężczyźni biegali i szturchali się. Nie przypominało to perfekcyjnej gry zespołowej, jakiej uczy I.B., ale zauważyłem go przy bocznej linii uśmiechniętego i zagrzewającego do boju. To piękna, choć krucha chwila, niczym obraz ułożony ze skrzydeł motyli.
Połowy w cieniu chińskiej potęgi. Spór na Morzu Południowochińskim przyczynia się do zagłady gatunków
Mnogość jednostek łowiących spowodowała, że ich efektywność – i wielkość samych ryb – maleje. Z tego powodu część filipińskich rybaków stosuje nielegalne metody połowu, np. ogłuszanie ryb domowej roboty ładunkami wybuchowymi albo trucie ryb, aby łowienie szło sprawniej. Obydwie metody zabijają koralowce i inne ryby, zbliżając region do kryzysu przełowienia. O wiele bardziej niszczycielska jest jednak działalność Chińczyków w zakresie budowy wysp i pozyskiwania małży.
Christopher Tubo doskonale pamięta 300-kilogramowego marlina z połowu na Morzu Południowochińskim. Złote czasy, gdy wyciągane z tego akwenu sieci uginały się od tuńczyków i innych pierwszorzędnych gatunków ryb, dawno już jednak minęły. – Tutaj wygląda to zupełnie inaczej – rzuca patrząc w kierunku Morza Sulu, swojego łowiska od czterech lat. Dwie należące do niego łodzie, tradycyjne filipińskie bancas, kołyszą się przy brzegu w piekącym słońcu. Tubo siedzi na drewnianej ławce przed wzniesionym na palach domem. Jedno z czworga dzieci owinęło się wokół jego nóg. Za plecami powiewają wyprane mocno zużyte koszulki i spodenki. Patrząc na żonę Leah i pozostałe dzieciaki, rybak przekonuje, że „wyżywienie rodziny w tych warunkach to prawdziwa loteria”. Tubo mieszka w Puerto Princesa, liczącym 255 tys. mieszkańców mieście na podłużnej wyspie Palawan. Na wschód od niej, za Morzem Sulu, leżą Filipiny, a jej zachodnie brzegi oblewa Morze Południowochińskie. Należy do ponad 320 tys. filipińskich rybaków, którzy tradycyjnie żyli z Morza Południowochińskiego, a obecnie zmuszeni są łowić na innych wodach, uboższych w gatunki. Zmiana nastąpiła jakieś osiem lat temu, gdy Chiny zaczęły łokciami rozpychać się w regionie, zastraszać rybaków, a wreszcie budować obiekty wojskowe na spornych wyspach. Tubo przestał wypływać na Morze Południowochińskie, gdy chiński patrol zaatakował łódkę jego przyjaciela armatkami wodnymi. – Najpierw pojawia się samolot, a za chwilę patrol marynarki – wyjaśnia. – Każdy rejs to ryzyko, że do domu już nie wrócisz. Jego decyzja odzwierciedla rosnące napięcie w regionie napędzane przez rywalizację m.in. o zasoby naturalne. Obejmujący 3,6 mln km2 akwen Morza Południowochińskiego ma pierwszorzędne znaczenie gospodarcze, wojskowe i środowiskowe. Przecinającymi go szlakami morskimi co roku płyną towary o wartości 5,3 bln dolarów. Środowisko naturalne jest tu niezwykle zróżnicowane, a bogactwo ryb gwarantuje żywność i miejsca pracy milionom ludzi w 10 okolicznych krajach. Siedem z nich – Brunei, Chiny, Indonezja, Malezja, Filipiny, Tajwan i Wietnam – toczy ze sobą spory. W ewentualny konflikt zaangażowałyby się dwie potęgi światowe: Chiny i Stany Zjednoczone (jako tradycyjny sojusznik Filipin). To przyciąga uwagę społeczności międzynarodowej. Morze Południowochińskie to jedno z najważniejszych łowisk na świecie: daje pracę ponad 3,7 mln osób i generuje miliardy dolarów przychodu. Dekady niczym nieograniczonych połowów doprowadziły jednak do skurczenia się populacji wielu gatunków ryb, zagrażając tym samym bezpieczeństwu żywnościowemu, a więc i wzrostowi gospodarczemu krajów regionu. Chiny roszczą sobie prawo do prawie całego morza. Wyznaczyły ogromny obszar ich zdaniem historycznie im przynależny, który obejmuje wody zgodnie z prawem narodowym będące we władaniu sąsiednich państw. Pozostałe kraje opierają swe roszczenia na postanowieniach Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza: miedzynarodowego paktu z 1994 r., który klasyfikuje obszary morskie. W 2013 r. Filipiny wniosły sprawę przeciwko Chinom przed Stały Trybunał Arbitrazowy w Hadze, forum rozstrzygania sporów miedzynarodowych. Chiny odmówiły udziału w postępowaniu. 12 lipca 2016 r. Trybunał rozstrzygnął na korzyść Filipin prawie wszystkie zgłoszone roszczenia. Orzekł, ze Chiny utraciły możliwość dochodzenia ewentualnych historycznie umocowanych praw w momencie ratyfikowania konwencji ONZ w 1996 r. Państwo napędza konkurencje miedzy rybakami, zaś konkurencja na łowiskach rozpala debatę. Na niektórych obszarach akwenu zasoby stanowią jedna dziesiątą. – Mamy do czynienia być może z jednym z najgorszych kryzysów rybołówstwa w historii świata – twierdzi John McManus, ekolog morski z Uniwersytetu Miami, który bada rafy w regionie. – Obejmie setki gatunków, które wyginą stosunkowo szybko – jeden po drugim. Przetrzebione wody przybrzeżne zmusiły wielu rybaków do wypłynięcia poza granice krajowe na sporne obszary. Tymczasem Chiny przeszły od słów do czynów i w ramach kampanii roszczeń zaczęły aktywnie wspierać swoich rybaków. Wzmocniły straż przybrzeżną, zmilitaryzowały flotę rybacka i zwiększyły dotacje na paliwo i łodzie. Przewidziano nawet subwencje mającą zachęcić chińskich rybaków do połowów konkretnie na wodach wokół spornych Wysp Spratly, ok. km na południe od najdalej wysuniętego na południe punktu Chin (port na wyspie Hajnan). – Mniejsze [chińskie] kutry operują wokół Wysp Spratly tylko dlatego, ze dostają z tego tytułu dopłaty – tłumaczy Gregory Poling z waszyngtońskiego think tanku Center for Strategic and International Studies. Według Polinga agresywna postawa Chińczyków przyspieszyła wyczerpywanie się zasobów. Ponadto Chińczycy budują sztuczne wyspy na rafach Wysp Spratly, na których zamierzają wznosić obiekty wojskowe. – Posiadanie stanowi 90 proc. prawa – wyjaśnia Zachary Abuza, ekspert ds. polityki w Azji Południowo-Wschodniej oraz bezpieczeństwa morskiego w National War College w Waszyngtonie. – Budową wysp Chiny próbują wymusić suwerenność oraz pozbawić inne kraje dostępu do zasobów naturalnych. Eugenio Bito-onon Jr. był burmistrzem gminy Kalayaan, na terenie której znajdują się Wyspy Spratly. W pełni popiera filipińskie roszczenia i na własne oczy przekonał się, jak Chiny wykorzystują swoich rybaków do wzmocnienia pozycji w regionie. Spotkaliśmy się w ciasnym przedstawicielstwie gminy w Puerto Princesa. Ścianę jednego z pokoi wypełnia mapa Morza Południowochińskiego, z naniesionymi odręcznie napisami i kolorowymi kropkami odzwierciedlającymi zakusy poszczególnych graczy. Uruchomił Google Earth na laptopie, aby pokazać mi wyspę Thitu w archipelagu Spratly, gdzie przebywa okresowo około 200 Filipińczyków, w tym mały oddział żołnierzy, jako żywy dowód filipińskich roszczeń. Były burmistrz zwrócił uwagę na niewielką odległość dzielącą rafę Subi, przedmiot chińskiego zainteresowania, od wyspy Thitu. Są tak blisko, że w pogodny dzień można je dojrzeć na horyzoncie. Jeszcze bliżej podpływają Chińczycy, którzy ogołocili rafę z ryb. – Od trzech lat zawsze jakiś chiński kuter widać w zasięgu wzroku. Nie uda się uregulować połowów, póki konflikt na Morzu Południowochińskim będzie trwał. – Które prawo należy egzekwować w sytuacji, gdy mamy konflikt siedmiu jurysdykcji? – pyta Poling. – W żywotnym interesie każdego z państw leży celowe naruszanie praw połowowych innych. Chodzi o to, że przestrzegając prawa rybackiego danego państwa, de facto akceptujesz jego jurysdykcję nad regionem. Aktywna ochrona łowiska prowadzi do eskalacji. W 2012 r. okręt marynarki filipińskiej podjął próbę aresztowania chińskich rybaków na ławicy Scarborough, około 222 km od wybrzeży Filipin, pod zarzutem nielegalnego połowu ryb oraz kłusownictwa (rzadkie korale, gigantyczne małże i rekiny). W sukurs przyszła jednostka chińskiej straży przybrzeżnej. Dopiero po 10 tygodniach udało się osiągnąć porozumienie przewidujące wycofanie się obydwu stron. Tymczasem po odpłynięciu Filipińczyków Chińczycy pozostali na miejscu, przejmując de facto kontrolę nad ławicą. Niszczycielskie jest również przekopywanie raf w poszukiwaniu małży. Jest to bezpośrednią przyczyną znakomitej większości udokumentowanych zniszczeń rafy. To z kolei wpływa na zasoby ryb. Zniszczona rafa powoduje zanikanie ekosystemu. Ryby rafowe tracą siedliska, zaś ryby pelagiczne, np. tuńczyk – ważne źródło pożywienia. Larw ryb z jednej rafy nie uzupełnią już łowiska na innych. – Mamy do czynienia z poważnym spadkiem populacji w połowie raf na Morzu Południowochińskim – twierdzi McManus. – Być może stoimy w obliczu katastrofy. Zdaniem ekspertów wspólne zarządzanie regionalne, obejmujące radykalne ograniczenie liczby kutrów i wyłączenie niektórych metod połowu, byłoby początkiem długiej drogi w kierunku osiągnięcia stanu zrównoważonego rybołówstwa na Morzu Południowochińskim. Poling jest tu jednak pesymistą. – Należałoby zacząć od odsunięcia kwestii spornych na bok – przekonuje. – To oczywiście możliwe, ale mało prawdopodobne. Ustanowienie wspólnego systemu zarządzania obszarem wymaga przede wszystkim określenia jego granic. Jeśli Chiny nie zrezygnują z rozszerzonej strefy roszczeń, a pozostałe kraje będą powoływać się na postanowienia międzynarodowych konwencji, to nie ma pola do porozumienia. I tak ryby – główny zasób Morza Południowochińskiego – znikają, bo choć część państw zajmuje bierną postawę, to inne zachęcają rybaków do intensyfikowania połowów.
Lata politycznych waśni doprowadziły do przejęcia władzy w kraju przez wojsko. Co stoi u źródeł tego konfliktu?
Urok pieniądza potrafi poluzować nawet więzy tradycji, i to właśnie ta siła spowodowała, że 30 lat temu stary porządek społeczny Tajlandii zachwiał się w posadach. W okresie boomu ekonomicznego, który rozpoczął się w latach 80. XX w., przychód per capita potroił się w ciągu jednego pokolenia. Bangkok, stolica kraju, przeistoczył się w naszpikowaną wieżowcami metropolię, w której świątynie buddyjskie musiały walczyć o przestrzeń z coraz to nowymi centrami handlowymi. Mieszkańcy ze wsi przenieśli się do miast, co zaburzyło tradycyjny model rodziny. Około 10 proc. z 67-milionowej ludności Tajlandii obecnie mieszka w stolicy, a liczba ta byłaby znacznie wyższa, gdyby doliczyć rzesze pracowników najemnych przybyłych do Bangkoku z rolniczych terenów kraju. Bite drogi, elektryczność, motocykle i telewizory – dzięki tym i innym udogodnieniom tajscy rolnicy stali się jednymi z najzamożniejszych biednych. Naukowcy nazwali tę nową grupę społeczną „chłopstwem o średnich dochodach”. Poprawa poziomu życia paradoksalnie przyczyniła się jednak do wzrostu niezadowolenia z przepaści ekonomicznej, jaka dzieli ich od bogatych. W ostatnich latach tajskie społeczeństwo przechodziło historyczną przemianę, w której biedniejsze klasy społeczne, zachęcane przez ambitnych polityków, próbowały przejąć część władzy i środków płynących do kraju, dotąd pozostających całkowicie poza ich zasięgiem. Zmiany te nie spodobały się przedstawicielom dawnego systemu politycznego – pałacowi, biurokracji, sądownictwu i przede wszystkim wojsku. Wszystkie te siły zwarły szyki, by zachować przywileje wynikające z mocno zhierarchizowanego systemu, który określa reguły życia obywateli Tajlandii. Dynamika zmian osiągnęła apogeum 22 maja, kiedy wojsko dokonało zamachu stanu. Wraz z nim wprowadzono godzinę policyjną oraz drastyczne ograniczenia wolności słowa i prasy. Przedstawiciele obalonego rządu zostali zatrzymani, niektórzy się ukrywają. Dziennikarze, politycy i naukowcy znani z krytycznych poglądów wobec nowych władz dostali ostrzeżenia przed kwestionowaniem ich poczynań. Wśród aresztowanych jest Chaturon Chaisang, minister edukacji. – Jeśli ktoś sądzi, że zamach stanu zakończy konflikt i akty przemocy, jest w błędzie – zdążył jeszcze powiedzieć, nim został zabrany przez uzbrojonych żołnierzy. Gdy piszę te słowa, kilka dni po zamachu stanu, nie sposób przewidzieć, w jakim kierunku zmierza Tajlandia i jaka będzie jej sytuacja polityczna w chwili, gdy magazyn trafi do kiosków. Policja w Bangkoku pod billboardem z podobizną króla Bhumibola Adulyadeja broni się przed antyrządowymi demonstrantami. W czasie ostrych starć w lutym 2014 r. zginęły cztery osoby, a 64 zostały ranne. Schyłek panowania króla jest jedną z przyczyn niepokojów społecznych. Fot. James Nachtwey Społeczne doły są dzisiaj najliczniejszą wyborczą siłą. Kandydaci z ramienia ugrupowania wspieranego przez biednych wygrywali we wszystkich dotychczasowych wyborach od 2001 r., ale formowane przez nich rządy były odsuwane od władzy w wyniku zamachów stanu lub wyrokami sądu o podłożu politycznym. Do kraju, w którym kultura nakazuje unikania wszelkich konfrontacji i konfliktów za pomocą wymówek, półsłówek i słynnego tajskiego uśmiechu, powoli wkrada się atmosfera niechęci i nietolerancji. W pierwszych miesiącach tego roku w kampanii pod hasłem „Sparaliżować Bangkok” dziesiątki tysięcy protestujących obywateli blokowało skrzyżowania i zakłócało spokój nieustannym gwizdem. Był to spektakularny przejaw antydemokratycznych nastrojów narodu. Przed wyborami, które odbyły się 2 lutego, protestujący utrudniali kandydatom rejestrację i uniemożliwili dowiezienie urn do lokali wyborczych. W dniu wyborów zatarasowali wejścia do lokali, przepychając się z tymi, którzy próbowali oddać głos. Ponieważ wiele lokali wyborczych zamknięto, Trybunał Konstytucyjny unieważnił całe wybory, a to postawiło kraj w politycznym zawieszeniu. Zamach stanu wprowadzono po tym, jak wybrana w demokratycznych wyborach premier Yingluck Shinawatra została zmuszona do dymisji przez Trybunał Konstytucyjny, który uznał ją za winną nadużywania władzy. Decyzję tę poprzedziły miesiące pogłosek o planowanym przejęciu rządów przez wojsko. Ale w kraju, w którym od 1932 r., kiedy Tajlandia stała się monarchią konstytucyjną, zanotowano około 20 zamachów oraz prób zamachów stanu, takie pogłoski nie dziwią. W masowych święceniach w północno-wschodniej Tajlandii 89 młodych mężczyzn zmienia odświętny strój na szaty mnicha. Konsumpcyjny styl życia młodych pokoleń sprawia jednak, że coraz mniej Tajów poświęca się życiu klasztorne. Fot. James Nachtwey Upraszczając złożoną sytuację: pozbawieni prawa głosu obywatele Tajlandii potocznie zwani czerwonymi koszulami domagają się wyborów, będąc przekonanymi o swojej wygranej. Druga strona konfliktu, określana jako żółte koszule, dąży do zmiany systemu wyborczego, wiedząc, że w obecnej sytuacji nie jest w stanie zyskać wystarczającej liczby głosów, by utrzymać władzę. Ruch antywyborczy odpiera zarzuty o antydemokratyzm i twierdzi, że jego definicja demokracji po prostu nieco się różni od powszechnej. – Nie można stwierdzić, że Amerykanie czy Brytyjczycy mają jej jedynie słuszną wizję – mówi Danuch Tanterdtif, właściciel szkoły języków obcych i technik komputerowych, przedstawiciel żółtych koszul. – Demokracja to kultura i sposób myślenia. W Tajlandii długo mieliśmy króla, zanim wprowadzono tu demokrację. Zmiany nie przyjdą w szybkim tempie – wyjaśnia. Król Bhumibol Adulyadej od lat zajmuje ważne miejsce w zbiorowej świadomości i stanowi jeden z filarów tożsamości narodowej Tajów. Obchodzący w tym roku 86. urodziny monarcha zasiada na tronie od 1946 r., dłużej niż wynosi średnia długość życia w Tajlandii. Wielu obywateli nie wyobraża sobie państwa bez niego. W przeszłości król wykorzystał swój autorytet do zapobieżenia kilku kryzysom. Jednak w ostatnim czasie zapadający na zdrowiu monarcha ograniczył aktywność i milcząco obserwuje wydarzenia. Będąc monarchą konstytucyjnym, Adulyadej nie sprawuje władzy bezpośrednio, lecz może mieć znaczny wpływ na sytuację polityczną kraju. Wydaje się niemożliwe, aby jakikolwiek jego następca cieszył się takim szacunkiem i uznaniem. Pod naporem globalizacji Tajlandia jednocześnie stopniowo odchodziła od starej struktury reprezentowanej przez monarchę. Mimo że niemal 95 proc. Tajów uznaje się za buddystów, ich religijność często ogranicza się do rytuałów. Mnisi buddyjscy nie cieszą się już tak wielkim szacunkiem jak kiedyś, przede wszystkim z powodu skandali i rosnącego materializmu duchownych. Coraz mniej młodych mężczyzn goli głowy, by na kilka miesięcy poświęcić się klasztornemu życiu, co kiedyś było popularnym rytuałem przejścia. Tymczasem dominującą rolę w tajskiej polityce odgrywa człowiek, który nawet nie mieszka w kraju. Thaksin Shinawatra, były premier obalony w drodze zamachu stanu w 2006 r., nadal cieszy się największym poparciem. Ostatnie wybory z 2011 r. wygrała jego siostra, Yingluck, którą Thaksin bezwstydnie popierał, ogłaszając swoim „klonem”. Kampania mająca na celu paraliż miasta wywiązała się po próbie przegłosowania przez rząd Yingluck ustawy o amnestii z zapisem ułaskawiającym Thaksina skazanego za korupcję, co pozwoliłoby mu wrócić do kraju. Thaksin – miliarder, który zbił majątek w branży telekomunikacyjnej, lecz nie pochodzi z uprzywilejowanych rodów tajskich oligarchów – świetnie wyczuł wyborczy potencjał rzesz biednych obywateli, niezauważanych dotąd przez polityków. Zyskał ich poparcie, wprowadzając system taniej opieki medycznej i program pomocy materialnej. Jego praca u podstaw zaowocowała poparciem większości wyborców, co zagroziło pozycji elity politycznej Bangkoku. Po wygranej w 2001 r. Thaksin Shinawatra odniósł wyborczy sukces również w kolejnych wyborach, w 2005 r., zyskując ogromną przewagę. Mimo to Shinawatrze daleko do demokraty. W czasie swych rządów samowolnie redukował kompetencje niezależnych agencji władzy państwowej, których zadaniem była kontrola działalności władzy wykonawczej, ograniczył wolność wypowiedzi prasowej i wykorzystywał stanowisko do czerpania korzyści materialnych. Stosując bezwzględną politykę, którą zyskał uznanie wśród swoich zwolenników, Shinawatra rozognił uśpiony od lat ruch wyzwoleńczy malajskich muzułmanów w południowych prowincjach kraju. Wśród zastosowanych przeciw nim metod były drastyczne akcje zbrojne i masakra ludności cywilnej. W ostatnich dziesięciu latach w zamachach, zasadzkach i atakach bombowych zginęło około 6 tys. ludzi. Zamach stanu z 2006 r. nie zdołał ograniczyć ogromnych wpływów Shinawatry, a gdy generałowie oddali głos wyborcom, w kolejnych demokratycznych wyborach zwycięzcą ponownie została partia byłego premiera. Podczas gdy sądy i wojsko dokonywały następnych prób obalania rządów powiązanych z Shinawatrą, Tajlandia borykała się z protestami organizowanymi naprzemiennie przez ugrupowania spod żółtej i czerwonej flagi. W 2010 r. dziesiątki tysięcy czerwonych koszul przez dwa miesiące okupowały centralną dzielnicę handlową Bangkoku. – Przywiodły mnie tu brak równości i sprawiedliwości. Nie ma u nas demokracji i musimy ją sobie sami wywalczyć. Nikt nam jej nie da – powiedział mi jeden z protestujących rolników z północy. Próby negocjacji nie przyniosły efektów i do akcji wkroczyło wojsko. Po wielu dniach otwartej walki, chaosu i ognia demonstracja została rozbita. W zamieszkach zginęło 90 osób, w większości cywili. W ostatnich latach stale rośnie liczba ofiar przemocy o podłożu politycznym. Żadna ze stron konfliktu nie jest skłonna przyznać się do porażki, za to coraz częściej można usłyszeć słowa takie jak „separatyzm” i „wojna domowa”. To najbardziej ekstremalne opcje wyjścia z impasu, w jakim znalazła się dzisiaj Tajlandia.
Dzisiaj obchodzimy Światowy Dzień Pomocy Humanitarnej
Dzisiaj, 19 sierpnia, już po raz czwarty obchodzimy Światowy Dzień Pomocy Humanitarnej, ustanowiony przez Organizację Narodów Zjednoczonych, która w ten sposób pragnie zwiększać świadomość na temat działań pomocowych udzielanych ofiarom katastrof humanitarnych.
Dramatyczna sytuacja w Syrii oraz związany z tym exodus uchodźców (w ciągu roku z kraju uciekło 112 tys. Syryjczyków), nasilający się kryzys uchodźczy w Sudanie, czy sytuacja żywnościowa w Afryce Zachodniej - to jedynie przykłady katastrof humanitarnych, jakie wydarzyły w pierwszej połowie 2012 roku. Szacuje się, że w tym okresie liczba potrzebujących na świecie wzrosła z 51 mln do 62 mln osób. Podczas tegorocznych obchodów Dnia Pomocy Humanitarnej szczególnie warto zwrócić uwagę na toczący się od kilkunastu miesięcy konflikt wewnętrzny w Syrii, gdzie od marca ub.r. zginęło ponad 20 tys. osób. Jak wskazała pod koniec lipca Kristalina Georgieva komisarz UE ds. Rozwoju i Pomocy Humanitarnej, w związku z dramatyczną sytuacją humanitarną w tym kraju potrzeba bardziej zintensyfikowanej pomocy ze strony Unii Europejskiej. Dzień Pomocy Humanitarnej to okazja do przypomnienia o ofiarach katastrof humanitarnych, ale także jak co roku - hołd dla wszystkich, którzy ponieśli śmierć lub zostali ranni niosąc pomoc innym. Sama data, 19 sierpnia, jest związana z zamachem na siedzibę ONZ w Bagdadzie. Zginęły wówczas 22 osoby: pracownicy organizacji pomocowych, a wśród nich przedstawiciel sekretarza generalnego ONZ, Sergio Vieira de Mello. PAH od 20 lat angażuje się w pomoc ofiarom konfliktów zbrojnych i klęsk żywiołowych. W celu umożliwienia natychmiastowego wsparcia dla potrzebujących, fundacja stworzyła w zeszłym roku Klub PAH SOS – nowatorskie narzędzie, dzięki któremu zebrane wcześniej wpłaty klubowiczów mogą być wykorzystane niezwłocznie, gdy wydarzy się katastrofa. W ramach Klubu w marcu br. zorganizowaliśmy wsparcie dla 300 rodzin uchodźców syryjskich w Libanie, dostarczając im paczki żywnościowe na około miesiąc. Zachęcamy do przyłączenia się do Klubu PAH SOS. Więcej informacji na: www.pah.org.pl
Kaszmir, kraina leżąca na pograniczu Indii i Pakistanu, jest miejscem ciągłych konfliktów. Islamistyczna rebelia, która wybuchła tam w 1989 r., czyli ponad 20 lat temu, miała różne tragiczne konsekwencje.
Jedno z nich pokutuje do dziś i staje się przyczyną poważnego problemu. Indyjska armia skonfiskowała wtedy wieśniakom broń. Naturalnie po to, by nie wpadła ona w ręce rebeliantów. I nikt nie pomyślał, czym może to grozić i to nawet w tak dalekiej przyszłości. A tymczasem od tamtej pory rozmnożyły się w zastraszający sposób lamparty i niedźwiedzie, na które w tamtych stronach nikt już nie polował. Teraz natomiast to one polują i to często na swych byłych myśliwych. Ostatnio tragiczne zdarzenie miało miejsce w okolicach Kulgam, gdzie wielki czarny miś spożył dwóch wieśniaków i okaleczył trzeciego. Aby prawdzie stało się zadość trzeba przyznać, że to ludzie zajęli jaskinię misia, a nie odwrotnie, ale na okolicznych mieszkańców padł blady strach, i w sumie nie ma się czemu dziwić. Na szczęście w zimie misie śpią i ludzie mogą swobodniej odetchnąć, choć nie powinni zapominać o lampartach, które na ogół nie popadają w zimowy sen. Tekst: Małgorzata Sienkiewicz