Kołyma stała się piekłem Stalina. System łagrów działał bezlitośnie
Kołyma, mimo że jest przede wszystkim nazwą geograficzną, w zbiorowej pamięci narodów dawnego bloku wschodniego zapisała się przede wszystkim jako metonimia obszaru, który przez ćwierć wieku stanowił jedno z najbardziej przerażających ogniw systemu gułagów. To właśnie tam, na terenach dzisiejszego obwodu magadańskiego, przymusowi robotnicy wykuwali w wiecznej zmarzlinie fundamenty stalinowskiego imperium.
Spis treści: Złoto, Dalstroj i początek zbrodniczego systemu Wydobycie za wszelką cenę Droga Kości, czyli najdłuższy cmentarz świata Mroczna strona nauki Blatni, polityczni i system kontroli Los Polaków w obozach Kołymy Miasta widma Obozy pracy przymusowej powstały już na początku sowieckich rządów. Władze ZSRR kierowały tam głównie politycznych przeciwników. Zbrodnicza machina szybko zaczęła się rozrastać, aż w końcu osiągnęła niebotyczne rozmiary. Jednym z jej kluczowych trybów stał się system łagrów w Jakuckiej ASRR. Złoto, Dalstroj i początek zbrodniczego systemu Pod koniec lat 20. XX wieku Związek Radziecki znajdował się w fazie pogoni za zachodnią technologią. Aby sfinansować wielką industrializację, Stalin potrzebował twardej waluty, którą światowe rynki finansowe przyjęłyby bez pytań. W 1928 roku ekspedycja Jurija Bilibina potwierdziła istnienie gigantycznych złóż złota w dorzeczu Kołymy. To, co dla geologów było triumfem, dla setek tysięcy ludzi miało stać się wyrokiem śmierci. Ogromnym wyzwaniem dla tego przedsięwzięcia była sama lokalizacja. Eksploatacja naturalnych bogactw w regionie, do którego nie prowadziły żadne drogi, gdzie zima trwa osiem miesięcy, a ziemia twardością przypominała beton, wydawała się niemożliwa. Władze Związku Radzieckiego znalazły jednak rozwiązanie tego problemu. 13 listopada 1931 roku OGPU powołało Dalstroj – organizację będącą czymś w rodzaju hybrydy przedsiębiorstwa górniczego i absolutnej dyktatury wojskowej, która otrzymała pod zarząd obszar o powierzchni blisko 3 milionów kilometrów kwadratowych. Twór ten nie podlegał zwykłym prawom gospodarczym. Jego nadrzędną misją było dostarczenie złota za wszelką cenę. Fundament tego systemu stworzył Eduard Berzin, pierwszy dyrektor. Wydobycie za wszelką cenę W początkowym okresie łagry Kołymy miały jeszcze charakter „produkcyjny”. Więźniowie byli traktowani jak zasób, który należy eksploatować, ale o który trzeba minimalnie dbać, by był wydajny. Wprowadzano nawet systemy premiowe i skracanie wyroków za przekraczanie norm. Ta faza skończyła się jednak gwałtownie wraz z nadejściem wielkiej czystki, kiedy terror NKWD uległ szczególnemu wzmożeniu. Złoto na Kołymie wydobywano w sposób absolutnie prymitywny. Przez większość lat działalności Dalstroju, mimo propagandowych haseł o mechanizacji, głównymi narzędziami pracy pozostawały kilof, łopata, taczka i tzw. butara – prymitywne urządzenie do płukania złota. Więźniowie musieli najpierw przebić się przez warstwę torfu i ziemi, by dotrzeć do złotonośnych piasków ukrytych głęboko pod wieczną zmarzliną. Praca odbywała się w systemie dwuzmianowym, po 12 godzin. Zimą, gdy ziemia była zamarznięta na kość, używano materiałów wybuchowych lub palono ogniska, by choć odrobinę roztopić grunt. Dopiero po 1946 roku na szerszą skalę zaczęły pojawiać się maszyny, często pochodzące z amerykańskich dostaw w ramach ustawy Lend-Lease, co paradoksalnie splatało historię zachodniej pomocy z historią radzieckiego niewolnictwa. Droga Kości, czyli najdłuższy cmentarz świata Jednym z najbardziej przerażających „osiągnięć” Dalstroju jest Trakt Kołymski (R504), łączący Magadan z Jakuckiem. Droga ta, o długości ponad 2000 kilometrów, była jedyną arterią zasilającą system obozowy. Jej budowa w ekstremalnie trudnym terenie – przez góry, bagna i rzeki – kosztowała życie dziesiątek tysięcy ludzi. Nazwa „Droga Kości” nie jest jedynie metaforą. W warunkach wiecznej zmarzliny kopanie grobów było zadaniem niemal niemożliwym dla skrajnie wycieńczonych więźniów. Ciała robotników zmarłych przy budowie często układano bezpośrednio w nasypie drogi, przykrywając je kolejnymi warstwami żwiru i piasku. Mroczna strona nauki W systemie Kołymy istniały miejsca, gdzie okrucieństwo wobec więźniów przekraczało wszelkie możliwe granice. Jednym z nich był Butugyczag. Znany jako „Dolina Śmierci”, stał się poligonem doświadczalnym dla radzieckiego programu atomowego. Wydobycie uranu, rozpoczęte tam po 1945 roku, odbywało się bez jakichkolwiek norm bezpieczeństwa. Należy podkreślić, że nie tylko promieniowanie czyniło Butugyczag miejscem wyjątkowo mrocznym. Odkryte tam po latach ludzkie czaszki ze śladami precyzyjnych trepanacji sugerują istnienie tajnego instytutu pseudomedycznego. Według niektórych badaczy na więźniach przeprowadzano tam eksperymenty mające sprawdzić bezpośredni wpływ promieniowania na mózg i granice ludzkiej wytrzymałości. Blatni, polityczni i system kontroli Siły wydobywcze Dalstroju zasiliło tysiące więźniów, których liczba rosła z roku na rok. W 1932 roku w łagrach Kołymy pracowało ponad 11 tys. przymusowych robotników. Dziewięć lat później, było ich niemal 183 tys. Jak to możliwe, że garstka strażników mogła kontrolować tylu ludzi, którzy nie mieli już nic do stracenia? Ten mechanizm opierał się na precyzyjnie zaplanowanej socjologii obozów. System radziecki celowo mieszał więźniów politycznych z pospolitymi przestępcami, recydywistami i mordercami, znanymi jako blatnyje. Kryminaliści byli traktowani przez administrację jako „społecznie bliscy”. Pełnili funkcje brygadzistów, kucharzy czy magazynierów. Ich zadaniem było terroryzowanie więźniów politycznych i wymuszanie na nich pracy ponad siły. To była klasyczna metoda „dziel i rządź”. Blatnyje często byli zwalniani z najcięższych zadań, a ich normę musieli wypracować wycieńczeni intelektualiści, urzędnicy czy chłopi. Racje żywnościowe Należy podkreślić, że fundament kontroli w gułagu stanowiło pożywienie. Racje żywnościowe były precyzyjnie zestopniowane w zależności od wyników pracy. System ten był de facto formą powolnej egzekucji, bo kalorie dostarczane w posiłkach były niemal zawsze niższe niż energia wydatkowana na mrozie przy ciężkiej pracy fizycznej. Typowa dieta więźnia Kołymy składała się z: czarnego, gliniastego chleba, często z domieszką trocin – od 400 do 800 g dziennie; bałandy – rzadkiej zupy z przemarzniętych warzyw lub resztek ryb; kaszy – kilku łyżek gotowanego ziarna, często przypalonego. Więźniowie, którzy nie wyrabiali narzuconej normy, trafiali na rację karną, na którą składało się 300 g chleba i kubek wrzątku. To oznaczało śmierć głodową w ciągu kilku tygodni. Los Polaków w obozach Kołymy Polacy zaczęli trafiać do obozów Kołymy po agresji ZSRR w 1939 roku. Pierwsza fala deportacji (1940–1941) objęła około 8–10 tys. osób, wysłanych bezpośrednio do kopalń złota. Byli to ludzie młodzi, często oficerowie, policjanci, ale także harcerze i studenci. Polskie wspomnienia z tego piekła są pełne drastycznych opisów. Adam Kądziołka wspominał o braku wody pitnej, co zmuszało więźniów do jedzenia śniegu lub picia wody z beczek na nieczystości. Leonarda Obuchowska opisywała katorżniczą pracę w lesie przy -50 stopniach Celsjusza, gdzie każda chwila nieuwagi groziła odmrożeniem i amputacją. Ryszard Kaczorowski, późniejszy prezydent, przeżył Kołymę dzięki amnestii po układzie Sikorski-Majski, trafiając do Armii Andersa prosto z kopalni złota. „Białe krematorium”, jak nazywali Kołymę polscy więźniowie, pochłonęło tysiące istnień, zanim nadeszła pomoc. Miasta widma Po śmierci Stalina w 1953 roku system zaczął się rozpadać. Masowe amnestie sprawiły, że obozy opustoszały, a Dalstroj został rozwiązany. Jednak infrastruktura pozostała. W latach 60. i 70. próbowano kontynuować wydobycie metodami przemysłowymi, budując nowoczesne miasta, takie jak Kadykczan. Upadek ZSRR przyniósł kres tej sztucznej egzystencji. Kadykczan, niegdyś 15-tysięczny ośrodek, stało się miastem-widmem po awarii systemu grzewczego i zamknięciu kopalni w latach 90. Dziś jest to miejsce pielgrzymek eksploratorów wyludnionych miast, gdzie w opuszczonych szkołach wciąż leżą zeszyty uczniów, a na placach stoją niszczejące pomniki Lenina. W samym Magadanie pamięć o przeszłości jest trudna i niejednoznaczna. Pomnik „Maska Boleści” Ernsta Nieizwiestnego, wzniesiony w 1996 roku, jest jednym z najważniejszych miejsc upamiętnienia w Rosji. Monumentalna betonowa twarz, z której oka płyną łzy w formie mniejszych masek, patrzy w stronę kopalń. Wewnątrz pomnika odtworzono celę więzienną, a na kamiennych blokach wokół wyryto nazwy najstraszniejszych obozów Kołymy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Stefan Wyszyński był obrońcą Kościoła i narodu. Dla Polaków stał się symbolem oporu
Stefan Wyszyński w czasach komunistycznego zniewolenia dla narodu polskiego był najwyższym autorytetem zarówno moralnym, jak i społecznym. Niezłomny obrońca praw Kościoła katolickiego, który nie obawiał się powiedzieć „non possumus” stalinowskiemu reżimowi, przy tym był także pragmatycznym politykiem, który w imię ocalenia narodu przed rozlewem krwi nie wahał się zawierać ryzykownych porozumień z komunistami. Przyjrzyjmy się nieco bliżej prymasowi tysiąclecia – osobie, która łączyła w sobie pozornie sprzeczne cechy.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Droga do kapłaństwa Między ołtarzem a nauką społeczną Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim W starciu z komunistycznym reżimem Ostatnie lata życia Stefan Wyszyński pozostawił po sobie Polskę inną, niż ją zastał w 1948 roku. Przez systematyczną pracę duszpasterską i nieustępliwość wobec reżimu, ocalił tożsamość narodową i religijną Polaków. Jego program „ABC Społecznej Krucjaty Miłości” – wzywający do szacunku dla każdego człowieka, życzliwości i przebaczenia – pozostaje testamentem, który wykracza poza ramy religijne, stanowiąc propozycję etyczną dla każdego społeczeństwa. Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Stefan Wyszyński urodził się 3 sierpnia 1901 roku w Zuzeli nad Bugiem – miejscu, gdzie w nadbużańskim krajobrazie Mazowsze łączyło się z Podlasiem. Rozdarta między zaborcami Polska istniała wówczas jedynie w sferze ducha i kultury, a Zuzela znajdowała się pod rosyjską jurysdykcją. Rodzina Wyszyńskich była głęboko zakorzeniona w tradycji katolickiej i patriotycznej. Jego ojciec, Stanisław, pełnił funkcję organisty i parafialnego pisarza. Dzięki temu wśród ówczesnej społeczności wiejskiej cieszył się niemałym prestiżem. To właśnie on był pierwszym nauczycielem Stefana, potajemnie przekazującym mu wiedzę o polskiej historii i geografii, która w oficjalnych rosyjskich szkołach była surowo zakazana. Dzieciństwo przyszłego prymasa nie miało wiele wspólnego z sielanką. Gdy Wyszyński miał 10 lat, zmarła jego matka, Julianna z Karpów. To właśnie to wydarzenie pchnęło go w stronę maryjności, która stała się centralnym punktem jego późniejszej posługi. Jak sam wspominał, szukał matki, która nigdy nie umiera, odnajdując ją w wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej. Droga do kapłaństwa Edukacja Stefana Wyszyńskiego była naznaczona trudnościami systemowymi i osobistymi buntami. Po usunięciu ze szkoły w Andrzejewie za dyskusję z nauczycielem kontynuował naukę w Warszawie, w prestiżowym gimnazjum Wojciecha Górskiego. Ten etap jego życia został przerwany wybuchem I wojny światowej. Musiał wrócić w rodzinne strony i ostatecznie ukończył szkołę handlową w Łomży. Jego droga do kapłaństwa rozpoczęła się we Włocławku, w seminarium niższym im. Piusa X, a następnie w wyższym seminarium duchownym. W 1924 roku Wyszyński zachorował. Jego stan był na tyle poważny, że nie mógł przyjąć święceń kapłańskich wraz ze swoim rocznikiem. Dopiero 3 sierpnia, w dniu swoich 23 urodzin, przyjął sakrament kapłaństwa z rąk biskupa Wojciecha Owczarka w bocznej kaplicy katedry włocławskiej. Fakt, że przeżył i mógł celebrować swoją pierwszą mszę na Jasnej Górze, odczytywał jako cud i osobiste wezwanie do służby pod opieką Maryi. Między ołtarzem a nauką społeczną Lata międzywojenne były dla ks. Wyszyńskiego okresem intensywnej pracy społecznej i intelektualnej. Przez pewien czas pełnił posługę w parafii katedralnej we Włocławku, ale szybko został skierowany na studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od 1925 do 1929 roku uczył się prawa kanonicznego i studiował nauki społeczno-ekonomiczne. To pozwoliło mu lepiej zrozumieć mechanizmy, które rządzą państwem i społeczeństwem. W 1929 roku obronił doktorat na temat „Prawa Kościoła, rodziny i państwa do szkoły”, co stało się fundamentem jego późniejszej nieugiętej postawy w obronie religii w szkołach. W latach 1929–1930 podróżował naukowo po Europie. Odwiedził wówczas Austrię, Włochy, Francję, Belgię, Holandię i Niemcy. Te doświadczenia ukształtowały go jako nowoczesnego kapłana-społecznika, który rozumiał, że Kościół nie może pozostać obojętny na los klasy robotniczej. Po powrocie do Włocławka został profesorem w seminarium, prowadził Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy i redagował prestiżowe „Ateneum Kapłańskie”. Już wtedy ostrzegał przed zagrożeniami płynącymi ze strony totalitaryzmu. Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim Wybuch II wojny światowej zastał go we Włocławku. Ze względu na przedwojenną publicystykę antynazistowską, Wyszyński znalazł się na liście osób poszukiwanych przez Gestapo. Opuścił miasto z polecenia biskupa Michała Kozala. To rozpoczęło okres jego wojennej tułaczki. Przez Wrociszew i Kozłówkę trafił ostatecznie do Lasek pod Warszawą, gdzie od 1942 roku pełnił funkcję kapelana Zakładu dla Niewidomych. W tamtym czasie Laski były enklawą duchowości i ofiarności, prowadzoną przez s. Elżbietę Czacką. Wyszyński nie zamierzał jednak przeczekać wojny w klasztornych murach. Przyjął pseudonim „Radwan III” i wstąpił do AK, zostając kapelanem VIII Rejonu Obwodu „Obroża” i Zgrupowania „Kampinos”. W czasie powstania warszawskiego służył w szpitalu w Laskach. Należy jednak podkreślić, że jego praca nie sprowadzała się wyłącznie do udzielania spowiedzi i komunii. Przyszły prymas realnie uczestniczył w ratowaniu życia rannych powstańców. W starciu z komunistycznym reżimem Do Włocławka wrócił po zakończeniu wojny, ale nie pozostał tam długo. W 1946 roku otrzymał sakrę biskupią w diecezji lubelskiej, a dwa lata później, po nagłej śmierci kardynała Hlonda, został mianowany arcybiskupem warszawsko-gnieźnieńskim i prymasem Polski. Był to wybór odważny – Wyszyński był najmłodszym metropolitą, przed którym stało zadanie uratowania Kościoła w obliczu narastającego stalinizmu. W 1948 roku prymas rozpoczął „grę” o przetrwanie Kościoła z władzami komunistycznymi. W 1950 roku, wykazując się dalekowzrocznym pragmatyzmem, zdecydował się na podpisanie „porozumienia” z rządem PRL. Za ten krok na Wyszyńskiego spadła ostra krytyka, zarówno ze strony kurii watykańskiej, jak i środowisk niepodległościowych. On jednak wiedział, że w tamtym czasie frontalne zderzenie z reżimem oznaczałoby całkowitą likwidację struktur katolickich. Wybrał drogę ustępstw tam, gdzie było to możliwe, by zachować naukę religii w szkołach i wolność kultu. Aresztowanie Stalinowska pętla zaciskała się jednak coraz mocniej. Kiedy w 1953 roku władze wydały dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych, dając sobie prawo veta wobec nominacji biskupich, Wyszyński uznał, że granica została przekroczona. Efektem był słynny memoriał Episkopatu ze słowami: „Rzeczy bożych na ołtarzach Cezara składać nam nie wolno. Non possumus!”. Ta deklaracja była bezpośrednią przyczyną jego aresztowania 25 września 1953 roku. Więzienie nie złamało Prymasa. Przeciwnie – uczyniło go symbolem oporu. To właśnie w celi napisał tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu i program Wielkiej Nowenny – gigantycznego projektu duszpasterskiego, który miał moralnie odrodzić Polskę. Powrót Wyszyńskiego do Warszawy w październiku 1956 roku, na prośbę Gomułki, był jego osobistym triumfem i momentem, w którym faktycznie stał się on duchowym przywódcą narodu, pełniąc rolę stabilizatora w niebezpiecznych czasach odwilży. Tysiąclecie i pojednanie Lata 60. były czasem największej konfrontacji między Wyszyńskim a Władysławem Gomułką. Za punkt kulminacyjny należy uznać obchody Milenium Chrztu Polski w 1966 roku. Próbując zneutralizować religijny charakter jubileuszu, komunistyczne władze ogłosiły wówczas konkurencyjne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego pod hasłem „Byliśmy, jesteśmy, będziemy”. Gdy na jednym placu odbywały się uroczystości kościelne pod przewodnictwem prymasa, na drugim władze organizowały wiece i defilady. W tym samym kontekście należy postrzegać orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 roku, ze słynną frazą: „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. List ten, wysłany podczas Soboru Watykańskiego II, był aktem odwagi, za który Wyszyńskiemu przyszło zapłacić wysoką cenę. Komunistyczna propaganda rozpętała kampanię nienawiści, oskarżając biskupów o szafowanie polską racją stanu i zapominanie o zbrodniach hitlerowskich. Dla Wyszyńskiego pojednanie było jednak koniecznym krokiem ku wolnej Europie. W marcu 1968 roku prymas stanął przed kolejnym wyzwaniem. Choć początkowo widział w zamieszkach studenckich wewnętrzne rozgrywki PZPR, jednoznacznie potępił brutalność milicji i antysemicką nagonkę. W homilii „Na krzyżowej drodze stolicy” wziął bitych studentów w obronę, czym zaskarbił sobie wdzięczność środowisk inteligenckich i mniejszości żydowskiej. Ostatnie lata życia Mimo postępującej choroby nowotworowej i ogólnego wyczerpania, Wyszyński nie wycofał się ze swojej misji. W sierpniu 1980 roku, gdy krajem wstrząsnęła fala strajków, przyjął rolę mediatora, kierując się dwiema nadrzędnymi zasadami – wsparciem dla słusznych postulatów robotniczych oraz bezwzględnym dążeniem do uniknięcia radzieckiej interwencji. Jego słynna homilia na Jasnej Górze z 26 sierpnia 1980 roku stała się przedmiotem ogromnej kontrowersji. Wzywał w niej do dojrzałości narodowej i przypominał, że „trudniej jest niekiedy żyć dla ojczyzny niż za nią umrzeć”. Te słowa, zmanipulowane i wybiórczo puszczone w reżimowej telewizji, zostały początkowo odebrane przez strajkujących jako uderzające w ruch protestacyjny. W rzeczywistości, mając w pamięci krew przelaną w powstaniu warszawskim, prymas starał się powstrzymać naród przed krokiem, który mógłby sprowokować wejście czołgów z Układu Warszawskiego. Należy wspomnieć, że Wyszyński odegrał istotną rolę w powstaniu NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. To dzięki jego determinacji i rozmowom z władzami udało się przełamać opór komunistów przed rejestracją wiejskiej odnogi związku. W marcu 1981 roku, podczas kryzysu bydgoskiego, był już bardzo chory, a mimo to do ostatnich sił starał się zapobiec strajkowi generalnemu, który mógł doprowadzić do interwencji sowieckiej. Zmarł 28 maja 1981 roku, w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Operacja „Dunaj” złamała ideały. To tragedia Praskiej Wiosny i plama na polskim honorze
Rok 1968 zajmuje szczególne miejsce w kalendarium Europy Środkowej. To właśnie wtedy przeprowadzona została operacja „Dunaj”, czyli zbrojna interwencja państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Nie była to jednak zwykła misja militarna, a wydarzenie, podczas którego polski mundur, wbrew narodowej tradycji walki „za wolność waszą i naszą”, stał się narzędziem opresji. Mówimy tu o jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów w historii Ludowego Wojska Polskiego, niosącym za sobą konsekwencje odczuwalne przez kolejne dekady.
Spis treści: Herezja z ludzką twarzą Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Polska armia w gotowości Noc inwazji Plama na honorze armii Następstwa inwazji Historia niejednokrotnie udowadniała, że w starciu z ideologią poczucie obowiązku wojskowego jest skazane na porażkę. Wbrew narodowej tradycji, pchnięte do roli agresora Wojsko Polskie przez około dwa miesiące pełniło funkcje okupacyjne na terenie Czechosłowacji. Dla komunistycznych władz operacja „Dunaj” okazała się wielkim sukcesem logistycznym i dowodem sprawności armii. Dla zwykłego żołnierza stanowiła źródło wstydu, a dla każdego mieszkańca najechanego kraju oznaczała tragedię, która pogrzebała marzenia o normalności. Herezja z ludzką twarzą Haniebna operacja „Dunaj” była następstwem marzeń o naprawie systemu, który okazał się całkowicie niereformowalny. W latach 60. XX wieku Czechosłowacka Republika Socjalistyczna tkwiła w głębokim marazmie gospodarczym i politycznym. Rządy Antonína Novotnego, stalinowskiego dogmatyka, doprowadziły do skrajnego usztywnienia struktur państwowych i dławienia wszelkiej inicjatywy intelektualnej. W kraju wrzało, nie tylko w kręgach inteligencji, ale także wewnątrz samej Komunistycznej Partii Czechosłowackiej. Przełom nastąpił w styczniu 1968 roku, wraz ze zmianą na stanowisku I sekretarza KPCz. Aleksander Dubček stał się symbolem przemian znanych jako Praska Wiosna. Obalenie socjalizmu nie było jego celem. Dubček chciał po prostu go uczynić znośnym dla obywateli, wprowadzając koncepcję „socjalizmu z ludzką twarzą”. Program ten zakładał zniesienie cenzury, przywrócenie wolności słowa, liberalizację gospodarki poprzez ograniczone urynkowienie oraz federalizację państwa, co miało zapewnić równouprawnienie Słowakom. Dla Moskwy i pozostałych liderów bloku wschodniego reformy te brzmiały jak wypowiedzenie posłuszeństwa. Breżniew widział w Praskiej Wiośnie niebezpieczny precedens, który mógł wywołać efekt domina w całym bloku. Szczególną rolę w podgrzewaniu atmosfery wokół Czechosłowacji odegrał Władysław Gomułka, I sekretarz KC PZPR. Sam borykający się z kryzysem po wydarzeniach marca 1968 roku, obawiał się, że czechosłowacka „zaraza wolności” przeniesie się na polskie uniwersytety i do zakładów pracy. Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Zanim czołgi przekroczyły granicę, doszło do serii spotkań, które miały zmusić Dubčeka do wycofania się z reform. Już w marcu 1968 roku w Dreźnie radzieccy i polscy liderzy otwarcie zaatakowali kierownictwo KPCz, oskarżając je o dopuszczenie do głosu sił kontrrewolucyjnych. Podczas tego spotkania Breżniew miał sugerować, że obecność generałów na naradzie nie jest przypadkowa i oznacza gotowość do udzielenia „natychmiastowej pomocy”. Kluczowym elementem przygotowań do inwazji były manewry wojskowe o kryptonimie „Szumawa”, które odbyły się w czerwcu i lipcu 1968 roku na czechosłowackim terytorium. W ten sposób siły Układu Warszawskiego zyskały okazję do dokładnego rozpoznania terenu, dróg i rozmieszczenia jednostek Armii Czechosłowackiej. W ćwiczeniach uczestniczyły polskie sztaby, w tym dowództwo 10. Dywizji Pancernej, co de facto stało się fundamentem późniejszego sprawnego ataku. Ostatnią próbą dyplomatyczną były rozmowy w Ciernej nad Cisą, które odbyły się na przełomie lipca i sierpnia. Radzieccy politycy starali się wywrzeć presję na Dubčeku, jednak mimo osiągnięcia pozornego porozumienia w Moskwie już wcześniej zapadła decyzja o użyciu siły. 15 lipca 1968 roku w Warszawie sformułowano list pięciu partii komunistycznych, który de facto stanowił ultimatum – bezpieczeństwo Czechosłowacji uznano za wspólną sprawę całego obozu socjalistycznego, co później stało się podstawą doktryny Breżniewa. Polska armia w gotowości Udział Polski w inwazji był planowany z ogromnym rozmachem. Na polecenie generała Wojciecha Jaruzelskiego, ówczesnego ministra obrony narodowej, pod koniec lipca sformowano 2. Armię Wojska Polskiego. Był to związek operacyjny, utworzony głównie na bazie Śląskiego Okręgu Wojskowego i wzmocniony dodatkowymi jednostkami z Warszawy i Krakowa. Dowództwo nad 2. Armią objął generał brygady Florian Siwicki, wówczas szef sztabu Śląskiego Okręgu Wojskowego. Była to nominacja kluczowa. Siwicki, postrzegany jako sprawny, lojalny oficer, cieszył się dużym zaufaniem radzieckich dowódców. Całość sił interwencyjnych podlegała marszałkowi Iwanowi Jakubowskiemu, natomiast polskie jednostki operowały w ramach 1. Grupy Wojsk „Północ”, którą dowodził radziecki generał Iwan Pawłowski. W skład grupy weszły także: Gwardyjska Armia Pancerna, Gwardyjska Armia Pancerna. Polskie zadania operacyjne koncentrowały się na zajęciu obszaru północnych i wschodnich Czech. Chodziło o odcięcie strategicznych połączeń kolejowych i drogowych oraz zneutralizowanie stacjonujących tam jednostek czechosłowackich. Noc inwazji Operacja „Dunaj” rozpoczęła się w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku, o godzinie 23:00. Była to jedna z największych operacji powietrzno-lądowych w powojennej Europie. Już o 22:00 radzieccy żołnierze z 11. Dywizji Powietrznodesantowej wylądowali na lotnisku Ruzyně w Pradze, przejmując kontrolę nad ruchem lotniczym i otwierając drogę dla kolejnych transportowców z ciężkim sprzętem. Polskie oddziały ruszyły niemal jednocześnie. Główne kolumny 11. Dywizji Pancernej i 4. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej przekroczyły granicę w okolicach Lubawki i Mieroszowa. O północy w czechosłowackim radiu zamiast hymnu czy komunikatów rządowych rozbrzmiał popularny polski hit zespołu No To Co – „Po co mi ten kwiat czerwony”. Był to sygnał, że kontrola nad sferą informacyjną została przejęta przez siły interwencyjne. Do rana 22 sierpnia większość wyznaczonych celów w polskiej strefie operacyjnej została osiągnięta. Wojsko Polskie obsadziło kluczowe miasta: Hradec Králové, Pardubice, Trutnov i Šumperk. Armia najechanego kraju była w zasadzie bezsilna. Zgodnie z rozkazem prezydenta Ludvíka Svobody, żołnierze nie stawiali oporu zbrojnego, choć w wielu miejscach dochodziło do napiętych incydentów. Polscy oficerowie wspominali później, że czuli „moralnego kaca”, widząc zdziwienie i pogardę w oczach czeskich kolegów, z którymi jeszcze kilka tygodni wcześniej ramię w ramię uczestniczyli w manewrach. Plama na honorze armii W zamyśle strategicznym interwencja była bezkrwawa. Należy jednak podkreślić, że okupacyjna rzeczywistość miała też tragiczne skutki. Najmroczniejszym symbolem polskiej obecności w Czechosłowacji stała się zbrodnia w Jiczynie, dokonana 7 września 1968 roku. Nie mówimy tu o zaplanowanej operacji wojskowej, a o rezultacie całkowitego rozprężenia dyscypliny i demoralizacji żołnierzy, stacjonujących w nieprzyjaznym środowisku. Wieczorem pięciu żołnierzy stacjonujących w Úlibicach spożywało alkohol. Po wypiciu znacznej ilości mocnego trunku szeregowy Stefan Dorna oraz starszy szeregowy Zygmunt Zapasa wyruszyli do centrum Jiczyna. Tam doszło do sprzeczki z grupą czeskich cywilów. Pijany i agresywny Drona odbezpieczył karabin i otworzył ogień do przypadkowych ludzi i żołnierzy, którzy próbowali go powstrzymać. Zginęło dwoje cywilów, Jaroslav Veselý i Zdenka Klimešová. Siedem osób zostało rannych, w tym dwaj polscy żołnierze, których napastnik postrzelił, gdy próbowali go obezwładnić. Okrucieństwo polskiego żołnierza było porażające. Rannego dobił serią strzałów w głowę. Jedną z przypadkowych kobiet pobił, a drugą – próbował zgwałcić. Po zatrzymaniu został skazany przez sąd w Kłodzku na karę śmierci, którą później zamieniono na 25 lat więzienia. Krzyk w obronie honoru narodu Polskie społeczeństwo nie przyglądało się biernie tym wydarzeniom. W wielu miastach na murach pojawiały się hasła potępiające inwazję. Polska sekcja czechosłowackiego radia w Ostrawie i redakcja „Głosu Ludu” otwarcie potępiły „braterską pomoc”. Najgłośniejszą i najtragiczniejszą formę przybrał jednak protest Ryszarda Siwca. 8 września 1968 roku, podczas ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie ten 59-letni filozof i były żołnierz Armii Krajowej dokonał aktu samospalenia. Na trybunach zasiadali najwyżsi dygnitarze z Gomułką i Cyrankiewiczem na czele, a wokół znajdowało się 100 tysięcy widzów. O 12:15, gdy na murawę wbiegła młodzież tańcząca poloneza, Siwiec rozrzucił ulotki o treści: „Za naszą i waszą wolność! Honor i Ojczyzna!”, oblał się benzyną i podpalił. Płonąc, nie pozwalał się ugasić, krzycząc: „Protestuję przeciwko agresji na bratnią Czechosłowację!” i „Usłyszcie mój krzyk!”. Następstwa inwazji Ostatnie polskie jednostki opuściły terytorium Czechosłowacji 12 listopada 1968 roku o 7:00. Skutki polityczne interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji były katastrofalne. Rozpoczął się proces „normalizacji”, który oznaczał całkowite odejście od reform Praskiej Wiosny. Aleksander Dubček został zmuszony do ustąpienia, a jego miejsce zajął Gustáv Husák. W sferze międzynarodowej inwazja została „zalegalizowana” przez Doktrynę Breżniewa, która głosiła, że suwerenność państw socjalistycznych jest ograniczona interesem całego bloku. Zasada ta stała się ideologicznym fundamentem radzieckiej dominacji w Europie Środkowej aż do końca lat 80. Mówiąc o następstwach operacji „Dunaj”, nie można przemilczeć jej wpływu na relacje polsko-czeskie. Dla Czechów i Słowaków Polacy na długo przestali być „bratnim narodem”, a stali się częścią okupacyjnej machiny, która zdławiła ich najpiękniejszy zryw demokratyczny. Za udział w tym haniebnym czynie polska strona przeprosiła dopiero po upadku komunizmu. Rany w końcu zaczęły się zabliźniać, jednak cień 1968 roku powracał wielokrotnie w dyskusjach o wspólnej historii. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ostatnia królowa Mongolii była inspiracją dla postaci z „Gwiezdnych Wojen”. Jej koniec był tragiczny
Życie ostatniej królowej Mongolii jest pełne smutku i cierpienia. Najpierw została zmuszona do małżeństwa z chanem, a wiele lat po oddaniu władzy została stracona przez komunistów w ramach stalinowskich represji. Jej postać stała się nawet inspiracją (szczególnie wizualną) dla królowej Amidali w filmie „Gwiezdne Wojny: Mroczne Widmo”.
W tym artykule: Kim była ostatnia królowa Mongolii? Ślub z umierającym chanem Powrót w rodzinne strony Upamiętnienie Genepil w Gwiezdnych Wojnach Kobieta na zdjęciu jest ubrana w tradycyjne mongolski strój. To królewska wersja deli lub deel, przypominająca średniowieczny żupan. Tkanina jest misternie zdobiona i wykonana z jedwabiu. Jej włosy zebrane są w dwa pokaźne kucyki zakończone warkoczami, a wszystko podtrzymuje bogata biżuteria. Fryzura do złudzenia przypomina rogi, lecz jest w niej coś mistycznego. Kim była ostatnia królowa Mongolii? Kobieta patrzy się prosto w obiektyw, a jej wzrok hipnotyzuje. Jest w nim jednak coś niepokojącego. Chociaż ma nie więcej niż dwadzieścia kilka lat, jej spojrzenie jest bardzo dojrzałe. W oczach zobaczyć można dużo smutku i cierpienia. Mowa o Genepil, ostatniej królowej Mongolii. Urodziła się jako Tseyenpil w 1905 roku w północnej części kraju, niedaleko klasztoru Baldan Bereeven,. Pochodziła z rodziny szlacheckiej. W 1923 roku została sprowadzona do pałacu Bogda Chana (z pochodzenia Tybetańczyka) jako jedna z piętnastu kobiet w wieku od 18 do 20 lat, które urodziły się tego samego dnia co chan. Władca był bowiem wdowcem, a jego doradcy uznali, że dla integralności kraju ważny jest ponowny ożenek. Problem polegał na tym, że Bogda Chan był już bardzo schorowany. Nie poruszał się o własnych siłach i był niewidomy. Miał wówczas 53 lata, a po śmierci ukochanej żony Tsendiin Dondogdulam nie planował kolejnego małżeństwa. Młoda Tseyenpil została zabrana siłą z rodzinnego domu, chociaż była już zamężna. Gdy została wybrana na żonę chana, obiecano jej, że po jego śmierci będzie mogła wrócić do pierwszego męża. Ślub z umierającym chanem Tseyenpil zgodziła się na ślub z Bogda Chanem. Bardzo szybko jednak zdała sobie sprawę, jak bardzo samotna czuje się w nowym środowisku, bez przyjaciół, u boku człowieka, który jest dla niej całkowicie obcy. Zaledwie kilka tygodni później powróciła do rodziców. Przedstawiciele mongolskiego rządu wysłali dworzan, by odszukali królową i sprowadzili do stolicy. Z czasem młodziutka królowa zaczęła coraz lepiej odnajdywać się w nowej rzeczywistości. W 1923 roku ogłoszono ją nawet reinkarnacją poprzedniej królowej. To właśnie wtedy zmieniła imię na Genepil. Niektórzy spekulują, że to sam chan nadał jej to imię. Pustynia, stepy i smocze kości. Prawdziwa Mongolia jest poza Ułan Bator! Ułan Bator to ponoć najzimniejsza stolica świata. Jedyna, w której mieszka połowa populacji kraju. Internet, smartfony, kluby karaoke – właściwie tak samo jak w każdym mieście. Dalej, n... W 1924 roku zmarł Bogda Chan, a tym samym Genepil przestała być królową Mongolii. Kraj i tak już wówczas był w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Po śmierci władcy władzę w kraju przejęli komuniści, a Tseyenpil powróciła na północ. Wiadomo, że ponownie wzięła ślub i wyszła za mężczyznę o imieniu Luvsandamba. Historycy nie są jednak pewni, czy był to jej pierwszy mąż, czy zupełnie inna osoba. Powrót w rodzinne strony Genepil i Luvsandamba doczekali się dwóch córek oraz syna. Świeżo upieczone małżeństwo nie mogło jednak spokojnie cieszyć się swoim nowym życiem. Władze komunistyczne urządziły polowanie na ludzi związanych z władzą królewską, a także na wszystkich członków rodziny ostatniego chana. Komuniści chcieli byłą królową aresztować kilka razy w latach 30., ale brakowało im wystarczających dowodów. Szukali czegoś, co ją pogrąży i umożliwi przeprowadzenie pokazowego procesu. W końcu w 1937 roku została oskarżona przez rząd Mongolskiej Republiki Ludowej o gromadzenie sprzętu w celu zorganizowania powstania przeciwko władzy komunistycznej z pomocą Japonii. Upamiętnienie Genepil w Gwiezdnych Wojnach W trakcie procesu stwierdzono, że Genepil chciała zniszczenia władzy ludowej, a także oskarżono ją o wspieranie religii buddyjskiej. Skonfiskowano cały jej majątek i poddano ją torturom. W końcu wymuszono na Genepil przyznanie się do winy. Co ciekawe, dokument, który to potwierdzał nie zawierał jej podpisu, a jedynie niewyraźne plamy. Została skazana na karę śmierci. Rok po uwięzieniu została stracona. Była wówczas w piątym miesiącu ciąży. Genepil została oczyszczona z zarzutów dopiero w 1990 roku, po upadku komunizmu. Wyrok ogłosił Sąd Najwyższy Mongolii﻿. Postać Genepil do dziś interesuje historyków. Doczekała się nawet swoistego upamiętnienia w kinematografii. Mało kto wie, ale królowa Padmé Naberrie Amidala z Gwiezdnych Wojen w filmie „Mroczne Widmo” miała strój i makijaż inspirowany właśnie Genepil. W 2000 roku powstał również mongolski film o życiu królowej. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Kto zbudował i kto zniszczył mur berliński? Ciekawostki o słynnym symbolu podziału Niemiec
Dzielił miasto przez 28 lat i 27 dni. Stał się symbolem podziału Niemiec i całej Europy, który nastąpił po II wojnie światowej. Na Zachodzie nazywany „murem wstydu”, miał powstrzymać falę ucieczek obywateli NRD do niezależnych krajów. Jak powstał i jak upadł mur berliński? Ciekawostki o tej konstrukcji wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kto zbudował mur berliński? Konstrukcja muru berlińskiego Próby forsowania muru berlińskiego Polskie ofiary muru berlińskiego Ile kosztował mur berliński? Upadek muru berlińskiego Po wojnie państwo niemieckie zostało podzielone na cztery strefy okupacyjne. Zachodnia część znalazła się pod francuskimi, amerykańskimi i brytyjskimi wpływami, z kolei we wschodniej zapanowały radzieckie rządy. Polityka zachodnich aliantów była zupełnie inna niż wschodnich. Ci pierwsi postawili na rozwój wspólnej strefy gospodarczej. Wprowadzili nową walutę i wspomagali odbudowę wyniszczonego wojną kraju. W październiku 1949 roku proklamowany został nowy kraj: Republika Federalna Niemiec. Na wschodzie sytuacja była zupełnie inna. Kto zbudował mur berliński? Znajdująca się „pod butem” ZSRR wschodnia część dawnych Niemiec nie rozwijała się jak zachodnia. Polityka okupanta była prowadzona w zgodzie z demokracją ludową, a celem wprowadzanych reform była nacjonalizacja i kolektywizacja. W 1946 roku powołano do życia SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands), czyli Socjalistyczną Partię Jedności Niemiec, co zapoczątkowało rządy monopartyjne. Nowopowstałe państwo nazwano Niemiecką Republiką Demokratyczną. Na jego czele stanął Walter Ulbricht, sekretarz generalny SED, który wprowadził w NRD rządy tyranii. Wschodnie dzielnice Berlina stały się stolicą NRD. Pozostałe, znajdujące się w strefie zachodniej, przekształcono w odrębną jednostkę polityczną i administracyjną – Berlin Zachodni. Wielu Niemców nie widziało swojej przyszłości w NRD. Szacuje się, że od 1949 do 1961 roku kraj opuściło ponad 2 miliony osób. Władze radzieckiej strefy okupacyjnej dążyły do powstrzymania masowej migracji, ale nie poprzez uczynienie codziennego życia ludzi bardziej znośnym, a przymusem. Największe miasta Niemiec. 10 najludniejszych miast w Niemczech Niemcy są krajem dużych miast. Aż 77% naszych zachodnich sąsiadów żyje w miastach. Oto największe miasta Niemiec pod względem liczby ludności. W nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 roku Ulbricht zarządził realizację pierwszej fazy planu. Rozpoczęła się operacja „Róża”. Na granicy rozciągnięto zaporę z drutu kolczastego. W ten sposób odizolowano 12 stacji kolejowych, 68 przejść granicznych i 193 ulice. Zgodnie z oficjalną narracją władz NRD, te działania miały chronić mieszkańców Berlina Wschodniego przed „faszyzującym elementem zachodnim”. W praktyce chodziło wyłącznie o odcięcie ludzi od wolnego świata. Konstrukcja muru berlińskiego Sama nazwa konstrukcji sugeruje, że mowa tu o nieskomplikowanej zaporze z cegieł i betonowych płyt. Nic bardziej mylnego. Faktem jest, że początkowo mur berliński rzeczywiście był dość łatwy do sforsowania. W pierwszej fazie operacji miasto było odcięte barierą ze 150 ton drutu kolczastego. Następnie wzniesiono niski mur, jednak w kolejnych latach modyfikowano tę konstrukcję, czyniąc zaporę fortyfikacją niemal niemożliwą do pokonania. Finalna konstrukcja składała się z wielu elementów. Po stronie Berlina Wschodniego wzniesiono zewnętrzny mur ochronny o wysokości ok. 3 metrów. Tuż za nim znalazł się płot sygnałowy. Był wyposażony w druty pod napięciem. Osoba, która ich dotknęła, uruchamiała syrenę alarmową. Konstrukcję wieńczył drut kolczasty. Po stronie Berlina zachodniego znalazł się mur graniczny z betonowych segmentów, o wysokości ok. 4 metrów. Na jego górnej krawędzi znalazł się gruby walec wykonany z betonu, który uniemożliwiał wspinanie i dodatkowo utrudniał ucieczkę. Pomiędzy częściami wschodnią i zachodnią znajdował się tzw. pas śmierci. Było to coś w rodzaju strefy buforowej. Wzdłuż pasa wybudowano wieżyczki strażnicze i ustawiono latarnie, zapewniające wartownikom dobrą widoczność. Wygospodarowano miejsce na ścieżkę dla psów stróżujących, wzdłuż której poprowadzono poręcz służącą do umocowania smyczy. Nieopodal znalazła się ścieżka dla patrolu zmotoryzowanego. Element ten był zapewniał przestrzeń wystarczającą dla czołgu lub wozu opancerzonego. Po zachodniej stronie ścieżki wykopano rów i częściowo wzmocniono go betonowymi płytami. To zabezpieczenie miało uniemożliwić przedarcie się samochodem. Finalnie mur berliński osiągnął całkowitą długość 156,4 km. Maksymalna wysokość konstrukcji przekraczała 4 metry. Pas graniczny osiągnął szerokość od 30 do 500 metrów. Wzdłuż konstrukcji wzniesiono 302 wieże strażnicze i wybudowano 25 przejść granicznych. Próby forsowania muru berlińskiego Masywne mury z rozdzielającym je „pasem śmierci” wydawały się konstrukcją niemożliwą do sforsowania. A jednak zdesperowani ludzie podejmowali próby przekroczenia granicy, która uczyniła żelazną kurtynę materialną barierą. W początkowej fazie istnienia muru najdogodniejszą lokalizacją do jego przekroczenia była Bernauer Strasse. Wynikało to z faktu, że niektóre budynki niemal przylegały do zapory. Władze szybko nakazały zamurować zachodnie okna na niższych kondygnacjach i rozpoczęły proces wysiedlania mieszkańców zajmujących nisko położone lokale. To jednak nie powstrzymało zdesperowanych ludzi, którzy próbowali skakać z wyższych pięter. To nie mogło skończyć się dobrze. Niektórzy ginęli, inni spadali na siatki rozstawione przez wartowników. Na przestrzeni lat podejmowano wiele prób sforsowania granicy. Niektórzy próbowali przebić się ciężarówkami, inni kopali tunele. Powstały nawet grupy wyspecjalizowane w przerzucaniu ludzi na zachodnią stronę. Były też osoby, które próbowały przelecieć nad granicą. W 1979 roku taką próbę podjęły dwie rodziny. Przez pewien czas kupowali materiały do budowy balonu. Byli ostrożni. Żeby nie ściągnąć na siebie żadnych podejrzeń, zakupów dokonywali w różnych częściach kraju. Powłokę zszywali nocami. Samodzielnie skonstruowali dmuchawę, która pozwoliła im wypełnić balon powietrzem. Udało się za drugim podejściem. Uciekinierzy wylądowali w Bawarii. Polskie ofiary muru berlińskiego Co się działo z przyłapanymi na ucieczce? Wartownicy najczęściej otwierali do nich ogień. Mieli motywację ku takiemu działaniu, bo przez pewien czas obowiązywał system nagród pieniężnych i urlopów dla strażników, którzy udaremnili przekroczenie granicy. Według różnych szacunków, podczas prób ucieczki z NRD do Berlina Zachodniego zginęło od około 130 do około 230 osób. Ostatnią osobą, która próbę pokonania muru przepłaciła życiem, był Chris Gueffroy, zabity strzałem w klatkę piersiową 5 lutego 1989 roku. Wśród zamordowanych byli także dwaj Polacy: Franciszek Piesik i Czesław Kukuczka. Pierwszy z wymienionych próbował uciec na Zachód prze NRD. Do Berlina dotarł 17 października 1967 roku. Podjął próbę przekroczenia granicy przez jezioro Nieder Neuendorfer. Niestety, brakuje szczegółowych informacji na temat jego śmierci. Najprawdopodobniej został zauważony przez strażników i żeby schronić się przed ostrzałem, zanurkował. Wyczerpany, miał utonąć z braku sił. Nowe symbole starych miast: Messi, papież Franciszek i... Amelia Najlepsi spece od reklamy nie wymyśliliby niczego lepszego! Czesław Kukuczka wybrał inną metodę. 29 marca 1974 roku wszedł do polskiej ambasady w Berlinie i zażądał wydania dokumentów uprawniających go do przekroczenia granicy. Zagroził, że w przypadku odmowy, zdetonuje bombę, którą chowa w teczce. Twierdził też, że w obu częściach miasta ma wspólników, którzy pomogą mu w zamachu i poinformują o sprawie zagraniczne media. Kukuczka otrzymał niezbędne dokumenty. Funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego NRD (Stasi) przetransportowali go do przejścia granicznego na dworcu Friedrichstrasse. Gdy próbował przekroczyć granicę, został zamordowany strzałem w plecy. Ile kosztował mur berliński? Budowa muru berlińskiego była realizowana w czterech etapach. W 1961 roku postawiono zasieki z drutu kolczastego. Do 1965 roku ulepszano istniejącą konstrukcję. W latach 1965–1975 powstał mur betonowy. Po 1975 roku zyskał ostateczną formę, którą udoskonalano w kolejnych latach. Należy podkreślić, że budowa zapory granicznej była jedną z największych inwestycji socjalistycznych Niemiec. Koszt wzniesienia konstrukcji szacuje się na ok. 400 milionów wschodnich marek. Upadek muru berlińskiego Rewolucja w komunistycznej części Niemiec rozpoczęła się w 1989 roku. Zachęceni rozwojem wydarzeń w Polsce, mieszkańcy NRD zaczęli coraz głośniej protestować. Do upadku muru przyczyniły się też przemiany na Węgrzech, które umożliwiły Niemcom ucieczkę na Zachód. Liderzy SED nie byli w stanie opanować sytuacji, więc musieli zgodzić się na ustępstwa. 9 listopada 1989 roku granica w Berlinie została otwarta, a mieszkańcy przystąpili do rozbiórki znienawidzonego muru. 3 października 1990 roku nastąpiło faktyczne zjednoczenie Niemiec. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Stan wojenny – ciekawostki i nieznane fakty. Wprowadzono go nielegalnie, nie licząc się z ofiarami
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku komunistyczne władze wprowadziły stan wojenny, rozpoczynając tym samym jeden z najmroczniejszych okresów w historii kraju. Władzę przejęło wojsko pod przywództwem gen. Wojciecha Jaruzelskiego. Reżim postawił sobie za cel zniszczenie demokratycznej opozycji. Dla Polaków oznaczało to koniec nadziei na zmiany, a kraj na długi czas pogrążył się w marazmie. Jak zmieniło się życie, gdy w Polsce obowiązywał stan wojenny? Ciekawostki na temat tego wyjątkowo trudnego czasu wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kiedy wprowadzono stan wojenny? Czy stan wojenny był niezgodny z prawem? Propaganda w stanie wojennym Jakie ograniczenia obowiązywały podczas stanu wojennego? Jak ludzie sprzeciwiali się stanowi wojennemu? Ofiary stanu wojennego Ruch „Solidarność” od początku swojego istnienia był solą w oku komunistów. Jeden z głównych ośrodków demokratycznej opozycji znacząco osłabił pozycję reżimu w klasie robotniczej, co w opinii Kremla było porażką towarzyszy z Polski. Ci otrzymali polecenie „uzdrowienia” sytuacji wszelkimi dostępnymi środkami. Kiedy wprowadzono stan wojenny? Władze PRL zaczęły rozmawiać o wprowadzeniu stanu wojennego jeszcze przed formalną rejestracją NSZZ „Solidarność”. Przygotowania nadzorował dowódca wojsk UW marszałek Wiktor Kulikow. Jednak w praktyce prace toczyły się w Sztabie Generalnym WP. 22 października 1980 roku do Sztabu wpłynął wniosek z Biura Politycznego KC PZPR o powołanie zespołu, którego zadaniem miało być przygotowanie planów na wypadek strajku generalnego. Zadecydowano wówczas o opracowaniu założeń wprowadzenia stanu wojennego, co miało służyć utrzymaniu „bezpieczeństwa państwa”. W tym samym czasie na Kremlu przygotowywany był scenariusz interwencji zbrojnej wojsk Układu Warszawskiego. Wstępem do tych działań miały być manewry „Sojusz-80”. Ostatecznie zostały odwołane pod wpływem nacisków ze strony władz USA i deklaracji ze strony władz PRL, że własnymi siłami poradzą sobie z sytuacją w kraju. Czy Sowieci rzeczywiście byli gotowi wkroczyć na terytorium Polski? Ten temat do dziś stanowi przedmiot sporu historyków. W tych miejscach zawsze tętniło życie w Polsce. Magia bazarów W czasach PRL-u warszawski bazar Różyckiego był enklawa wolnego rynku w gospodarce centralnie sterowanej. Tu rodziły sie fortuny, o jakich nie śniło się szarym obywatelom. W ZSRR wydrukowano powielone w stu tysiącach egzemplarzy obwieszczenie o wprowadzeniu stanu wojennego. Ustalone zostały listy komisarzy wojskowych, którzy mieli przejąć kontrolę nad administracją państwową i dużymi zakładami pracy. Wskazano instytucje i przedsiębiorstwa przeznaczone do zmilitaryzowania. 5 grudnia 1981 roku Biuro Polityczne KC PZPR zaakceptowało planowaną operację. Wojciech Jaruzelski otrzymał swobodę w kwestii wyboru daty rozpoczęcia działań. W nocy z 12 na 13 grudnia generał stanął na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON). Tej samej nocy na terenie całego kraju wprowadzono stan wojenny. ZOMO rozpoczęło aresztowania opozycjonistów. W akcji uczestniczyło ok. 70 tys. żołnierzy i 30 tys. funkcjonariuszy MSW. Działania odbywały się w ramach dwóch akcji. „Jodła” służyła zatrzymaniu i internowaniu działaczy opozycyjnych, którzy wcześniej zostali wskazani w raporcie. „Azalia” służyła przejęciu kontroli nad telewizją i centralami telefonicznymi. 13 grudnia o godzinie 6:00 radio nadało przemówienie Wojciecha Jaruzelskiego, które później zostało wyemitowane także w telewizji. Czy stan wojenny był niezgodny z prawem? 16 marca 2011 roku Trybunał Konstytucyjny ogłosił, że wprowadzając stan wojenny, Rada Państwa i WRON złamały konstytucję i umowy międzynarodowe. Tym samym potwierdzone zostało to, co było jasne od samego początku – stan wojenny nie miał nic wspólnego z legalnymi działaniami władzy. Nicolae Ceausescu – kto obalił najbardziej szalonego tyrana Europy Wschodniej? Nicolae Ceausescu marzył o drugiej Korei. Był na dobrej drodze do osiągnięcia celu, ale zapomniał o jednym – tyrania nie popłaca. Rumuński dyktator przekonał się o tym na własnej skórz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nicolae-ceausescu-jak-zginal-i-jak-rzadzil-rumunia-biografia-zyciorys-sylwetka-smierc-e86f0ce.jpeg" width="938" height="616" alt="Nicolae Ceausescu – jak zginął i jak rządził Rumunią? [biografia, życiorys, sylwetka, śmierć]" title="Nicolae Ceausescu – jak zginął i jak rządził Rumunią? [biografia, życiorys, sylwetka, śmierć]" /> Stan wojenny został wprowadzony na mocy dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 roku. Przepis ten dał Radzie możliwość wprowadzenia stanu wojennego w formie uchwały, która została zatwierdzona tego samego dnia z dołączoną adnotacją „ze względu na bezpieczeństwo państwa”. Później Sejm PRL uchwalił ustawę z dnia 25 stycznia 1982 roku o szczególnej regulacji prawnej w okresie stanu wojennego. Stało się to podstawą zatwierdzenia dekretu. W preambule wskazano na niezbędność podjętych środków w celu zagwarantowania sprawnego funkcjonowania organów administracji państwowej i zapobieżenia dezorganizacji życia społeczno-gospodarczego. Należy jednak stanowczo podkreślić, że w grudniu 1981 roku Rada Państwa nie dysponowała uprawnieniami do wydawania dekretów z mocą ustawy. Konstytucja PRL z dnia 22 lipca 1952 roku, akt obowiązujący w momencie wprowadzenia stanu wojennego, przyznawała Radzie taką możliwość, jednak wyłącznie w okresie między sesjami Sejmu, na co wskazywał art. 31. Dekret o stanie wojennym wydano i opublikowano w „Dzienniku Ustaw” w chwili, gdy sesja Sejmu PRL wciąż trwała. Została bowiem zwołana 26 marca 1981 roku, a zamknięta 12 miesięcy później. Akt ten nie mógł więc mieć mocy prawnej, bo kłócił się ze wspomnianą regulacją konstytucyjną. Mało tego, nie mógł też być przedłożony do zatwierdzenia. Sejm PRL powinien był usunąć z porządku prawnego wadliwie wydany dekret i anulować wszystkie skutki prawne, które stwarzał ten dokument. Tymczasem w drodze odstępstwa od Konstytucji PRL (do czego Sejm PRL nie miał kompetencji), naruszenie ustawy zasadniczej przez Radę Państwa zostało usankcjonowane. To jednak jeszcze nie wszystkie odstępstwa od obowiązującego wówczas prawa. Rada Państwa dopuściła się też naruszenia obowiązku uprzedniej publikacji aktu normatywnego w „Dzienniku Ustaw”. Do takiego działania zobowiązywał Przewodniczącego art. 31 Konstytucji PRL. Dekret, jak i sama uchwała, zostały opatrzone datą 14 grudnia 1981 roku. W rzeczywistości dekret został skierowany do druku w dniach od 17 do 18 grudnia i wysłany do abonentów między 19 a 23 grudnia. Faktem jest, że sama treść została upubliczniona przez radio i telewizję już 13 grudnia, jednak nie można mówić tu o prawnym ogłoszeniu. Każda z powyższych kwestii była tożsama z naruszeniem ogólnej zasady praworządności, przewidzianej w Konstytucji PRL. Propaganda w stanie wojennym Poza czołgami i bronią palną, głównym orężem komunistycznego aparatu państwowego w walce z demokratyczną opozycją była propaganda. Nie sposób nie zgodzić się, że w historii wielokrotnie sięgano już po to narzędzie. Jednak w stanie wojennym rozmiar propagandy, którą władza zalewała społeczeństwo, osiągnął niebywałe rozmiary. Te wspomnienia czekały na publikację ponad 35 lat. Wywiad z Małgorzatą Niezabitowską Osobiste dzienniki znanej dziennikarki, publicystki oraz byłej rzeczniczki rządu Tadeusza Mazowieckiego pokazują wstrząsającą prawdę o stanie wojennym w Polsce. Nadrzędnym celem tych działań było wmówienie społeczeństwu, że WRON i Wojciech Jaruzelski występują w obronie Polaków. Propagandą samą w sobie była nawet postawa generała. Przywdziewał maskę „lojalnego żołnierza i dobrego ojca, który samotnie broni rodaków przed dążącymi do podziału awanturnikami i chuliganami, stojącymi po stronie zgniłego Zachodu”. Na początku stanu wojennego na czele pionu propagandowego stali Mieczysław Rakowski, reprezentant rządu, oraz Stefan Olszowski, sekretarz KC ds. propagandy. Wraz z Tadeuszem Szaciłło wchodzili w skład Centralnego Sztabu Informacji i Propagandy. Poza wyżej wymienionymi, za działania propagandowe odpowiadali także między innymi Czesław Kiszczak, Florian Siwicki, Kazimierz Barcikowski, a także sam Jaruzelski. Nie można nie wspomnieć, że w działania zaangażowane były także niższe instancje partyjne. Żeby przekonać naród, że jedynie partia może zapewnić jedność, w 1982 roku władza powołała PRON, czyli Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego. Na ulicach polskich miast pojawiały się plakaty piętnujące „wrogów ojczyzny”, w tym prezydenta USA Ronalda Reagana i kanclerza RFN Konrada Adenauera. Z kolei partię, wojsko i Sowietów przedstawiano jako przyjaciół narodu. Propaganda była obecna nie tylko na ulicach, ale także w mediach. Prasa, telewizja i radio (czyli w praktyce „Żołnierz Wolności”, „Trybuna Ludu”, organy prasowe komitetów wojewódzkich PZPR oraz pierwsze programy radia i telewizji) zostały obsadzone osobami namaszczonymi przez struktury partyjne. Otrzymywały szczegółowe wytyczne oraz wszelkie narzędzia służące do ich realizacji. Poszczególne wydarzenia przedstawiane były w sposób działający na korzyść komunistycznego aparatu i piętnujący opozycję. Te najmniej wygodne po prostu pomijano w relacjach. Władza posuwała się nawet do produkcji tzw. fałszywek, czyli podrobionych ulotek i podziemnych tytułów. To działanie miało na celu skłócenie ze sobą poszczególnych grup opozycyjnych. Jakie ograniczenia obowiązywały podczas stanu wojennego? 13 grudnia 1981 roku Polacy obudzili się w zupełnie innej rzeczywistości. Władza wprowadziła godzinę milicyjną, co było równoznaczne z zakazem przemieszczania się i przebywania w miejscach publicznych od godziny 22:00 do 6:00. Nie dotyczyło to jedynie milicjantów, żołnierzy, służb komunikacyjnych i ratowniczych oraz osób powracających lub wychodzących do pracy, o ile mogli okazać stosowne zaświadczenie. Każdy, kto o dowolnej godzinie przebywał w miejscu publicznym, musiał mieć przy sobie dokument tożsamości. Dotyczyło to nawet uczniów powyżej 13. roku życia. Poruszanie się poza województwem zamieszkania wymagało przepustki. Było to o tyle uciążliwe, że wówczas funkcjonowało 49 jednostek, których powierzchnia była znacznie mniejsza niż obecnych. Ograniczenia dotyczyły też poruszania się w strefie nadgranicznej. Pobyt w tych obszarach wymagał zezwolenia od naczelnika gminy. Obowiązujące prawo całkowicie zakazywało turystyki i sportów wodnych na morskich wodach wewnętrznych i terytorialnych. Służyło tu uniemożliwieniu ucieczki z kraju, bo wszystkie granice były zamknięte. Zgromadzenia, zbiórki, publiczne imprezy sportowe, artystyczne i rozrywkowe mogły być organizowane wyłącznie po wydaniu stosownego zezwolenia. Ograniczenie to nie dotyczyło jedynie wydarzeń religijnych. Prawo do strajków i protestów zostało zawieszone, a udział w takim wydarzeniu był traktowany jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych. Z kolei organizatorzy strajków byli oskarżani o spowodowanie poważnego zakłócenia w funkcjonowaniu gospodarki. Bez stosownego zezwolenia, za pośrednictwem druku i dźwięku nie można było rozpowszechniać żadnych informacji. Przesyłki pocztowe podlegały cenzurze, a rozmowy telefoniczne – kontroli. Osoby powyżej 17. roku życia mogły być internowane, jeżeli władza uznała, że zachodzi wobec nich podejrzenie, że pozostając na wolności, nie będą przestrzegać porządku prawnego lub będą stanowić zagrożenie dla interesów państwa. System kartkowy na zakup cukru wprowadzono już w 1976 roku. Jeszcze przed stanem wojennym rozszerzono go o kolejne artykuły. Na liście znalazły się między innymi przetwory mięsne, kasze, ryż, masło, mąka, mydło i proszek do prania. W stanie wojennym spis towarów na kartki rozszerzył się m.in. o benzynę, alkohol, czekoladę. Jak ludzie sprzeciwiali się stanowi wojennemu? Ludzie nie pozostawali obojętni na bezprawne działania czerwonej władzy. Mimo zakazu, w wielu zakładach pracy 14 grudnia rozpoczęły się strajki okupacyjne. Wszelkie wyrazy sprzeciwu były brutalnie tłumione przez ZOMO i wojsko. Wystarczy wskazać choćby na strajk w kopalni „Wujek”. W trakcie pacyfikacji życie straciło dziewięciu strajkujących górników. Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Rose\ullstein bild via Getty Images)" /> Swoją bezwzględnością rządzący zdołali „ugasić” strajki, ale nie oznaczało to końca oporu. Kilku liderów „Solidarności”, którzy uniknęli internowania, w konspiracji odbudowywało struktury związku. W podziemiu ukazywały się czasopisma, a Radio Solidarność nadawało krótkie audycje. Opozycja zachęcała ludzi do udziału w demonstracjach antyrządowych. Kościół organizował pomoc dla internowanych i ich rodzin. Wsparcie napływało także z krajów zachodnich. W wielu miastach organizowano manifestacje oraz organizowano zbiórki żywności i leków. USA i Wielka Brytania objęły PRL sankcjami gospodarczymi. Wymownym wyrazem poparcia dla „Solidarności” było także przyznanie Lechowi Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla. Ofiary stanu wojennego Stan wojenny został zawieszony pod koniec 1982 roku i formalnie zniesiony 22 lipca 1983 roku. Do tego czasu internowano ponad 10 tys. działaczy opozycyjnych. Nie jest znana dokładna liczba ofiar śmiertelnych. Według szacunków, komunistyczna władza zabiła od kilkudziesięciu do ponad 100 osób, a prawdopodobnie jeszcze więcej straciło zdrowie w wyniku prześladowań i bestialskiego bicia. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rewolucja bolszewicka i jej polski akcent. Oto Polacy w służbie Armii Czerwonej
Toczyli bitwy z armią Piłsudskiego i rozstrzeliwali polskich oficerów. Uwielbiał ich Lenin. Złożony głównie z Polaków Rewolucyjny Czerwony Pułk Warszawy był jedną z pierwszych formacji rodzącej się Armii Czerwonej, a rewolucja bolszewicka wiele im zawdzięcza.
W tym artykule: Polacy w Rosji w okresie I wojny światowej 1 Polski Rewolucyjny Pułk Rewolucja październikowa w Rosji Brak patriotycznego sentymentu Polscy komuniści w służbie Armii Czerwonej Polacy wobec rewolucji bolszewickiej Wojna polsko-bolszewicka Konsekwencje walki dla Rosjan Ogromne straty i demobilizacja rewolucyjnego pułku Był 26 października 1937 r., gdy Stefan Żbikowski stanął przed plutonem egzekucyjnym. Wpatrując się w lufy karabinów, mógł pomyśleć, że to ironia losu. Bo kiedy kilkanaście lat wcześniej aresztowano go w Polsce, został skazany zaledwie na 8 lat ciężkich robót. Więzienie opuścił po niespełna roku (choć był nie tylko zdrajcą i tajnym agentem Rosji, ale też dowódcą oddziału Armii Czerwonej mającego na koncie regularne walki z żołnierzami polskimi). Tym razem został skazany na śmierć w stalinowskiej Rosji. Był jej wierny co najmniej od 1917 r. 20 lat po rewolucji rozstrzeliwanie osób nie tylko niewinnych, ale właśnie tych najbardziej zasłużonych, było w Rosji normą. Nowy szef NKWD Mikołaj Jeżow (zwany Krwawym Karłem) przez niespełna dwa lata skazał na śmierć około 700 tys. osób, w tym m.in. 600 z 900 generałów Armii Czerwonej. Żbikowski nie był więc w swojej doli osamotniony. Kiedy padły strzały, miał 46 lat. Polacy w Rosji w okresie I wojny światowej W czasie I wojny światowej w Rosji przebywało około 3 mln Polaków. Była to przedziwna zbieranina typów ludzkich. Od syberyjskich zesłańców politycznych przez pospolitych przestępców (bądź także osiedlonych na Syberii, bądź wcielonych karnie do carskiej armii) po politycznych radykałów działających w rosyjskich organizacjach oraz jeńców z armii niemieckiej i austriackiej. Nie brakło także zwykłych emigrantów szukających na Wschodzie szczęścia w interesach. Niemały procent stanowili również prości robotnicy ewakuowani w głąb Rosji razem z fabrykami, w których pracowali – np. tylko w okolicach Charkowa. Znalazło się aż 12 zakładów przeniesionych tam w trakcie walk z Kongresówki. Bywały miejsca, w których Polacy stanowili zwarte skupiska do tego stopnia, że całe dzielnice miast nabierały polskiego charakteru – np. w Piotrogrodzie, gdzie żyło ich 60 tysięcy. Zdarzało się też, że polskie stawały się całe miasta. Stanisław Manusewicz-Wacki na początku 1917 r. trafił do leżącego w pobliżu Charkowa Biełgorodu i zanotował później z pewnym zdumieniem: „Pierwsze i zasadnicze, co rzucało się w oczy natychmiast po wyjściu z wagonu, to ogromna przewaga wszystkiego, co polskie. Biełgorod był miejscem o tyle specyficznym, że stacjonował tam 1. Polski Pułk Rezerwowy. Na kilka tysięcy stałych mieszkańców przypadało tu kilkanaście tysięcy polskich żołnierzy. W momencie, kiedy Manusewicz-Wacki wysiadał z pociągu, ich liczba zaczynała rosnąć lawinowo, by w ciągu następnych kilku miesięcy zbliżyć się do niemal 20 tysięcy. – Przyjechałem tu 5 maja 1917 roku. Na trzeci dzień skierowano mnie do służby wartowniczej na dworcu kolejowym. Roboty było dużo. Do Biełgorodu przybywało wówczas codziennie 200–300 żołnierzy – opowiadał Józef Podsiadło służący wcześniej na froncie tureckim. Przyczyna tak nagłego zainteresowania polskim pułkiem w Rosji była prosta. Po rewolucji lutowej nowe władze ogłosiły, że Polacy służący dotąd w armii carskiej mogą opuszczać swoje jednostki i wstępować do formacji polskich. Ponieważ Biełgorod leżał daleko od linii frontu, możliwość ucieczki z pola walki na spokojne tyły była dla mocno już zmęczonych wojną polskich żołnierzy niezwykle kusząca. A służyło ich w carskim wojsku niemało, bo około 600 tys. To miejsce wciąż przyciąga badaczy tajemnic historii. Kwatera Hitlera Od początku sprawowania władzy wielki führer nie umiał pozbyć się lęku o własne życie. Najbezpieczniej czuł się w żelbetowych konstrukcjach bunkrów. 1 Polski Rewolucyjny Pułk Wstępowanie do pułku biełgorodzkiego nie miało nic wspólnego z jakimiś patriotycznymi emocjami. Stał się on po prostu doskonałym azylem dla wszelkiej maści dekowników i cwaniaków. Z drugiej strony rewolucjonistów niemających ochoty walczyć w „imperialistycznej wojnie”. – W pułku bardzo dużo szumowin społecznych – przyznawał później Lucjan Malanowski, który trafił do jednostki z 2. Syberyjskiego Pułku Zapasowego w Taszkiencie, a potem został wysokim funkcjonariuszem Czeka (czyli policji politycznej) w Odessie. On sam przeniósł się do stacjonującego poza miastem pułkowego oddziału kawalerii, by „wydostać się z piętrowych nar, brudów, kłótni i pijatyk”. I chyba nie przesadzał, bo do dowództwa istotnie nadchodziły liczne skargi na prostytucję i hazard w lokalnych parkach. Jednak nikt nad tym nie potrafił już zapanować. – Nocują [żołnierze] gdzie popadnie, na strychach baraków i w namiotach – zapisano w jednym z raportów. Dyscyplina upadała. Unosząca się w powietrzu atmosfera rewolucji i jej antywojenne hasła powodowały, że żołnierze najzwyczajniej odmawiali wykonywania rozkazów. – Po pierwsze okazało się, że regularnych ćwiczeń nie ma. Po drugie oczywiste było, że rewolucja, choć niekiedy na sposób swoisty, jest przez każdego całkowicie pojmowana i odczuwana. Było też jasne, że pułk na pewno nie pójdzie na front – opowiadał Manusewicz-Wacki. Nie mylił się. Pułk dwukrotnie usiłowano wysłać do walki i dwukrotnie nic z tego nie wyszło z powodu oporu szeregowców i podoficerów, sprawnie operujących rewolucyjną frazeologią podsłuchaną u agitatorów. Generał Józef Dowbor-Muśnicki, któremu formalnie podlegały polskie siły zbrojne w Rosji, nazywał ich nie inaczej jak „bandą bolszewików”. Sytuację w pułku określał wprost jako „chorą” i dążył do rozwiązania formacji. Nic dziwnego, że kiedy wybuchła kolejna rewolucja – październikowa – część podkomendnych Dowbora-Muśnickiego poparła czerwonych przeciw białogwardzistom. „Pułk nasz stał zdecydowanie po stronie bolszewików” – szczycił się później Podsiadło. Rewolucja październikowa w Rosji Co ciekawe, rewolucja wpłynęła na żołnierzy mobilizująco. Nie z powodu ich ideowego bolszewizmu, choć z pewnością sporą część formacji stanowili socjaliści różnych odcieni. Do walki ze starym porządkiem pchnęła ich raczej niechęć do oficerów, wojskowego drylu, chęć przyspieszenia demobilizacji, a zapewne także awanturniczy temperament. Żołnierze wysłali do Moskwy stosowną deklarację wierności i karnie obsadzili strategiczne posterunki wokół Biełgorodu. – Dwie kompanie pułku zostały skierowane do Kurska, Charkowa i Kupiańska. Obsadzono wszystkie stacje kolejowe wokół Biełgorodu w promieniu kilkudziesięciu kilometrów. Siły nasze rozparcelowano tak, aby mogły wszędzie odegrać istotną rolę. Toteż w samym Biełgorodzie rewolucja przebiegła bezkrwawo. Oddziały nasze zajęły siedzibę Rady Robotniczej, stację towarową i osobową, pocztę, bank. Patrole po 5–10 żołnierzy kontrolowały miasto – relacjonował Podsiadło. Moskwa doceniła te wysiłki. Do Biełgorodu wysłano pokaźny transport z nowoczesnym uzbrojeniem, formalnie zmieniono nazwę formacji na 1. Polski Rewolucyjny Pułk, żołnierzom wypłacono też zaległy żołd. To ostatnie z pewnością dodało im motywacji do walki. Broń zaś wkrótce miała się przydać w starciach z pierwszymi białogwardyjskimi oddziałami byłego głównodowodzącego armii rosyjskiej generała Ławra Korniłowa, tzw. Armią Ochotniczą, z którą scaliły się także jednostki polskie wierne Dowborowi-Muśnickiemu. To właśnie wtedy, w grudniu 1917 r., biełgorodczycy dowiedli, że nie mają oporów przed strzelaniem również do rodaków. Już wcześniej, 3 października, delegat pułku w moskiewskiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich deklarował wprost: „Pułk nasz wypowiedział jeszcze na początku rewolucji, że nie ma nic wspólnego z polską reakcją, że chce wraz z rewolucją rosyjską bronić tego, co jest dla Polski istotne”. Po kilku starciach z oddziałami Armii Ochotniczej w okolicach Charkowa dodawał: „Gdy od Sum nadciągnął Korniłow, musieliśmy dowieść tych słów. Byli tam oficerowie polscy wyrzuceni z naszego pułku”. Miał rację, ale nie był precyzyjny – w oddziałach Korniłowa byli nie tylko oficerowie, ale i całkiem sporo szeregowców. Tak czy inaczej żołnierze 1. Polskiego Rewolucyjnego Pułku prawdopodobnie w boju sprawowali się dzielnie, bo kilka starć z wojskami Korniłowa istotnie wygrali. Komunistyczna gazeta „Prawda” informowała nawet o „starciu w proch” białogwardzistów, ale to jednak przesada. Chorąży Żbikowski, który już wkrótce obejmie dowództwo nad zrewoltowanym polskim pułkiem, wspominał, że udało im się po prostu wyprzeć ich za Don. Brak patriotycznego sentymentu Same bitwy nie były szczególnie ważne z militarnego punktu widzenia, ale pokazały – oprócz kompletnego braku patriotycznych sentymentów żołnierzy – że pułk jest jednostką sprawną bojowo i wierną rewolucji. Co wydawało się o tyle ważne, że Armia Czerwona znajdowała się w powijakach. Takie oddziały potrzebne były w Moskwie. Nic też dziwnego, że już w grudniu 1917 r. żołnierzom rozkazano zameldować się w stolicy. – Radość żołnierzy była nie do opisania. Żądano, żeby wyjazdu nie odwlekać i wyjeżdżać natychmiast. Wyjazd w rzeczy samej udało się przyspieszyć i już 6 stycznia w nocy, tymczasowy dowódca płk Czerniakowski melduje o przybyciu pułku do Moskwy – wspominał Malanowski. Do Moskwy przyjechała nieco ponad połowa składu jednostki – około 11 tys. ludzi. Już na miejscu z dalszego udziału w służbie zrezygnowało kolejnych 8 tys. Z reszty miał powstać Czerwony Pułk Warszawy (Pułk Warszawski). Wolne Miasto Gdańsk. Jak powstało, do kogo należało i jakie były jego losy? 102 lata temu powstało Wolne Miasto Gdańsk. Miasto, które przez 19 lat było tykającą bombą w relacjach polsko-niemieckich, która w końcu wybuchła. Jak doszło do powstania tego tworu tery... – 26 lutego odbyło się ogólne zebranie, na którym mieliśmy ostatecznie zdecydować, kto nadal chce służyć w Pułku Warszawskim. Wystawiono listy: kto wstępował do Pułku, ten je podpisywał. Listy podpisało 1500–2000 żołnierzy dawnego pułku biełgorodzkiego. Ci, którzy nie podpisali, nadal mieszkali i stołowali się z nami. Tak było do kwietnia. Na wiosnę ci, którzy nie podpisali, rozproszyli się, wielu pojechało do Polski – opowiadał Podsiadło. Pozostali zapewne najbardziej ideowi komuniści, nowa nazwa – Czerwony Rewolucyjny Pułk Warszawy – była więc całkiem trafna. Jednostka zyskała też nowego na wskroś czerwonego dowódcę, chorążego Stefana Żbikowskiego. Polscy komuniści w służbie Armii Czerwonej Żbikowski urodził się w 1891 r. w Woli Osowińskiej w okolicach Siedlec. Pochodził z rodziny inteligenckiej, w 1915 r. ukończył wydział matematyczno-fizyczny na Uniwersytecie Warszawskim. Wtedy upomniała się o niego armia carska. Nie skierowano go jednak na front, tylko do szkoły wojskowej w Połtawie. Później zaś pełnił służbę na tyłach – w 194. Pułku Piechoty w Moskwie. Nie wiadomo nic o jego wcześniejszej działalności socjalistycznej, a do partii bolszewickiej wstąpił dopiero w 1918 r., jednak z całą pewnością brał udział w rewolucjach – i lutowej i październikowej. I musiał się w nich jakoś odznaczyć, skoro to właśnie jemu powierzono ponowne sformowanie i przeszkolenie Czerwonego Pułku Warszawy. Z żołnierzami zetknął się zapewne jeszcze w Biełgorodzie, bo obecny był przy ich podróży do Moskwy. Podsiadło zapamiętał go jako „oficera o poważnych walorach wojskowych oraz wielkich zaletach umysłu”. Nie musi to być pusta laurka, bo zdolności dowódcze Żbikowskiego podkreślali i inni, dodając co najwyżej, że był „słabym mówcą”. To ostatnie jednak nie było tak istotne, bo szkolenie ideologiczne żołnierzy w Moskwie przejęli inni: Julian Marchlewski, Stanisław Bobiński, a sporadycznie także Lenin, który też osobiście odbierał od nich przysięgę. Polacy musieli cieszyć się w stolicy sporym uznaniem i zaufaniem rewolucyjnych władz, skoro Lenin właśnie im powierzył początkowo funkcję rewolucyjnej policji. Ich pierwszym zadaniem była likwidacja grup anarchistycznych okupujących kilka obiektów w Moskwie. Choć zasadniczo anarchiści wspierali rewolucję, w praktyce wypowiadali się krytycznie o władzy bolszewickiej, podobnie zresztą jak o każdej innej. Bolszewicy nie mogli sobie na to pozwolić i 10 kwietnia 1918 r.zdecydowano się zlikwidować ich siedziby. Dzielnicowy komisarz wojskowy jasno sformułował prośbę: „Zważywszy, że wymagani są ludzie godni szczególnego zaufania, proponuję wyznaczyć setkę żołnierzy polskich”. Następnego dnia przed świtem Polacy udali się pod zajmowany przez anarchistów pałacyk przy ul. Dońskiej. Jeden z uczestników akcji Franciszek Rojewski przyznaje, że żołnierze Czerwonego Pułku nie patyczkowali się w walce. On sam obsługiwał jeden z dwóch ckm-ów. – Ustawiłem się dobrze w drugim oknie i na początek posłałem długą serię po oknach pałacyku – pisał. – Wszedł do akcji samochód pancerny, pod osłoną którego chłopcy ostatecznie zbliżyli się do pałacyku. Zarzucili parterowe pokoje granatami i podsadzając się wzajemnie, poczęli zajmować budynek przez okna. Ukryci za stalowym kolosem samochodu pancernego, pod osłoną strzelającego działa polowego z ulicy i dwóch karabinów maszynowych z budynku oraz karabinu, który walił z samochodu, gromadnie wciskali się pod żelazobetonowy mur, by następnie podskoczyć pod okna i w ślad za pierwszymi zajmować budynek – dodawał. Polacy wobec rewolucji bolszewickiej Polacy szybko zdobyli zaufanie wodzów rewolucji. Zdecydowano się więc wyznaczyć im kolejne zadanie. Stłumienia powstania wznieconego 21 lipca w Jarosławiu przez Borisa Sawinkowa – przywódcę opozycyjnej względem bolszewików Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, tzw. eserowców. Na miejscu i tym razem był Podsiadło. – Kilka dni trwały walki na ulicach i placach Jarosławia. Eserowcy zostali rozbrojeni. Wzięto jeńców, amunicję, broń – wspominał lakonicznie. Zapomniał jednak o kilku szczegółach. Walki trwały dziesięć dni, a wśród 6 tys. powstańców znajdowało się blisko tysiąc oficerów dawnej armii carskiej, w tym Polacy. Sam Żbikowski przyznawał później, że „nasi żołnierze, po raz pierwszy słysząc mowę polską w obozie wroga, bez wahania częstowali go kulą”. Podsiadle umknęło także, że po zakończeniu walk on i koledzy dokonali pierwszej podczas rewolucji masowej masakry już nie tylko walczących. Wyselekcjonowano mianowicie na chybił trafił 350 mieszkańców, po czym rozstrzelano ich pod miastem. Jest więcej niż prawdopodobne, że i w tej grupie znajdowali się Polacy. Wojna polsko-bolszewicka Nie był to ostatni raz, kiedy żołnierze Czerwonego Pułku Warszawy walczyli przeciwko Polakom. 2 sierpnia 1918 r. jednostka z wielką fetą została wysłana z Moskwy na front zachodni, gdzie walczyła do późnej jesieni 1919 r. – Nasz pułk uczestniczył w zażartych bojach na terenach Białorusi, pod Lidą, w okolicach Wilna i Baranowicz – relacjonował Podsiadło. Ani on, ani żaden inny żołnierz pułku, nie przyznaje wprost, że toczyli bitwy z regularną armią polską, ale nie ma raczej co do tego wątpliwości. Czerwony Pułk Warszawy został w tym czasie wcielony do radzieckiej Armii Zachodniej. Wiadomo, że do bratobójczych starć z Polakami doszło na pewno pod Baranowiczami, gdzie od strony polskiej dowodził gen. Stanisław Szeptycki, dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego. Potwierdzają to wspomnienia żołnierzy Pułku – m.in. Henryka Augustyniaka i Czesława Madejczyka – którzy trafili do niewoli wojsk Piłsudskiego (losy wielu z nich pozostają niejasne, prawdopodobnie jednak po wojnie zostali zwolnieni). Konsekwencje walki dla Rosjan Żbikowski uniknął niewoli z tej prostej przyczyny, że nie było go już wówczas na froncie. Na początku 1919 r. został wysłany do Warszawy, gdzie organizował bojówkę Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, wydawał nielegalne pismo „Żołnierz Robotnik” i szpiegował na rzecz bolszewików. Rok później został aresztowany, ale w 1921 r. wyszedł z więzienia w ramach wymiany jeńców wojennych. Dalsze informacje o jego losach są lapidarne, ale i one potwierdzają, że był ważną personą w rewolucyjnej Rosji. Redaktorzy „Księgi Polaków uczestników Rewolucji Październikowej” zanotowali, że „w latach 1923–1927 prowadził działalność rewolucyjną w Niemczech pod pseudonimem Alois, następnie w Anglii i Chinach”. Inaczej mówiąc, był agentem bolszewików w bardzo ważnych strategicznie krajach. I to zapewne dobrym, skoro mimo rozpracowania i dużego ryzyka wpadki w 1930 r. przez co najmniej rok ponownie operował w Polsce. W tym czasie jego Czerwony Pułk od dawna nie istniał. Po walkach na froncie zachodnim żołnierze zostali przerzuceni na południe. Na Krymie bili się z białogwardyjskimi oddziałami gen. Piotra Wrangla, a następnie zostali wyznaczeni do patrolowania wybrzeża Morza Czarnego – od Oczakowa do Odessy. W tym okresie nie zostało zbyt wielu żołnierzy z pierwotnej obsady pułku. Straty były ogromne, a tych, którzy ocaleli, dziesiątkowały choroby. Jeszcze w drodze na Krym, w Starobielsku, dopadła żołnierzy pierwsza epidemia. Jak wspominał Podsiadło, „około 40 proc. żołnierzy zachorowało na dur brzuszny. Wszystkie szkoły i pomieszczenia publiczne, nawet klasztory w Starobielsku były zapełnione chorymi. Brakowało lekarstw, cukru i innych produktów żywnościowych. Wielu żołnierzy zmarło”. A sytuacja nie poprawiła się i później: „Pułk skierowano na południe Ukrainy dla ochrony wybrzeża Morza Czarnego. Ciasnota na kwaterach, nieprzestrzeganie czystości, niedostateczne wyżywienie spowodowały wybuch silnej epidemii tyfusu. Brak lekarstw i żywności utrudniał jej opanowanie. Sytuacja była ciężka”. Ogromne straty i demobilizacja rewolucyjnego pułku Straty był tak duże, że Czerwony Pułk Warszawy jako jednostka narodowa stracił sens i pod koniec 1919 r. jego żołnierze zostali wcieleni do 52. Dywizji Strzelców, a większość z tych, którzy ocaleli z jej pierwotnego składu, została zdemobilizowana. Ich losy okazały się bardzo różne. Podsiadło był później oficerem radzieckim w czasie II wojny światowej. W 1944 r. przeszedł do Ludowego Wojska Polskiego. Rojewski został kolejarzem we Wrocławiu. Manusewicz-Wacki pozostał w Rosji i pracował w transporcie. Malanowski skończył w Komisariacie Ludowym Rolnictwa ZSRR jako zastępca Komisarza. Jednak zaskakująco wielu z nich – jak choćby Adam Pecold czy Franciszek Boh-Szurowski – wróciło do Polski i zupełnie nie po bolszewicku brało udział m.in. w obronie Warszawy w 1939 r., później zaś walczyło w konspiracji ZWZ-AK. W tym czasie Stefan Żbikowski od dwóch lat spoczywał w bezimiennej zbiorowej mogile na Cmentarzu Dońskim.
Michaił Gorbaczow – symbol Jesieni Ludów, ideolog pierestrojki i grabarz Związku Radzieckiego
Przed dwudziestoma laty przez Europę Wschodnią przetoczyła się pokojowa rewolucja, która doprowadziła do upadku bloku wschodniego. Na czele opozycji stanęło wówczas wielu komunistów, którzy wyczuli swą dziejową szansę i popłynęli z wolnościowym nurtem. Jednym z nich był Michaił Gorbaczow, który zmarł 30 sierpnia 2022 roku. Miał 91 lat. Pierwszy i jedyny prezydent Związku Radzieckiego był przez niektórych nazywany również grabarzem ZSRR.
W tym artykule: Jesień Ludów w Europie Wschodniej Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Pokolenie 89 Demokraci z przymusu Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie Późną jesienią 1989 roku padł mur berliński i w zasadzie opinia publiczna na całym świecie tylko tyle pamięta z tamtego gorącego czasu. Wydarzenie budowlane, a takim było fizyczne zrównanie muru z ziemią, urosło do rangi symbolu rozpadu bloku wschodniego, końca istnienia ZSRR, odzyskania niepodległości przez wiele narodów. Tymczasem od wiosny do grudnia 1989 r. doszło do kilku spektakularnych wydarzeń, które mogły z powodzeniem stać się symbolem owej europejskiej rewolty. Jesień Ludów w Europie Wschodniej Komunizm padał niczym kostki domina – 4 czerwca 1989 roku w Polsce PZPR przegrała wybory, w czego następstwie powstał pierwszy po 1945 roku niekomunistyczny rząd. Nasz kraj jako pierwszy opuścił blok wschodni. Latem 1989 roku polskim tropem poszły Węgry. Także tam komuniści rozpoczęli negocjacje z opozycją, a już w październiku uchwalona została nowa konstytucja. Najwięcej wydarzyło się w listopadzie. W Czechosłowacji sukces odniosła aksamitna rewolucja, w Bułgarii odsunięto od władzy Todora Żiwkowa, zaś w Niemieckiej Republice Demokratycznej Egon Krenz, następca Ericha Honeckera, zdecydował się otworzyć granicę z RFN. Jednocześnie coraz mocniej wrzało w „przybałtyckim kotle”, czyli na Litwie, Łotwie i w Estonii – kraje te zawarły sojusz, mający położyć kres dominacji radzieckiej. Także w Jugosławii – choć to już nieco inna historia – coraz głośniej odzywały się ruchy separatystyczne. W grudniu, w dramatycznych okolicznościach, upadł rumuński reżim Nicolae Ceauşescu Świat przecierał oczy ze zdumienia – sypie się imperium, a radzieckie czołgi nie wkraczają do zrewoltowanych kolonii. Ale liderzy przemian wzięli za dobrą monetę słowa sekretarza generalnego KPZR Michaiła Gorbaczowa, który podczas konferencji przywódców bloku wschodniego potwierdził prawo każdego państwa socjalistycznego do podążania własną drogą. Deklarację tę powtórzył kilkakrotnie. Wydarzenia, które wówczas nastąpiły, znany amerykański politolog Timothy Garton Ash określił mianem refolucji, czyli rewolucji mającej na celu reformowanie, a nie niszczenie. Michaił Gorbaczow stał się symbolem upadku ZSRR Jesień Ludów ma wiele symboli. Dla nas, oczywiście, najważniejszym był Okrągły Stół, przy którym od 6 lutego 1989 roku opozycja i strona partyjno-rządowa uzgadniały sposoby zaprowadzenia nad Wisłą demokracji. W gruncie rzeczy każdy wyzwalający się z okowów komunizmu kraj miał swój symbol. W ogarniętej aksamitną rewolucją Czechosłowacji mógł być nim widok Karela Gotta, ulubieńca socjalistycznego reżimu, śpiewającego dla setek tysięcy demonstrantów, zgromadzonych na placu Wacława w Pradze. Ponurym uosobieniem końca pewnej epoki mógł być także kadr z telewizyjnej relacji, pokazujący twarz zastrzelonego w pośpiechu dyktatora Rumunii Nicolae Ceauşescu i jego żony Eleny. Geniusz Karpat padł od kul elitarnego plutonu egzekucyjnego pod koniec grudnia 1989 r. i to był ostatni akord wschodnioeuropejskiej rewolucji. Na marginesie – zastrzelono go tak szybko, że ekipa filmująca ostatnie chwile Ceauşescu nie zdążyła zarejestrować momentu egzekucji. Prezydent Ronald Reagan, wiceprezydent George Herbert Walker Bush oraz Michaił Gorbaczow po spotkaniu w Nowym Jorku. W tle World Trade Center, fot. Getty Images Wielu jest też ludzi, którzy uważają, że nie Okrągły Stół, nie mur berliński, ale to Michaił Gorbaczow powinien być traktowany jako symbol Jesieni Ludów. Symbol dość przewrotny – człowiek, który chciał uczłowieczyć nieludzki system po to, by go uratować przed upadkiem, stał się jego... grabarzem. Rzeczywiście, roli Gorbaczowa w przemianach nie da się przecenić. To on rzucił hasło pierestrojki (przebudowy), która miała być sygnałem dla świata: ZSRR już nigdy nie będzie taki jak w minionych latach. Zapoczątkowana przez niego polityka głasnosti, czyli pełnej jawności, sprowokowała lawinę publikacji, odsłaniających prawdę o systemie. To wtedy ujawniono wiele zbrodni stalinizmu oraz następujących po nim dekad. Po 1956 roku Chruszczow odsłonił jedynie czubek góry lodowej, a jego następca Leonid Breżniew zadbał, aby zapomniano o osiągnięciach odwilży. To dzięki pierestrojce światło dzienne ujrzała głośna książka Anatolija Rybakowa „Dzieci Arbatu”, a także wstrząsający, choć z zawoalowaną symboliką, film Tengiza Abuładze „Pokuta”. W kwietniu 1989 roku nastąpiła bezprecedensowa wizyta. Szef państwa radzieckiego udał się do Watykanu na spotkanie z papieżem Janem Pawłem II. Komentatorzy odebrali to wydarzenie jednoznacznie – komunistyczny ateizm przegrał swą wojnę z Kościołem. Tony Judt, profesor europeistyki w New York University, od lat analizuje procesy, które doprowadziły do upadku bloku wschodniego. W swej bestsellerowej książce „Powojnie” tak ocenia rolę ostatniego szefa ZSRR: „Gorbaczow pozwalał upaść komunizmowi w Europie Wschodniej, by ocalić sam Związek Radziecki – tak samo jak Stalin utworzył satelickie reżimy nie dla nich samych, lecz jako zabezpieczenie swojej zachodniej granicy. Z taktycznego punktu widzenia Gorbaczow popełnił ogromny błąd – w ciągu dwóch lat nauka wyciągnięta z losów Europy Wschodniej obróci się przeciwko wyzwolicielowi tego regionu na jego własnym terytorium. Ale strategicznie jego sukces był ogromny i bezprecedensowy. Żadne inne imperium terytorialne w udokumentowanej historii nigdy nie porzuciło swych dominiów tak szybko, z taką dobrą wolą i przy tak niewielkim rozlewie krwi. Gorbaczow nie może bezpośrednio przypisać sobie zasług za to, co się wydarzyło w 1989 roku – nie planował tego i tylko szybko zrozumiał, jakie to ma znaczenie w długiej perspektywie”. Pokolenie 89 Oczywiście to, co działo się w ZSRR, nie mogło pozostać bez wpływu na sytuację w innych krajach socjalistycznych. Jednak zmiany nie następowały równomiernie. O ile w Polsce dopuszczano do publikacji coraz śmielsze teksty, od stycznia 1988 roku nie zagłuszano Wolnej Europy ani Głosu Ameryki, a na mocy amnestii w 1986 roku zwolniono większość więźniów politycznych, o tyle w NRD jedynie dokręcano śrubę. Podobną politykę represji prewencyjnych próbowała stosować władza bułgarska, ale okazało się, że opozycja w tym bałkańskim kraju rośnie w siłę z dnia na dzień. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? - National Geographic Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. Tyle że tam podłoże konfliktu miało nieco inny charakter. Otóż grupą najbardziej niechętną komunistom była asymilowana na siłę mniejszość turecka. W latach 80. doszło nawet do kilku zamachów bombowych, wymierzonych w reżim Todora Żiwkowa. W styczniu 1988 roku powstało Niezależne Stowarzyszenie Ochrony Praw Człowieka, będące pierwszą organizacją opozycyjną. Potem powołano do życia następne, aż wreszcie Żiwkow zdał sobie sprawę z nieuchronności końca komunizmu. Nic jednak nie wiadomo, jakoby Gorbaczow udzielał wsparcia bułgarskim opozycjonistom. Choć nigdy nie było tajemnicą, że relacje szefa Kremla z Żiwkowem są dalekie od doskonałości. W ogóle Gorbaczow kiepsko się dogadywał z matuzalemami bloku wschodniego: Erichem Honeckerem, Gustavem Husakiem, Janosem Kadarem czy Nicolae Ceauşescu. Znacznie lepiej rozmawiało mu się z gen. Wojciechem Jaruzelskim. Ale też inny był stosunek Kremla do tego, co się działo nad Wisłą, gdzie opozycja, choć nielegalna, stanowiła rzeczywistą siłę. W książce Andrzeja Brzezieckiego pt. „Lekcje historii PRL”, będącej zbiorem wywiadów z historykami i politologami, znajduje się interesujący fragment na temat domniemanych kontaktów „Solidarności” z Kremlem w latach 80. Profesor Antoni Dudek ujawnia: „Jest kilka przesłanek świadczących o tym, że zaistniały one już w roku 1988. Rakowski pisał dwukrotnie – w książce »Jak to się stało« i w »Dziennikach Politycznych« – że takie kontakty nie były dla władzy tajemnicą. Druga przesłanka to szyfrogramy Grupy Operacyjnej »Wisła« oraz ambasady PRL w Moskwie, w których raportowano, że Moskwa skłonna jest rozmawiać z konstruktywną opozycją (...). Niektórzy ludzie z kierownictwa opozycji chcieli wiedzieć, czy Moskwa pozwoli zmieniać system, a Moskwa chciała wiedzieć, kto z opozycji może brać ewentualnie udział w rządzeniu”. – To wierutna bzdura, którą od czasu do czasu powtarzają niektórzy politycy – twierdzi w rozmowie z „Focusem Historia” uczestnik tamtych wydarzeń Władysław Frasyniuk. – Gdyby prof. Dudek ogłosił, że Gorbaczow zwariował, a jego chorobą zaraził się Jaruzelski i Kiszczak, byłoby to bliższe prawdy. Bo jak wytłumaczyć działania przywódców, którzy wywodzą się z tzw. dyktatury proletariatu i nagle odkrywają w sobie zdolność do przeprowadzenia demokratycznych przemian? To przecież niemożliwe – dodaje Frasyniuk. Faktycznie – Gorbaczow wyobrażał sobie zapewne, że jego inicjatywa nie będzie początkiem demontażu systemu, lecz przejęciem przeciwników socjalizmu pod czerwony (ewentualnie różowy) sztandar. Chytrym krokiem, a nie politycznym samobójstwem. Michaił Gorbaczow i Ronald Reagan, fot. Getty Images Peter Kenez, autor książki „Odkłamanej historii Związku Radzieckiego”, przypomina: „Gorbaczow popierał tych przywódców, którzy opowiadali się za zmianą i na jakiś czas w NRD, Rumunii i w Czechosłowacji stał się symbolem reform. Wykorzystał swoją władzę, by pozbyć się przywódcy bułgarskiej partii Todora Żiwkowa. Pojawiając się w Berlinie w 1989 roku, owacyjnie witany, powiedział: »Życie karze tych, którzy zwlekają«, tym samym podkopując pozycję Ericha Honeckera, co szybko doprowadziło do jego usunięcia. To była paradoksalna sytuacja, która nie mogła długo trwać: szef sił okupacyjnych opowiadał się za wolnością”. Na miejsce matuzalemów promował jednak aparatczyków partyjnych, tyle że reprezentujących młodszą generację. Demokraci z przymusu W ogóle śledząc wydarzenia pod koniec lat 80., można dojść do wniosku, że rewolucja nastąpiła niejako wbrew intencjom wielu jej ojców. Albo inaczej – niektórzy faktycznie nie przewidywali rozmiarów przemian, inni zaś postanowili zmienić skórę i stanąć na ich czele.Oto dyktator oświecony ZSRR Michaił Gorbaczow namawia twórcę stanu wojennego w Polsce gen. Wojciecha Jaruzelskiego, aby ten poszerzył pole wolności w swoim kraju. Nie po to, aby dezawuować idee marksistowsko-leninowskie, ale wręcz przeciwnie, by je naprawdę realizować. Ostatecznie hasło „Socjalizm tak, wypaczenia nie” należało do częściej powtarzanych w tamtym czasie. W Czechosłowacji jednym z liderów aksamitnej rewolucji stał się Aleksander Dubczek, obalony w 1968 roku I sekretarz – reformator Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Ten sam Dubczek, który przed Praską Wiosną gorliwie wypełniał płynące z Moskwy polecenia, szczególnie przykładając się do komunizowania swojej Słowacji. Podobnie z ideologicznych pozycji zgrabnie wycofa się Borys Jelcyn – niegdyś szef komitetu miejskiego KPZR w Moskwie, a następnie prezydent Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej (tworu o bardzo krótkiej żywotności). Być może, gdyby wydarzenia w ZSRR nastąpiły szybciej i pucz Janajewa był nie w 1991, ale w 1989 roku, to zdjęcie Jelcyna, stojącego na czołgu przed siedzibą parlamentu, czyli Białym Domem, stałoby się symbolem przemian. Rzecz w tym, że do czasu konfliktu z Gorbaczowem, czyli do drugiej połowy lat 80., nikt nie podejrzewałby Jelcyna, wiernego syna partii, sprawnego karierowicza, o demokratyczne poglądy. Dziennik „Rzeczpospolita” przypomniał kiedyś słowa rosyjskiego publicysty Leonida Batkina. Wyliczył on, że w ciągu dziesięciu lat Jelcyn zmienił poglądy... dwadzieścia razy. Także w Bułgarii przemiany wprowadzał były aparatczyk, minister spraw zagranicznych i ostatni sekretarz generalny Bułgarskiej Partii Komunistycznej Petyr Mładenow. Ale przed upadkiem Żiwkowa zdążył wykonać polityczną woltę, stawiającą go w rzędzie opozycjonistów. Odmówił podpisania oświadczenia, potępiającego mieszanie się USA do wewnętrznych spraw Bułgarii, oraz – po konflikcie z Żiwkowem – ustąpił z zajmowanych stanowisk. Już jako prezydent kraju musiał się zmierzyć z rzeczywistą opozycją, reprezentowaną przez Związek Sił Demokratycznych, któremu nie podobało się pozostawanie u władzy byłych komunistów. Zastosował wówczas wariant polski. Posadził najważniejszych polityków za Okrągłym Stołem i przekazał stery państwa opozycyjnemu ZSD. Dość tajemniczą postacią jest też były prezydent Rumunii Ion Iliescu. Wieloletni działacz komunistyczny (przez pewien czas członek Komitetu Centralnego RPK) stał się demokratą niejako z przypadku, na fali demonstracji przeciwko Geniuszowi Karpat. Nie dziwi to, że przejął władzę. Był kolegą Gorbaczowa z czasu studiów w Moskwie. Ale często pojawiały się pytania – czy to on stał za pospieszną egzekucją Ceauşescu? Jakie tajemnice dyktator zabrał ze sobą do grobu? Metamorfozę przeszedł również aparatczyk Komunistycznej Partii Jugosławii Slobodan Miloszević. Wyczuwając nadciągające konflikty, przeobraził się w nacjonalistę. Klęcząc przed ołtarzem świętego Sawy, wezwał Serbów do wojny z wrogami (Chorwatami i muzułmanami). Był rok 1989, a słowa skierowane do Serbów padły na Kosowym Polu – miejscu, w którym serbskie wojska zostały 600 lat wcześniej rozgromione przez Turków. Komunizm sypał się jako system i sypał się błyskawicznie U nas przykład neofickiej gorliwości miał miejsce na nieco niższym szczeblu. Oto pragnący zachować stanowisko prezydenta Warszawy (wywodzący się z PZPR) Jerzy Bolesławski wyraził zgodę na publiczny lincz na... pomniku Feliksa Dzierżyńskiego. Idea skądinąd słuszna, ale zrealizowana zbyt pokazowo. Duma polskiego ruchu rewolucyjnego rozpadła się w środku dnia, przy asyście kamer i fleszy, a widzowie nieniepokojeni przez milicję załatwiali naturalną potrzebę na doczesne szczątki monumentu. Jednak trudno się dziwić, że ludzie przyzwyczajeni do pozostawania na szczytach za wszelką cenę próbowali utrzymać się przy władzy. Jak pisze Judt: „Jeszcze w październiku Imre Pozsgay (ekskomunista, jeden z liderów transformacji, zainicjowanej przez Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczą – przyp. AG) na Węgrzech czy Egon Krenz we wschodnich Niemczech naiwnie zakładali, że są w stanie pokierować lokalną odmianą pierestrojki. Większość oponentów w zasadzie się z tym zgadzała i nadal poszukiwała jakiegoś tymczasowego kompromisu. https://www.national-geographic.pl/artykul/rosja-i-ukraina-skomplikowana-historia-ktora-laczy-i-dzieli-dwa-kraje-220228104038 Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. W 1980 roku Adam Michnik pisał, że jest możliwe do wyobrażenia państwo mieszane, w którym totalitarna organizacja państwa będzie współistnieć z demokratycznymi instytucjami społeczeństwa”.Jednak 1989 rok zadał tej tezie kłam. Sypał się nie tylko komunizm jako system, ale także społeczeństwo nie chciało już żyć pod rządami jego kadr. „Łatwość, z jaką pękło złudzenie władzy komunistycznej, dowiodła, że reżimy były słabsze, niż ktokolwiek mógł przypuszczać” – konstatuje Judt. Okazało się, że wilk nie ma zębów już od dawna, choć przez lata skutecznie odgrywał rolę groźnego drapieżnika. I to Polacy jako pierwsi rzucili owemu drapieżnikowi wyzwanie. – Na to, że świat traktuje upadek muru berlińskiego jak ikonę tamtych czasów, patrzę bez większych emocji – zapewnia Frasyniuk. – Ostatecznie żyjemy w czasach „pisma obrazkowego”. Wydarzenia, jakie miały miejsce w stolicy Niemiec, rzeczywiście są o wiele bardziej spektakularne i atrakcyjne medialnie od polskiego pokojowego przejęcia władzy. Jednak to, że reagujemy na tę kwestię tak nerwowo, wypływa po trosze z naszego narodowego kompleksu niższości, permanentnego niedoceniania. A przecież po raz pierwszy pokazaliśmy światu, że jesteśmy w stanie wygrywać, a nie jedynie ginąć w kolejnych wojnach i powstaniach.
Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści
Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo staroświeckim stylu: w tajemniczych okolicznościach, w atmosferze spisku.
W tym artykule: Leonid Breżniew: powrót do stalinizmu Polityka Breżniewa a stan wojenny w Polsce Leonid Breżniew – schorowany dyktator uzależniony od leków Leonid Breżniew zmarnował szansę na reformę technologiczną ZSRR – państwo pozostawione bez perspektyw To za rządów Leonida Breżniewa, stojącego na czele ZSRR od 1964 do 1982 roku, państwo radzieckie znalazło się u szczytu potęgi. Ten syn hutnika, urodzony w 1906 roku w Ukrainie (aczkolwiek jego rodzinę określa się raczej jako rosyjską) zrobił niesamowitą karierę. Wykształcił się, wstąpił do partii komunistycznej i z zapałem piął się po szczeblach władzy. Tak się poświęcił polityce, że już mając 46 lat przeszedł pierwszy zawał serca. W tym samym 1952 roku dochrapał się jednak stanowiska w Biurze Politycznym, czyli w ścisłym kręgu władzy ZSRR. Promował go sam Stalin i do pewnego stopnia Breżniew pozostał wierny jego ideologii. Leonid Breżniew: powrót do stalinizmu Okres rządów na Kremlu Nikity Chruszczowa (1953–1964), potępiającego zbrodnie stalinizmu, z oczywistych względów nie mógł się podobać Breżniewowi. Dlatego wraz z twardogłowymi towarzyszami obalił Chruszczowa i jako sekretarz generalny (w skrócie: gensek) Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego sam zaczął grać pierwsze skrzypce. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. Nie w głowie była mu liberalizacja, lecz usztywnienie kursu. „Oskarżano go, że dopuścił, aby ZSRR wrócił do »neostalinizmu« i »popadł w stagnację«. Z czasem być może zostanie uznany za przywódcę, który najlepiej ze wszystkich rozumiał istotę ustroju i przedłużał temu ustrojowi życie tak długo, jak tylko się dało. Był przede wszystkim ostrożnym i sprytnym aparatczykiem, który zdawał sobie sprawę z konsekwencji, jakie może pociągnąć za sobą manipulowanie przy wadliwie działającej machinie” – pisze w swojej monumentalnej „Europie” historyk Norman Davies. „Zdawał sobie sprawę – w odróżnieniu od swoich następców – że eliminacja kłamstw i środków przymusu nieuchronnie podważy fundamenty budowli. Wobec tego Breżniew był twardy. W tym, co jego przeciwnicy mieli potępić jako »stagnację«, można także było dostrzec ten pokój i stabilizację, za którymi tęskniło jego pokolenie. Można było co najwyżej zredukować przemoc i oszustwo, tak aby stały się do zniesienia. W odróżnieniu od Stalina, Breżniew nie mordował ludzi milionami”. Gułagi i areszty były więc pełne, a takie głosy jak list protestacyjny z 1966 roku, w którym sowieccy intelektualiści wypowiadali się przeciw rehabilitacji Stalina – nie do przyjęcia. Przy tym Leonid Breżniew nie musiał bać się buntu. Jak podkreśla historyk Peter Kenez w „Odkłamanej historii Związku Radzieckiego”, wyżsi rangą partyjni towarzysze mogli liczyć na dacze, posyłać dzieci do dobrych szkół, a czasem nawet wyjeżdżać na Zachód. Zaś zwykli ludzie mieli po prostu ufać wodzowi. Polityka Breżniewa a stan wojenny w Polsce „Cały kraj oblepiony był jego wyidealizowanymi portretami, a dzieci w szkołach uczyły się o jego »wspaniałych wyczynach« jako dowódcy w czasie »wielkiej wojny ojczyźnianej«” – pisze amerykański historyk. W gospodarce zaczęto mówić o „realnym socjalizmie”, w odróżnieniu od dawnych idealistycznych i nieprzystających do rzeczywistości oczekiwań. Co ciekawe, w zamian za lojalność wobec Kremla, Breżniew pozwalał na coraz więcej komunistycznym władzom republik związkowych z odległych terenów ZSRR. Niechcący gensek mógł więc zasiać ziarna, które zakwitły po latach przy rozpadzie supermocarstwa. Symbolem polityki zagranicznej stała się przyjęta we wrześniu 1968 roku tzw. doktryna Breżniewa. Zakładała, że jeśli jakikolwiek kraj Układu Warszawskiego będzie chciał z niego się wyrwać, Moskwa może dokonać tam interwencji. Rzekomo w interesie międzynarodowej wspólnoty socjalistycznej, w ramach samoobrony, a w rzeczywistości: w imię własnych interesów ZSRR. Tak – już post factum – usprawiedliwiono interwencję zbrojną, która w Czechosłowacji stłumiła Praską Wiosnę. I choć nie uznawały tej doktryny niezależne od Moskwy komunistyczne Chiny, Jugosławia, a sprzeciwiała się jej nawet Rumunia, to właśnie tą doktryną mógł się zasłaniać w Polsce gen. Jaruzelski. Właśnie obawą przed sowieckim wojskiem motywował wprowadzenie własnymi siłami stanu wojennego i spacyfikowanie „Solidarności”. Czy wejście sowieckiej armii faktycznie nam groziło? Do dziś sprzeczają się o to historycy i publicyści. Jakkolwiek było, Breżniew na pewno był zadowolony, że Jaruzelski sam wykonał „czarną robotę”. Zwłaszcza że od 1979 roku uwikłał ZSRR w interwencję w Afganistanie, która kosztowała mnóstwo pieniędzy, sprzętu, zabitych i rannych. Leonid Breżniew – schorowany dyktator uzależniony od leków Jak na prawdziwego dyktatora przystało, Leonid Breżniew mógł się jednak godnie relaksować. Za młodu miał opinię kobieciarza. Całe życie uwielbiał jeść, a stoły genseka uginały się od dziczyzny, pucharów z kawiorem, jesiotrów, krabów czy takich smakołyków jak zupa z homara. Lubił też polowania, podczas których zaprawiał się ponoć polską Żubrówką. Kochał szaleć po Moskwie autem. Miał wiele samochodów, a w 1980 roku został nawet ranny w wypadku swojego rolls-royce'a. Nic poważnego mu się nie stało, a w zasadzie nic poważnego w porównaniu z tym, co już mu dolegało. W 1974 roku miał bowiem kolejny zawał. Uzależnił się od medykamentów. „Dochodzi do tego, że lekarze boją się choćby oględnie zasugerować, by zmniejszył dzienną dawkę. On zaś nie potrafi wytrzymać bez leków. Kiedy trafia do szpitala, przed snem zostawia ordynansowi kartkę z poleceniem: »Gdyby lekarze próbowali skonfiskować moje tabletki, śmiało skorzystaj z broni«. Dzięki środkom nasennym nie tylko zasypia, ale także – i przede wszystkim – wytrzymuje ciągłe napięcie i niepokój” – opisuje francuski historyk Philippe Comte w pracy zbiorowej „Ostatnie dni dyktatorów” (pod red. Diane Ducret i Emmanuela Hechta). Władimir Putin: mroczny car Rosji. Jak doszedł do władzy i czy ktokolwiek może go od niej odsunąć? Rosyjskiemu prezydentowi zarzuca się niezliczone już zbrodnie. Władimir Putin zgromadził w ręku gigantyczną, dyktatorską władzę. Zadbał nawet, by zmienić własną przeszłość. Breżniew miał coraz więcej na głowie, która pracowała coraz słabiej. Spokoju nie dawała mu rodzina. Szerzyły się plotki o łapownictwie. Córka skandalistka zamieszana była w kryminalną aferę z brylantami. Na dodatek Breżniew dobrze wiedział, że system polityczny Związku Radzieckiego to przeżytek, a komunistyczna ideologia ma tylko zamydlić ludziom oczy. Na głębokie zmiany nie miał jednak siły. „Reformować? Nie ma mowy! Boję się nawet głośniej kichnąć. Nie daj Bóg poruszyć jeden kamień, a już leci cała lawina” – podsłuchała jego tyradę bratanica w 1979 roku. – „Swoboda gospodarcza przyniesie tylko chaos. Zobaczycie. Sami się przekonacie. Ludzie wzajemnie się powybijają”. Leonid Breżniew zmarnował szansę na reformę technologiczną Philippe Comte zwraca uwagę, że Breżniew przegapił okazje na dokonanie przełomu technologicznego w ZSRR, który mógł zmienić bieg historii: „Kolejne kwestie kluczowe dla przyszłości kraju czekają w zawieszeniu. Zwłaszcza ambitny program modernizacji ochrzczony mianem »rewolucji naukowo-technicznej«, której filarem ma się stać »państwowy zautomatyzowany system zarządzania gospodarką całego ZSRR możliwy dzięki komputerom«. System ten, znany jako OGAS – swego rodzaju zapowiedź Internetu – to owoc dziesięcioletnich badań zespołu Wiktora Michajłowicza Głuczkowa, przedstawiony rządowi w czerwcu 1964 roku. Przez następną dekadę, aż do końca 1973 roku setki ekonomistów, badaczy, naukowców oraz dziesiątki instytutów pod kontrolą trzech sekretarzy Komitetu Centralnego pracują nad ambitnym projektem zakrojonym na szeroką skalę. Chodzi o reformę społeczeństwa radzieckiego opartą na rewolucji elektronicznej. Wszystko jest już gotowe. Brakuje jedynie decyzji politycznej. Tę zaś może podjąć wyłącznie KC na sesji plenarnej zwołanej przez genseka, który nigdy nie wpisze jej do punktu obrad. Dwadzieścia lat ogromnego wysiłku umysłowego i niepowtarzalna okazja, by dokonać cywilizacyjnego skoku, idą na marne. Wszystko przez lęk przed zmianami. Nade wszystko zaś – lęk przed wolnością. Bojaźliwy następca Lenina cofa Rosję o czterdzieści lat w rozwoju technologicznym”. Choroba i postępujące zniedołężnienie Breżniewa spowodowały, że jeszcze za życia genseka w jego otoczeniu zaczęła się toczyć walka potencjalnych następców. Wyróżniał się w niej szef KGB Jurij Andropow. I to on wskoczył na miejsce Breżniewa, gdy ten zmarł w Moskwie 10 listopada 1982 roku. Ba, niewykluczone, że Andropow pomógł gensekowi w zgonie. Breżniew miał już go bowiem na celowniku i zamierzał zmarginalizować. A chociaż gensek był schorowany, to kilka dni przed śmiercią znajdował się w świetnej formie, przyjął defiladę na Placu Czerwonym i spotykał się z zagranicznymi gośćmi. Szykował się do sesji plenarnej Komitetu Centralnego, na której prawdopodobnie przesądziłby o losie Andropowa... Breżniewa znaleziono nieprzytomnego w sypialni 10 listopada o godzinie 9 rano. Jeszcze żył, podjęto reanimację. Ciekawe, że ponoć jeszcze przed godz. 9 pojawiły się plotki o jego śmierci i niektórzy dygnitarze już traktowali go jak martwego. Tymczasem stan śmierci klinicznej stwierdzono u Breżniewa dopiero o godz. 10.30! Możliwe więc, że był podtruwany – jak wielu panów Kremla przed nim i po nim. ZSRR – państwo pozostawione bez perspektyw „Jedną z wielkich ironii losu tej epoki było, że kolejni pierwsi sekretarze wykazywali objawy rozmaitych wyniszczających chorób, doskonale symbolizujących stan zdrowia samego ZSRR. Pod koniec lat siedemdziesiątych stabilizacja zaczęła przechodzić w inercję. Mowa Breżniewa stawała się coraz bardziej bełkotliwa, a ruchy spowolniały do tego stopnia, że dowcipnisie utrzymywali, iż jest tylko trupem poruszanym mechanizmem do podtrzymywania życiowych funkcji” – komentuje w „Europie” Norman Davies. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. „Jego śmierć zmieniła inercję w paraliż, który następował, w miarę jak jego chorowici następcy wybierali na przemian sprzeczne zalety reformy i bezczynności. Jurij Andropow (1982–1983), który był zwolennikiem reform, zmarł na raka, nim rozpoczęto jakąkolwiek reformę. Konstantin Czernienko (1983–1985), ofiara rozedmy, nie miał najmniejszego zamiaru niczego rozpoczynać”. System, który Breżniew próbował zakonserwować, i tak się rozpadł. Cóż po względnej stabilizacji i spokoju mieszkańców ZSRR, skoro wszechobecne stały się obłuda, cynizm, brak perspektyw? „Kiedy 10 listopada 1982 roku Breżniew, nie bez pomocy »życzliwych«, odchodzi z tego świata, w obozach pracy gniją dziesiątki tysięcy więźniów politycznych i sumienia; dziesiątki niewygodnych obywateli doprowadzonych do stanu »warzywka« wegetują w szpitalach psychiatrycznych; wierzący potajemnie chrzczą dzieci w domach, a duchowny przychodzi do nich w cywilnym ubraniu; nikt nie może założyć nawet najmniejszej firmy, nawet lokalnej piekarenki czy pralni; miliony młodych absolwentów uczelni dla świętego spokoju zatrudnia się na stanowiskach dozorców albo robotników zamiast inżynierów; wszyscy tak przywykli do wszechobecnego cynizmu swoich przywódców, że myślą jedno, mówią drugie, a robią trzecie” – pisze o dorobku czasów Breżniewa Philippe Comte.
Hongkong: Poznajemy miasto między światami
Hongkong jarzy się światłami nad brzegiem Morza Południowochińskiego. Jest górzysty, więc gruntów budowlanych tu brakuje, a wieżowców jest więcej niż gdzie indziej – wiele ma ponad sto pięter.
Wydają się unosić nad zboczami wzgórz niczym balony napełnione helem. Cały Hongkong wisi gdzieś pomiędzy światami, płynąc na wahaniach kursów walut, emisjach akcji, spekulacjach nieruchomościami i juanach gości z Chin Ludowych, ściągających tu, by wydawać swoje pieniądze. W mieszkańcach siedmiomilionowej metropolii narasta poczucie niepewności i niepokoju mocno kontrastujące z dumą i optymizmem niedawnych czasów, gdy Hongkong był jedną z głównych biznesowych stolic Azji. Za tę zmianę odpowiedzialna jest oczywiście rosnąca potęga Chin, które stały się dyżurnym tematem tutejszych rozmów. Na Chiny patrzy się z góry – a zarazem z lękliwym podziwem. Milton Friedman, ekonomista, powiedział ponoć: „Kto chce zobaczyć kapitalizm w działaniu, niech jedzie do Hongkongu”. Idealizowanie tego miasta jako wolnorynkowego raju, kwitnącego w 15. roku po przekazaniu go Chinom przez Brytyjczyków, byłoby dzisiaj nadmiernym uproszczeniem albo nawet świadczyłoby o opacznym rozumieniu ukrytych sił, które tu działają. Oznaczałoby zamknięcie oczu na podskórne zmagania, maskowane przez blichtr pokazowych fasad centrum finansowego. Ukryty świat to miasto uciekinierów politycznych i prostytutek; gangsterów lubiących się afiszować ekstrawagancją; indonezyjskich gospoś spędzających tłumnie niedzielne wychodne w Victoria Park; ludzi z trudem wiążących koniec z końcem, gnieżdżących się w klitkach wielkości lodówki. PKB na głowę stawia Hongkong na 10. miejscu w świecie, ale do najwyższych należy także tzw. współczynnik Giniego mierzący wielkość rozziewu między bogatymi a biednymi. Mieszkańcy powiadają, że Hongkong wciąż się przeobraża, czego widomym znakiem jest jego zmieniająca się nieustannie panorama. – Odczuwamy te wielkie przemiany, ale nie umiemy ich nazwać. Tempo metamorfozy jest zbyt szybkie, by pamięć za nim nadążyła – twierdzi Patrick Mok, koordynator przedsięwzięcia Hong Kong Memory Project, które za 6,4 mln dolarów tworzy interaktywną witrynę internetową zawierającą stare zdjęcia miasta. Jej celem jest złagodzenie problemów z poczuciem tożsamości tutejszych mieszkańców. Niedaleko modnych butików przy Canton Road i luksusowego hotelu Peninsula w dzielnicy Tsim Sha Tsui na Kowloonie wznosi się ogromny, 17-piętrowy gmach zwany Chungking Mansions. Mieszka w nim 4 tys. ludzi, międzynarodowa brygada kupujących i sprzedających. Można ich zobaczyć w świetle neonów o każdej porze, jak uwijają się w tym świecie tanich hoteli, knajp serwujących dania afrykańskie czy indyjskie, sklepów, gdzie można kupić wszystko, od whisky na kieliszki po jedwabne sari. Amerykański socjolog i antropolog społeczny Gordon Mathews od sześciu lat prowadzi badania tutejszych mieszkańców. Wynika z nich, że do budynku wprowadzają się rocznie przedstawiciele 130 narodowości, licząc na zrobienie interesu życia. Najpierw Chungking Mansions opanowali imigranci chińscy. Wzbogaciwszy się, wynieśli się do lepszych dzielnic. Dzisiaj stanowi on – jak to ujmuje Mathews – „klub mężczyzn z Trzeciego Świata”. Według jego oceny 20 proc. wszystkich telefonów komórkowych używanych w czarnej Afryce przechodzi przez ręce handlarzy zamieszkujących Chungking Mansions. – To prawdopodobnie najważniejszy budynek dla światowej globalizacji z dolnej półki – twierdzi. Narodziny miasta wiążą się z opium. Być może tym da się wytłumaczy fakt, że i dziś granice między legalnymi a ciemnymi interesami pozostają w nim nieostre. Gdy w początkach XIX w. na pokładach żaglowców przybyli tu brytyjscy kupcy chcący zamienić ładunek indyjskiego opium na inne towary, ich uwagę zwróciła granitowa wyspa leżąca na szlaku do Kantonu w delcie Rzeki Perłowej. Ten skrawek lądu w przyszłości miał stać się Hongkongiem. W 1839 r. wybuchła I wojna opiumowa. Panująca w Chinach dynastia mandżurska (Qing) postanowiła zakończyć prowadzony przez „barbarzyńców” handel „cudzoziemskim błotem”. Władze skonfiskowały 20 tys. skrzyń z opium i zniszczyły ich zawartość. Anglicy uznali to za pretekst do wojny. Brytyjskie oddziały desantowe doszły na odległość 160 km od Pekinu. Nadzorca handlu brytyjskiego, niejaki Charles Elliot, wytargował przekazanie Anglii bezwartościowego na pozór Hongkongu. Uważał, że głębokowodny port może się przydać, choć władze w Londynie dziwiły się, bo ich zdaniem można było znaleźć lepiej położone miejsce. Pod rządami Brytyjczyków chaty ustąpiły miejsca kamienicom, powstała infrastruktura, a wokół portu, tranzytowego dla handlu z Chinami, wyrosło miasto. Jednak dopiero w reakcji na rewolucję komunistyczną w Chinach w 1949 r. Hongkong przekształcił się w ośrodek przemysłowego kapitalizmu. Uciekając przed nacjonalizacją prowadzoną przez reżim Mao Tse-tunga, przemysłowcy chińscy przeflancowali swoje firmy do Hongkongu. Do enklawy napłynęła fala chętnych do pracy uchodźców. Żywiołowo rozwijała się gospodarka wolnorynkowa, miasto stało się potężnym eksporterem towarów i rajem prawno-podatkowym ściągającym kapitały ze wszystkich zakątków świata. Z czasem Hongkong zabudował się nie tylko wspaniałymi drapaczami chmur (projekto- wanymi przez takie sławy jak Ieoh Ming Pei czy Norman Foster), lecz także blokowiskami. Za fasadą nowoczesności nabrzmiewały społeczne problemy – prostytucja, handel narkotykami, przemyt, hazard. Chungking Mansions jest dowodem na to, jak wiele się zmieniło. – Nie ma tu raczej działań sprzecznych z prawem, jeśli nie liczyć faktu, że wielu imigrantów w oczekiwaniu na azyl pracuje na czarno – mówi Mathews. Uważa on, że Chungking Mansions jest miejscem, gdzie Hongkong spełnia, przynajmniej częściowo, to, co obiecuje, i staje się znów dawną wersją siebie z XIX i XX w.: tyglem, portem otwartym dla wszystkich, wolnym globalnym targowiskiem. – To ucieleśnienie tego, czym Hongkong był i czym być powinien. W sklepie z przyprawami indyjskimi w Chungking Mansions poznaję mężczyznę, który przedstawia się jako Pakistańczyk i prosi, by go nazywać Jackiem Dawsonem (to nazwisko bohatera filmu Titanic granego przez Leonarda DiCaprio). Mówi, że w ojczyźnie groziło mu niebezpieczeństwo i w Hongkongu znalazł się bez koniecznych dokumentów. Zdołał zgromadzić skromny kapitalik i zaczął handlować telefonami. Teraz, sprzedając komórki używane i na kartę, wyciąga 60 tys. dolarów rocznie. Wskazując gestem rojących się w korytarzu ludzi, Jack Dawson mówi: – To moja kraina marzeń. Na Lockhart Road w dzielnicy Wan Chai w holu podniszczonego budynku kłębi się tłum. Panuje wyraźne napięcie. Młodzi chłopcy grają w gry na telefonach, a faceci w garniturach przestępują nerwowo z nogi na nogę i unikają patrzenia sobie w oczy. Wszyscy czekają na windę. Gdy drzwi się otwierają, wysypuje się z niej jedna męska grupa, a druga spieszy do kabiny – i hajda na górę. Na każdym piętrze tej 20-piętrowej budowli znajduje się kilka kawalerek zajętych przez jednoosobowe burdele. Ściany są tu tak cienkie, że dokładnie słychać, co dzieje się za każdą z nich. W latach 80. XX w. handlem żywym towarem zajmowały się „triady” – chińskie gangi o różnym pochodzeniu regionalnym, specjalizacji i powiązaniach politycznych. Początki tych przestępczych organizacji sięgają dawnych lat, ale ich rozkwit nastąpił w latach 60. i początku 70., gdy Hongkong opanowała korupcja. Filmy akcji Johna Woo pokazywały gangsterów jako bohaterów i ujawniały skrajne kontrasty, które do dziś nękają miasto: w szklanych wieżach bogactwo zdobywa się manipulacjami w białych rękawiczkach, a w ciemnych, zatłoczonych zaułkach – mokrą robotą. Dzisiaj obraz nie jest już tak czarno-biały, a prawda nie tak brutalna. Część gangsterskich ciemnych interesów, np. handel narkotykami, przeniosła się na kontynent. Współcześni gangsterzy nie są już tak przywiązani do lokalnych patriotyzmów, które odpowiadały za niejeden akt przemocy – tak twierdzi Alex Tsui, były funkcjonariusz służby antykorupcyjnej. Dziś jego zdaniem liczy się tylko biznes. Jeśli jest interes do zrobienia, triady chętniej niż kiedyś współpracują ze sobą, a konflikty rozstrzyga się przy stołach, nie na ulicach. Gangi zakładają linie autobusowe i firmy remontowe, choć nadal nie rezygnują z wymuszeń i rozbojów. Ale granice się zacierają. Dzieci gangsterów studiują na dobrych uniwersytetach i wolą zajmować się iPadami niż bandytyzmem. Gangsterskie grube ryby wybierają inwestowanie w nieruchomości zamiast ryzykowania życia w krwawych porachunkach. Zmiany w przepisach prawnych zminimalizowały szarą strefę gospodarki, którą rządziły triady. Dzisiaj prostytucja jest w Hongkongu legalna, a ograniczenia prawne mają za zadanie usunąć prostytutki z widoku publicznego i ochronić je przed wyzyskiem ze strony sutenerów. Miejsce na działalność pracownic sektora usług seksualnych zapewniają bloki z kawalerkami na każdym piętrze. Na zewnątrz nie ma żadnych szyldów ani reklam – dziewczyny ogłaszają się w sieci, a klienci opiniują je również w internecie. W budynku, który odwiedzam, za 40-minutowy seans płaci się 60 dolarów. Na jednym z pięter znajduję kobietę, która godzi się ze mną rozmawiać. – Po opłaceniu czynszu zostaje mi jakieś 100 tys. dolarów rocznie – wyznaje uwodzicielskim tonem. Przyjmuje mnie ubrana w różową koszulkę z dużym dekoltem w pokoiku z lustrami od sufitu do podłogi. Mokra posadzka w łazience świadczy, że przed moją wizytą właśnie brała prysznic po wyjściu klienta. – Odkąd się tym zajęłam, kupiłam już trzy mieszkania dla członków mojej rodziny – oświadcza z dumą. Upiór Chin wisi nad Hongkongiem zwłaszcza w czerwcu. Czwarty czerwca, rocznica masakry na placu Tiananmen (1989 r.), jest dla Hongkongu tym, czym dla Stanów Zjednoczonych 11 września. Do tragedii doszło tuż przed przekazaniem enklawy Chinom. Śmierć setek demonstrantów przeszyła wówczas Hongkong dreszczem grozy. Pekin obnażył oblicze uzbrojonego po zęby policyjnego państwa, które nie cofnie się przed niczym, aby stłumić wolnościowe dążenia. W Causeway Bay, modnej handlowej dzielnicy miasta, na betonowych płytach placu Times Square, pod billboardem z George’em Clooneyem reklamującym w otoczeniu uwodzicielskich supermodelek zegarek marki Omega, stoi 22-letni Sam Wong. Ma na sobie T-shirt, który głosi po angielsku Wolność już!, a na głowie bandanę z napisem po chińsku Strajk głodowy. Chudy jak patyk Wong ogłosił 64-godzinną głodówkę dla upamiętnienia rocznicy tragicznych tiananmeńskich wydarzeń. Minęła już pierwsza doba jego demonstracji. Towarzyszy mu 18 innych młodych ludzi. Sklecili tu miasteczko namiotowe, rozdają ulotki i śpiewają, wzywając Chiny do demokratyzacji i uwolnienia więźniów politycznych. Przechodnie spieszą, nie zwracając na nich najmniejszej uwagi. Ale poprzedniego wieczoru zatrzymała się tu duża grupa turystów z Chin Ludowych i oglądała z zainteresowaniem dokumentalny film o masakrze. Potem zostali porozmawiać. Niektórzy przyznawali, że po raz pierwszy dowiedzieli się o tym, co się naprawdę stało, inni zaś utrzymywali, ale bez zacietrzewienia, że to, co widzieli, to tylko antyrządowa wersja wydarzeń. – Nie boimy się ludzi różniących się od nas poglądami – mówi Wong. – Martwią nas za to nadużycia władzy, aresztowania i tłumienie naszego prawa do wolności słowa. O tym się w Hongkongu mówi ostatnio nieustannie: o nieobliczalności władz. Panuje przekonanie, że lokalni notable to marionetki realizujące cele i wykonujące polecenia swoich panów z Pekinu. Mimo obiecanej przez Chiny zasady „jeden kraj, dwa systemy”, gwarantującej Hongkongowi prawo do autonomii politycznej i gospodarczej do roku 2047, mieszkańcom cierpnie skóra na myśl o kontroli chińskiej, o ograniczeniach wolności i swobód, przemodelowaniu na obraz i podobieństwo Chin Ludowych. Leung Kwok Hung, działacz na rzecz demokracji i członek rady legislacyjnej miasta, z racji hipisowskiej fryzury zwany Długowłosym, protestuje przeciwko postępującemu ograniczaniu wolności słowa. – Tutejsza policja wysługuje się Pekinowi, bo każdy się boi, że sprzeciwiając się woli partii komunistycznej, zrujnuje sobie perspektywy zawodowe – twierdzi. – To dotyczy również urzędników administracji, mediów, w sumie każdego, kto chce z Chinami robić interesy. Stajemy się coraz bardziej bierni. Połowa mediów nie zamieściła nawet wzmianki o naszych protestach. Demonstracje w Hongkongu w ubiegłoroczną rocznicę wydarzeń na Tiananmen – jedyne, na które w Chinach zezwolono – miały szczególną wagę ze względu na wzburzenie, jakie wywołało aresztowanie chińskiego artysty Ai Weiweia, którego prowokacyjne dzieła i działalność społeczna zostały uznane za antyrządowe. (Aresztowano go pod zarzutem oszustw podatkowych, gdy wsiadał do samolotu do Hongkongu). W Victoria Park na czuwanie przy świecach zebrały się dziesiątki tysięcy ludzi. Przejawem nastrojów była obfitość T-shirtów, transparentów, nalepek, znaczków na szpilkach z napisem Kto się boi Ai Weiweia? Śpiewano pieśni (My to nowa młodzież, nie będzie już lęku), wygłaszano mowy, wyświetlano na ekranach wypowiedzi matek ofiar poległych na placu Tiananmen wzywające do pamięci i siły. Wszystko to było rozdzierające serce, melodramatyczne, przekonujące i dziwnie dodające otuchy. Najsilniej jednak wzruszało, że wśród demonstrantów panowało głębokie przekonanie, iż to, co się stało na Tiananmen, może któregoś dnia powtórzyć się i w Victoria Park, a oni będą następnymi ofiarami reżimu. Potem grupa młodych wysprzątała park, starannie oskrobała chodniki z parafiny ze świec. Nie było rozruchów, wezwań do marszu, okupacji, rzucania koktajlami Mołotowa. To były demonstracje zgodne z tutejszym zwyczajem: spokojne i uprzejme, żarliwe, ale tylko do chwili zaplanowanego zakończenia, wolne od prowokacji. To, czy Hongkong delikatnie eksportuje swoje koncepcje polityczne do Chin Ludowych, to rzecz do dyskusji. Nie ulega natomiast wątpliwości, że kondycję jego gospodarki podtrzymują swoją siłą nabywczą Chińczycy z kontynentu, zwłaszcza w czasie takich kryzysów jak epidemia ptasiej grypy w 1997 r. czy SARS w 2003 r. – Sklep z roleksami na Times Square sprzedaje 200 zegarków dziennie, głównie przybyszom z kontynentu – tłumaczy Francis Cheng, organizator imprez w Hongkongu dla firm z górnej półki i osobisty asystent Pansy Ho, miliarderki, która zarządza imperium hazardowym MGM China. Kiedyś to Hongkong wspomagał Chiny paczkami z żywnością i inwestycjami w nieruchomości, dzisiaj role się odwróciły: Chiny pomagają Hongkongowi przetrwać kryzys. Przybysze z kontynentu kupują tu towary i nieruchomości, płacąc często gotówką. – Mamy zwyczaj patrzeć na Chińczyków z góry – mówi Cheng. W Hongkongu dowcipkuje się o tym, jak nuworysz w luksusowej restauracji dopomina się, by mu do kieliszka nalewać wina po brzegi. Albo przychodzi do butiku z reklamówką pieniędzy, kładzie na kontuarze i pyta: Co tu jest najdroższe? Takie opowieści wspierają stary stereotyp „buraka z kontynentu”, ale – jak podkreśla Cheng – to dzięki nim przed każdym z dziewięciu sklepów Gucciego w mieście stoją kolejki, a popyt wydaje się nie do nasycenia. – Zawsze znajdzie się kolejna grupa chłopów, którzy się dorobili – mówi. Ta zmiana gospodarczego układu sił tylko zaostrza kryzys tożsamości Hongkongu. Dochodzi do tego, że dzisiaj to przybysze nazywają miejscowych „burakami”. Badania opinii publicznej wykazały, że większość mieszkańców enklawy uważa się przede wszystkim za obywateli Hongkongu, nie za Chińczyków. Coraz mocniejsza jest niechęć do ludzi napływających z Chin Ludowych, a jedna z gazet określiła ich jako „szarańczę”, która zalewa miasto. Niemal połowa noworodków przychodzących na świat w szpitalach położniczych Hongkongu to dzieci przyjezdnych z kontynentu. Wywołuje to protesty mieszkańców, którzy obawiają się, że w obecnym, pomyślnym dla narodzin Roku Smoka, gdy wskaźnik urodzeń skoczy do góry, przeciążony system szpitalny nie da rady obsłużyć „swoich”. Napięcia w tym zdającym się unosić nad ziemią mieście narastają. – Goście widzą Hongkong jako szmaragdowe miasto na wzgórzu – mówi Alex Tsui. – Ale to jest miasto chore. Ma kłopoty z głową. Ma kłopoty z kończynami. Nie stoi mocno na nogach. Zapada noc, budynki rozświetlają się niczym ogromne świece. Zatokę przecinają z warkotem promy. Po niebie szybują samoloty jak srebrne pterodaktyle, ulicami płyną rzeki przechodniów. Hongkong, miasto będące setką miast, jest rojne i gwarne jak zwykle i ulega kolejnej metamorfozie. – Ludzie są zdumieni, gdy pokazuję im zdjęcia pól ryżowych, które tu się rozciągały jeszcze w latach 70. – mówi Patrick Mok. W tamtych czasach mieszkaliśmy na ulicach, a handlowaliśmy na targowiskach pod gołym niebem. Potem wszystko przeniosło się pod dachy, do centrów handlowych, za zamknięte drzwi, do klimatyzowanych pomieszczeń. Nie wiemy, co się będzie działo, ale mamy wrażenie, że znikamy. Michael Paterniti, 2012
Po trwających pół wieku rządach Fidela Castro Kubańczycy mają mglistą świadomość nowych perspektyw. Tym razem jednak nie należy się spodziewać rewolucji
Pokażę ci, gdzie ją ukryliśmy – oznajmił Eduardo. – To nie najlepszy pomysł – odparłam. Ktoś zobaczy, że jestem nietutejsza, i cały plan diabli wezmą. – Nie przejmuj się, wszystko przemyślałem – zapewnił. – Nie musisz wysiadać z samochodu. Będziemy jechać powoli i powiem ci, kiedy masz patrzeć. Znajomy pożyczył mu maquinę – „maszynę”. Tak mieszkańcy wyspy nazywają stare amerykańskie samochody, jakie można zobaczyć na pocztówkach z Hawany. Był to Plymouth z 1956 r. w tak krzykliwym kolorze, że nie mogłam powstrzymać się od żartów. Jednak po zajęciu miejsca pasażera pamiętałam o tym, by delikatnie zamknąć drzwi, z szacunkiem wobec zaawansowanego wieku maquiny. Ruszyliśmy wzdłuż wybrzeża, kierując się z Hawany do nadmorskiej miejscowości. Tam czekała na nas łódź – wystarczająco solidna, by wywieźć z Kuby Eduardo i dziewięciu innych mężczyzn, którzy zapłacili za jej budowę. – Tutaj – wskazał Eduardo i odrobinę przyhamował. Pomiędzy dwoma obłażącymi z farby domami ciągnęła się wąska alejka. Na jej końcu stał pozbawiony okien budynek wielkości garażu. – Będziemy musieli ją wtoczyć na drugi koniec alejki – wyjaśnił. – Potem dalej, jedną przecznicę wzdłuż głównej ulicy, aż do żwirowej dróżki prowadzącej nad wodę. Zaczekamy z tym do północy, ale wciąż będziemy musieli uważać na helikoptery marynarki patrolujące wybrzeże. Poznaliśmy się zeszłej zimy, gdy ten jasnoskóry 35-letni Kubańczyk o ciele zapaśnika podwiózł mnie pożyczonym tico, na którym zarabiał jako nielegalny taksówkarz. Od tamtej pory odbyliśmy wiele wspólnych podróży po wyspie. Przy ich okazji spieraliśmy się o Nową Odmienioną Kubę. Eduardo twierdził, że nie ma czegoś takiego. Ja – że ludzie widzą zachodzące zmiany, że dopuszczono prywatną inicjatywę. Ale on ciągle mówił „nie” i wywracał oczami. – Jedyny pożytek mają z tego ci goście – powiedział mi kiedyś, poklepując się po ramieniu. Znaczyło to, że mówi o ludziach należących do wąskiego kręgu władzy. A co z Fidelem Castro, który cztery lata temu przekazał urząd prezydenta swemu młodszemu, bardziej pragmatycznemu bratu Raúlowi? – Viva Cuba Libre – wymamrotał Eduardo, przedrzeźniając rewolucyjny slogan, który widzieliśmy wymalowany na zewnętrznej ścianie budynku. Niech żyje wolna Kuba. – Prawdziwa zmiana zajdzie wtedy, gdy uwolnimy się od ich obu – dodał. Jeśli Kuba rzeczywiście przechodzi głęboką transformację, Eduardo stanowi jeden z jej najważniejszych czynników. Nie jest dysydentem, nie musi uciekać z kraju z obawy przed aresztowaniem. Jest po prostu młody, energiczny i sfrustrowany. Tak jak wielu jego rodaków. Powiedział mi kiedyś, że już jako nastolatek zorientował się, że dorastanie na Kubie nie oferuje żadnych perspektyw, chyba że należy się do peces gordos – „grubych ryb”. – Nic w tym kraju nie działa – powtarzał, waląc z rozpaczą w kierownicę kolejnego wypożyczonego gruchota. – Kocham ten kraj – powiedział Eduardo. – Ale nie widzę tu dla siebie przyszłości. Podróżując po Kubie, słyszałam te słowa tak często, że zlały mi się w jeden wielki lament: „Kochamy nasz kraj, ale on nie działa”. Ale byli też optymiści, którzy dostarczali mi amunicji do dalszych sporów z Eduardo. Byłam ciekawa jego reakcji, ale chciałam też zniechęcić go do pomysłu ucieczki łodzią. W wodach między Kubą a Florydą roi się od rekinów, prądy są niebezpieczne. Ludzie toną i wszelki ślad po nich ginie. Optymista: Roberto Pérez, rozczochrany biolog pełen entuzjazmu wobec kubańskich postępów w zakresie hodowli organicznej i miejskich upraw, sześć lat starszy od Eduardo. Twierdzi, że 80 proc. uczniów z jego rocznika w szkole średniej opuściło wyspę. – Sytuacja się jednak zmienia – tłumaczył mi. – Wiele wspaniałych rzeczy traktuje się tu jak oczywistość tylko dlatego, że ludzie są do nich przyzwyczajeni. Pokaż mi inny kraj, gdzie dzieci dorastają w tak bezpiecznym środowisku, gdzie otrzymują darmowe szczepionki i edukację, gdzie wychowują się z dala od gangów i narkotyków. Wciąż „nie”? Kolejny optymista: Josué López, równolatek Eduardo. Właśnie wrócił na Kubę po sześciu latach pobytu na Florydzie, rozczarowany wartościami wyznawanymi przez jego zachłannych ziomków w Miami. Korzystając z poluzowania regulacji dotyczących użytkowania gruntów, miał zamiar na kilku kupionych hektarach ziemi otworzyć pensjonat. – Każdemu, kto wybierał się do Stanów, powtarzałem tylko jedno – opowiadał. – Stary, jeśli coś zaczynać, to tylko na Kubie. Eduardo słuchał tych opowieści z poważną miną. A potem zaczynał kręcić głową. Pewnego ranka, gdy kłóciliśmy się w kawiarni na dachu budynku w historycznej części Hawany, chwycił nagle szklaną solniczkę stojącą na stoliku. – Przez całe moje życie rząd powtarzał „Spójrzcie! Dajemy wam taką ładną, pełną solniczkę!” – wykrzyknął. – Tyle że ta solniczka nigdy nie była pełna. Ta, którą trzymał w ręku, właściwie też była pusta. Zawierała może centymetr soli. Eduardo odstawił ją, po czym powiedział, że udało mu się załatwić wiosła. Hałas silnika mógłby zaalarmować pograniczników, przez jakiś czas będą więc musieli wiosłować. Sama próba opuszczenia wyspy byłaby wbrew prawu, bo żaden z uciekinierów nie miał tarjeta blanca – „białej karty”, rządowego zezwolenia na wyjazd (nawet tymczasowy) obowiązkowego dla wszystkich Kubańczyków. Ostatnio władze sugerowały, że mogą wycofać się z tego wymogu, jednak Eduardo nie złożył nawet podania, obawiając się odmowy, której nie towarzyszyło żadne uzasadnienie poza beznamiętną, wszechobecną pieczątką No esta autorizado („Nie zatwierdzono”). Każdy Kubańczyk wyjeżdżający za granicę musiał mieć też wizę kraju, do którego się wybierał. Samo wpisanie się na listę osób oczekujących na amerykańską wizę kosztowało 160 dol. i wymagało pisemnego zaproszenia od mieszkańca USA. Eduardo nie miał ani pieniędzy, ani zaproszenia. Spodziewałam się, że poprosi mnie o jedno lub drugie, ale nigdy tego nie zrobił. Pewnego dnia, w środku długiej podróży samochodem wyjawił mi za to swój plan ucieczki łodzią. Widocznie potrzebował kogoś, komu mógłby się zwierzyć. Teraz, wpatrując się w prawie pustą solniczkę, rozmawialiśmy o 9-letnim synu Eduardo, który nie miał zielonego pojęcia o planach ojca. – Nie wiem, czy mu o tym powiedzieć – przyznał Eduardo, dodając, że za pieniądze zarobione za granicą mógłby mu przynajmniej kupić nowe buty. – W życiu trzeba podejmować ryzyko. Nie obawiam się tego. Już wcześniej ci powiedziałem, że możesz opublikować moje prawdziwe nazwisko. Zrób to, ja się nie boję. Jakby zapomniał, że wciąż mieszka w państwie, w którym ludzie ostro krytykujący władze lądowali w więzieniu z piętnem zdrajcy narodu. Miasto zdawało się lśnić tego ranka, chociaż w dzielnicy, gdzie się zatrzymałam, doszło do kolejnego derrumbe. Słowem tym opisuje się częste tu katastrofy budowlane. Państwo nie miało pieniędzy na remonty, więc piękne niegdyś budowle gniły w tropikalnym klimacie. Niknęły stopniowo lub w kilka sekund, waląc się z hukiem. Dzisiejsze derrumbe zabiło cztery osoby, w tym trzy nastolatki. Budynek oznaczono co prawda jako grożący zawaleniem, ale gdzie ludzie mieli się podziać, jeśli miasto bywa gdzieniegdzie tak zatłoczone, że całe pokolenia gnieżdżą się w domach zamieszkiwanych niegdyś przez pojedyncze rodziny? Eduardo był przekonany, że liczba ofiar derrumbe wyniosła 21. Dowiedział się o tym z bemba – radia szeptanego, czyli plotek zasłyszanych na ulicach. To jedyna wolna od cenzury metoda rozpowszechniania niewygodnych dla rządu informacji. Rządowa gazeta Granma, ku zaskoczeniu wielu ludzi zamiast udawać, że nic się nie wydarzyło, doniosła o czterech ofiarach. Tak czy inaczej miasto lśniło. W niektórych kwartałach połowę budynków zajęły sklepiki. Ludzie zza prowizorycznych lad handlowali akcesoriami fryzjerskimi, domowymi ciastami lub płytami DVD. W wielu oknach znów pojawiły się napisy „Na sprzedaż”. Te same, które zniknęły kilka dekad wcześniej, kiedy nie można było handlować mieszkaniami, a tylko się nimi wymieniać. Za kilka tygodni z pierwszą od 14 lat wizytą miał się tu pojawić papież Benedykt XVI. Wzdłuż trasy przejazdu jego orszaku robotnicy czyścili i malowali fasady domów. Niektórzy Kubańczycy zaczęli żartować, że gdyby papież przyjeżdżał częściej, miasto byłoby czystsze. Były też antyderrumby – jak lubiłam je w myślach nazywać – potężne, na wpół ukończone konstrukcje pochłaniające większość skromnego państwowego budżetu przeznaczonego na inwestycje. Strzeliste żurawie i wysokie rusztowania otoczyły kilka zabytkowych budynków, odpicowano miejsca przyciągające turystów, rozbudowywano port. Z wybrzeża można było dostrzec zarys olbrzymiej platformy wiertniczej eksplorującej dno morza, gdzie – jak wierzono – kryją się miliardy baryłek ropy. Jeśli Kuba faktycznie zacznie wydobycie na skalę przemysłową, otworzą się przed nią ogromne możliwości gospodarcze. Nie dają one spokoju większości Kubańczyków, z którymi rozmawiałam. Wszyscy powtarzali, że nie wierzą w trwałe zmiany, jeszcze nie tym razem. Tutejszy rząd miał długą tradycję wysyłania sprzecznych sygnałów. Najpierw zachęcał do prywatnej przedsiębiorczości, by chwilę później uznać ją za działalność kontrrewolucyjną. Raúl Castro różnił się jednak od brata. Jego zmiany zdawały się prawdziwe, witane były przez Kubańczyków z typową dla nich mieszanką podniecenia, ostrożności, chłodnej kalkulacji, czarnego humoru i niecierpliwości. – Odbudowa kubańskiej państwowości – ogłosił grobowym głosem katolicki prawnik i redaktor Roberto Veiga, wymawiając hiszpańskie słowa z namaszczeniem godnym ambony. – La reconstruccion de la casa Cuba. Z tym jednak trzeba uważać. Metafora „odbudowy” zakłada istnienie jakiegoś planu. Tymczasem Kuba takiego planu najwyraźniej nie ma. – To największe ze stojących przed nami wyzwań – przyznaje Veiga, współpracownik Espacio Laical („Przestrzeń Świecka”), katolickiego pisma, które stało się – podobnie jak cały Kościół na Kubie – jednym z nielicznych miejsc publicznych debat na temat przyszłości kraju. Na Kubie mieszka 11 mln ludzi. To największa z karaibskich wysp, położona ledwie 145 km od wybrzeża USA. Jednak tym, co najbardziej fascynuje międzynarodową opinię publiczną, jest historia tego miejsca, funkcjonująca pod postacią dwóch sprzecznych narracji urastających do rangi mitu. Według pierwszej z nich w 1959 r. bezwzględni rewolucjoniści przejęli amerykańskie przedsiębiorstwa, wypędzili wszystkich fachowców i uciszyli opozycję, tworząc totalitarne państwo policyjne. Drugi mit opowiada o genialnym rewolucjoniście, który obalił skorumpowaną dyktaturę, wyzwolił wyspę spod kolonialnego jarzma obcych firm i mafii, zlikwidował analfabetyzm, zapewniając jednocześnie wszystkim mieszkańcom równe prawa i opiekę medyczną. Mimo trwających pół wieku wysiłków USA, które próbowały zniszczyć Kubę, zabraniając swoim obywatelom odwiedzania wyspy i prowadzenia interesów z jej mieszkańcami, udało mu się tu stworzyć bastion socjalizmu. Obie te opowieści zawierają sporą dozę prawdy. To dlatego Kuba jest tak fascynująca. – Cały naród stał się obiektem eksperymentów – powiedziała po namyśle 58-letnia artystka, nie przerywając krojenia papryczek na kolację. Znajdowaliśmy się w kuchni jej domu w zadrzewionej dzielnicy Hawany. Budynek z ogrodzonym trawnikiem i patiem na tyłach należał do jej rodziny jeszcze przed Triunfo – zwycięstwem rewolucji w 1959 r. Kobieta wskazała palcem na energooszczędne żarówki, pozostałość po przeprowadzonej przed kilkoma laty ambitnej reformie nakazującej wymianę wszystkich żarówek w kraju. Miało to zwiększyć niezależność energetyczną Kuby i poprawić stan środowiska. – Przychodzili nas kontrolować. Rozbijali wszystkie stare żarówki, jakie znaleźli, żeby mieć pewność, że nie wkręcimy ich z powrotem. Uśmiechnęła się, patrząc spod oprawek okularów. – Sam pomysł wymiany żarówek był wspaniały – podsumowała. – Problemem okazał się sposób jego realizacji. Jeśli wierzyć nagłówkom gazet, odbudowa kubańskiej państwowości wygląda tak: kapitalizm zdobywa kolejne przyczółki, wkradając się krok po kroku na obrzeża systemu. Od 2010 r. ponad 150 tys. Kubańczyków zwolniło się lub zostało zwolnionych z państwowych zakładów pracy. Jeszcze niedawno było to zupełnie niewyobrażalne – państwo miało obowiązek zapewnić każdemu pracę i związane z nią świadczenia. Tym razem sam prezydent Castro przyznał, że aparat państwowy za bardzo się rozrósł, okazał się podatny na wpływy i korupcję, w związku z czym trzeba zlikwidować pół miliona stanowisk pracy. Część terenów uprawnych oddano w dzierżawę prywatnym rolnikom i spółdzielniom, zaczęto też gorliwie zachęcać naród do innych form legalnego samozatrudnienia. W ciągu ostatnich dwóch lat rząd zatwierdził 181 szczegółowo opisanych kategorii cuentapropismo – pracy na własną rękę. Nawet libreta stała się, zdaniem Raúla Castro, reliktem przeszłości. Sama libreta! To naprawdę ogromna zmiana. Nic lepiej nie wyraża wprawiających w konsternację zawiłości kubańskiej gospodarki niż te umieszczone w tekturowej oprawce, spięte zszywką białe kartki zawierające listę artykułów, które właściciel książeczki może kupić po niskich cenach ustalonych przez państwo: ryż, cukier i mleko, o ile w rodzinie jest dziecko poniżej 8. roku życia. Pewnego dnia trafiłam do domu kapłana santerii, afrokubańskiej religii wyznawanej nawet przez tutejszych zdeklarowanych katolików. Wciąż próbowałam dojść do siebie, po tym jak na moich oczach w trakcie ceremonii inicjacyjnej kapłan podrzynał gardła gołębiom i kurczakom i przelewał ich krew do naczyń, modląc się w języku joruba. On chciał jednak rozmawiać tylko o swoich kartkach żywnościowych. – Popatrz na to – jęczał. – Ćwierć litra oleju miesięcznie na osobę. Trzydzieści deko fasoli! Opakowanie makaronu raz na trzy miesiące! Miejscowe kobiety, wybierając się na codzienne zakupy, często powtarzały słowa: pollo por pescado – „kurczak zamiast ryby”. Obiecałaś rodzinie rybę na obiad, ale w sklepach zabrakło ryb, więc kupujesz kawałek kurczaka i udajesz, że to ryba. Oczywiście, Kuba jest ze wszystkich stron otoczona morzem, więc gdzie się podziały wszystkie ryby? Zapytaj o to dowolnego Kubańczyka, a powie, że ryby są w restauracjach. W wielu restauracjach za ryby – podobnie jak za każdy pożądany produkt na Kubie, począwszy od kart wstępu do modnych klubów, przez farby do włosów i telewizory plazmowe, a skończywszy na dżinsach – płaci się za pomocą CUC – kubańskiego peso wymienialnego. Tym samym dotarliśmy do tego aspektu kubańskiej codzienności, który sprawia, że każdy yuma (Amerykanin, obcokrajowiec) sięga po garść aspiryny oraz kalkulator. CUC – kubańskie peso wymienialne to jedna z dwóch oficjalnych walut na wyspie. Wprowadzona zaledwie dekadę temu, zastąpiła dolary i inne zagraniczne pieniądze, które zalały wyspę po upadku ZSRR w 1991 r., destabilizując gospodarkę uzależnioną od finansowego wsparcia ze strony wielkiego socjalistycznego mocarstwa. Braki paliwa, 14-godzinne przerwy w dostawach prądu, powszechny głód były wtedy codziennością. Sytuacja zmusiła rząd do wpuszczenia zagranicznych turystów. W pośpiechu zaczęto budować nadmorskie hotele (robi się to zresztą do dzisiaj), chociaż ciągnące się wzdłuż autostrad billboardy wciąż przestrzegały przez kapitalizmem: „Socjalizm albo śmierć!” „Zmiany oznaczają LEPSZY socjalizm!”. Według podstawowych założeń peso wymienialne miało być używane w transakcjach związanych z obcokrajowcami. Przyjmowano, że tą walutą będzie się płacić za hotele czy pamiątkowe koszulki z Fidelem. Jedno peso wymienialne jest warte jednego dolara amerykańskiego. Jednak pracownicy zatrudnieni przez państwo, czyli jakieś 80 proc. siły roboczej, otrzymują wypłaty w drugiej oficjalnej walucie – peso kubańskim. Jedno peso kubańskie jest warte jedną dwudziestą czwartą peso wymienialnego. Wszystkie państwowe pensje są ustalane odgórnie. W połowie 2012 r. pracownik socjalistycznego przedsiębiorstwa mógł zarobić od 250 do 900 kubańskich peso miesięcznie. „Oni udają, że nam płacą, my udajemy, że pracujemy” – oto tutejsza filozofia. Potężny pomnik rewolucyjnego kompana Fidela, Ernesto Che Guevary, jest symbolem miasta Santa Clara. Spotkałam się tam z lekarzem pogotowia, którego państwowa pensja wynosiła 785,35 kubańskich peso, czyli 32,72 dolara lub wymienialnego peso. Dr M. nie zapłacił ani grosza za swoją edukację, a cała jego rodzina objęta została bezpłatną opieką medyczną. Syn doktora do końca życia mógł uczyć się za darmo. Za pieniądze, które zarabiał na państwowym stanowisku, dr M. mógł prowadzić ascetyczne życie kubańskiego patrioty, gorąco propagowane w latach 60. przez Che Guevarę. Oczywiście tak długo, jak długo jego żona używała taniego mydła, cała rodzina zadowalała się kawą za jedno peso w szklankach z fusami, a żadne z nich nie chciało kupić dezodorantu. – A wiesz, ile kosztuje zabawkowa, zdalnie sterowana ciężarówka, którą chciałem kupić synkowi? – pyta, gdy stoimy pod pomnikiem, zadzierając głowy w kierunku Che. – 40 peso wymienialnych. To cena ze sklepu państwowego. Na całej wyspie działa jednak prężny czarny rynek – por la izquierda, „na lewo” – na którym można nabyć praktycznie wszystko. Jednym z najbardziej absurdalnych aspektów życia na Kubie jest zapał, z jakim rząd, płacąc ludziom w kubańskich pesos, namawia do zakupu towarów za pesos wymienialne. Tymczasem sprzedawcy nie zaznaczają nawet waluty przy cenie towaru. Jeśli coś się błyszczy, ma ruchome części i ładne opakowanie, wszyscy Kubańczycy wiedzą, którym peso powinni za to zapłacić. I chcą to kupić, niezależnie od tego, co podszeptuje im duch Che Guevary. Zanim spotkałam się z doktorem, patrzenie na sklepowe wystawy przyprawiało mnie o zawroty głowy. Pasta do zębów – 1,50 peso wymienialnego. Mikser kuchenny – 113. Tapicerowany komplet wypoczynkowy do salonu – 597. To właśnie dlatego doktor M. przez cztery dni w tygodniu zamiast odpoczywać po 24-godzinnej zmianie na pogotowiu, siada za kierownicą taksówki. W praktyce jeździ po prostu własnym autem, rosyjskim gruchotem odziedziczonym po ojcu. Po drodze zabiera jednak turystów, bo płacą za to w wymienialnych peso. Dzięki taksówce w środku sezonu urlopowego dr M. może zarobić równowartość 15 pensji z pogotowia. Takie sytuacje na Kubie nie są niczym dziwnym. Na postoju taksówkowym i w całym przemyśle turystycznym można znaleźć wielu wykształconych Kubańczyków. Lata studiów, w trakcie których przygotowywali się do służenia krajowi jako inżynierowie czy lekarze, zapewniły im pensje w „bezwartościowych pieniądzach”. Przyglądaliśmy się jeszcze przez chwilę z dr. M. przedmiotowi, na którym zacisnęła się gigantyczna dłoń Che na pomniku, a po ustaleniu, że to granat, poszliśmy do muzeum. Przed spotkaniem Fidela Che Guevara ukończył argentyńską akademię medyczną. W szklanych gablotach umieszczono jego dzienniki lekarskie oraz fartuch laboratoryjny. Dla dr. M. była to pierwsza wizyta w muzeum od 15 lat – wtedy do Santa Clara sprowadzono prochy Che Guevary. Teraz był milczący i nie okazywał żadnych emocji. Data wodowania łodzi została już ustalona – poinformował mnie Eduardo. Chcieli wypłynąć kilka dni po zakończeniu wizyty papieża. Kiedy wybrałam się z Hawany w głąb wyspy, co chwilę docierały do mnie jego esemesy: „Hej koleżanko, wkrótce wyjeżdżam na wakacje”. Z perspektywy pieszej i motorowej – bo tak głównie podróżowałam – Nowa Odmieniona Kuba wydawała się jak najbardziej rzeczywista i obdarta, tak jakby cały kraj zamienił się w gigantyczny pchli targ. Mężczyźni przesiadujący na schodach przed domami naprawiali telefony komórkowe i napełniali zapalniczki. Na werandach całe rodziny handlowały używanym sprzętem kuchennym, kawą z termosów i zawiniętymi w papier kanapkami z szynką i serem. Poznałam byłego nauczyciela matematyki, wygadanego 42-latka, który sprzedawał dziecięce ubranka w rogu wynajętego pomieszczenia handlowego w samym centrum Camagüey. – Wszystko uszyte przez moją żonę – zachwalał. – Też była kiedyś nauczycielką. Widziałam też nową, snobistyczną hawańską restaurację Le Chansonnier. Nad wejściem nie było żadnego szyldu. Le Chansonnier to palada – prywatna restauracja w domu właściciela, dla tych, co mają prawdziwe pieniądze, czyli peso wymienialne. Chociaż prowadzenie takich lokali było od lat legalne, dotychczas hamowano ich rozwój, twierdząc, że odbierają klientów restauracjom państwowym. W 2011 r. zniesiono wreszcie ograniczenia, zezwalając na zatrudnianie pracowników i paladares zaczęły przynosić właścicielom wymierne zyski w wymienialnej walucie. Podobnie stało się wcześniej z pokojami gościnnymi, kiedy rząd zezwolił na wynajmowanie części mieszkań zagranicznym turystom. – Zawsze marzyłem o prowadzeniu własnego interesu – wyznał mi współwłaściciel Le Chansonnier, 39-letni Héctor Higuera Martínez. – Wcześniej planowałem, że zostanę inżynierem, ale wolę zarobić na życie, obsługując turystów. Machnął ręką w stronę kuchni i w mgnieniu oka stanęła przede mną wyśmienita sałatka z kurczaka z zieloną sałatą i czekoladową posypką. Kolacja w Le Chansonnier kosztowała w granicach 40 wymienialnych peso. Mimo takich cen wciąż brakowało miejsca. Zawsze kiedy przyglądałam się towarom wycenionym w walucie wymienialnej, zastanawiałam się, skąd ją biorą pozostali mieszkańcy kraju. Przecież nie każdy dorabiał jako taksówkarz lub barman, czekając na napiwki od turystów. Częściową odpowiedź przynosiły zagraniczne przelewy, dolary i euro przysyłane przez krewnych, którzy wyemigrowali z Kuby. Szacuje się, że w tym roku suma ta przekroczy 2 mld dol. Oznacza to, że współczesna Kuba utrzymuje się częściowo dzięki ludziom, którzy stąd wyjechali. Od kiedy rządy amerykański i kubański poluzowały przepisy emigracyjne, Kubańczycy wracający ze Stanów przywożą ze sobą nie tylko pieniądze, ale także towary: telewizory, sprzęt AGD, torby pełne ubrań oraz inne rzeczy, które ich krewni będą mogli sprzedać por la izquierda, zarabiając wymienialną walutę. Do tego dochodzą kradzieże, które w czasach głębokiej recesji po upadku ZSRR stały się powszechną formą zapewnienia sobie środków do życia. Hiszpański czasownik luchar – „walczyć”, tłumaczy się tu też dość luźno jako „wynosić towar z miejsca pracy, bo rząd wypłaca nam tak niskie pensje, że nie stać nas nawet na piwo”. Wynosi się jedzenie i napoje, sprzedaje, wymienia lub wykorzystuje sprzęty należące do zakładu pracy. – Jeśli rozglądasz się wokół i nie widzisz niczego, co możesz zabrać do domu albo odsprzedać, to nie warto w takim miejscu pracować – powiedziała mi 40-letnia mieszkanka dzielnicy robotniczej. Peso wymienialne do kieszeni zwykłych Kubańczyków trafia też przez handel. Spójrzmy chociażby na Higuerę: dzięki nowemu prawu o samozatrudnieniu jego komercyjne przedsięwzięcie, zapewniające pracę 10 osobom, było całkowicie legalne – dopóki pamiętali o płaceniu podatków. Opodatkowanie działalności gospodarczej to jednak nowa koncepcja na Kubie, więc wraz ze wzrostem zatrudnienia w sektorze prywatnym i podatki zaczęły gwałtownie rosnąć. System zaprojektowano tak, by zapobiec zbytniej ekspansji prywatnego kapitału. W zeszłym roku, po trwających wiele miesięcy debatach, opublikowano dokument zatytułowany Wytyczne społeczno-gospodarcze Partii i Rewolucji. Według jego trzeciego paragrafu (spośród 313) prywatna „kumulacja kapitału”, w odróżnieniu od państwowej, „nie będzie dozwolona”. Co miałoby to właściwie oznaczać? Tego już wytyczne nie wyjaśniają. Cynicy twierdzą, że władze zabezpieczają się w ten sposób przed prawdziwą wolnorynkową konkurencją, eliminując zagrożenie dla biurokratów i zarządzających państwowymi firmami. Mniej cyniczni powiedzą natomiast, że Kuba musi ostrożnie radzić sobie z problemem prywatyzacji, chroniąc jednocześnie świadczenia, do których mieszkańcy wyspy przywykli od czasów rewolucji. Tydzień później wróciłam do Stanów. Czekałam na telefon od Eduardo gdzieś z południowej Florydy. Minęły dwa tygodnie, on jednak wciąż się nie odzywał. Odczekałam dwa kolejne, po czym spróbowałam zadzwonić na numer jego komórki. Nie odbierał. W końcu skontaktowałam się z jego bratem, który ożenił się z poznaną na Kubie Meksykanką i wyjechał do jej ojczyzny. – Nie udało mu się! – wykrzyknął po hiszpańsku podekscytowany. – Był jakiś problem z łodzią. El timón. Nie dopłynęli – zawrócili, używając wioseł. Obyło się bez aresztowań. Po zakończeniu rozmowy sięgnęłam po słownik. Okazało się, że timón to „ster”. Już wiedziałam, co przytrafiło się Eduardo. Siedząc na dryfującej łodzi z uszkodzonym sterem, razem z towarzyszami zastanawiali się, czy zaryzykować uruchomienie silnika i płynąć bez nawigacji w stronę niewidocznego lądu. Ostatecznie jednak skierowali łódź na znajome wody i powiosłowali do domu.
Te wspomnienia czekały na publikację ponad 35 lat. Wywiad z Małgorzatą Niezabitowską
Osobiste dzienniki znanej dziennikarki, publicystki oraz byłej rzeczniczki rządu Tadeusza Mazowieckiego pokazują wstrząsającą prawdę o stanie wojennym w Polsce.
35 lat po wprowadzeniu stanu wojennego Małgorzata Niezabitowska zdecydowała się opublikować dzienniki z tego okresu. Przez wszystkie te lata setki zapisanych kartek leżały nietknięte na strychu jej domu. Gdy wreszcie po nie sięgnęła, okazało się, że ten wstrząsający zapis rzeczywistości Polski lat 80. ciągle daje do myślenia. Dziś, w niedzielę 13 grudnia, obudził mnie hymn polski dobiegający z góry, z pokoju ojca. A potem głos Jaruzelskiego. Nie wiedziałam, co mówi, ale nie było to na pewno nic dobrego. I zaraz też w kuchni tenże sam głos oznajmiający ogłoszenie stanu wojennego. Władzę w kraju przejęła Rada Ocalenia Narodowego (Wojskowa) na czele z Jaruzelskim. Jej skład jest anonimowy, natomiast rozporządzenia przerażające. Ale o tym dowiedziałam się dopiero później. Na razie rzuciłam się do ukrywania rzeczy, które ukryć, a przede wszystkim wynieść należy. [13.12.1981, niedziela] Gdy przypomina sobie Pani czas stanu wojennego, co Pani czuje? Strach, przerażenie, ulgę? Może to zabrzmi jak dysonans, ale ja wspominam ten okres jako przygodę życia. To był dla mnie czas niezwykle intensywny, emocjonalny, ryzykowny. Od 13 grudnia 1981 r. wiedziałam, że muszę walczyć o prawdę. Każdego dnia, a dokładnie każdej nocy, zapisywałam wiele kartek. Wcześniej rozmawiałam z ludźmi, czytałam prasę podziemną, starałam się być tam, gdzie działo się coś istotnego. Pięć dni po słynnym wystąpieniu generała Jaruzelskiego w telewizji z Niemiec przyjechał mój mąż Tomek Tomaszewski, fotograf. I wtedy już wspólnie dzień w dzień chodziliśmy po ulicach i dokumentowaliśmy rzeczywistość na kliszy i na papierze. Zaczęliśmy działać w naszej prywatnej konspiracji. We dwójkę? Nie. Był z nami też pracownik ambasady francuskiej Olivier de La Baume. Jak to się stało, że z nim zaczęliście współpracować? Niedługo po wprowadzeniu stanu wojennego przyjechał do nas, wiedząc, że jako działacze Solidarności byliśmy na celowniku władzy i mogliśmy potrzebować pomocy. Chciał też pokazać magazyn Paris Match z moją fotografią na tle Lenina zrobioną w redakcji Tygodnika Solidarność, gdzie pracowałam. I poprosiliśmy Oliviera o pomoc, choć nie taką, jakiej się spodziewał. On myślał o żywności czy lekarstwach, a my zaproponowaliśmy wspólną, ściśle tajną akcję przesyłania naszych tekstów i zdjęć na Zachód. W razie złapania groziło to Olivierowi wydaleniem z Polski. Zgodził się jednak bez wahania. Jak wyglądała praca nad waszymi materiałami? Na ulicy robiliśmy zdjęcia aparatem włożonym w dziurawą rękawiczkę. Tomek przeważnie fotografował, ja go asekurowałam. Zaczęłam też, oprócz osobistego dziennika, prowadzić drugi, konspiracyjny, gdzie występowałam jako mężczyzna. W odczuciach i opiniach stanowiliśmy jedność, reszta była przetworzeniem niezbędnym, aby nie narazić nikogo i nie zdemaskować autorki. Pisałam tak, by zagraniczny czytelnik mógł się z nami utożsamić. Co dwa tygodnie dziennik na mikrofilmie oraz klisze ze zdjęciami przekazywałam Olivierowi w wiatrołapie kawiarni położonej nieopodal jego ambasady. Zagrożenie wpadką było ogromne, ale też stawka warta ryzyka, ponieważ wtedy jako jedyni w Polsce mieliśmy stale działający kanał przerzutowy materiałów dziennikarskich na Zachód. Tak stałam się Buntownikiem z Warszawy, bo taki pseudonim zagraniczne media nadały anonimowemu autorowi dziennika. Fotografowanie na ulicach jest bardzo niebezpieczne. W razie złapania aresztowania i sąd. Mały aparat jest łatwiejszy do ukrycia, lecz przy wpadce jest dla nas większym zagrożeniem. Jego użycie można podciągnąć pod szpiegostwo, a wtedy kara jest naprawdę surowa, od 10 lat więzienia do kary śmierci. [07.01.1982, czwartek] Brzmi jak film szpiegowski. O tym, co robiliśmy, poza naszą trójką wiedział tylko mój ojciec, który mieszkał z nami. W czasie wojny był porucznikiem AK i dzięki jego wskazówkom działaliśmy zgodnie ze sprawdzonymi regułami konspiracji. Zaczęło się od tego, że po tym pierwszym spotkaniu u nas nie miało być między nami a Olivierem – poza przekazywaniem materiałów – żadnych kontaktów. Nikt nie mógł nas widzieć razem. Byliście obserwowani? Tak. Ale szybko nauczyliśmy się gubić ogon z funkcjonariuszy SB. Jak? Było kilka sposobów. Jednym z nich było zostawianie ich w „przechowalni”, jak nazywaliśmy kamienice z przelotowym podwórzem albo budynki z dwiema bramami, każda na inną ulicę. Wchodziłam do takiego domu, obstawa zostawała na zewnątrz, a ja wymykałam się z drugiej strony. Udawałam się, gdzie trzeba, np. do tej kawiarni z wiatrołapem, załatwiałam sprawę, wracałam i wychodziłam jak po wizycie u znajomych. A przez cały ten czas esbecy spokojnie czekali pod drzwiami. Łatwo popełnić błąd. Trzeba było zważać na każdy szczegół, wszystko obmyślać i wykonywać precyzyjnie. Ale najtrudniejsze było zachowanie całkowitej dyskrecji. Przeżywaliśmy nadzwyczajne przygody, wykonywaliśmy brawurowe akcje, którymi chciałoby się podzielić z najbliższymi. A tu nic, nie wolno pisnąć ani słowa. Czyli nie ufaliście sobie do końca? Wręcz przeciwnie. To był czas, w którym przyjaźnie były wyjątkowo ważne, wręcz fundamentalne. Ale wystarczyło powiedzieć coś jednej osobie, aby poszło to dalej niczym błyskawica i za moment wiedziało już całe miasto. I nie wynikało to ze złej woli. Przy pełnej blokadzie informacji panował wielki jej głód, toteż przekazywanie wiadomości było często pożyteczne. Ale poza wyjątkowymi sytuacjami wzajemna pomoc i międzyludzka solidarność były bezcenne. O tym sporo piszę w dzienniku. Na naszej ulicy we Włochach byliśmy jedynymi, którzy działali w Solidarności, lecz nikt z sąsiadów nie odmówił mi, gdy w pierwszym dniu stanu wojennego przytaskałam do nich walizy z naszymi, trefnymi przecież, archiwami. Schowali je na pawlaczach i w tapczanach. Trwa plenum. Póki co ogłoszono „większe fragmenty” z przemówienia Jaruzelskiego. Oto szczególnie smakowite cytaty. O próbach biernego oporu: „Ten, kto się nastawia na pracowanie jako żółw, będzie jadł mięso żółwia”; i nawołanie do pracy: „Dawniej mówiono Polak potrafi, teraz trzeba powiedzieć Polak musi”. Przynajmniej szczere. [24.02.1982, środa] Mieliście świadomość, jaki oddźwięk miały Wasze materiały za granicą? Olivier przekazywał mi też pocztę zwrotną, czyli listy z zagranicy. Dowiadywaliśmy się z nich, że nasze zdjęcia są szeroko publikowane, a Dziennik Buntownika z Warszawy przetłumaczono na kilka języków. To dawało wielką satysfakcję i mobilizowało do dalszej pracy. Radość sprawiały nam też relacje, które docierały przez zachodnie radiostacje, jak wtedy, gdy Wolna Europa ogłosiła, że na Zachodzie ukazały się pierwsze zdjęcia internowanych działaczy Solidarności, co było wynikiem naszej akcji przemycenia do więzienia aparatu zatopionego w słoju z dżemem. Ale o tym oczywiście mowy nie było. Dlaczego zdecydowała się Pani wyjąć te zapiski ze strychu dopiero teraz? Czy nie kusiło Pani, by już w latach 90. otwarcie powiedzieć, że to wszystko Wasza robota? Wtedy było za wcześnie. A teraz wyrosły już dwa pokolenia, które stanu wojennego z racji daty urodzenia znać nie mogą, natomiast tym, którzy go przeżyli, ten dramatyczny czas zatarł się w pamięci, minęło przecież 35 lat. Ale czy te zapiski będą interesować współczesnego czytelnika, który być może w ogóle nie pamięta czasów stanu wojennego? Na publikację dziennika konspiracyjnego zdecydowałam się, bo był on skierowany do ludzi, którzy wtedy – jak większość obecnych czytelników – o stanie wojennym wiedzieli mało lub zupełnie nic. Dlatego myślę, że uzupełniony o fragmenty dziennika osobistego, pisanego bez kamuflażu, sprawi, że ludzie czytający te teksty dzisiaj nie tylko dowiedzą się, jak było, ale też odczują emocje, tempo, napięcie i gorączkę naszego ówczesnego życia. I na pewno pomogą im w tym licznie zamieszczone w książce zdjęcia. W książce jest też trzecia część. Napisana współcześnie. W dziennikach z przyczyn bezpieczeństwa co najwyżej wspominałam o naszych konspiracyjnych akcjach, a opisać je mogłam dopiero w wolnej Polsce. To najbardziej przygodowa część, pełna dramatycznych, a czasami i zabawnych momentów. Naszym największym wyczynem było wykonanie – wspólnie ze Staszkiem Wałęsą, przyrodnim bratem Lecha – pierwszych zdjęć trzymanego w pełnej izolacji przywódcy Solidarności. Fotografie Wałęsy pokazującego znak zwycięstwa stały się światową sensacją – w pierwszym tygodniu po przemyceniu ich z kraju znalazły się na 90 okładkach. I mamy ogromną satysfakcję. Z relacji Tadzia wynika, że odbiór jest dokładnie taki, o jaki nam chodziło. Ten reportaż z więzienia jest dla wolnego świata nie tylko dokumentem, ale przede wszystkim znakiem oporu, dowodem, że my tutaj nie straciliśmy ducha. I ta frajda na myśl, jak wściekać się będzie władza, że pod uważnym okiem licznych strażników, mimo czujności bezpieki, wojska, milicji, zdołaliśmy ich przechytrzyć. [04.03.1982, czwartek]
Nowy projekt Tomasza Wasilewskiego ma szanse na udział w najbardziej prestiżowych imprezach: Berlinale Co-Production Market oraz CineMart
Produkowany przez Mañanę nowy projekt Tomasza Wasilewskiego "Zjednoczone stany miłości" znalazł się w selekcji rozpoczynającego się w najbliższą niedzielę Berlinale Co-Production Market oraz zakończonego przed tygodniem CineMart, najstarszego w świecie marketu koproducenckiego towarzyszącego MFF Rotterdam. Udział w tych najbardziej prestiżowych w świecie spotkaniach koproducenckich daje możliwość zaprezentowania idei twórców najważniejszym przedstawicielom środowiska filmowego z całego świata oraz pozyskania dla filmu koproducentów zagranicznych. Zjednoczone stany miłości są pierwszym w historii polskim projektem prezentowanym w programie obydwóch tych marketów. Film będzie portretem kobiet zaraz po upadku komunizmu w Polsce.
„27 września 1962 słońce wstało o 6.30 i miało zajść o 18.23. Prognoza pogody przewidywała zachmurzenie umiarkowane. Ponad 1600 obywateli przyszło na świat, około 600 zmarło. Nie wydarzyło się w PRL nic szczególnego. Dzień jak co dzień…”
Jeden dzień w PRL – tak Maciej Drygas, reżyser filmowy i dokumentalista, prowokujący w swojej twórczości do refleksji nad prawdziwym obliczem PRL-u, zatytułował zrealizowany w 2005 roku film będący archiwalną rekonstruującą jednego, przypadkowego dnia z dziejów Polski Ludowej − 27 września 1962 roku. 27 września 2012 roku minie 50 lat, od dnia w którym nic (dziś powiedzielibyśmy – medialnego) nie wydarzyło się. Z okazji tej przewrotnej rocznicy Dom Spotkań z Historią przygotował cykl wydarzeń – spotkania, dyskusje, pokazy filmowe połączonych z akcją na portalu społecznościowym Facebook, mających sprowokować do dyskusji i skłonić do refleksji nad kształtowanym dzisiaj przez media i kulturę masową obrazem PRL oraz zachęcić wszystkich młodych ludzi do konfrontacji z własną historią. Na wszystkie wydarzenia wstęp wolny. PROGRAM WYDARZEŃ DOM SPOTAŃ Z HISTORIĄ, ul. Karowa 20 26.09 (śr.), 18:00, DSH: SUPERSAM. Wirtualny spacer do miejsca, którego już nie ma. Od wyburzenia Supersamu minęło sześć lat, ale nadal jest to obiekt wielokrotnie przywoływany w rozmaitych debatach o architekturze Warszawy. Oddany do użytku w 1962 roku był pierwszym sklepem samoobsługowym w Polsce. Zarówno budynek, jak i sprawa jego wyburzenia, rozpalała umysły nie tylko obrońców zabytków, społeczników, dziennikarzy, ale także wielokrotnie inspirowała współczesnych artystów. Wirtualny spacer po Supersamie poprowadzi Patrycja Jastrzębska (Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Mazowieckiej MASŁAW), autorka i kuratorka projektu „Tu było, tu stało” poświęconego znikającej architekturze Warszawy po 1989 roku. 27.09 (czw.), 18:00, DSH: Co z tym „Misiem”? (dyskusja) Jak polskie kino współczesne pokazuje PRL? W dyskusji udział wezmą: Maciej Drygas, Tadeusz Sobolewski (krytyk filmowy), Mateusz Werner (krytyka filmowy) oraz prof. Marek Hendrykowski (historyk i teoretyk filmu; medioznawca). 29.09 (sob.), 12:00: WARSZAWA ’62. Spacer po mieście. Zbiórka: przed kościołem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, Al. Solidarności 80. Podróż w czasie do roku 1962. Trasa: al. Solidarności, al. Jana Pawła II, pl. Mirowski, pl. Żelaznej Bramy, pl. Grzybowski, ul. Świętokrzyska, ul. Marszałkowska. Spacer poprowadzi Juliusz Lichwa, historyk i przewodnik warszawski. POKAZY FILMOWE W KINIE REJS, Krakowskie Przedmieście 21/23. 29.09 (sob.), 16:00, kino REJS, PRL w obiektywie Drygasa, cz. 1 Pokaz filmów i spotkanie z reżyserem Maciejem Drygasem prowokującym w swojej twórczości do refleksji nad prawdziwym obliczem PRL. 16:15 Usłyszcie mój krzyk (46’, 1991) Historia śledztwa w sprawie Ryszarda Siwca, 59-letniego urzędnika z Przemyśla, który 8 września 1968 roku, podczas uroczystości dożynkowych na stadionie X-lecia w Warszawie na oczach tłumu dokonał aktu samospalenia na znak protestu przeciwko wkroczeniu wojsk układu Warszawskiego do czechoslowacji. Nagrody: Golden Gate Award na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Francisco (1991), Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Melbourne (1991), Nagroda Felix (Europejska Nagroda Filmowa) dla najlepszego filmu dokumentalnego (1991) i inne. 17:00 Jeden dzień w PRL (58’, 2005) Filmowa rekonstrukcja 27 września 1962 roku – jednego dnia z życia w Peerelu, od świtu do nocy. Nagrody: Platinum Remi na Worldfest Independent Film Festiwal w Houston (2007), specjalne wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Tai Pei (2006), Srebrny Smok dla najlepszego filmu dokumentalnego na Krakowskim Festiwalu Filmowym (2006). 18:15 Rozmowa z reżyserem Maciejem Drygasem. Spotkanie poprowadzi filmoznawca prof. Andrzej Werner. 30.09 (niedz.), 16:00, kino Rejs, PRL w obiektywie Drygasa, cz. 2 Pokaz filmów i spotkanie z reżyserem Maciejem Drygasem. 16:15 Głos nadziei (58’, 2002). Historia rozgłośni Radia Wolna Europa. Maciej Drygas, zwrócił się do dawnych odbiorców RWE by podzielili się swoimi wspomnieniami o tej legendarnej instytucji. Swój dokument zilustrował materiałami archiwalnymi - amatorskimi i oficjalnymi filmami o życiu codziennym w Polsce Ludowej. 17:15 Cudze listy (56’, 2010). Przejmujący obraz życia w PRL i mechanizmu działania służb inwigilacyjnych. Służby bezpieczeństwa kontrolowały rocznie kilkadziesiąt milionów listów. Codziennie wyspecjalizowane komórki zajmowały się odklejaniem kopert, czytaniem i analizą prywatnej korespondencji, dzięki czemu powstawały raporty o nastrojach społecznych. Film jest złożony z unikatowych materiałów archiwalnych. 18:30 Rozmowa z Maciejem Drygasem. Spotkanie poprowadzi filmoznawca Mateusz Werner. Więcej informacji: www.dsh.waw.pl www.facebook.com/DomSpotkanzHistoria
Euro 2012 rozbudziło w Polakach ciekawość i zachęciło do odwiedzenia naszego wschodniego sąsiada. Zanim wybierzesz się na wycieczkę, przeczytaj nasz cykl na Zielonej Ukrainie!
Tu jest wszystko i wszyscy. Góry są takie jak u nas – tylko większe, rzeki takie jak u nas – tylko szersze i dłuższe, na południu jeszcze można znaleźć prawdziwie ukrainny step. Kawał historii i kultury Polski, a także Rosji, najsłynniejsze miejsca judaizmu, najpiękniejsze świątynie „greckie” (czyli unickie i prawosławne), Niemcy, Czesi, Grecy, Tatarzy, Bułgarzy, Węgrzy i współcześni Asyryjczycy (pierwotni mieszkańcy Bliskiego Wschodu) oraz ich mafia w Kijowie... Legendarne skalne miasta na Krymie i scytyjskie kurhany w stepie, wokół których bez przerwy kraza poszukiwacze skarbów. Chasydzi w Berdyczowie i wspaniałe świątynie prawosławia: Ławra Peczerska w Kijowie i Ławra Poczajowska na Wołyniu. Ciepłe Morze Czarne z legendarnymi plażami na Krymie, „Odessa-Mama” i śnieżne Karpaty. Wszyscy czuja się tu u siebie i wszyscy odcisnęli jakiś ślad w ukraińskiej ziemi. Czasami żeby ten ślad na ziemi zobaczyć, trzeba się dobrze nachodzić i przypatrzeć. Niestety przez środkową i wschodnią Ukrainę przetoczył się walec sowietyzacji, miażdżąc ludzi i zabytki. Większość tamtejszych miast wygląda jak odbita z jednej sztancy. Ale nawet okres „niekultury” zostawił ślady, jakich nie spotkamy w Polsce – na przykład gigantyczny pomnik Matki Ojczyzny, jakby zawisły nad Kijowem, czy samo centrum ukraińskiej stolicy w stylu „stalinowskiego empire’u”. Za to na zachodniej Ukrainie nie trzeba się specjalnie wysilać: gdzie spojrzeć, tam zabytki i dzika przyroda – choćby w Karpatach, na Zakarpaciu czy nad Dniestrem. Wszędzie pełno polskich śladów, których nikt na Ukrainie nie ścierał. Pomnik Mickiewicza w centrum Lwowa ma i zawsze miał na cokole polski napis: Wieszczowi – naród. Można jeździć na Ukrainę w podróż sentymentalną – po dawnych Kresach. Nie zabraknie polskich zamków, pałaców, dworków do oglądania. Ale wtedy można przegapić inne atrakcje, choćby tak egzotyczne jak... zamek templariuszy (tak, tak, tych samych), a właściwie jego ruiny w zakarpackim Serednie (między Mukaczewem a Uzhorodem). I mnóstwo innych miejsc dziwnych, tajemniczych, zakręconych czy po prostu fajnych. A jeśli jeszcze polski turysta zna ukraiński (no, choćby kilka słów), wtedy drzwi staja przed nim otworem.
Dom Spotkań z Historią zaprasza na 4. edycję Wyłącz system, warszawskiego Święta Wolności. Tegoroczne Święto Wolności - zadedykowane kobietom, ich postawom wobec totalitaryzmu oraz roli w walce o wolność - powstaje we współpracy z Kancelarią Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyłącz system vol. 4 to kilkanaście wydarzeń artystycznych m.in. Piknik wolnościowy i koncert na skwerze przy Krakowskim Przedmieściu, premierowy spektakl Walentyna w reż. Wojciecha Farugi w Teatrze Studio, zwiedzanie Pałacu Prezydenckiego, warsztaty dla dzieci, pokazy filmowe, akcje miejskie oraz spotkania z byłymi opozycjonistkami. Ukoronowaniem Święta Wolności jest Fiesta – wielka impreza muzyczna organizowana w plenerze, na plaży przy moście Śląsko-Dąbrowskim, po praskiej stronie Wisły. Zagrają dla Soma Ansamble, BaBu Król (Bajzel & Budyń), KURY (feat. Vienio & Pele), Brygada Kryzys, YeShe (feat. Staszek Soyka) oraz DJ set: Teresa i Tygrysy. Start Fiesty 6 czerwca, o 18.00! Na wszystkie imprezy WSTĘP WOLNY. W załączeniu mapa. Spektakularne zwycięstwo polskiego społeczeństwa 4 czerwca 1989 roku otworzyło drogę do upadku komunizmu w Europie. W rocznicę czerwcowych wyborów – Wyłącz system z nami! ZAPISZ SIĘ NA FIESTĘ! Więcej informacji na www.wylaczsystem.pl. Zapraszamy już tym tygodniu: 29.05 (wt.), 18:00, DSH (ul. Karowa 20) Kobiety systemu Spotkanie o kobietach, celebrytkach systemu – symbolu i produkcie komunistycznej propagandy. Kim były naprawdę? Służebnicami ideologii? Maskotkami władzy? Ofiarami czy opokami systemu? W spotkaniu weźmie udział m.in. Ewa Toniak, historyk sztuki, autorka książki Olbrzymki: kobiety i socrealizm. Spotkaniu towarzyszy pokaz filmu Dziewczyna z plakatu w reż. Ewy Pięty (2001, 29’). 30.05 (śr.), 18:00, DSH Kobiety kontra system Rozmowa o kobietach walczących przeciwko dyktaturom w różnych krajach świata. Spotkanie poprowadzi Krystyna Kurczab-Redlich, dziennikarka, korespondentka, specjalizująca się z tematyce Rosji i byłych republik radzieckich, a zwłaszcza Czeczenii. W dyskusji udział wezmą m.in. Aleksandra Chrzanowska, koordynator ds. cudzoziemców ze Stowarzyszenia Interwencji Prawnej oraz Maria Książak, psycholog. 31.05 (czw.), 18:00, DSH Opozycyjna codzienność Spotkanie z byłymi opozycjonistkami m.in. Ludwiką Wujec (polityk, urzędniczka samorządowa, działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u) i Joanną Szczesną (dziennikarka, reporterka i pisarka, działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u). Spotkanie prowadzi Monika Powalisz, reżyserka i dramatopisarka. Wydarzeniom towarzyszy również specjalny materiał w 71. numerze kwartalnika historycznego „Karta” poświęcony polskim opozycjonistkom.
Kilka informacji dla planujących wycieczkę do Białorusi.
Mińsk – stolica Białorusi leży niemal w centrum kraju na Wyżynie Mińskiej. Przecina go niewielka rzeka Świsłocz. Liczba mieszkańców: 1,8 mln. Powierzchnia: 256 km2. Waluta: rubel białoruski (BYR), 100 BYR = 0,1 zł, 1 USD = 2,8 tys. BYR, 1 euro = 3,7 tys. BYR. Warto zabrać dolary i euro w niezbyt dużych nominałach, łatwiej będzie je zamienić na ruble. Mińsk najlepiej zwiedzać od maja do września (średnia temperatura latem wynosi 19°C). Jednokrotna kosztuje 25 euro, uprawnia do 30-dniowego pobytu na Białorusi. Czeka sie na nią 4–5 dni, w trybie ekspresowym jest wydawana tego samego dnia (kosztuje 50 euro). Wizę otrzymamy w Ambasadzie Białorusi w Warszawie (ul. Wiertnicza 58, (022) 7420710, poland@belembassy.org, www.belembassy.org) lub w konsulatach terenowych. Zanim zaczniemy ubiegać się o wizę, trzeba w jednej z białoruskich firm wykupić ubezpieczenie zdrowotne na każdy dzień pobytu (do 9 dni kosztuje 10 zł). Jeśli wybieramy się bez zaproszenia, musimy wykupić wycieczkę w biurze podróży. Pociągiem: z Warszawy do Mińska odjeżdżają trzy pociągi dziennie, podróż trwa niemal 12 godzin. Bilet kosztuje ok. 270 zł. Samochodem: jadąc z południowej lub centralnej Polski, kierujemy się na Brześć, później autostrada do Mińska (opłaty 6 USD). Z północnej Polski przez Białystok, Grodno, Lide na Mińsk. Ceny paliwa niższe niż u nas. Litr benzyny kosztuje 2,5 tys. rubli. Samolotem: podróż LOT-em, w zależności od terminów, kosztuje od 990 do 2 100 zł (bilet w obie strony), www.aero.pl. Za bilet w obie strony zapłacimy ok. 885 zł. 5-dniowa wycieczkę na Białoruś połączoną z 2-dniowym zwiedzaniem Mińska organizuje Mazowiecki Oddział PTTK. Zobaczymy m.in.: Grodno, Zasław, Mir, Nieśwież, Słonim; cena około 920 zł. www.bezkresy.pl Po mieście najszybciej podróżuje się metrem, które ma dwie krzyżujące się linie: Maskouskaja i Autazawodskaja. Jednorazowy bilet na przejazd komunikacja miejska kosztuje 600 rubli. Do wielu miejsc dowiozą nas mikrobusy, tzw. „marszrutki”. Kurs kosztuje średnio 1 500 rubli. Ceny noclegów w tańszych hotelach zaczynają się od kilkunastu euro za dobę. Godny polecenia jest nieco odległy od centrum hotel Zvezda, prospekt Gazety Zvezda 47. Nocleg w pokoju dwuosobowym kosztuje około 65 zł, www.hotelzvezda.com Przy prospekcie Niezawisimosti nie brak lokali oferujących tradycyjna białoruska kuchnie. Warto zajrzeć do rustykalnej restauracji Pechki-Lavochki, prospekt Niezawisimosti 22. Szybko i smacznie: bar-bistro Maksibis, na rogu ul. Niemiga i Pobieditelej, za przeciętny obiad zapłacimy ok. 20 zł; karczma Starowilenska, ul. Starowilenska 2, serwuje dania białoruskie i włoskie (obiad kosztuje 30–50 zł). W Mińsku jest bezpiecznie, bez obaw można spacerować wieczorami. Niestety, jako obcokrajowcy za bilety wstępu do muzeów zapłacimy dwa razy więcej niż Białorusini. Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, bilet: 5 000 rubli, fotografowanie: 7 000 rubli.
Stolica Białorusi jest pomnikiem architektury socrealistycznej. Ucieleśnieniem utopijnej wizji ładu społecznego.
1. dzień Centrum Mińska wyznacza 8-kilometrowa arteria zwana prospektem Niezawisimosti. Wraz z rytmicznie przecinającymi ją placami stanowi główna oś miasta. Mieszkańcy twierdzą, że Mińsk mimo wszechobecnego monumentalizmu nie przytłacza. Zrozumiemy to dopiero, spacerując szerokimi ulicami i alejami. Dostrzeżemy wtedy, czym jest wewnętrzny ład miasta, zamiłowanie do otwartej przestrzeni i symetrii, odróżniającej go od gęstej, klaustrofobicznej architektury, większości europejskich stolic. 1. Monumentalne budowle i ogromne place Zwiedzanie rozpoczynamy od wielopoziomowego dworca kolejowego, na którym życie tętni całą dobę. Architektura widoczna za przeszklonym frontonem dworca określają styl, w jakim odbudowano miasto po II wojnie światowej. Wita nas zwartą ścianą monumentalnych surowych budowli, zwieńczoną dwiema bliźniaczymi więzami strzegącymi wejścia do miasta od ulicy Kirowa. Wielki plac Priwokzalny rozpościerający się przed dworcem wyznacza nam miejsce w tej przeskalowanej dekoracji. Podziemnym przejściem przedostajemy się na druga stronę i ruszamy w kierunku prospektu Niezawisimosti, który rozpoczyna się od placu imienia Włodzimierza Iljicza Lenina (największego w mieście). Wódz stoi wykuty w czarnym granicie i z zatroskana mina patrzy w dal. Za nim, jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł architekta Josifa Langbarda, wzniesiony w latach 30. XX w. „Dom Rządu” – obecnie siedziba białoruskiego parlamentu. Kilka metrów dalej stoi neoromański kościół pod wezwaniem ss. Szymona i Heleny zwany od barwy murów czerwonym. Katolicką świątynię zbudowana na początku XX w. wyróżnia nietypowy kształt – wystająca z przodu dzwonnica i symetryczne wieże w tylnej części. 2. Historia i nowoczesność Wracamy na prospekt Niezawisimosti i maszerujemy dalej na wschód. Po drodze mijamy szeregi gmachów z fasadami ozdobionymi różnorodną sztukateria. Uwagę przykuwa budynek Urzędu Bezpieczeństwa. Zajmuje niemal cały kwartał, jest masywny i potężny, czterema frontowymi kolumnami wrośnięty w stopnie prowadzące do jego czeluści. Dawniej mieściło się tu KGB. Wieżyczkę na dachu, niepasującą do proporcji gmachu, do planu dorysował sam Beria, szef NKWD. Kilkadziesiąt metrów dalej po tej samej stronie prospektu wznosi się Gosudarstwiennyj Uniwersalnyj Magazin (GUM), najstarszy na Białorusi dom handlowy, który działa nieprzerwanie od 1951 r. Odpowiednik naszych domów towarowych PDT lub CDT został zbudowany w stylu bardziej wyrafinowanym architektonicznie. Budynek charakteryzują wielkie płaszczyzny okien, przed wejściem kłębi się tłum ludzi. Głównym elementem dekoracyjnym wnętrza są schody z kremowo-złotymi balustradami. Młodzież z kolei oblega wejście do McDonald’s (na rogu alei Lenina i prospektu Niezawisimosti). Wydaje się, ąe masowe i ujednolicone menu tej restauracji doskonale wpisuje się w otoczenie. 3. Najważniejsze gmachy państwowe Przecznice dalej prospekt Niezawisimosti otwiera się na kolejna wielka przestrzeń placu Oktiabrskaja. Okalają go monumentalne gmachy instytucji państwowych. Najważniejszy Pałac Republiki, w którym odbywają się wydarzenia kulturalne i spotkania na najwyższym szczeblu państwowym. Dalej wznoszą się Pałac Prezydencki i przypominający grecką świątynię Pałac Kultury Związków Zawodowych. Nieco z boku, w niepozornym budynku mieści się Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej prezentujące militaria z II wojny światowej. Aranżacja zbiorów trąci myszką, ale świetnie się wpisuje w kultywowane na Białorusi poczucie patriotyzmu. 4. Najlepsze miejsce na odpoczynek Idziemy w kierunku placu Pobiedy, który jest świadkiem masowych wieców i pochodów. Mijamy budynek Cyrku Państwowego i dochodzimy do szerokiego pasma parków przecinających prospekt Niezawisimosti wstęga zieleni. Największym i najchętniej odwiedzanym jest Centralny Park Gorkiego. Miedzy wybujała roślinnością parkowych alejek leniwie płynie rzeka Świsłocz. O każdej porze dnia park jest pełen spacerujących, biwakujących lub odpoczywających mińszczan. Na ławeczkę, na której siedzi poeta Maksim Gorki, chętnie wdrapują się dzieci. Zwolennicy mocniejszych, wrażeń gromadzą się przy diabelskim młynie. Będąc w parku, warto skusić się na świeżo smażone bliny (placki gryczane ze słodkim lub ostrym nadzieniem) serwowane w budkach z jedzeniem na wynos (2–3 tysiące rubli za sztukę). 5. Symbol zwycięstwa Wracamy na prospekt Niezawisimosti i maszerujemy dalej na wschód, by dotrzeć do placu Pobiedy. Zbudowany na planie elipsy przypomina rondo. Podczas świat państwowych wypełniają go po brzegi kombatanci w galowych mundurach oraz mieszkańcy i delegaci przybyli do stolicy na te właśnie okazje. W centrum placu, niczym na wyspie, wznosi sie obelisk na cześć bohaterów II wojny światowej, do którego dociera sie podziemnym przejściem. Młode pary wybierają sobie to miejsce jako tło romantycznych sesji zdjęciowych. Wieczorem rozświetlone neony przymocowane do budynków okalających plac zapewniają nas, że zryw narodu jest nieśmiertelny. 2. dzień Mińsk nie przypomina typowych miast, w których zabytki współistnieją z nowoczesna formą. Odbudowany po wojnie zgodnie z utopijna idea XX w., jest niemal w całości socrealistyczny. Nawet w Rosji nie zachowało się tyle radzieckich, pamiatek co w Mińsku. Nie brak tu wizerunków wodzów rewolucji, płaskorzeźb z tryumfującą klasą robotniczą oraz innych sowieckich emblematów. 6. W sercu przedwojennego miasta Aby odnaleźć klimat przedwojennego Mińska, udajemy sie w rejon Troickiego Przedmieścia. Do dawnych obrzeży miasta dojdziemy aleja Lenina (przecina Prospekt Niezawisimosti). Tuz za pierwsza przecznica rozciąga się plac Swobody, wcześniej zwany Wysokim Rynkiem lub Górnym Miastem. Tu, gdzie stoi klasycystyczny ratusz, kopia wzniesiona w 2004 r., przed wojna znajdowało się centrum Mińska pełne spadzistych dachów kamienic, strzelistych wież kościołów i cerkwi. Naprzeciw ratusza wznosi się katolicka katedra NMP. W północnej części placu rozciągają się zabudowania prawosławnego soboru św. Ducha, siedziby prawosławnego patriarchy Białorusi, Filareta. Te świątynie należały niegdyś do Polaków licznie zamieszkujących Mińsk. Wybudowane w stylu wileńskiego baroku od poł. XVII w. do 1852 r. były siedziba sąsiadujących klasztorów Bernardynek i Bernardynów. 7. Nad brzegami bezsennej rzeki Doszliśmy do wiaduktu przewieszonego nad krzyżującą się z aleją Lenina ulicą Niemiga. Biegnie ona w miejscu, gdzie było koryto historycznej rzeki Niemiga (Bezsenność). Kiedy stała się podziemną rzeką, na jej stromych brzegach wyrosła gęsto zabudowana dzielnica. Ocalała z wojennej zawieruchy, ale zburzono ją w latach 70. XX w., wcześniej wykorzystując jako realistyczna dekoracje w radzieckich filmach wojennych. Później wybudowano tu wielkomiejskie blokowiska. Jedynym powodem, by zejść z mostu na lewa stronę, jest prawosławna cerkiew pw. śś Piotra i Pawła. Wcześniej jednak zagrodzi nam drogę przysadzista, toporna bryła domu handlowego. Jej frontowa ścianę zdobi ogromna płaskorzeźba przedstawiająca maszerującą w świetlaną przyszłość klasę robotniczą. Cerkiew samotna w betonowej scenerii stoi niemal tyłem do ulicy. Choć odbudowano ja w latach 70., przez kolejne dwadzieścia lat pełniła funkcje miejskiego archiwum. Schodząc z mostu na prawa stronę Niemigi, ulica Bogdanowicza dotrzemy na Troickie Przedmieście. Odpoczniemy wśród zrekonstruowanych kamieniczek wznoszących się nad Świsłoczą. Nadwerężone podczas zwiedzania siły najlepiej zregenerować w karczmie Starowileńskiej, gdzie oprócz kuchni białoruskiej serwują dobre włoskie jedzenie. 8. Kupieckie i robotnicze tradycje Metrem (stacja Niemiga) wracamy do śródmieścia i na stacji Kupałowskaja przesiadamy się na drugą linie metra, która dojeżdżamy do placu Jakuba Kolasa z pomnikiem tego czołowego białoruskiego pisarza. Znajdująca się za plecami poety ulica Wiery Horużej dochodzimy do największego bazaru stolicy – hali Komarowka. Warto pospacerować miedzy stoiskami z nabiałem, pieczywem i mięsem, gdzie handlarze głośno zachwalają swoje towary i zaczepiają klientów. Na turystach największe wrażenie robią stoiska mięsne ozdobione zwisającymi na hakach świńskimi głowami. Spod Komarowki ulica Kujbyszewa idziemy, mijając prospekt Maszerowa, do olbrzymiego kompleksu fabryki Horizont produkującej sprzęt RTV i AGD. W zakładach tych na początku lat 60. XX w. pracował i uczył się języka rosyjskiego Lee Harvey Oswald, domniemany zabójca prezydenta J. Kennedy'ego. Był szeregowym pracownikiem warsztatów eksperymentalnych, a po dwóch latach życia w idealnym sowieckim mieście postanowił wrócić do ojczyzny. 9. Zielone płuca Mińska Do najbardziej na północ wysuniętej części Mińska, Nowinek, dojedziemy autobusem nr 18 lub 26. Odcięta od reszty miasta podmokłymi terenami tworzy enklawę z mikroklimatem sprzyjającym leczeniu chorób układu oddechowego. Znajdują się tu liczne sanatoria, miejskie szpitale i lecznice. Udajemy się do monasteru św. Elizawiety, żeńskiego prawosławnego klasztoru. Zespół klasztorny zbudowany 10 lat temu składa sie z dwóch cerkwi, cmentarza, domu mniszek oraz budynków, w których mieszczą się pracownie ceramiki i pisania ikon. Tuż obok znajdują się prowadzony przez mniszki bar oraz sklepik oferujący klasztorne specjały: miody, ziołowe nalewki, ikony, albumy. Warto kupić płyty z muzyka cerkiewna i piosenkami Zanny Biczewskiej (u nas prawie nie do zdobycia). 10. Największy kombinat w kraju Ostatnim punktem naszej wędrówki jest Fabryka Traktorów, największy zakład produkcyjny na Białorusi. Można dojechać tam metrem z centrum (stacja Traktornyj Zawod). Centralna elewacje zakładu produkującego ponad 40 tys. maszyn rolniczych rocznie zdobi medalion z wizerunkiem Lenina i gwiazda na cześć rewolucji październikowej. Na dachu zaś stoi prawdziwy traktor, który w monumentalnym otoczeniu wygląda jak dziecinna zabawka. Gdy na odchodne, już z pewnej odległości spojrzymy na ten architektoniczny zestaw, mamy wrażenie, że zegna nas podobny widok, jaki ujrzeliśmy przed dworcem, czyli bliźniacze wieże kombinatu.