Pająk Pink Floydów odkryty w ścianach domów. Ten mały drapieżnik to pogromca domowych szkodników
Badacze opisują odkrycie nowego gatunku pająka, który zamieszkuję szczeliny ścian. Mimo, że odkryty pajęczak żyje w bliskości z ludźmi, dopiero teraz udało się naukowcom usystematyzować wiedzę na jego temat. Nadana zwierzęciu nazwa nawiązuje do legendarnej muzycznej grupy.
Okazuje się, że kolumbijskie miasta przez lata skrywały lokatora, który mimo bliskiego sąsiedztwa z ludźmi pozostawał dla nauki zagadką. Pająk Pikelinia floydmuraria zamieszkuje szczeliny ścian budynków, w których każdego dnia toczy się życie Kolumbijczyków. Obie grupy – ludzie i pająki – koegzystują w swoistej symbiozie, nie wchodząc sobie w drogę. Aktywność domowników przyciąga owady i mrówki, które stają się pożywieniem dla pajęczaków, te zaś w zamian pełnią rolę naturalnych sprzątaczy, usuwając z mieszkań uciążliwe insekty. Pająk Pink Floydów Mogłoby się wydawać, że odkrycia nowych gatunków możliwe są jedynie tam, gdzie działalność człowieka nie dociera – w dziczy. Nic bardziej mylnego. Wyniki badań przeprowadzonych w Kolumbii dowodzą, że nieznane nam gatunki zwierząt zamieszkują czasem te same miasta, a nawet te same domy, co my. Wystarczy jedynie rozejrzeć się po pokoju i spojrzeć głębiej w jedną ze ściennych szczelin. Dokładnie tak zrobili południowoamerykańscy badacze, a efektem tego „spojrzenia” stało się odkrycie zupełnie nowego gatunku pająka. Aby dostrzec niewielkie zwierzątka, należy jednak wytężyć wzrok, gdyż pajęczak mierzy jedynie od 3 do 4 milimetrów. Taka wielkość pozwala mu tworzyć kryjówki w domowych szparach, gdzie cierpliwie może wypatrywać większego od siebie pożywienia – mrówek i innych owadów. Miejsce schronienia pająków stało się również inspiracją dla badaczy, którzy, czerpiąc z albumu „The Wall” legendarnego zespołu Pink Floyd, nazwali nowy okaz Pikelinia floydmuraria. Najciemniej pod latarnią Jak już wspomniałem, Pikelinia floydmuraria od lat zamieszkuje tereny bliskie ludziom. Miejskie szczeliny stały się idealnym schronieniem dla tych pająków. Zwierzęta te wyjątkowo upodobały sobie kryjówki w pobliżu sztucznego światła, stąd można zauważyć ich wzmożone występowanie zaraz obok latarni ulicznych. Skąd jednak takie uwielbienie dla miejskich lamp? W tym przypadku odpowiedź tkwi w sposobie zdobywania pożywienia. Pająki Pink Floydów z zasadzki atakują większe od siebie owady, które, zwabione blaskiem sztucznego światła, niemal same wchodzą na pajęczy talerz. W ten sposób pozornie niegroźny łowca staje się zabójcą regulującym miejską populację insektów. Z tego faktu cieszyć powinni się ludzie, których narzekania regularnie koncentrują się wokół owadzich szkodników domowych. Odważny P. floydmuraria poluje nawet na sześciokrotnie większe od siebie owady, czym znacząco przysługuje się gospodarstwom domowym. Krewny z Galapagos Nowo odkryty pająk wykazuje uderzające podobieństwo do swojego krewnego z Wysp Galapagos – Pikelinia fasciata. Oba gatunki różnią się jedynie subtelnymi szczegółami budowy narządów płciowych oraz specyficznymi wzorami ubarwienia odnóży. Tak daleko posunięta zbieżność cech u osobników oddzielonych oceanem rodzi intrygujące pytania o ich ewolucyjną przeszłość. Badacze zaznaczają jednak, że nie musi to oznaczać bezpośredniego pokrewieństwa, a może być jedynie efektem podobnych adaptacji do zbliżonych warunków środowiskowych. Naukowcy wierzą, że dzięki zaawansowanym testom genetycznym uda się zrekonstruować historię tego pająka i zrozumieć, w jaki sposób zdołał on tak skutecznie opanować świat zdominowany przez beton i sztuczne światło. Źródło: Discover Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Smutny koniec historii „kokainowych hipopotamów”. Rząd planuje drastyczne kroki
Kolumbijski rząd podjął decyzje w sprawie słynnych hipopotamów Pablo Escobara. Los zwierząt, które kokainowy baron sprowadził do swojej posiadłości, wydaje się przesądzony – poddane zostaną eutanazji w celu zmniejszenia ekspansywnej populacji. Decyzja urzędników spotyka się ze znacznym sprzeciwem środowisk przyrodniczych i społeczności lokalnej.
Historia „kokainowych hipopotamów”, które na początku lat 80. zostały sprowadzone do Kolumbii przez barona narkotykowego Pabla Escobara, jawi się zarówno jako zabawna ciekawostka przyciągająca tłumy turystów, jak i realny problem trapiący północne regiony kraju. Populacja składająca się niemal z 200 zwierząt od lat stanowi realne zagrożenie dla lokalnego bezpieczeństwa – terroryzuje okoliczne wioski oraz zaburza tamtejszy ekosystem. Prywatny zwierzyniec Pabla Escobara Współczesna sytuacja środowiskowa jest konsekwencją działań kolumbijskiego barona, które miały miejsce w latach 80. ubiegłego wieku. Pablo Escobar zaczął wtedy sprowadzać egzotyczne zwierzęta do jednej ze swoich rezydencji, mieszczącej się ok. 150 kilometrów od Medellin. Posiadłość stała się domem m.in. dla czterech nielegalnie ściągniętych hipopotamów, nosorożców i słoni. Wraz z upadkiem kokainowego imperium prywatny zwierzyniec w Hacienda Nápoles trafił w ręce rządu z siedzibą w Bogocie, który zdecydował się przenieść zrabowane zwierzęta do pobliskich ogrodów zoologicznych. Do zoo nie trafiły jednak wszystkie zwierzęta Escobara – z racji uciążliwego transportu tych ssaków, w domu zostały cztery hipopotamy. Naukowcy twierdzą, że władze Kolumbii, pozostawiając te zwierzęta samopas, liczyły na naturalną śmierć hipopotamów, które nie byłyby w stanie utrzymać się w obcym środowisku. Kalkulacje nie poszły zupełnie po myśli rządzących. Ekspansja kokainowych pupili Od lat 90., kiedy „kokainowe hipopotamy” znalazły się na wolności, ich populacja drastycznie wzrosła. Z czterech osobników stworzyła się gromada niemal 200 niszczycielskich ssaków rozprzestrzenionych na sąsiednie regiony. Z czasem te wielkie zwierzęta zaczęły coraz bardziej doskwierać okolicznym mieszkańcom oraz lokalnym ekosystemom. Półwodne ssaki tratują dziś pola uprawne i atakują bydło w poszukiwaniu pożywienia. Hipopotam spożywa bowiem dziennie ok. 70 kilogramów roślinności, co mocno dyktuje jego funkcjonowanie. Inwazyjne zwierzęta stały się również zagrożeniem dla lokalnych, dziko żyjących organizmów. Zwierzęta Escobara zaczęły konkurować o miejsce w ekosystemie z żółwiami rzecznymi i manatami, zanieczyszczając tym samym jeziora i rzeki swoimi odchodami. Próby zatrzymania populacji Nic więc dziwnego, że kolumbijski rząd od lat głowił się nad rozwiązaniem hipopotamowego problemu. Pierwsze kroki w celu zmniejszenia populacji podjęto już na początku XXI wieku, jednak nie spotkały się one z aprobatą reszty Kolumbijczyków. W 2009 roku świat obiegły zdjęcia zamordowanego hipopotama, pośmiertnie nazwanego Pepe, co oburzyło opinię publiczną i związało ręce kolumbijskim urzędnikom. Warto bowiem dodać, że potomkowie pupili narkotykowego barona nie wzbudzają jedynie negatywnych reakcji. Obszar zamieszkały przez te ssaki stał się ogólnokrajową atrakcją turystyczną, której symbolem stał się właśnie hipopotam. Mieszkańcy zaczęli się wzbogacać na tych unikalnych zwierzętach, oferując turystom wycieczki mające na celu dostrzeżenie „kokainowych ssaków”. Rząd podejmował więc próby bezkrwawego rozwiązania konfliktu. Nieskuteczne okazały się niestety próby sterylizacji zwierząt i antykoncepcyjnych zastrzyków kierowanych w niektórych przedstawicieli gatunku. Fiaskiem zakończyły się również próby przekazania części hipopotamów do zagranicznych ogrodów zoologicznych w Meksyku, Indiach czy Ekwadorze. Obecnie szacuje się, że bez podjęcia drastycznych działań populacja do 2035 roku wzrośnie aż do 1000 osobników, co doprowadzić może do niekontrolowanego kryzysu ekosystemu. Kontrowersyjne rozwiązanie Niestety wszystko wskazuje na to, że historia wyjątkowych hipopotamów skończy się w najgorszy możliwy sposób. Bezradny rząd zdecydował się bowiem na eutanazję części populacji. W drugiej połowie 2026 roku ma zostać zabitych około 80 osobników, co stanie się początkiem regulacji tego gatunku. Budżet przeznaczony na akcję depopulacji opiewa aż na 1,98 miliona dolarów, co obejmuje również izolację i relokację części zwierząt. Działania rządu spotykają się z dużym niezadowoleniem wielu środowisk. Organizacje proekologiczne nawołują do zaprzestania zabijania zwierząt, proponując inne rozwiązania skupione na odgrodzeniu zwierząt od ludzkiego środowiska życia. Głosy sprzeciwu słychać również u społeczności lokalnej, która widzi w półwodnych ssakach sposób na zarobek. „The Guardian” cytuje w swoim artykule wypowiedź miejscowego rybaka, który podkreśla znaczenie tych zwierząt dla lokalnej turystyki. W jego opinii hipopotamy są – takimi samymi jak człowiek – obywatelami Kolumbii, więc powinny tak też być traktowane. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
W Ameryce Południowej przestępcy odurzają turystów. Na co uważać?
Bez smaku i zapachu, a jednak o bardzo konkretnym działaniu. Skopolamina nie jest miejską legendą, lecz substancją, która regularnie pojawia się w relacjach ofiar przestępstw w Ameryce Południowej. Jej siła polega na tym, że pojawia się w sytuacjach, które na pierwszy rzut oka nie budzą żadnych podejrzeń.
Scenariusz w wielu przypadkach wygląda podobnie. Krótka rozmowa, wspólny drink, chwila nieuwagi. Kilkanaście minut później ofiara zaczyna tracić kontrolę nad własnym zachowaniem, reagując wolniej, z opóźnieniem, jakby odcięta od własnej woli. Zdarza się, że sama przekazuje pieniądze, oddaje telefon, a nawet prowadzi sprawców do mieszkania lub pokoju hotelowego. Skopolamina sprawia, że człowiek przestaje mieć realny wpływ na własne decyzje. Kontakt często zaczyna się w aplikacjach randkowych, barach lub klubach. Niepozorne spotkanie czy randka kończy się utratą dobytku i luką w pamięci obejmującą kolejne godziny, a czasem dni. Turyści na celowniku W turystycznych miastach Ameryki Południowej, takich jak Medellín, działają zorganizowane grupy przestępcze wyspecjalizowane w wyszukiwaniu obcokrajowców – przede wszystkim mężczyzn, którzy szukają towarzystwa w barach, klubach czy na portalach randkowych. Według dostępnych danych liczba zatruć skopolaminą w samej Kolumbii może sięgać dziesiątek tysięcy przypadków rocznie. Carlos Calle, kierujący obserwatorium turystycznym przy prokuraturze w Medellín, przyznał w rozmowie z „El País”, że w 2024 roku do śmiertelnego przypadku dochodziło średnio co sześć dni, a połowę ofiar stanowili obywatele Stanów Zjednoczonych. Lokalne źródła policyjne wskazują jednak, że rzeczywista skala zjawiska jest większa. Dziury w pamięci Lorena wracała do domu z apteki, kiedy zaczepili ją przechodnie. Zapytali o drogę do jednego z barów i poprosili, by spojrzała na mapę, którą przyłożyli jej do twarzy. Zbliżyli się na tyle, że niemal weszli w jej przestrzeń osobistą. To właśnie nagłe skrócenie dystansu wzbudziło jej niepokój. Nie zdążyła jednak zareagować. Po kilku chwilach zaczęła tracić równowagę, a osoby, które chwilę wcześniej prosiły o pomoc, zaoferowały, że ją odprowadzą. Dalej pamięć się urywa. Kolejne trzy dni zna tylko z relacji innych. Ocknęła się w szpitalu, podłączona do aparatury. Lekarze wskazali na zatrucie skopolaminą. W takich przypadkach granica między utratą pamięci a utratą życia bywa cienka. Zdaniem policji na mapie znajdował się narkotyk, który Lorena wchłonęła drogą oddechową. To, co wydarzyło się pomiędzy, pozostaje dla niej nieczytelne. Kilka lat wcześniej ofiarą podobnego zdarzenia padła jej córka. W tamtej sytuacji sprawcy wykorzystali ją, zanim trafiła do szpitala. Podobne historie łączy jeden element: nagła utrata kontroli i pamięci. Ofiary często nie są w stanie odtworzyć przebiegu zdarzeń. jedynym punktem odniesienia stają się nagrania z kamer lub relacje świadków. Jak działa skopolamina? Skopolamina jest stosowana w medycynie, między innymi w leczeniu choroby lokomocyjnej czy nudności pooperacyjnych. Substancja działa szybko, a pierwsze objawy mogą pojawić się w ciągu kilku minut. W tym czasie dochodzi do dezorientacji, zaburzeń pamięci i osłabienia zdolności oceny sytuacji. To właśnie ten moment wykorzystują sprawcy. Kluczowe nie jest tylko to, że ofiara traci świadomość. W wielu przypadkach pozostaje przytomna, ale nie jest w stanie podejmować racjonalnych decyzji ani przeciwstawić się temu, co się dzieje. To sprawia, że przestępstwo nie zawsze wygląda jak klasyczny atak – często przypomina ciąg pozornie dobrowolnych działań. Relacje ofiar, choć różnią się szczegółami, układają się w podobny wzór. Nagłe skrócenie dystansu, kontakt w miejscach publicznych, sytuacje, które nie budzą od razu podejrzeń. To właśnie ta zwyczajność sprawia, że zagrożenie pozostaje trudne do wychwycenia. Świadomość tego mechanizmu jest jedną z niewielu form ochrony. W wielu przypadkach to jedyny moment, w którym można jeszcze zareagować zanim sytuacja wymknie się spod kontroli. Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Piekło w raju – mroczna rzeczywistość za kulisami głośnej adaptacji Netfliksa
„Sto lat samotności” to opowieść o świecie zawieszonym między magią a codziennością. Macondo – literacka wioska rodziny Buendía – stało się symbolem Ameryki Łacińskiej, w której niezwykłość przenika zwyczajność. Powieść autorstwa Gabriela Garcíi Márqueza doczekała się ekranizacji na platformie Netflix. Problem w tym, że miejsce, które ją zainspirowało, ma dziś z magią niewiele wspólnego. Aracataca, miasto rodzinne autora, to przestrzeń naznaczona przemocą, zależnościami i walką o kontrolę.
Pomysł, by ekranizację powieści nakręcić właśnie tutaj, pojawiał się od początku. Dla wielu było oczywiste: skoro Macondo ma swoje źródło w Aracatace, to właśnie tam powinna powstać jego filmowa wersja. W praktyce to niemożliwe. Choć Aracataca uchodzi za pierwowzór literackiego Macondo, twórcy serialu nie zdecydowali się kręcić tam zdjęć. Produkcja platformy Netflix powstała w różnych częściach Kolumbii, a świat przedstawiony w dużej mierze zbudowano od podstaw – co najlepiej pokazuje, jak daleko rzeczywistość odbiega od literackiego mitu. Region od lat funkcjonuje w cieniu napięć, które wykraczają daleko poza obraz spokojnego karaibskiego miasteczka. Obok kolorowych domów i turystycznych śladów po Márquezie istnieje rzeczywistość znacznie mniej widoczna – taka, do której kamera nie ma łatwego dostępu. „Krwawe banany”, czyli kto tu naprawdę rządzi Gospodarka regionu od dekad opiera się na plantacjach bananów. To one przyciągnęły kapitał, ludzi i – z czasem – przemoc. Dziś plantacje nadal działają, ale ich funkcjonowanie trudno oddzielić od lokalnych układów siły. Struktury przestępcze nie zawsze są widoczne, ale ich obecność wyznacza granice tego, co można, a czego nie. Od bezpieczeństwa pracowników po transport i logistykę – wszystko odbywa się w ramach nieformalnych zasad. Pracownicy zarabiają niewiele, często funkcjonując na granicy przetrwania. Zyski płyną gdzie indziej. Oficjalnie jest to legalny biznes. W praktyce – system zależności, w którym dostęp do ziemi, pracy i bezpieczeństwa pozostaje ograniczony. To nie jest przeszłość, lecz mechanizm, który z czasem zmienił formę. Kolumbia, której się nie pokazuje – Istnieją dwie Kolumbie – mówi mi lokalny dziennikarz. – Ta, którą widzą turyści, i ta, w której żyje większość ludzi. Pierwsza jest kolorowa, głośna, pełna życia. Druga – cicha, napięta, podporządkowana lokalnym układom. – Na plantacjach ludzie funkcjonują niemal jak niewolnicy – dodaje. – Nikt z zewnątrz nie ma tam łatwego dostępu. Jeśli ktoś kontroluje teren, kontroluje wszystko: pracę, transport, bezpieczeństwo. Opowiada historię wizyty w Aracatace. Niewinny żart rzucony przy stoliku – sugestia, że może sami powinni kupić plantację – wystarczył, by następnego dnia musieli wyjechać. Szybko i bez dyskusji. Wojna o wpływy W marcu 2026 roku w okolicach Aracataki doszło do starć między grupami przestępczymi, w tym Gulf Clan i lokalnymi strukturami zbrojnymi. Zginęli cywile, spłonęły domy, część mieszkańców musiała uciekać. Takie sytuacje nie są wyjątkiem. Konflikt nie ma jednego początku ani jednego końca. To raczej ciąg zdarzeń, które wracają w różnych formach – zawsze wokół tych samych zasobów i wpływów. Oficjalne komunikaty państwa brzmią jak prośby, nie jak decyzje. Apel Rzecznika Praw Obywatelskich Kolumbii o „nieangażowanie ludności cywilnej” pokazuje granice realnej kontroli. Realizm (nie)magiczny Márquez pisał o świecie, w którym ,,czas nie mija, tylko kręci się w kółko”. W Aracatace to zdanie nabiera innego znaczenia. W 1928 roku w regionie doszło do ,,Masakry bananowej”, krwawego stłumienia strajku robotników miejscowej plantacji. Do dziś nie ma zgody co do liczby ofiar, ale dla mieszkańców ważniejsze od statystyk jest to, co wydarzenie symbolizuje: moment, w którym przemoc stała się narzędziem porządkowania rzeczywistości. Miasto nadal przyciąga turystów. Są tu murale, dom rodzinny pisarza, ślady Macondo. Z zewnątrz wszystko wygląda tak, jak powinno. Ale wystarczy wyjść poza ten obraz, by zobaczyć drugą warstwę – mniej spektakularną, za to bardziej trwałą. Taką, w której magia nie jest codziennością, lecz wyjątkiem. Bo jeśli coś naprawdę się tu powtarza, to nie niezwykłość, lecz mechanizmy, które od lat kształtują życie mieszkańców. Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Gdzie wyjechać w marcu na last minute? Oto najlepsze kierunki
W marcu dni w Polsce stają się coraz dłuższe, lecz pogoda wciąż potrafi być kapryśna – jednego dnia przypomina wiosnę, a następnego raczej późną jesień. To właśnie dlatego wiele osób zaczyna w tym czasie rozglądać się za krótkim wyjazdem w cieplejsze miejsca. Tym bardziej że w połowie miesiąca często pojawiają się atrakcyjne oferty lotów i wyjazdów last minute. Gdzie więc warto wybrać się teraz na spontaniczny urlop?
Choć statystyki pokazują, że marzec nie należy do najintensywniejszych miesięcy pod względem podróży Polaków, z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że w tym okresie i tak odbywa się zwykle około 3-5% wszystkich rocznych wyjazdów turystycznych. Oznacza to wciąż setki tysięcy podróży – szacunkowo od około 600 tysięcy do nawet ponad miliona. Wiele osób wykorzystuje ten czas na krótkie city breaki w europejskich miastach, inni natomiast decydują się na spontaniczny wyjazd do cieplejszych krajów. W połowie marca oferty last minute potrafią być szczególnie atrakcyjne, dlatego coraz więcej turystów traktuje ten miesiąc jako dobrą okazję do krótkiego, wiosennego urlopu. Gdzie zatem warto teraz wyjechać? Teneryfa w marcu, czyli słońce, wulkaniczne krajobrazy i brak tłumów Największa z Wysp Kanaryjskich od lat pozostaje jednym z najbardziej niezawodnych kierunków na spontaniczny wyjazd o każdej porze roku. W marcu panują tu bardzo komfortowe warunki pogodowe – temperatury często sięgają 23-25°C, a liczba słonecznych dni jest znacznie większa niż w wielu innych częściach Europy, dzięki czemu można połączyć wypoczynek na plaży z aktywnym zwiedzaniem wyspy. Teneryfa oferuje bowiem ogromną różnorodność krajobrazów – od czarnych, wulkanicznych plaż po zielone doliny i spektakularne formacje skalne w Parku Narodowym Teide. To właśnie tam znajduje się najwyższy szczyt Hiszpanii oraz jedne z najbardziej charakterystycznych krajobrazów archipelagu. Popularnym miejscem odwiedzanym przez turystów jest także Loro Park, czyli znany ogród zoologiczno-botaniczny, w którym można zobaczyć m.in. papugi, delfiny i orki. – Teneryfa to prawdziwy urlopowy raj o każdej porze roku, ale wiosną zachwyca najbardziej. Opadów jest już wtedy zdecydowanie mniej, jest też bardziej przystępnie cenowo i najważniejsze – nie ma tłumów, więc można wypoczywać w spokojnej i kameralnej atmosferze. Choć północ i południe wyspy różnią się od siebie krajobrazem i klimatem, każda z nich zachwyca – tłumaczy Alicja Kaźmierczak z biura podróży Itaka. Włochy wczesną wiosną i idealne warunki do zwiedzania miast Marzec to jeden z najbardziej niedocenianych momentów na podróż do Włoch. Temperatury są już znacznie łagodniejsze niż zimą, ale wciąż pozwalają komfortowo zwiedzać bez męczących upałów charakterystycznych dla letnich miesięcy. Historyczne centra miast, które w sezonie bywają przepełnione turystami, w tym czasie odzyskują spokojniejszy rytm. Rzym, Florencja czy Wenecja można odkrywać w znacznie bardziej kameralnej atmosferze, bez wielogodzinnych kolejek do najważniejszych muzeów. To także dobry moment na odwiedzenie mniej oczywistych miejsc, takich jak Genua czy mniejsze miasteczka Ligurii, gdzie życie toczy się wolniej, a lokalne restauracje i kawiarnie nie są jeszcze wypełnione turystami. W wielu regionach zaczyna być już widoczna wiosna. – Wszystko wtedy kwitnie – zwłaszcza na południu podziwiać można biało-różowe migdałowce, żółte mimozy oraz cytrynowe narcyzy – mówi Alicja Kaźmierczak. Dzięki temu marcowa podróż do Italii pozwala nie tylko zobaczyć istotne zabytki, ale także poczuć autentyczną atmosferę włoskiego życia. Kolumbia – tropikalna przygoda poza szczytem sezonu Kolumbia staje się coraz popularniejszym kierunkiem wśród osób poszukujących egzotycznych podróży, a marzec jest jednym z ciekawszych momentów na odwiedzenie tego kraju. Po zakończeniu wysokiego sezonu turystycznego w popularnych miejscach robi się spokojniej, co pozwala odkrywać atrakcje w bardziej komfortowych warunkach. Nad Morzem Karaibskim temperatury utrzymują się na poziomie około 25-30°C, dzięki czemu regiony takie jak Cartagena czy Santa Marta oferują idealne warunki do wypoczynku na plaży. Jednocześnie w innych częściach kraju można liczyć na bardziej umiarkowany klimat – na przykład w położonej wysoko Bogocie temperatury przypominają raczej europejską wiosnę. Kolumbia zachwyca ogromną różnorodnością krajobrazów – od tropikalnych plaż po górskie regiony kawowe w Andach. Warto odwiedzić słynny Park Narodowy Tayrona, gdzie dżungla spotyka się z karaibskimi plażami, a także rozważyć wyprawę do kolumbijskiej Amazonii, która zajmuje aż 40% terytorium kraju. – Marzec to pierwszy oddech po wysokim sezonie, który trwa od grudnia do lutego. W Kolumbii czuć już wtedy większą swobodę i mniejsze natężenie ruchu w popularnych kurortach. To idealna pora zarówno na plażowanie na rajskim wybrzeżu, w szczególności karaibskim na północy, jak i zwiedzanie – dodaje przedstawicielka biura podróży Itaka. Karaibskie plaże i stabilna pogoda na Dominikanie Dla osób marzących o prawdziwie tropikalnym wypoczynku jednym z najbardziej pewnych kierunków pozostaje Dominikana. Marzec przypada tu na okres pory suchej, co oznacza wysokie temperatury i stosunkowo niewielkie ryzyko opadów. W wielu regionach wyspy słońce świeci nawet przez 9 godzin dziennie, a woda w Morzu Karaibskim osiąga temperaturę około 26°C, co sprzyja zarówno kąpielom, jak i sportom wodnym. Najbardziej znane regiony turystyczne (Punta Cana czy Puerto Plata) przyciągają szerokimi, jasnymi plażami i ekskluzywnymi resortami. – Oprócz odpoczynku w luksusowych kurortach, przy dźwiękach merengue i bachaty oraz kosztowaniu lokalnej kuchni pełnej egzotycznych potraw warto również znaleźć czas na zwiedzanie – podkreśla Alicja Kaźmierczak. Podróżnicy mogą odkrywać tropikalne parki narodowe, odwiedzać wodospady w interiorze wyspy czy poznawać historię w kolonialnym centrum Santo Domingo – najstarszego miasta Nowego Świata. Popularną wycieczką jest również rejs na wyspę Saona, która słynie z krystalicznie czystej wody i palmowych plaż. Zanzibar w marcu, czyli egzotyczna wyspa w spokojniejszej atmosferze Zanzibar to kierunek, który od kilku lat cieszy się ogromną popularnością wśród turystów szukających egzotycznego wypoczynku. W marcu na wyspie zaczyna się cieplejszy okres związany z porą deszczową, jednak opady mają najczęściej charakter krótkich, intensywnych deszczy pojawiających się wieczorem lub w nocy. W ciągu dnia temperatury utrzymują się na poziomie około 30°C, dzięki czemu nadal można w pełni korzystać z uroków plaż i ciepłego Oceanu Indyjskiego. Zanzibar przyciąga turkusową wodą, białym piaskiem i bujną tropikalną roślinnością, ale także fascynującą historią i kulturą. Warto odwiedzić Stone Town, czyli historyczne centrum wpisane na listę UNESCO, którego wąskie uliczki kryją arabskie, indyjskie i afrykańskie wpływy. Popularne są również rejsy na Prison Island, gdzie żyją żółwie olbrzymie, a także wycieczki na plantacje przypraw, dzięki którym wyspa zyskała przydomek „Wyspy Korzennej”. – To doskonały czas na korzystanie z uroków wyspy, tylko teraz w atrakcyjniejszych cenach i bez tłumów. Plaże jak ze snu, błękit Oceanu Indyjskiego, niesamowita przyroda, klimatyczne i luksusowe hotele przy plaży – w tym miejscu łatwo się zakochać – twierdzi Alicja Kaźmierczak. Źródło: Itaka Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jest uważana za najgęściej zaludnioną wyspę świata. Nie ma tu nawet skrawka wolnej przestrzeni
Santa Cruz del Islote to niewielka wyspa, na której setki ludzi żyją na obszarze zaledwie 1,2 hektara. To miejsce bez dróg, bez wolnej przestrzeni i z codziennością, która z perspektywy mieszkańca kontynentu wydaje się wręcz niewiarygodna.
Oto miejsce, gdzie pojęcie przestrzeni osobistej praktycznie nie istnieje, a najbliżsi sąsiedzi to dosłownie wszyscy mieszkańcy. Santa Cruz del Islote, niewielka wysepka na Morzu Karaibskim u wybrzeży Kolumbii, to jedno z najbardziej niezwykłych miejsc na mapie świata. Ta sztuczna wyspa, będąca częścią archipelagu San Bernardo, ma powierzchnię zaledwie 1,2 hektara (około półtora boiska piłkarskiego), a mimo to stanowi dom dla setek ludzi. Narodziny z morskiej piany i... odpadków Choć oficjalne dane demograficzne są przedmiotem sporów i wahają się od około 500 do nawet 1200 osób, jedno jest pewne: zagęszczenie ludności jest tu kilkukrotnie wyższe niż w najbardziej zatłoczonych metropoliach świata, takich jak na przykład Hongkong. To tętniący życiem mikroświat bez dróg, parków i placów. Wszystko zaczęło się w latach 60. XIX wieku, kiedy rybacy z Cartageny i Tolú zaczęli wykorzystywać niewielką mieliznę jako miejsce odpoczynku podczas połowów i schronienie przed sztormami. W końcu osiedli na niej na stałe. Kluczowym powodem był fakt że…nie było tam komarów, bo brakowało także plaż i lasów namorzynowych. Aby powiększyć dostępną przestrzeń, pierwsi osadnicy mozolnie rozbudowywali wyspę, wykorzystując to, co dawało im morze: muszle, pnie drzew, piasek, koralowce, kamienie, a nawet śmieci. Nazwa wyspy, oznaczająca „Święty Krzyż”, pochodzi od cementowego krzyża, który pewnego dnia wyrzuciły na brzeg fale. Mieszkańcy ustawili go w samym centrum osady. Przez dekady wysepka stopniowo zmieniła się w gęsty labirynt domów, uliczek i przejść, w którym każdy centymetr kwadratowy jest wydarty oceanowi. Cztery ulice, zero samochodów i dziesięć osób w pokoju Życie na Santa Cruz del Islote toczy się w rytmie, którego nie zrozumie żaden mieszkaniec kontynentu. Na wyspie znajduje się około stu domów, szkoła, mała przychodnia i restauracja, która pełni jednocześnie funkcję portu. Nie ma tu ani jednego samochodu, motocykla czy nawet roweru – po prostu nie ma na nie miejsca, ani powodu by ich używać. Cała komunikacja odbywa się pieszo przez cztery wąskie uliczki lub za pomocą łodzi. Warunki mieszkaniowe są dość ekstremalne: w jednym pokoju często sypia nawet 10 osób, dzieląc ze sobą trzy łóżka, a ubrania i buty zajmują każdą wolną przestrzeń, bo brakuje miejsca na szafy. Budynki stoją tak blisko siebie, że czasami jedyne przejście na drugą stronę wyspy wiedzie przez dom sąsiada. Mimo to społeczność wysepki jest niezwykle zżyta – może trochę dlatego, że wszyscy są ze sobą spokrewnieni. Mieszkańcy wywodzą się z około 45 rodzin, nikt nie zamyka drzwi na klucz, a przestępczość praktycznie nie istnieje. Codzienne wyzwania w „zatłoczonym raju” Mieszkanie na tak małym skrawku lądu to wyzwanie logistyczne. Wyspa nie ma kanalizacji ani bieżącej wody. Woda pitna jest dostarczana co kilka tygodni przez statki kolumbijskiej marynarki wojennej lub zbierana podczas opadów deszczu do dużego zbiornika. Prąd generowany jest głównie przez panele słoneczne, ale wystarcza go tylko na kilka godzin dziennie, co sprawia, że wieczory mieszkańcy spędzają przy świecach lub latarkach. Najbardziej uderzającym faktem jest jednak brak miejsca na... śmierć. Na Santa Cruz del Islote nie ma cmentarza, ponieważ nie ma ani skrawka wolnej ziemi. Gdy ktoś umiera, jego ciało po uroczystym pożegnaniu na głównym placu jest przewożone łodzią na sąsiednie wyspy lub na stały ląd. Choć wyspie zagraża podnoszący się poziom oceanów (leży zaledwie 2 metry nad poziomem morza), jej mieszkańcy deklarują, że nie zamieniliby swojego ciasnego domu na żadne inne miejsce na świecie. Czy to naprawdę najbardziej zatłoczona wyspa świata? Choć Santa Cruz del Islote jest często określana jako najgęściej zaludniona wyspa świata, statystyki pokazują nieco inny obraz. Istnieją wyspy o znacznie większym zagęszczeniu na kilometr kwadratowy, np. haitańskie Caye Sable (ponad 156 000 osób na km²) czy Îlet-à-Brouée (125 000 osób na km²), a także indonezyjska wyspa Terong czy stolica Malediwów Malé. Wiele z tych rekordów dotyczy jednak wysepek o powierzchni ułamka kilometra kwadratowego, gdzie błąd w szacowaniu populacji o nawet kilkanaście osób drastycznie zmienia wynik. Santa Cruz del Islote wyróznia jej architektura – wyspa jest całkowicie zabudowana, bez ani jednego skrawka wolnej, zielonej przestrzeni czy niezagospodarowanego terenu. Nawet największy plac publiczny ma tu wielkość zaledwie połowy kortu tenisowego, a dzieci, aby pograć w piłkę nożną, muszą udawać się łodziami na sąsiednie wyspy. To miejsce całkowicie wypełnione zabudową – i życiem. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Gdzie wyjechać w lutym, żeby nie żałować? Te miejsca mają najlepsze warunki
Okres zimowych mrozów i krótkich dni sprawia, że wiele osób zaczyna planować wyjazd w poszukiwaniu odmiany od codzienności. Część podróżnych wybiera aktywny wypoczynek na stokach, inni zaś traktują luty jako okazję do ucieczki w cieplejszy klimat i regeneracji w słońcu. Zimowy urlop coraz częściej staje się więc świadomym wyborem stylu odpoczynku. Gdzie w takim razie najlepiej wyjechać w tym miesiącu, by w pełni wykorzystać ten czas?
Dane pokazują, że górski lub nadmorski wypoczynek poza Polską w okresie ferii zimowych deklaruje około 30% podróżnych. Jednocześnie całkowite zainteresowanie wyjazdami – zarówno krajowymi, jak i zagranicznymi – jest obecnie o kilka procent wyższe niż rok wcześniej, co potwierdza wyraźne ożywienie zimowego sezonu turystycznego. Rosnąca mobilność sprawia, że luty przestaje być miesiącem „przejściowym”, a staje się pełnoprawnym okresem urlopowym. Pojawia się więc pytanie – które kierunki najlepiej odpowiadają na potrzeby podróżnych o tej porze roku? Kolumbia w lutym, czyli słońce i natura bez pory deszczowej Luty przypada w Kolumbii na porę suchą, co przekłada się na stabilną pogodę, mniejszą wilgotność i lepsze warunki do przemieszczania się po kraju. Właśnie dlatego jest to okres szczególnie sprzyjający łączeniu różnych typów wypoczynku w trakcie jednej podróży. Jak podkreśla Alicja Kaźmierczak z biura podróży Itaka: „Można relaksować się na rajskich plażach na dwóch wybrzeżach: karaibskim na północy i zachodnim, ciągnącym się wzdłuż Pacyfiku lub zdecydować się na zwiedzanie”. Dobra widoczność i mniejsze ryzyko opadów sprawiają, że łatwiej planować zarówno czas nad morzem, jak i zwiedzanie miast. Z tego powodu wielu podróżnych łączy pobyt na wybrzeżu z wizytą w Bogocie, gdzie nowoczesna metropolia współistnieje z historycznym centrum i słynnym Muzeum Złota, a następnie przenosi się do Cartageny, której kolonialna zabudowa i dzielnica Getsemani pozwalają lepiej zrozumieć karaibski charakter kraju. Te same warunki pogodowe sprzyjają także wyjazdom przyrodniczym — do Parku Narodowego Tayrona, gdzie dżungla styka się z wybrzeżem, w rejon amazoński określany mianem „zielonych płuc świata” czy do Eje Cafetero, regionu andyjskich plantacji kawy. Dzięki suchej aurze trasy są bardziej dostępne, a krajobrazy pozostają dobrze widoczne, co bezpośrednio zwiększa komfort zwiedzania i różnorodność doświadczeń. Łagodny klimat i karnawał bez tłumów, czyli Madera w lutym Ponieważ Madera leży na Atlantyku i znajduje się pod wpływem łagodnych mas powietrza, nawet w środku europejskiej zimy oferuje stabilne temperatury i bujną zieleń. To właśnie dlatego luty staje się okresem sprzyjającym aktywnemu zwiedzaniu – szlaki są bardziej dostępne, a krajobrazy pozostają soczyście zielone po zimowych opadach. Jak podkreśla Alicja Kaźmierczak z Itaki: „To świetny czas na trekkingi wzdłuż słynnych lewad oraz podziwianie klifów Cabo Girão, bez tłumów odwiedzających wyspę latem”. Mniejszy ruch turystyczny przekłada się też na spokojniejsze zwiedzanie Funchal, które w tym okresie zyskuje dodatkowy wymiar dzięki karnawałowym korowodom i wydarzeniom plenerowym. Jednocześnie zimowa pora wzmacnia warunki na oceanie – silniejsze fale przyciągają surferów do miejscowości takich jak Jardim do Mar, co buduje zupełnie inne, bardziej dynamiczne oblicze wyspy. Krótsze kolejki i większa dostępność atrakcji sprawiają też, że łatwiej zdecydować się na zjazd tradycyjnymi wiklinowymi saniami z Monte. W efekcie łagodny klimat, sezonowe wydarzenia i lepsza dostępność infrastruktury łączą się, tworząc okres, w którym Madera pozwala połączyć naturę, kulturę i aktywność w jednej podróży. Lutowe Wyspy Zielonego Przylądka ze słońcem, wiatrem i wielorybami Archipelag Wysp Zielonego Przylądka leży u wybrzeży Afryki Zachodniej i znajduje się pod wpływem suchych, stabilnych mas powietrza. Z tego powodu luty przynosi tu dużą liczbę słonecznych dni i umiarkowane temperatury, które sprzyjają zarówno wypoczynkowi, jak i aktywnościom na świeżym powietrzu. Wówczas wyspy przyciągają miłośników sportów wodnych, gdyż stały wiatr tworzy im warunki uznawane za jedne z najlepszych na Atlantyku. Jak dodaje kierownik działu marketingu biura podróży Itaka: „Wyspy Sal i Boa Vista oferują w tym czasie gwarantowane słońce i przyjemny wiatr, który stwarza światowej klasy warunki dla kitesurferów i windsurferów”. Jednocześnie sezonowe zmiany w oceanie sprawiają, że w pobliżu archipelagu zaczynają pojawiać się humbaki, co otwiera możliwość rejsów obserwacyjnych i kontaktu z dziką przyrodą. Spokojniejsze tempo życia, określane lokalnym hasłem „no stress”, wynika z niewielkiej skali zabudowy i silnych tradycji społecznych, co przekłada się na bardziej autentyczne doświadczenie podróży. Wieczorami ten klimat dopełnia muzyka morna, kojarzona z twórczością Cesárii Évory, która stała się symbolem kultury wysp. W efekcie połączenie pogody, warunków naturalnych i lokalnej tożsamości sprawia, że archipelag staje się zimową alternatywą dla przepełnionych kurortów. Cypr zimą zachwyca naturą i spokojem poza sezonem Luty przynosi na wyspie łagodniejsze temperatury niż w szczycie lata, co sprzyja aktywnemu zwiedzaniu bez męczącego upału i kolejek przy najważniejszych atrakcjach. Wraz z końcem zimy krajobraz zaczyna się wyraźnie zmieniać – kwitnące migdałowce nadają dolinom i zboczom jasne, biało-różowe akcenty, dzięki czemu wędrówki i przejazdy przez interior mają wyjątkowo malowniczy charakter. W takich warunkach łatwiej odkrywać stanowiska archeologiczne w okolicach Pafos czy spacerować wzdłuż wybrzeża Ayia Napa, gdzie poza sezonem plaże odzyskują spokojniejszy rytm. Alicja Kaźmierczak podkreśla: „Luty na Cyprze to czas dla tych, którzy zamiast upałów wolą rześkie powietrze i zwiedzanie bez pośpiechu”. Zróżnicowana rzeźba terenu sprawia, że w ciągu jednego dnia możliwe są zupełnie odmienne aktywności – w górach Troodos można trafić na warunki sprzyjające jeździe na nartach, a kilka godzin później odpoczywać przy kawie nad morzem. Ten kontrast wynika z położenia wyspy między pasmami górskimi a wybrzeżem i sprawia, że zimowa podróż daje większą różnorodność doświadczeń niż typowy pobyt plażowy. Dopełnieniem są lokalne wina, w tym historyczna Commandaria, oraz otwartość mieszkańców, dzięki którym zimowy Cypr odsłania bardziej autentyczne oblicze. Najlepsze kierunki na narty w lutym w Europie i poza nią Luty sprzyja też wyjazdom w góry, ponieważ stabilne warunki pogodowe i utrzymujące się pokrywy śnieżne przekładają się na dobrą jakość tras oraz dużą liczbę słonecznych dni, co wydłuża czas aktywności na stoku. Z tego powodu wielu podróżnych wybiera klasyczne alpejskie regiony, takie jak Dolomity czy Południowy Tyrol ze stolicą w Bolzano, gdzie infrastruktura łączy precyzyjnie przygotowane trasy z zapleczem gastronomicznym i widokami wysokogórskich panoram. Alternatywą o długiej tradycji jest Limone Piemonte, jeden z najstarszych kurortów narciarskich kraju, ceniony za kameralną atmosferę i historyczny charakter. Osoby szukające bardziej kompaktowego, lecz nowoczesnego systemu tras kierują się z kolei do Andory, gdzie kompleks Grandvalira oferuje setki kilometrów zjazdów o zróżnicowanym poziomie trudności, a strefa wolnocłowa dodatkowo przyciąga turystów. Alicja Kaźmierczak podkreśla, że „europejskie ośrodki narciarskie w lutym oferują bardzo dobre naśnieżenie i mnóstwo słońca”, co sprawia, że sezon osiąga wówczas optymalne warunki. Dla tych, którzy oczekują nietypowych scenerii, ciekawą propozycją pozostaje Kapadocja, gdzie lot balonem nad zimowym krajobrazem można połączyć z jazdą na wulkanie Erciyes. Z kolei miłośnicy jazdy poza trasami coraz częściej wybierają Gruzję i ośrodek Gudauri, znany z warunków do freeride’u. Dzięki temu luty w górach staje się okresem maksymalnego wykorzystania zimowej infrastruktury i naturalnego śniegu. Źródło: Itaka Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jeszcze niedawno omijana szerokim łukiem – dziś przyciąga polskich turystów różnorodnością i słońcem
Kolumbia – fascynujący kraj kontrastów, który przyciąga turystów dziką przyrodą i nieoczywistą kulturą. Zanim jednak spakujesz plecak, warto poznać kilka faktów, które mogą zaskoczyć nawet doświadczonych podróżników.
Spis treści: Najważniejsze atrakcje i co warto zobaczyć w Kolumbii Bogota – stolica Kolumbii pełna kontrastów i atrakcji Najważniejsze informacje przed podróżą do Kolumbii Kolumbia: ciekawostki, które warto znać W 2024 r. Kolumbia przyjęła około 6,7–7 mln turystów, co było rekordem i wzrostem względem poprzednich lat. Nie da się ukryć, że również dla polskich turystów ten kraj w Ameryce Południowej stał się jednym z modniejszych w ostatnich latach. Podróżników przyciąga do Kolumbii kolonialna architektura, karaibskie wybrzeże, spektakularne góry i gościnność mieszkańców. Oto, co warto wiedzieć przed podróżą. Najważniejsze atrakcje i co warto zobaczyć w Kolumbii Kolumbia to kraj pełen kontrastów i różnorodności, który przyciąga podróżników zarówno miłośników przyrody, jak i kultury czy historii. Oprócz dostępu do Morza Karaibskiego i Oceanu Spokojnego, kraj oferuje spektakularne krajobrazy – od tropikalnych plaż przez górskie pasma Andów po bujne lasy Amazonii. Bogactwo regionów sprawia, że każdy turysta znajdzie tu coś dla siebie. W Kolumbii leży archipelag San Andrés, Providencia i Santa Catalina, znany z „morza siedmiu kolorów” i raf koralowych, które czynią go świetnym miejscem na snorkeling i nurkowanie. Na północy niezwykle popularna jest Cartagena de Indias – kolonialne miasto z murami obronnymi i klimatycznym starym miastem, które w ostatnich latach modernizuje infrastrukturę turystyczną, np. zastępując tradycyjne dorożki turystyczne elektrycznymi pojazdami, by poprawić komfort i dobrostan zwierząt. Miłośnicy natury i przygody powinni uwzględnić Park Narodowy Tayrona, gdzie tropikalna dżungla spotyka się z karaibskim wybrzeżem, tworząc jedne z najpiękniejszych plaż w kraju. W sercu kraju, w regionie Eje Cafetero (Trójkąt Kawowy), można odwiedzić plantacje jednej z najlepszych kaw na świecie oraz parki i gospodarstwa agroturystyczne. Dla podróżników zainteresowanych kulturą miejską i historią, miasto Medellín – niegdyś znane wyłącznie z trudnej przeszłości związanej z kartelami – przeszło ogromną przemianę i dziś jest dynamicznym, innowacyjnym miastem z bogatą ofertą kulturalną i zielonymi przestrzeniami miejskimi. Również Bogota, stolica kraju, oferuje liczne muzea, galerie, parki i nowoczesne restauracje. Natura, przygody i wyjątkowe miejsca Kolumbia to także raj dla miłośników przyrody: można tu podziwiać rzekę pięciu kolorów – Caño Cristales, która w sezonie zmienia barwy dzięki mikroskopijnym roślinom wodnym. W regionach andyjskich pojawiają się imponujące wulkany i góry – Park Narodowy Puracé z łańcuchem wulkanów jest popularny wśród trekkingowców i miłośników geologii. Nie sposób pominąć także takich atrakcji jak San Agustín i Tierradentro z prekolumbijskimi rzeźbami i grobowcami, urokliwe miasta kolonialne jak Villa de Leyva, czy naturalne cuda jak pustynia Tatacoa – idealna do obserwacji gwiazd i unikatowych krajobrazów. Kolumbia posiada też bogate wybrzeża o łącznej długości tysiąca kilometrów, gdzie znajdziemy zarówno znane plaże pokryte białym piaskiem, jak i bardziej dzikie i mniej uczęszczane zakątki jak Capurganá czy Palomino. Podróż do Kolumbii to również okazja, by obcować z niezwykłą bioróżnorodnością – kraj ten należy do najbogatszych pod względem gatunków ptaków na świecie, co sprawia, że obserwowanie ptaków stało się ważnym elementem ekoturystyki. Bogota – stolica Kolumbii pełna kontrastów i atrakcji Bogota jest stolicą Kolumbii i jednym z największych miast Ameryki Południowej – liczy około 7,4 mln mieszkańców, co plasuje ją wśród najludniejszych metropolii regionu. Miasto często określane jest „Atenami Ameryki Południowej”ze względu na swoje znaczenie kulturalne i naukowe oraz dużą liczbę uczelni wyższych. Bogota zachwyca różnorodnością – znajdziesz tu zarówno nowoczesne dzielnice i centra kulturalne, jak i obszary o trudniejszych warunkach życia. Niektóre części miasta, szczególnie na jego obrzeżach, wciąż borykają się z nierównościami społecznymi i wyzwaniami związanymi z przestępczością, co przypomina o tym, że Kolumbia to kraj rozwijający się o złożonej rzeczywistości społecznej. Co zobaczyć i jak spędzić czas w Bogocie Bogota to prawdziwa skarbnica atrakcji turystycznych. W historycznym centrum La Candelaria znajduje się wiele zabytków z czasów kolonialnych i wczesnej republiki, w tym imponujące kościoły z XVI–XVII wieku oraz La Catedral Primada de Colombia – główna katedra katolicka kraju. Warto także odwiedzić Pałac San Carlos i Plac Bolivara, otoczony klasycznymi budynkami i instytucjami państwowymi. Miasto jest również mekką dla miłośników muzeów. Muzeum Złota posiada jedną z największych kolekcji prekolumbijskich wyrobów złotniczych na świecie, w tym ogromny nieoszlifowany szmaragd. Inne interesujące miejsca to Muzeum Narodowe, Muzeum Archeologiczne, Muzeum Kolonialne i bardziej nietypowe, jak Muzeum Lenistwa – miejsce, gdzie można się po prostu odprężyć na wygodnych meblach. Bogota tętni też życiem teatralnym i muzycznym – działa tu m.in. Teatro Colón czy Teatro Libre de Bogotá. Dla tych, którzy chcą poczuć lokalną atmosferę i znaleźć oryginalne pamiątki, świetnym miejscem jest Mercado de las Pulgas – tradycyjny pchli targ z rękodziełem i lokalnymi produktami. Bogota oferuje również bogate życie nocne. Zona Rosa, zwana Różową Strefą, to centrum rozrywki z klubami, barami i lokalami, gdzie można bawić się do późnej nocy i poznawać ludzi z całego świata. Miasto jest znane z energii, serdeczności mieszkańców i barwnej atmosfery, która przyciąga turystów szukających zarówno kultury, jak i zabawy. Planując zwiedzanie, warto pamiętać, że komunikacja miejska różni się od europejskiej – system obejmuje wiele tras autobusowych, gdzie przystanki są często „na żądanie”, a bilety kupuje się bezpośrednio u kierowcy. Bogota posiada też dobre połączenia z innymi częściami Kolumbii – zarówno z wybrzeżami Atlantyku i Pacyfiku, jak i z większymi miastami w głębi kraju, głównie dzięki sieci prywatnych linii autobusowych. Najważniejsze informacje przed podróżą do Kolumbii Język i porozumiewanie się W Kolumbii językiem urzędowym i powszechnie używanym jest hiszpański, którym posługuje się zdecydowana większość mieszkańców. W obszarach rdzennych społeczności nadal funkcjonują języki tubylcze oraz język romski, jednak ich znajomość jest ograniczona do mniejszych grup lokalnych. Dla turystów szczególnie istotne jest to, że angielski nie jest powszechnie używany – nawet w popularnych miejscach turystycznych mniej niż 10% osób porozumiewa się w tym języku. Dlatego warto przed podróżą zapoznać się z podstawowymi zwrotami po hiszpańsku, które ułatwią komunikację na lotnisku, w restauracji czy w sklepie. Waluta i finanse w podróży Podróżując po Kolumbii warto pamiętać, że walutą obowiązującą w kraju jest peso kolumbijskie (COP). Powszechnie dostępne są kantory wymiany walut, szczególnie na lotniskach, w większych miastach oraz centrach handlowych. Najłatwiej i najkorzystniej wymienić dolary amerykańskie, choć kursy mogą się różnić w zależności od miejsca. Przy wymianie w kantorach pracownik może poprosić o dokument tożsamości, np. paszport – jest to normalna praktyka, której nie należy się obawiać. W całym kraju funkcjonuje wiele bankomatów, ale gotówka nadal pozostaje najczęstszą formą płatności, zwłaszcza poza dużymi miastami. Coraz więcej miejsc – hoteli, restauracji i sklepów – akceptuje płatności kartą, jednak w mniejszych miasteczkach i lokalnych punktach nadal najlepiej mieć przy sobie odpowiednią ilość gotówki. Podsumowując, choć Kolumbia bywa uważana za kraj relatywnie tani dla turystów, ceny żywności i usług w popularnych miejscach turystycznych często porównywalne są do tych w Europie, z wyjątkiem lokalnych produktów, jak świeże owoce czy regionalne specjały, które można nabyć znacznie korzystniej. Kolumbia: bezpieczeństwo i sytuacja wewnętrzna Kolumbia, mimo swoich niezaprzeczalnych uroków turystycznych, jest krajem, w którym nie warto tracić czujności. Przez prawie 40 lat trwały tam wewnętrzne konflikty zbrojne, a ich skutki wciąż są odczuwalne w niektórych regionach. Na terenie państwa działają nielegalne ugrupowania, a w przeszłości zdarzały się incydenty z udziałem policji i wojska. Choć obszary typowo turystyczne są generalnie bezpieczne, nadal należy być świadomym możliwych zagrożeń i planować podróż z odpowiednią ostrożnością. Na trasach komunikacyjnych, szczególnie w okresach świątecznych, służby czasami wzmagają ochronę wybranych odcinków dróg, ponieważ istnieje ryzyko porwań i innych przestępstw przeciwko podróżnym. Przestępczość pospolita również utrzymuje się na stosunkowo wysokim poziomie, dlatego w obszarach miejskich warto korzystać z patroli policji turystycznej, do której można zgłaszać kradzieże, próby oszustwa czy inne incydenty. Należy też uważać na osoby podszywające się pod funkcjonariuszy w celu kradzieży lub wymuszenia – to dość częsta forma oszustwa. Zdrowie, medycyna i praktyczne wskazówki dla turystów Oficjalnie przy wjeździe do Kolumbii nie są wymagane żadne obowiązkowe szczepienia. Jednak planując podróż, szczególnie do obszarów tropikalnych i leśnych, warto rozważyć szczepienia przeciwko żółtej febrze oraz innym chorobom tropikalnym. Dostęp do pomocy medycznej poza większymi miastami może być ograniczony, a usługi zdrowotne często działają w formie prywatnej. W dużych miastach, takich jak Bogota czy Medellín, opieka medyczna stoi na ogólnie wysokim poziomie i turyści mogą liczyć na profesjonalną pomoc. Podczas pobytu w Kolumbii należy zachować podstawowe środki ostrożności, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach, przy korzystaniu z bankomatów czy w transporcie publicznym. Dobrą praktyką jest pozostawienie cennych przedmiotów i dokumentów w bezpiecznym miejscu zakwaterowania na czas zwiedzania czy zabawy. W codziennym użytkowaniu wystarczy mieć przy sobie kopię paszportu, natomiast oryginał najlepiej trzymać w sejfie lub ukrytym miejscu w pokoju. Podsumowując, Kolumbia może być niezapomnianą i piękną przygodą, ale wymaga od turystów świadomości, planowania i ostrożności – tak, by pobyt był nie tylko fascynujący, ale przede wszystkim bezpieczny i komfortowy. Kolumbia: ciekawostki, które warto znać Kolumbia to kraj pełen barwnych kontrastów, różnorodnej przyrody i zaskakujących faktów, które mogą sprawić, że wakacje staną się jeszcze ciekawsze i bardziej niezapomniane. Przy przygotowaniach do podróży warto poznać przynajmniej kilka z nich. Powierzchnia Kolumbii wynosi ponad 1,1 mln km² – to około 3,6 razy większa niż Polska. Kraj ten ma dostęp do dwóch oceanów – Atlantyckiego (przez Morze Karaibskie) i Pacyfiku, co jest wyjątkowe w Ameryce Południowej. Ponad 14% terytorium Kolumbii stanowią obszary chronione, w tym 59 parków narodowych o niezwykłej różnorodności ekosystemów. Kolumbia jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych krajów na świecie – znajduje się tu ogromna liczba gatunków roślin i zwierząt, w tym imponująca liczba ptaków, ssaków i płazów. Stolicę Bogotę często uważa się za miejsce bogate w sztukę uliczną i kulturę street art, z licznymi muralami i ulicznymi instalacjami. Kolumbijska kawa uchodzi za jedną z najwyższej jakości na świecie i jest ważnym elementem kultury oraz tożsamości narodowej. Kolumbia jest także światowym liderem w wydobyciu szmaragdów – znaczna część globalnej produkcji pochodzi właśnie stąd. W regionach o dużych opadach, szczególnie na wybrzeżu Pacyfiku, łodzie są jednym z podstawowych środków transportu ze względu na intensywną wilgotność i gęstą sieć rzek. Kraj ten jest znany z życzliwości i gościnności mieszkańców, a kultura i muzyka, zwłaszcza salsa i cumbia, są obecne w codziennym życiu Kolumbijczyków. Różnica czasu między Polską a Kolumbią wynosi zwykle 6 godzin (Kolumbia jest wcześniej). Bogota leży na dużej wysokości ponad 2600 m n.p.m., co przekłada się na dość stały i chłodniejszy klimat w porównaniu z nizinami. Kolumbia posiada jedną z najwyższych stóp endemizmu roślin i zwierząt na Ziemi – wiele gatunków występuje tylko tu. Narkotyki, szczególnie kokaina, pozostają ważnym elementem historycznej i współczesnej narracji kraju – produkcja i handel tymi substancjami mają wpływ na społeczno‑gospodarcze realia i politykę państwa, mimo intensywnych działań zwalczających ten nielegalny przemysł. Kolumbia to także kraj światowej klasy nurkowania, ze względu na przejrzyste wody Morza Karaibskiego i Pacyfiku, co czyni naukę nurkowania atrakcyjnym doświadczeniem dla turystów. Te ciekawostki podkreślają różnorodność i wyjątkowość Kolumbii, która wciąż zaskakuje podróżników nie tylko pięknem krajobrazów, ale także bogactwem kultury, historii i przyrody. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Podwodny Święty Graal. Wydobyli tylko kilka monet, ale to dopiero początek
Wrak San José przez wieki rozbudzał wyobraźnię poszukiwaczy skarbów. Teraz stał się centrum działań kolumbijskich badaczy, którzy rozpoczęli wydobycie ukrytych na pokładzie kosztowności. Okręt zatonął w bitwie morskiej w 1708 roku. Według szacunków przewoził 200 ton złota i srebra.
San José to 3-masztowy galeonem hiszpańskiej floty, wyposażony w 64 działa. Został zwodowany w 1697 roku, a na służbę wypłynął rok później. W marynarce służył 10 lat aż do bitwy morskiej pomiędzy Anglią a Hiszpanią u wybrzeży miasta Cartagena de Indias w Kolumbii. Była to wielka tragedia, bo spośród załogi liczącej ok. 600 osób, zaledwie kilku marynarzy przeżyło. Święty Graal wśród wraków statków Hiszpanie na pokładzie galeonu transportowali skarby złupione m.in. z Peru i Boliwii. Statek miał dotrzeć na Półwysep Iberyjski, prosto na dwór króla Filipa V. Władca zostałby dosłownie obsypany złotem. Bo San José przewoził ok. 200 ton złota, srebra, szmaragdów, a także innych kosztowności, w tym ceramikę czy chińską porcelanę. Eksperci szacują, że dziś skarb byłby warty ok. 17 miliardów dolarów. Gwoździem do trumny galeonu okazała się kula armatnia wystrzeloną z jednego ze statków będącego częścią brytyjskiej floty, która trafiła prosto w miejsce, w którym znajdował się skład prochu pod pokładem. Nie trudno sobie wyobrazić, że hiszpański statek niemal od razu eksplodował i w kilka chwil poszedł na dno. Wielu członków załogi zginęła niemal od razu. Do kogo należy skarb z San José? Przez 300 lat San José był celem poszukiwaczy skarbów, ale nikt dokładnie nie wiedział, gdzie zatonął. Dopiero w 2015 roku udało się odnaleźć wrak, a jego położenie zlokalizowano w ramach wspólnej brytyjsko-kolumbijskiej misji badawczej. Znajdował się na głębokości ok. 600 metrów u wybrzeży miasta Cartagena de Indias. Chociaż w 2018 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury zaleciła Kolumbii, aby wydobywała statku na własną rękę, kraj ten twierdzi, że wrak i artefakty, które są jego częścią, są dobrem narodowym Kolumbijczyków. Co ciekawe, do galeonu roszczą prawa aż trzy kraje: Hiszpania, Kolumbia i Boliwia. Madryt twierdzi, że zgodnie z prawem i międzynarodowymi konwencjami to oni mają prawo do wszystkiego, co znajduje się na pokładzie, bo w momencie zatonięcia, był to statek pływający pod hiszpańską banderą. Co do tej pory udało się wydobyć z dna morza? Z kolei rdzenna ludność Boliwii uważa, że skarb należy do nich, bo to właśnie z ich kraju pochodziły artefakty. Argumentem Kolumbii jest to, że galeon znajduje się na ich wodach terytorialnych. Dlatego też rząd w Bogocie zdecydował na własną rękę rozpocząć prace wydobywcze z dna morskiego. Ostatnio naukowcy, którzy nad tym pracują, pochwalili się przedmiotami, które udało się już wydostać. To m.in. armata, porcelanowy kubek, a także kilka monet, które znajdowały się w skarbcu. Artefakty te wyciągnięto na powierzenie za pomocą zdalnie sterowanych pojazdów ROV. – Odzyskanie przedmiotów otwiera obywatelom Kolumbii możliwość zapoznania się, poprzez materialne świadectwa, z historią galeonu San José – powiedziała w Alhena Caicedo Fernández, dyrektor Kolumbijskiego Instytutu Antropologii i Historii. Choć na razie wydobyto zaledwie kilka zabytków, Kolumbijczycy twierdzą, że do dopiero przedsmak tego, co nas czeka wkrótce, bo prace tak naprawdę dopiero się rozpoczynają. Naukowcy chcą do końca 2026 roku wydobyć wszystkie przedmioty, które kiedyś były częścią San José. Rząd Kolumbii zapewnia, że wszystkie skarby zostaną poddane konserwacji, a następnie trafią do jednego z muzeów. Źródło: ArtNet Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Stolica Kolumbii – Bogota – to miasto przesady, tańca i pomników
Kolumbijska przesada to nie tylko sposób wyrażania emocji, ale też klucz do zrozumienia kultury tego kraju. Zobacz, jak przejawia się w codziennym życiu mieszkańców stolicy Kolumbii – Bogoty.
Spis treści: Zdrobnienia i wyolbrzymienia – językowe perełki Stolica Kolumbii – Bogota Pomniki – pasja Kolumbijczyków Bezpieczeństwo, muzeum i kultura Rowerem, na kawę i... na Monserrate Ciclovía Jedna z knajpek w modnym rozrywkowym rewirze Zona T Bogoty, stolicy Kolumbii. W telewizorze mecz; gra reprezentacja – z największą obecnie tu gwiazdą Jamesem Rodríguezem w składzie. Co więcej – gra dobrze, przeważa – nie bez przyczyny była niedawno na trzecim miejscu w światowym rankingu. Komentator nawija z taką prędkością, że nawet Latynosi z innych części świata nie wszystko potrafią zrozumieć. Wreszcie jest! Ludzie wstają z miejsc, klepią się po ramionach, pokrzykują, krzyczą, piwo leje się na podłogę. Goooooooooooool – krzyczy komentator, przeciągając samogłoskę tak długo, aż starczy mu tchu. A może to trwać naprawdę baaaardzo długo. – Goooolaaaaazo! – poprawia po chwili. Golazo, czyli „golisko”, coś więcej niż zwykła bramka. Golazo to bramka wielkiej urody, strzelona np. z czterdziestu metrów w samo okienko. Albo z przewrotki. Albo taka, w której strzelec przedryblował wcześniej pięciu zawodników przeciwnej drużyny. Kolumbijczycy uwielbiają przesadę; niewiele rzeczy czy stanów emocjonalnych ma ten przywilej, by zostać przy swoim wymiarze. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GettyImages-1197740179-dfda153.jpg" width="5368" height="3579" alt="Katedra Prymasowska w Bogocie na Plaza Bolívar – Metropolitalna Bazylika Katedralna Niepokalanego Poczęcia, Prymasowska Katedra Kolumbii." title="Katedra Prymasowska w Bogocie na Plaza Bolívar – Metropolitalna Bazylika Katedralna Niepokalanego Poczęcia, Prymasowska Katedra Kolumbii." /> Zdrobnienia i wyolbrzymienia – językowe perełki W języku uwielbiają wyolbrzymienia, ale też – zdrobnienia. Które dla europejskiego ucha brzmią czasem zabawnie, czasem kuriozalnie. Jest więc golazo, ale jest też chiquita (dziewczynka – również w odniesieniu do całkiem dorosłych kobiet), cervesita (piweczko), vodkita (wódeczka), curvita (zakręcik), a nawet ahorita (terazik – od słowa ahora – „teraz”) czy tardesito (późnienko – od tarde – „późno”). Kolumbijczycy uwielbiają przesadę tak jak uwielbiają futbol, dobre towarzystwo, dobre jedzenie, muzykę i taniec. Stolica Kolumbii – Bogota Wprawdzie stolica Kolumbii – Bogota – to nie centrum salsy (jak np. położone na południu Cali) czy karaibskich rytmów (jak Cartagena czy Baranquilla, gdzie co roku odbywa się druga po Rio największa fiesta karnawałowa na kontynencie), ale ze znalezieniem klubu tanecznego nie ma najmniejszego problemu. Cumbia, salsa, rumba, vallenato, reggaeton, ale też sporo międzynarodowego disco czy rocka… Można przebierać. Nie przypadkiem z Kolumbii pochodzą Shakira czy Juanes (znany z hitu „La Camisa Negra”). Pomniki – pasja Kolumbijczyków Jadę Siódmą Aleją w stronę centrum Bogoty. Kawałek za Canton Norte – największymi w kraju koszarami – pomnik Ameriga Vespucciego, włoskiego kupca, nawigatora i kartografa, człowieka, który dał imię dwóm kontynentom. Nieduży, zlewający się z resztą krajobrazu monumencik. Wielu przechodniów pewnie nawet nie bardzo pamięta, czym się Amerigo wsławił. Ale jeśli tu stoi, na pamięć z pewnością zasłużył. A że Kolumbijczycy pomniki kochają, to już inna sprawa. Jest ich tu mnóstwo. Potężnych, wielkich, ale też całkiem skromnych. Rzecz – tutaj – oczywista, najwięcej posiada ich Simón Bolívar, XIX-wieczny bohater narodowy, kolumbijski Piłsudski i Kościuszko w jednym. El Libertador – wyzwoliciel. Jego lśniąca metalicznie statua z brązu stoi na najważniejszym w Bogocie placu – Plaza de Bolívar. Simón ma okazały kamienny cokół, hardą minę, szatę będącą połączeniem munduru z czasów romantyzmu i rzymskiej togi, a w dłoni dzierży słynną szablę, którą to w 1974 r. w zuchwały sposób skradziono z jego muzeum. Bezpieczeństwo, muzeum i kultura Na głowie często siadają mu gołębie, a otaczają najważniejsze w kraju budynki – katedra, parlament i Pałac Sprawiedliwości. Symbolizuje kolumbijskie umiłowanie wolności i demokracji. Dzisiejsza Bogota to ogromne, nowoczesne miasto, które rozwija się w zaskakującym tempie. Coraz więcej tu wysokich biurowców ze szkła i stali, coraz więcej modnych knajp w stylu zachodnim. Ale i tak najciekawiej jest wciąż tam, gdzie czuje się dawną Kolumbię. Chociażby w niewielkich jadłodajniach ulokowanych w postkolonialnej La Candelarii. Kolorowe domy najstarszej bogotańskiej dzielnicy zachwycają eleganckimi elewacjami, drewnianymi balkonami w starym hiszpańskim stylu. Jedyne, co psuje nieco obraz tego miejsca, to zwoje drutu kolczastego i wyjątkowo liczni policjanci w pełnym rynsztunku – w hełmach i z bronią gotową do strzału. Rowerem, na kawę i... na Monserrate Dojeżdżam do Muzeum Złota. To największy i najciekawszy tego rodzaju przybytek na świecie. Zgromadzono tu 36 tys. eksponatów, z czego aż 33 tys. ze złota. Kunsztowna prekolumbijska biżuteria, ceramika, posążki ludzi i zwierząt, zbiory broni i przedmioty codziennego użytku z czasów inkaskich. To wszystko składa się na skarb, którego realna wartość trudna do oszacowania. Stąd już niedaleko do Calle Once (Ulicy Jedenastej), gdzie koncentruje się duża część kulturalnego życia stolicy. W dwóch miejscach, które stoją niemal naprzeciw siebie, ustawiono Centro Cultural Gabriel García Márquez i Museo Botero – ku chwale dwóch być może najważniejszych twórców współczesnej kultury kolumbijskiej. Garcia Marquez – wiadomo, noblista, autor kultowej powieści „Sto lat samotności”, uważany za twórcę tzw. realizmu magicznego w literaturze. Fernando Botero to z kolei najbardziej znany na świecie latynoski malarz, mistrz ironii i kolumbijskiej przesady. Ciclovía Stolicę Kolumbii, największe w całych Andach, 8-milionowe miasto niełatwo polubić od pierwszego wejrzenia. Trzeba trochę czasu, by odnaleźć tu swoje ścieżki, ważne punkty na mapie. Ale można sobie pomóc, przyjeżdżając tu w niedzielę. Wtedy zamykane są główne bogotańskie aleje, rusza cotygodniowa Ciclovía; pomiędzy 7 rano a 2 po południu drogi są tylko dla rowerów i pieszych, rolkarzy, ale też niepełnosprawnych na wózkach inwalidzkich. Rowerzystów bywa tu nawet kilkaset tysięcy. Na ulicy kwitnie handel, ktoś tańczy, ktoś rysuje wprost na asfalcie arcydzieło kredą. Starsi panowie grają w szachy, inni przyjmują zakłady w wyścigach tresowanych świnek morskich – i to akurat wygląda okropnie, bo gryzonie wyglądają na mocno naszprycowane. W niedzielę jedzie się też na wzgórze Monserrate – jeden ze szczytów Kordyliery Wschodniej, skąd jest najlepszy widok na niekończące się miasto. Wspinaczka na najwyższy punkt Bogoty (3152 m n.p.m.) to już całkiem spore wyzwanie. Źródło: National Geographic Traveler
Pochowano ich z maskami na twarzach. Po raz pierwszy zobaczyliśmy, jak wyglądali zmumifikowani Kolumbijczycy
Naukowcy odtworzyli wizerunki czterech zmumifikowanych osób z kolumbijskiej części Andów. Ludzie ci żyli między XIII a XVIII wiekiem.
Nakładanie masek na twarze zmarłych było rzadką praktyką poza starożytnym Egiptem. Znane są tylko nieliczne przypadki, m.in. w niektórych częściach Ameryki Południowej, greckich Mykenach czy w kulturze Majów, gdzie w ramach rytuałów pogrzebowych zakładano zmarłym specjalne maski zakrywające głowy. Jednym z takich miejsc są także kolumbijskie Andy, gdzie archeolodzy przed laty odnaleźli cztery mumie pochowane właśnie w nietypowych maskach. Zamaskowane mumie z Kolumbii Są to jedyne tego rodzaju mumie odkryte w tej części kontynentu. Należały do ok. 6–7-letniego dziecka, 60-letniej kobiety oraz dwóch młodych dorosłych mężczyzn. Wszyscy mieli na twarzach maski wykonane z żywicy, gliny, wosku i kukurydzy. Artefakty były uszkodzone – brakowało im nosa i fragmentów u podstawy – natomiast zachowały się ozdobne koraliki znajdujące się w miejscu oczu. Osoby te pochodziły z populacji prekolumbijskich zamieszkujących Kordyliery Wschodnie. Datowanie radiowęglowe wykazało, że żyły one między 1216 a 1797 rokiem. Niestety, w przeszłości doszło do grabieży ich grobów, dlatego niewiele wiadomo o tożsamości zmumifikowanych osób. Teraz, po raz pierwszy, naukowcy postanowili „zdjąć” im maski i ujawnić prawdziwe twarze tych czterech osób, aby zobaczyć, jak mogły wyglądać za życia. W tym celu zespół Face Lab z Liverpool John Moores University przygotował cyfrowe rekonstrukcje ich wizerunków. – Projekt ten bada niezwykłą praktykę pogrzebową polegającą na łączeniu masek z twarzami zmarłych, praktykowaną przez wiele ludów prekolumbijskich Ameryki Południowej. Wykonywali oni maski dla swoich zmarłych z taką precyzją, że zmumifikowane ciała wyglądały jak żywe – napisali badacze w swoim oświadczeniu. Naukowcy zrekonstruowali twarze czterech mumii Zespół przeprowadził analizę twarzy wszystkich mumii, opierając się na standardach anatomicznych, a także szczegółowo przebadał resztki masek, które miały wiernie odwzorować rysy zmarłych. Czaszki z maskami poddano następnie tomografii komputerowej, wykorzystującej promieniowanie rentgenowskie do generowania obrazów 3D z wielu zdjęć dwuwymiarowych. Naukowcy użyli także specjalnego oprogramowania, aby nałożyć mięśnie, tkanki miękkie i tłuszcz na cyfrowo zrekonstruowane czaszki. Dzięki temu możliwe stało się odtworzenie twarzy, które teraz możemy oglądać na zdjęciach. – Jesteśmy podekscytowani i zaszczyceni, że możemy uczestniczyć w tym projekcie, który pokazuje fascynujące praktyki kulturowe rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Mamy nadzieję, że pokazanie ich twarzy po raz pierwszy zwiększy zainteresowanie tymi niezwykłymi cywilizacjami – powiedziała koordynatorka projektu, dr Jessica Liu. Skąd mamy pewność, że mumie tak naprawdę wyglądały? Badaczka dodała, że ich praca przypominała wirtualne rzeźbienie, podczas którego wykorzystuje się prawdziwą czaszkę, aby idealnie dopasować tkanki do danej osoby. Aby dobrze odtworzyć mięśnie i tkanki miękkie, naukowcy musieli posłużyć się uśrednionymi danymi genetycznymi ludzi z tego regionu. W przypadku dwóch dorosłych mumii wykorzystali dane współczesnych Kolumbijczyków. Nie zrobiono tego natomiast przy rekonstrukcji dziecka i kobiety z powodu braku odpowiednich danych. Rozmiar i kształt nosów określono na podstawie pomiarów kostnych czaszki. Kolor skóry, oczu i włosów dobrano jako typowy dla mieszkańców tego regionu. Nadano im także neutralny wyraz twarzy. Badacze przyznali zgodnie, że najtrudniejsze do zrekonstruowania były szczegóły, takie jak blizny, zmarszczki czy rzęsy. – To, co prezentujemy pod względem tekstury, to uśredniony obraz, oparty na tym, co wiemy o tych osobach – podkreśliła Liu. Oznacza to, że jest to przedstawienie tego, jak te osoby mogły wyglądać, a nie pewność, że tak wyglądały w rzeczywistości. Źródło: LJMU Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
„To jeden z najbardziej fascynujących krajów na świecie” – dziennikarz Travelera znalazł swoje miejsce na Ziemi
Kolumbia to kraj, który trudno zaszufladkować – zaskakuje różnorodnością, zachwyca krajobrazami i porusza historią. Właśnie tam ruszył Maciej Wesołowski, by odkryć miejsca, które nie mieszczą się w typowym przewodniku turystycznym.
Spis treści: Tradycyjne kolumbijskie śniadanie w sercu Bogoty – agua de panela zamiast kawy Kolumbia – kraj kontrastów, magii i nieodkrytych skarbów Ameryki Południowej Kolumbia – kraj, w którym spotykają się wszystkie oblicza Ameryki Łacińskiej Kolumbijski aktywizm miejski – lekcja dla Polski od serca Ameryki Łacińskiej Podróżując po Kolumbii, reporter National Geographic Traveler Maciej Wesołowski dociera nie tylko do popularnych miejsc, ale przede wszystkim do tych zapomnianych, nieoczywistych, często pomijanych przez turystów. To właśnie tam spotyka ludzi, którzy dzielą się swoimi historiami – pełnymi nadziei, bólu, kontrastów. Kraj ten, niegdyś kojarzony głównie z kartelem narkotykowym, dziś odkrywa przed nim zupełnie inne oblicze – pełne życia, dźwięków, smaków i emocji. Tradycyjne kolumbijskie śniadanie w sercu Bogoty – agua de panela zamiast kawy Pamiętam dobrze smak śniadania podczas mojej pierwszej wizyty w Bogocie. Był wczesny ranek, być może jeszcze przed siódmą. Ulice były niemal puste, mimo że znajdowałem się w samym centrum jednej z największych metropolii Ameryki Południowej. Usiadłem w zabytkowej, ponad 200-letniej kawiarni La Puerta Falsa, zlokalizowanej tuż przy Plaza Bolívar – najważniejszym placu w Bogocie, symbolicznym sercu nie tylko miasta, ale i całego kraju – wspomina Maciej Wesołowski. Zamówiłem kawę, bo wydawało mi się to oczywiste – Kolumbia i kawa to przecież niemal synonimy. Kelner jednak zaskoczył mnie, mówiąc, że kawy nie mają. W La Puerta Falsa serwuje się tylko to, co pito w czasach sprzed narodzin kawowej potęgi Kolumbii – czyli agua de panela. Panela to nieskrystalizowany suszony sok z trzciny cukrowej, sprzedawany w formie twardych, brązowych kostek – przypominających nieco szare mydło. To produkt powszechny, szczególnie w wiejskich regionach Andów i w domach rolników, gdzie przez wieki stanowił podstawę codziennej diety. Agua de panela, czyli gorąca woda z rozpuszczoną panelą, często wzbogacana kilkoma kroplami świeżo wyciśniętej limonki, nie tylko dostarcza energii, ale i nawadnia. To napój, który odżywia ciało i koi zmęczenie – nic więc dziwnego, że przez wieki był nieodłącznym elementem poranka kolumbijskich campesinos. Dla mnie, zmęczonego podróżą i rozregulowanego jetlagiem, był to napój idealny. Mimo że była to przecież tylko woda z cukrem, smakowała wybornie – może właśnie dlatego, że niosła ze sobą smak historii i tradycji, a nie sztucznie wykreowane doznania kulinarne. Kolumbia – kraj kontrastów, magii i nieodkrytych skarbów Ameryki Południowej Kolumbia zbyt często pojawia się w mediach w kontekście przemysłu narkotykowego i nazwiska, które zdominowało światowe nagłówki – Pablo Escobara. Ale Kolumbia to znacznie więcej niż mroczna legenda kartelu z Medellín. To kraj o niezwykle złożonej historii, wielowarstwowej tożsamości kulturowej i bogactwie, które rzadko trafia na pierwsze strony gazet. To tutaj kawa nie jest tylko napojem – to dziedzictwo narodowe i sposób życia. Kolumbia, jako jeden z największych producentów kawy na świecie, szczyci się plantacjami rozciągającymi się na zielonych zboczach Andów, gdzie klimat i wysokość tworzą idealne warunki do uprawy jednej z najlepszych arabik globu. Jako jedyny kraj Ameryki Południowej z dostępem do dwóch oceanów – Pacyfiku i Atlantyku (przez Morze Karaibskie) – Kolumbia oferuje spektakularną różnorodność geograficzną i klimatyczną. Od chłodnych, górskich pasm i kolonialnych miasteczek po gorące karaibskie plaże i wilgotne lasy tropikalne Amazonii. To także ojczyzna Gabriela Garcíi Márqueza, laureata literackiego Nobla i twórcy niezapomnianego realizmu magicznego, który uczynił Kolumbię scenerią swojej literackiej mitologii. To kraj Shakiry, która w swoich rytmach niesie ducha karaibskiej Barranquilli. Ale także dziesiątek innych artystów, poetów, malarzy i rzemieślników, którzy tworzą kulturę pełną pasji, koloru i ekspresji. W sercu tej różnorodności bije jedno z najbardziej zaskakujących cudów natury – Caño Cristales. Ta rzeka, znana jako „rzeka pięciu kolorów” lub „płynna tęcza”, znajduje się na południe od Bogoty, w Parku Narodowym Serranía de la Macarena. Od września do listopada jej wody przybierają intensywne barwy czerwieni, żółci, fioletu, zieleni i błękitu – wszystko za sprawą endemicznej rośliny Macarenia clavigera, rosnącej na dnie rzeki. To naturalne zjawisko nie ma odpowiednika nigdzie indziej na świecie i przyciąga podróżników szukających doświadczeń autentycznych, a nie turystycznych pocztówek. Kolumbia – kraj, w którym spotykają się wszystkie oblicza Ameryki Łacińskiej Słowo, które – jak przyznaje Maciej Wesołowski – najlepiej opisuje Kolumbię? Maravillosa, czyli po prostu cudowna. Ale zarazem różnorodna, nieprzewidywalna i zaskakująca. To kraj, który w jednej geografii łączy całą duszę Ameryki Łacińskiej. Nie bez powodu mówi się, że jeśli chcesz poczuć klimat Karaibów – wybierz Dominikanę. Jeśli marzysz o chłodnym majestacie Pacyfiku – udaj się do Chile. Fascynują Cię andyjskie szczyty? Zobacz je w Ekwadorze. Jeśli ciągnie Cię do głębi Amazonii – odkryj Brazylię. A jeśli interesuje Cię dziedzictwo prekolumbijskich cywilizacji – postaw na Meksyk. Ale jeśli chcesz zobaczyć to wszystko w jednym kraju, bez przekraczania granic – leć do Kolumbii. To właśnie tutaj Karaiby spotykają się z Andami, a Pacyfik z amazońską dżunglą. W ciągu jednego dnia możesz zanurzyć się w gwarze karaibskiego targu, a wieczorem słuchać ciszy wśród mglistych lasów wysokich Andów. Możesz płynąć rzeką pełną kolorów, a potem spacerować brukowanymi uliczkami kolonialnych miasteczek, gdzie czas zdaje się zatrzymać. Kolumbijski aktywizm miejski – lekcja dla Polski od serca Ameryki Łacińskiej Gdyby Maciej Wesołowski, autor książki „Cafe Macondo”, mógł coś zapożyczyć od Kolumbijczyków na polski grunt, nie miałby wątpliwości. – Przeniósłbym do Polski cały prężny ruch aktywizmu miejskiego – mówi bez wahania. To, jak mieszkańcy Kolumbii angażują się w sprawy swojej dzielnicy, swojego osiedla, a nawet pojedynczego kwartału ulic, naprawdę imponuje. W kraju, który wciąż mierzy się z wyzwaniami społecznymi i ekonomicznymi, obywatele nie czekają biernie na zmiany – sami je inicjują. Organizują się w społeczności sąsiedzkie, współpracują z lokalnymi władzami, tworzą ogrody społeczne, rewitalizują podwórka, walczą o przestrzenie publiczne. Nawet małe działania, jak odmalowanie murów, stworzenie placu zabaw czy montaż ławek w cieniu drzew, stają się wyrazem głębokiego przywiązania do miejsca, które nazywają domem. Wesołowski podkreśla, że ten rodzaj oddolnej odpowiedzialności za wspólnotę i przestrzeń wspólną mógłby być inspiracją dla mieszkańców polskich miast i miasteczek. – Naprawdę powinniśmy się od nich uczyć tego, jak można powalczyć o swoją małą ojczyznę – mówi. Bo Kolumbijczycy rozumieją, że miasto to nie tylko administracja – to przede wszystkim ludzie, ich relacje i troska o codzienność. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Maciej Wesołowski Reporter. Redaktor prowadzący magazynu National Geographic Traveler. Autor książek reporterskich: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie” oraz „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii”, współautor zbiorów reportaży „Tu drzwi trzeba otwierać powoli”, „Grzech jest kobietą”, „Warszawa nocą”. Publikował m.in. w Dużym Formacie Gazety Wyborczej, Przekroju, Wprost, Rzeczpospolitej, Tylko Rocku, Machinie, Podróżach, Wirtualnej Polsce i Onecie. Nominowany do nagród dziennikarskich, m.in. Grand Press, MediaTory, nagrody im. Teresy Torańskiej. Kaszëba z pochodzenia, kociewiak z urodzenia, suwalczanin z wychowania, warszawiak z wyboru. Uzależniony od podróży, spotkań z ludźmi, ekstrawaganckiej kuchni i muzyki Radiohead. Uwielbia kulturowe transgresje i etniczne koktajle Mołotowa.
„Polacy wciąż mnie o TO pytają”. Polska oczami Kolumbijczyka
John Nuńez Garcia pochodzi z Kolumbii, ale od 17 lat mieszka w Warszawie. Ma tu dom, rodzinę i czuje się tu szczęśliwy. Maciejowi Wesołowskiemu opowiada o tym, z jakimi stereotypami Kolumbijczyk zmaga się na co dzień i co rani jego uczucia. Za czym tęskni myśląc o Kolumbii, co najbardziej lubi w polskiej kuchni i dlaczego jego rodzinna Bogota przez jego rodaków nazywana jest La Nevera (lodówka)?
Spis treści: Dlaczego San Escobar to niestosowna nazwa dla baru? Czego nie wiemy o Kolumbii? Czego brakuje Johnowi w polskiej kuchni? John Nuńez Garcia przyjechał do Polski 17 lat temu. Wcześniej pracował jako copywriter w agencjach reklamowych w Kolumbii i Meksyku. Polskiego zaczął się uczyć dopiero po przyjeździe do Warszawy. Po siedmiu miesiącach odbył pierwszą rozmowę o pracę – po polsku! Pracę dostał – w swoim zawodzie – a potem było już tylko lepiej. Teraz mówi w naszym języku płynnie. – Dla mnie nauka języka była sprawą priorytetową – opowiada. – To jest kwestia szacunku do kraju, w którym mieszkasz, by się go nauczyć. I spotyka mnie za to często nagroda. Polacy zdają sobie sprawę, że polski jest trudny i kiedy widzą, że ktoś włożył pewien wysiłek w jego naukę, bardzo to doceniają. Przez te wszystkie lata miałem wiele przyjaznych reakcji na to, że mówię w waszym języku. Dlaczego San Escobar to niestosowna nazwa dla baru? – Dla wielu ludzi na świecie hasło „impreza kolumbijska” oznacza zabawę z twardymi narkotykami. Nieraz spotkałem się z tym również w Polsce. Ale dla Kolumbijczyka to nie brzmi zabawnie. Jedynie umacnia stereotyp. Podobnie zresztą jak serial „Narcos” i inne podobne produkcje. Podobnie jak te wszystkie knajpy o nazwach w stylu „San Escobar” czy „Esco Bar”. W Polsce również spotykałem się z reakcjami typu: „O, jesteś z Kolumbii, masz coś? Poczęstujesz?”. Wiadomo, o co chodzi. Odpowiadałem, że tak, mogę poczęstować kawą – bo przecież Kolumbia słynie z najlepszej na świecie kawy – mówi John. John Nuńez dodaje, że dla jego rodaków lata 80. i 90. XX wieku to był bardzo bolesny okres. Wielu ludzi ginęło na ulicach, panował lęk przed agresją. Kartele narkotykowe miały wielką władzę. Ale te czasy już się skończyły. Szef kartelu z Medellin Pablo Escobar zginął w 1993 roku, 32 lata temu. Od tego czasu bardzo dużo zmieniło się w ojczyźnie Johna Nuneza. – Ludzie wciąż pamiętają tamte czasy i wspominają je ze smutkiem. To jest narodowa trauma. A to, czego ludzie za granicą często nie rozumieją, to fakt, że dla nas Escobar był po prostu zbrodniarzem, który ma wielu ludzi na sumieniu. I dorabianie mu twarzy popkulturowej ikony jest trochę niestosowne. To trochę tak jakby idola popkultury robić z Hitlera. Dlatego u nas serial Netfliksa nie spotkał się z dobrym przyjęciem – mówi. Czego nie wiemy o Kolumbii? Mało kto wie, że jednym z narodowych sportów Kolumbii – poza piłką nożną – jest kolarstwo. Nie przypadkiem kilka lat temu Kolumbijczyk Egan Bernal wygrał najważniejszy z wyścigów – Tour de France. – Ludzie w wielu krajach nie rozumieją, czym tu się fascynować – jedzie grupa ludzi na rowerach. Ale warto wiedzieć, że towarzyszy temu pewna strategia. Podobnie jak w Formule 1. Mnie kolarstwo bardzo fascynuje – opowiada John. – A trzeba wiedzieć; że Kolumbia ma znakomite warunki do uprawiania tego sportu. Jest mnóstwo bardzo stromych gór, podjazdów. Dlatego nasi kolarze potem są mistrzami górskich etapów na wielkich tourach. Czego brakuje Johnowi w polskiej kuchni? – Bardzo lubię polską kuchnię, zwłaszcza kaszankę. Czasem trochę brakuje mi kolumbijskiej kuchni mojej mamy. No i bandeja paisa. To typowo kolumbijskie danie z regionu Antiochia. Bardzo kaloryczne! Bandeja to taca. Paisa to właśnie mieszkaniec Antiochii, której stolicą jest Medellin. Na to danie składa się mięso mielone, fasola, ryż, jajko sadzone, awokado, chlebek arepa i platano, czyli jeden z rodzajów banana – opowiada Kolumbijczyk. Aby dowiedzieć się więcej o Kolumbii, posłuchajcie nowego odcinka podcastu. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify.
Kolumbijczycy po 300 latach dotarli do legendarnego hiszpańskiego galeonu. Wydobywają zatopiony skarb
Kolumbia zaczęła w końcu wydobywać skarb z hiszpańskiego okrętu, który zatonął w 1708 roku. Kosztowności są dziś warte ok. 17 miliardów dolarów.
W tym artykule: Wydobycie wraku San José Galeon od ponad 300 lat leży na dnie morza Wrak San José po raz pierwszy zlokalizowano w 2015 roku Skarb leży na wyciągnięcie ręki, ale wydobycie go jest bardziej skomplikowane niż się wydaje Co się stało z galeonem San José? Rząd Kolumbii realizuje ambitny plan odzyskania galeonu San José. Twierdzi, że drogocenne przedmioty na zatopionym statku są „dobrem narodowym”. W 2018 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury poleciła Kolumbii, aby nie podejmowała działań na własną rękę dotyczących ratowania wraku. Wydobycie wraku San José Jednak Kolumbijczycy nie ustępują. Prace przy wydobyciu artefaktów mają ruszyć w kwietniu. Badacze podkreślają, że wrak interesuje ich przede wszystkim jako obiekt historyczny, a nie ze względu na skarby. W planach jest wydobycie całego statku do 2026 r. Eksponaty mają zostać starannie zbadane. Potem trafią do nowego muzeum poświęconego San José. Eksperci szacują, że misja może kosztować Kolumbię nawet 70 milionów dolarów. Jest to niemałe wyzwanie, ze względu na głębokość, na której leży wrak. Nie wiadomo również, kto i jak rozstrzygnie, do kogo ostatecznie powędruje drogocenny skarb. W 2022 r. Kolumbijczycy udostępnili opinii publicznej zdjęcia, które przedstawiały wrak galeonu wojennego San José. Widać na nich między innymi złote monety, zabytkową, chińską porcelanę i działa okrętowe. Zadanie odzyskania skarbu powierzono kolumbijskiej marynarce wojennej we współpracy z ministerstwem kultury. W oficjalnym oświadczeniu przyznano, że wcześniej odbyły się już cztery misje obserwacyjne z użyciem zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych. Na pokładzie galeonu znajdowały się m.in. złote monety, srebro i biżuteria, fot. AFP Galeon od ponad 300 lat leży na dnie morza Okręt wojenny San José był 3-masztowym galeonem hiszpańskiej floty. Wyposażony był w 64 działa. Został zwodowany w 1697 roku, a na służbę wypłynął rok później. W 1708 roku został zatopiony podczas bitwy morskiej pomiędzy Anglią a Hiszpanią u wybrzeży miasta Cartagena de Indias w Kolumbii. Spośród załogi liczącej ok. 600 osób, zaledwie kilku marynarzy przeżyło. Na pokładzie znajdowało się m.in. złoto, srebro, drogocenne klejnoty, kolekcja królewskiej ceramiki czy chińska porcelana. Dziś skarb ten jest wart ok. 17 miliardów dolarów. Władze poinformowały, że galeon był w stanie „nienaruszonym przez człowieka”. Jest jednak dobrze strzeżony przez morskie stworzenia, które na pokładzie wraku stworzyły sobie dom. Działa zostały wykonane w Sewilli w 1655 roku, fot. AFP W oficjalnym komunikacie poinformowano również, że w okolicy San José leżały jeszcze dwa wraki statków. Drugi galeon, który pochodził z epoki kolonialnej Ameryki Środkowej oraz jeden szkuner, prawdopodobnie z XIX wieku. Wrak San José po raz pierwszy zlokalizowano w 2015 roku Przez trzy stulecia odnalezienie San José było marzeniem poszukiwaczy skarbów na całym świecie. Dopiero w 2015 roku udało się odnaleźć wrak okrętu. Odkryto go w trakcie przeszukiwania dna morskiego w ramach wspólnej brytyjsko-kolumbijskiej misji. Od tego czasu jeszcze nikt nie zdecydował się na wyciągnięcie go na powierzchnię. Aż do teraz. Kolumbia była hiszpańską kolonią, kiedy hiszpański galeon pływał po karaibskich wodach. Naukowcy zwracają uwagę na to, że skarby, które znajdowały się na pokładzie w całości pochodziły z krajów Ameryki Południowej, zwłaszcza z dzisiejszego Peru i Boliwii. Skarb leży na wyciągnięcie ręki, ale wydobycie go jest bardziej skomplikowane niż się wydaje Hiszpanie planowali przetransportować łup do Europy, na dwór króla Filipa V. Nie zdążyli. W 1708 roku trakcie starcia z angielską flotą „Expedition” kula armatnia dosięgnęła San José akurat w miejscu składu prochu pod pokładem. Okręt wysadziło w powietrze i momentalnie zatonął. Dziś wiemy, że znajduje się na głębokości ok. 600 metrów u wybrzeży miasta Cartagena de Indias. San Jose był kością niezgody Hiszpanii, Kolumbii i Boliwii. Madryt twierdzi, że zgodnie z prawem i międzynarodowymi konwencjami to oni mają prawo do wszystkiego, co znajduje się na pokładzie. Argumentem za jest to, że w momencie zatopienia okręt należał do Hiszpanów. Rdzenna ludność Boliwii uważa z kolei, że skarb należy do nich. Hiszpańscy najeźdźcy zmuszali ich przodków do ciężkiej pracy w kopalni w celu wydobycia srebra, które znalazły się na pokładzie galeonu.Teraz wszystko wskazuje na to, że to Kolumbia wygrywa wyścig o wrak. Co się stało z galeonem San José? Eksperci szacują, że na dnie znajduje się ok. 200 ton złota, srebra, szmaragdów oraz innych kosztowności. Przedstawiciele rządu Kolumbii w oświadczeniu przekazali, że cały skarb ma trafić do zbiorów Muzeum Narodowego. Bitwa u wybrzeży Kartageny, obraz autorstwa Samuela Scotta, fot. Wikimedia Commons Pod koniec maja 1708 roku hiszpańska flota płynęła z Panamy do Europy, aby przetransportować olbrzymi skarb na dwór króla Filipa V. W jej skład wchodziły trzy okręty wojenne i 14 statków handlowych. Ze względu na zbliżający się sezon huraganów, marynarze postanowili schronić się w kolumbijskim mieście Cartagena de Indias. Był to niezwykle niespokojny okres, ponieważ trwała wówczas tak zwana wojna o sukcesję hiszpańską. Prowadzona była w latach 1701–1714, a w konflikt zaangażowane były między innymi Wielka Brytania, Hiszpania, Holandia i Francja. W drodze do kolumbijskiego portu hiszpańska flota została zaatakowana przez Brytyjczyków. Bitwa w pobliżu półwyspu, na południe od Kartageny, zakończyła się bezsprzecznym zwycięstwem Wielkiej Brytanii. Źródło: Guardian.
Czy malowidła naskalne z epoki lodowcowej przedstawiają olbrzymy, które zamieszkiwały Ziemię wraz z ludźmi?
Megafauna znana jest dziś archeologom i paleontologom nie tylko ze skamieniałości, ale również ze sztuki naskalnej, którą tworzyli ludzie. Tysiące lat temu pradawni malowali rysunki, które przedstawiały olbrzymie stworzenia, z którymi współegzystowali. Czy jednak rzeczywiście istniały?
W tym artykule: Naukowcom udało się zidentyfikować w sumie pięć stworzeń zaliczanych do megafauny Malowidła są świadectwem "ostatniej podróży" Homo sapiens z Afryki Zdania naukowców są podzielone Naukowcy z wydziału archeologii Uniwersytetu w Exeter z Wielkiej Brytanii postanowili przyjrzeć się dokładnie sztuce naskalnej z Serrania de la Lindosa. To olbrzymia, 13-kilometrowa ściana, która wypełniona jest prehistorycznymi malowidłami sprzed 12 tysięcy lat. Przedstawia ludzi i stworzenia z czasów epoki lodowej. “Kaplica Sykstyńska Starożytności”, jak nazwano obiekt, znajduje się w kolumbijskiej Amazonii. Naukowcom udało się zidentyfikować w sumie pięć stworzeń zaliczanych do megafauny Najnowsze badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego "Philosophical Transactions of the Royal Society B". Naukowcy postanowili sprawdzić, czy obrazy m.in. paleolam i mastodontów to naprawdę wizerunki stworzeń, które żyły wraz z ludźmi. A także czy stworzenia te wyglądały tak, jak zostały namalowane. – Te obrazy przedstawiają niezwykłą różnorodność dawnej Amazonii. Widzimy tam żółwie, ryby, jaguary i jeżozwierze – mówi Jose Iriate, jeden z autorów najnowszego badania. Nowy gatunek niewielkiego stegozaura został odkryty w Chinach. Czy tam wyewoluowały te dinozaury? W Państwie Środka znaleziono szczątki należące do nieznanego wcześniej gatunku stegozaura. Według naukowców może to być najstarszy stegozaur odkryty w Azji. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nowy-gatunek-niewielkiego-stegozaura-zostal-odkryty-w-chinach-czy-tam-wyewoluowaly-te-dinozaury-fot-banana-art-studio-4a47241.jpeg" width="938" height="626" alt="Nowy gatunek niewielkiego stegozaura został odkryty w Chinach. Czy tam wyewoluowały te dinozaury? (fot. Banana Art Studio)" title="Nowy gatunek niewielkiego stegozaura został odkryty w Chinach. Czy tam wyewoluowały te dinozaury? (fot. Banana Art Studio)" /> Autorzy zidentyfikowali w sumie pięć stworzeń, które miały być częścią megafauny Ameryki Południowej: megaterium - wielki leniwiec naziemny, który mógł być rozmiaru dzisiejszych słoni, gomfotera, zwierzę z wymarłej rodziny trąbowców, specyficzny gatunek konia z grubą szyją, paleolama - duże stworzenie z rodzaju wielbłądowatych, Makrauchenia - trójpalczaste zwierzę kopytne. Autorzy przekonują, że te wizerunki pokrywają się ze skamielinami, które w przeszłości odnaleźli paleontolodzy. Malowidła są świadectwem "ostatniej podróży" Homo sapiens z Afryki Prof. Iriate twierdzi, że malunki powstawały przez setki lub nawet tysiące lat w Serrania de la Lindosa. Według uczonego malowidła są świadectwem “ostatniej podroży” ludzi, którzy skolonizowali ten region i jako ostatni Homo sapiens wyemigrowali z Afryki do Ameryki Południowej. Naukowiec zaznacza, że na ścianie tworzyli historie swojego życia i obserwacji zupełnie nowej fauny, której wcześniej nie znali. Odnaleziono skamieniałość największego w historii pterozaura z okresu jurajskiego. Wśród odkrywców Polka Według naukowców rozpiętość skrzydeł pterozaura mogła osiągać nawet ponad 2,5 metra długości. To czyni go największym przedstawicielem swojego gatunku, jaki kiedykolwiek udało się odn... – Pradawni pierwszy raz spotkali te olbrzymie ssaki, dlatego uznali, że muszą je namalować. Niestety, nie możemy opierać się na żadnych źródłach pisanych, ale te malowidła są bardzo naturalistyczne i jesteśmy w stanie zobaczyć morfologiczne cechy tych zwierząt – dodaje prof. Iriate. Archeolodzy i paleontolodzy, którzy brali udział w najnowszych badaniach przekazali, że są to wizerunki stworzeń, które żyły w późnym plejstocenie. To potwierdza współwystępowanie starożytnych ludzi z megafauną na terenie Ameryki Południowej. Czerwony barwnik ze skał nie został jeszcze poddany datowaniu, ale fragment ochry – tak. Naukowcom udało się ustalić, że pochodzi sprzed ok.12 600 lat. Autorzy badań podkreślają jednak, że bardzo trudno jest określić, z jakiego okresu pochodzi sam pigment. Należy dokładnie zbadać skład chemiczny farby, aby znaleźć sposób na ustalenie dokładnej daty. Zdania naukowców są podzielone Ten werdykt budzi jednak niemałe kontrowersje. Niektórzy archeolodzy twierdzą, że biorąc pod uwagę bardzo dobry stan malowideł ze ściany w Serrania de la Lindosa, te rysunki mogą pochodzić ze znacznie późniejszego okresu. Część środowiska naukowców podważa również identyfikację niektórych zwierząt. Między innymi olbrzymiego leniwca, którego zidentyfikował prof. Iriate. W rzeczywistości może to być również współczesna kapibara, która do dziś zamieszkuje między innymi Kolumbię, Panamę, Wenezuelę, czy Brazylię. Niesamowite odkrycie australijskich paleontologów. Odnaleźli prehistorycznego krokodyla, który przed śmiercią zjadł dinozaura Naukowcy odnaleźli nowy gatunek krokodyla z okresu kredowego. W jego żołądku znajdowały się szczątki młodego dinozaura, który był jego ostatnim posiłkiem. Autorzy najnowszego odkrycia mają świadomość, że ich praca jest dopiero otwarciem dyskusji oraz drogą do dalszych badań. Jednak Jose Iriate uważa, że udało im się odnaleźć dowód na kontakt pradawnych ludzi z olbrzymami megafauny, które dawno temu wyginęły. Co więcej, w trakcie wykopalisk archeologicznych w tym regionie nie udało się odnaleźć żadnych szczątek osobników, które zostały przedstawione na Serrania de la Lindosa. Uczeni przekonują, że to może oznaczać, że te stworzenia nie były celem myśliwych i mogły wyginąć w inny sposób. Źródło:Philosophical Transactions of the Royal Society B Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Młode jaguarundi znalezione w Kolumbii jest albinosem. To niezwykle rzadki przypadek
To pierwszy taki przypadek w Kolumbii. Młode jaguarundi zostało od razu zabrane do parku ochrony przyrody, gdzie zajmą się nim specjaliści.
Jaguarundi to gatunek drapieżnego ssaka z rodziny kotowatych. Eksperci zajmujący się dzikimi kotami wiedzą niewiele o tym osobniku. Jego obserwacja w naturalnym środowisku jest niezwykle trudna. Potrafi doskonale się ukrywać, a aktywny jest głównie w trakcie dnia. Występują na terenach od Paragwaju aż po Południowo-Wschodnią część Stanów Zjednoczonych. Zazwyczaj jaguarundi mają jednolite umaszczenie, a jego futro jest rdzawo-brązowe lub szare, co ułatwia im kamuflaż. Pracownicy parku ochrony przyrody postanowili zaopiekować się młodym albinosem. Ze względu na swój biały kolor nie miałby żadnych szans przetrwać. Brak melaniny sprawia, że ten malec nie potrafiłby się skutecznie ukrywać. Bardzo szybko mógłby paść ofiarą innych drapieżników. Pierwszy albinos w Kolumbii Młode albinosa uratowała kolumbijska ochotnicza straż pożarna w Aburra Valley, 4 godziny drogi od miasta Medellin, w gminie Amalfi. Okazało się, że to samica. Od razu przekazali zwierzę pracownikom okolicznego parku ochrony przyrody. To pierwszy przypadek zaobserwowania albinosa jaguarundi w Kolumbii. Wolontariusze, którzy zajęli się młodą, udostępnili w internecie nagranie, jak ten wyskakuje z klatki na trawnik swojego nowego domu. View oEmbed on the source website Jaguarundi różnią się od innych kotowatych. Mają bardziej spiczasty pysk, proporcjonalnie dłuższy tułów (ok. 65 cm) i krótsze nogi. Polują głównie na małe ssaki, oposy, ptaki, króliki i małpy. Do swojej diety dodaje również owoce. Zamieszkuje obrzeża lasów deszczowych, dlatego tak trudno jest naukowcom określić dokładną populacje tego gatunku. Jaguarundi są samotnikami. Samice z samcami spotykają się jedynie podczas godów. Ciąża tych kotowatych trwa ok 70 dni i rodzą się zazwyczaj dwa lub trzy młode. Dojrzałość płciową osiągają prawdopodobnie, gdy mają około 2 lata. Albinizm u zwierząt Albinizm jest spowodowany brakiem enzymu tyrozynazy, który jest odpowiedzialny za produkcje melaniny. Jeżeli oboje rodzice mają allel recesywny, to ich potomstwo ma 25% szans, że będzie albinosem. Taka genetyczna anomalia pigmentacji jest bardzo dużym utrudnieniem dla zwierząt. Poza samym białym wyglądem, albinosy mają problemy ze wzrokiem. Melanina bowiem wspomaga rozwój tęczówek i nerwów wzrokowych. Cierpią na tym szczególnie drapieżniki, którym dużo trudniej przychodzi polowanie, co w rezultacie przekłada się na gorsze umiejętności przetrwania. Oprócz typowego albinizmu wyróżniamy również leucyzm, który jest częściowym lub całkowitym brakiem obydwu rodzajów melaniny. Niedobory barwnika tutaj są nieregularnie rozmieszczone. Źródło: Daily Mail
Kolumbia walczy z „kokainowymi hipopotamami”. Zwierzęta są sterylizowane
Populacja „kokainowych hipopotamów” stale rośnie. Na przestrzeni lat zwierzęta oddaliły się o ponad 100 km od Hacienda Napoles – słynnego rancza Escobara.
W tym artykule: Niebezpieczna atrakcja turystyczna Trwa sterylizacja „kokainowych hipopotamów” O „kokainowych hipopotamach” Pablo Escobara słyszał już chyba cały świat. Ważące średnio pół tony zwierzaki żyły wraz z innymi egzotycznymi okazami na ranczu Hacienda Napoles w Kolumbii. Po śmierci barona narkotykowego nietypowi pupile zostali na wolności. Od 1993 r. nie tylko się rozmnożyły, ale też zostały uznane za gatunek inwazyjny. Naukowcy odkryli niesporczaka sprzed 16 milionów lat! Skamieniałe szczątki niesporczaka zostały znalezione dominikańskim bursztynie. Niebezpieczna atrakcja turystyczna Populacja „kokainowych hipopotamów” stale rośnie. Na przestrzeni lat zwierzęta oddaliły się o ponad 100 km od Hacienda Napoles. Od kilku miesięcy jest ich coraz więcej w dorzeczu rzeki Magdaleny. Przyrodnicy biją na alarm i ostrzegają, że wszechobecne hipopotamy niekorzystnie wpływają na ekosystemy. Ich odchody zmieniają poziom tlenu w zbiornikach wodnych, co może negatywnie wpływać nie tylko na ryby, ale również na ludzi. Jak wynika z relacji mieszkańców, zwierzęta bywają agresywne i niszczą plony. Mimo to hipopotamy zaskarbiły sobie sympatię części Kolumbijczyków. Turyści równie chętnie podglądają mieszkańców Afryki na obczyźnie. Część specjalistów uważa, że hipopotamy Escobara należy odstrzelić. Mniej drastycznym rozwiązaniem ma być kastracja ogromnych zwierzaków. Najmniejsza z Wysp Owczych ma „własną” chmurę Lítla Dímun jest miejscem dobrze znanym przez podróżników, a zwłaszcza marynarzy. To zasługa znajdującej się nad nią niemal przez cały czas chmury soczewkowatej. Trwa sterylizacja „kokainowych hipopotamów” Po tym, jak przeprowadzone na początku tego roku badania wykazały, że populacja hipopotamów może być zagrożeniem dla środowiska, rząd Kolumbii podjął decyzję o sterylizacji części osobników. Enrique Zerda Ordóñez – biolog z Narodowego Uniwersytetu Kolumbii – w rozmowie z CNN potwierdził, że to to najlepszy sposób na rozwiązanie problemu, jednak dodał że sterylizacja tak masywnych i niebezpiecznych zwierząt nie jest łatwa. Do połowy października udało się wysterylizować 24 hipopotamy. Wydelegowane zespoły korzystają ze specjalnej substancji chemicznej, która doprowadza do bezpłodności zwierząt. Obecnie jest jeszcze zbyt wcześnie, żeby stwierdzić czy strategia kolumbijskiego rządu jest skuteczna. Efekty lub ich brak będzie można ocenić dopiero za kilka miesięcy. Źródło: Guardian
Jedliście dziś kanapki? Zobaczcie jak Wasze śniadanie wyglądałoby w innych częściach świata
Kanapka niejedno ma imię. Praktycznie każde państwo ma swoją wersję tej przekąski. Sprawdzamy, co przegryzać w podróży.
W tym artykule: Do plecaka Sandwich, hrabia od kanapek 365 kanapek dookoła świata Nie! dla kandwicza Do plecaka Kiedy wchodzę w tryb zwiedzania, ignoruję sygnały takie jak ssanie w żołądku i suchość w ustach. Dopiero kiedy ogarnia mnie niczym niewyjaśniona irytacja, zdaję sobie sprawę z tego, że znowu zapomniałam zjeść. Ostatnio staram się być mądrzejsza i zawczasu pomyśleć o niewielkiej przegryzce. W dzieciństwie na wyjazdy – czy to rodzinne, czy szkolne – zawsze szykowałam kanapki. Dobrze pamiętam przezroczystą folię, która zlepiała się podczas pakowania. A po kilku godzinach sałata w kanapce z szynką więdła. I – choćbym nie wiem, jak się starała – pomidor z kanapki z serem zawsze pryskał na ubranie. Trzecią opcją był pasztet drobiowy – z duetem ze zwiędniętej sałaty i pryskającego pomidora. Może i było to wygodne, ale na pewno nie czyste. Sandwich, hrabia od kanapek A przecież o to chodziło hrabiemu Sandwichowi, który – gdy nie mógł oderwać się od partii cribbage’a – kazał służącemu przynieść coś łatwego do zjedzenia. Kromkę chleba, na której służący ułożył resztki z obiadu – może skrawki pieczonego dzika, może duszoną sarninę, a może bażanta – hrabia przykrył drugą kromką i grał dalej, bez brudzenia kart tłustymi rękami i bez męczenia się z widelcem. I tak zapisał się w historii. Bo choć na jego cześć nazwano również archipelag wysp na Pacyfiku – to akurat ta nazwa nie utrzymała się zbyt długo. Kiedy Stany Zjednoczone uzyskały niepodległość (między innymi przez nieumiejętne zarządzanie brytyjską flotą właśnie przez hrabiego Sandwicha), nazwę wysp zmieniono na Hawaje. Ale sandwicz pozostał sandwiczem – The Wall Street Journal uznał to za największy wkład Wielkiej Brytanii w światową gastronomię. 365 kanapek dookoła świata Dziś przeciętny Amerykanin zjada dwieście kanapek w ciągu roku. W czasach wielkiego kryzysu kanapka z masłem orzechowym (które wtedy było jednym z najtańszych dostępnych produktów) była najczęściej jedzoną w Stanach. Dla wielu stanowiła podstawę diety. Praktycznie każde państwo ma swoją wersję kanapki – w Belgii jedzą ją z frytkami, w Wietnamie w bagietce z grillowanym mięsem i dużą ilością ziół, a w Japonii w trójkątnym pieczywie tostowym okrojonym ze skórki podają kotlety schabowe albo truskawki z bitą śmietaną. W Stanach króluje BLT (bekon, sałata, pomidor), a próbuje go zdetronizować bajgiel z wędzonym łososiem i śmietankowym serkiem. I choć, pewnie jak każdy Polak, który w ciągu roku je nie dwieście, a 365 kanapek, jestem ich miłośniczką, to w podróży lubię sięgnąć po coś nowego. Podstawowa idea kanapki – nadzienie – została odmieniona na świecie przez wszystkie przypadki. Można je zapakować w naleśnika, w tortillę, w liście sałaty, a nawet pomiędzy smażone skrzydełka kurczaka (tak, są i takie sandwicze). Można zrobić kanapkę calzone: minipizzę sklejoną na kształt pieroga. I arepę – kolumbijskie placki z mąki kukurydzianej z grillowanym mięsem i awokado w środku. A kebab? Przecież to po prostu bardzo rozbudowana kanapka. W Wietnamie na przegryzkę wybieram sajgonki. A w Indiach samosę – smażony na gorącym oleju pierożek z przyprawionymi na ostro warzywami, na Ukrainie kartoszki – ziemniaczane placuszki ze szczypiorkiem. Ale moją zdecydowanie ulubioną przegryzką jest onigiri – zawinięta w wodorosty kulka ryżowa z nadzieniem. W japońskich supermarketach onigiri poświęcone są oddzielne półki. Czasem rysunek na opakowaniu zdradza, co jest w środku, ale zazwyczaj opis został zapisany japońskimi znakami. Dlatego onigiri wybieram na chybił trafił – moje ulubione to z marynowaną morelą japońską albo z tuńczykiem, ale pozwalam się zaskoczyć. W środku ryżowej kulki może być ikra dorsza, pieczone mięso, piklowane wodorosty, krewetki z majonezem. Pycha! Nie! dla kandwicza I choć producenci przekonują, że na wycieczkę najwygodniejsze jest zabranie ze sobą kandwicza – kanapki w puszce (datę ważności mają na długie lata, chleb po roku jest tak samo miękki jak pierwszego dnia), to nie dam się przekonać do takich udogodnień. Od zapuszkowanej kanapki wolę zwiędniętą sałatę.
Caminantes, czyli wenezuelscy uchodźcy. "Poznałam część Kolumbii, do której zagraniczni turyści rzadko zaglądają"
Im dalej od granicy, tym miejscowi Kolumbijczycy są mniej chętni do pomocy. W Ekwadorze opinie są podobne. Wenezuelscy imigranci przynieśli przestępczość, bez nich nie było tylu kradzieży ani morderstw, słyszałam to od wielokrotnie podczas podróży - pisze Ewa Treszczotko, podróżniczka, która w czasie pandemii postanowiła przemierzyć drogę z Bogoty do Rio de Janeiro. W czasie swoich podróży pracuje jako wolontariuszka, m.in. w ośrodkach dla uchodźców.
W Bogocie na dworcu autobusowym Salitre rozsypują mi się miętówki. Nastolatek siedzący obok spontanicznie pomaga mi posprzątać ten bałagan. Zaczynamy rozmawiać. Próbował dostać się na Curacao, ale przez wygasający paszport musi wrócić do ojczyzny, aby wyrobić nowy. Chłopak biegnie do dworcowego sklepu i kupuje mi kawę, croissanta i jabłko. Nie wiem, co powiedzieć. To ja czekam na autobus do Pamplony, gdzie będę wolontariuszką w organizacji pozarządowej pomagającej wenezuelskim uchodźcom, a już 7 km od lotniska to wenezuelski, chudy jak szkapa, w rozwalających się klapkach nastolatek stawia mi kawę. Muszę marnie wyglądać po 3 pociągach, 2 samolotach i 2 taksówkach, od kiedy wyruszyłam z domu na Podlasiu 30 godzin temu. Chłopak opowiada, że kilka lat temu grał w piłkę nożną w reprezentacji juniorów w Wenezueli i dzięki sportowi miał więcej możliwości rozwoju. Aby się odwdzięczyć, pożyczam mu śpiwór na nocną podróż. Jedzie do Cucuty tym samym autobusem. Wiem, że będzie zimno. Ja mam kurtkę, bluzę i skarpety, a on nie. Tacy są Wenezuelczycy, podzielą się tym co mają, choć ostatnimi laty mają tak niewiele. Pokaleczone stopy, problemy żołądkowe i ból głowy to najczęstsze, codzienne dolegliwości caminantes (fot. Ewa Treszczotko) 400 kanapek, dwa wiadra ciastek On The Ground International to mała organizacja charytatywna, którą założyła Bethani King, młoda Amerykanka, która sama była wolontariuszką w Libanie, 12 km od granicy z Syrią i na greckiej wyspie Lesbos w obozie afgańskich uchodźców. Jest nas kilkoro, ja z Polski, Kanadyjka, dwie Amerykanki, kilku Kolumbijczyków i Wenezuelczycy. Co wieczór robimy 400 kanapek, rano kolejne 400. Gotujemy 600 jajek, przygotowujemy dwa wiadra ciastek, skrzynkę bananów, worek mandarynek i kilka butli z wodą. Tak zaczyna się dzień na wolontariacie. Dzielimy się na dwie grupy. Ktoś jedzie z lokalnym kierowcą w góry, w stronę Bucaramangi, aż do wybudowanego przez organizację schroniska w La Laguna. Druga grupa jedzie w stronę Cucuty, gdzie jest upalnie i zazwyczaj sucho. Rozdajemy jedzenie uchodźcom spotkanym w drodze, dajemy wskazówki jak dostać się do schronisk. Spotykamy się z uśmiechami i wdzięcznością. Zawsze kogoś podwozimy. Poza nami w regionie działa Czerwony Krzyż, Hope, Solidarities Internacional i wiele innych organizacji. Codziennie współpracujemy z namiotem pomocy humanitarnej i lokalnymi schroniskami. Nasza mała organizacja zapewnia codziennie posiłek ponad 100 osobom. Granica Kolumbii z Wenezuelą jest zamknięta oficjalne od roku, więc dane statystyczne o liczbie wenezuelskich uchodźców (4 miliony od 2015 roku) są oderwane od rzeczywistości. Przy słynnym moście Simona Bolivara między kolumbijskim miastem Cucuta a wenezuelskim San Antonio, granicy “dwóch światów”, siedzą grupy lokalnych gangów. Zmieniam zdanie, jednak nie chcę zrobić tu zdjęcia i nie wysiadam z samochodu, gdy widzę, że grupka prawie otacza nasze auto i wpycha ręce przez pół otwartą szybę. Dałam im reklamówkę kanapek z uśmiechem na ustach i prawdopodobnie tym gestem uchroniłam się od kradzieży. Kompletnie ich zaskoczyłam. Cenę ucieczki dyktują partyzanci To pierwsza granica, na której nie widziałam ani jednego policjanta lub żołnierza. Mundurowi biegają po rzece Tachira, gdzie nielegalna przeprawa przez granicę to codzienność. Niektórzy idą za darmo, inni płacą dolara, 5$, 10$ albo tracą cały przybytek. Zależy to od “widzimisię” partyzantów lub innych nieoficjalnych pośredników kontrolujących przeprawę. – Jak nie pada przez parę tygodni i stan rzeki jest nisko, można pokonać granicę nie zamaczając nawet stóp. Tak samo jest na granicy Kolumbii z Ekwadorem i Ekwadoru z Peru – słyszałam od uchodźców. Lubię luźne rozmowy z caminantes, gdy pokonam już barierę bycia "gringą" - kimś obcym. – Nie mogę dostać się do Peru przez przepisy. Można tylko polecieć samolotem, bo granice lądowe są zamknięte, a poza tym nie wpuszczają ludzi z europejskim paszportem – ja też mogę im ponarzekać. – Czemu więc nie pójdziesz tak jak my, por la trocha (przez rzekę)? Tu granice są zawsze otwarte. Nikt nie sprawdza tu, jak zmieniają się przepisy związane z pandemią – doradzali mi uchodźcy. Imigranci, bieda i kartele Hiperinflacja i korupcja doprowadziły doprowadziły do exodusu Wenezuelczyków. Poza wojskowymi, politykami i mieszkańcami kilku bogatych dzielnic w Caracas, ludzie żyją w ubóstwie. Jak mówią ironicznie Wenezuelczycy "nie ma już nawet czego kraść". Spadek ceny ropy na międzynarodowym rynku i skrajnie nieodpowiedzialne zarządzanie gospodarką od dekady zmieniło Wenezuelę nie do poznania. W grudniu 2020 w Wenezueli odbyły się wybory parlamentarne. Wygrała je partia urzędującego prezydenta Nicolasa Maduro, za którego kadencji kraj popadł w ruinę. Partia opozycyjna zbojkotowała wybory i wycofała się, zarzucając nieuczciwość warunków wyborczych. – Jak to możliwe, że znów wygrali? – zapytałam dwie wenezuelskie kobiety z czwórką dzieci, które podwoziliśmy. – Z głosowaniem było tak: jak nie poszłam zagłosować, znaczyło, że jestem za opozycją. Kto nie głosował, nie dostał paczki z jedzeniem w styczniu. Jedzenie albo głos. My Wenezuelczycy nie rozumiemy prezydenta Maduro. Który ojciec chce źle dla własnych dzieci? A prezydent to ojciec narodu – powiedziała jedna z nich. Im dalej od granicy, tym miejscowi Kolumbijczycy są mniej chętni do pomocy. W Ekwadorze opinie są podobne. Wenezuelscy imigranci przynieśli przestępczość, bez nich nie było tylu kradzieży ani morderstw – słyszałam to wielokrotnie podczas podróży. W Ekwadorze prowadzenie schronisk jest prawnie zakazane, w Peru wysłano czołgi na granicę z Ekwadorem, aby powstrzymać nielegalną migrację caminantes. Zagrożenia czyhające na pieszych uchodźców to pogryzienie przez bezpańskie psy, rabunek przez swoich rodaków, fałszywa podwózka, która kończy się kradzieżą dobytku, a również gwałty. Co z kartelami narkotykowymi? Mam wrażenie, że nie ma tego tematu. W departamencie Norte de Santander w Kolumbii kwestia karteli narkotykowych, tak żywa dwie dekady temu, dziś nie budzi emocji. – Owszem, kartele wciąż działają. Zajmują się teraz tylko interesami. W Kolumbii jest spokój z kartelami, bo one skupiają się stricte na biznesie, a szerzenie przemocy i władza już ich nie obchodzi. Oni nikogo nie zaczepiają, ani nikt ich. Co innego z guerillą (partyzantką). Ten temat nie jest zamknięty. Przyznanie nagroda Nobla dla prezydenta Santosa za historyczny pokój z ELN (Armia Wyzwolenia Narodowego, jedna z grup partyzanckich w Kolumbii) to farsa – tłumaczył mi Kolumbijczyk John, nasz lokalny kierowca, który przez 15 lat pracował jako żołnierz. Poznałam część Kolumbii, do której zagraniczni turyści rzadko zaglądają. Praca przy pomocy humanitarnej "w terenie" wymaga empatii i odwagi, otwiera oczy i serce. Na poprawie sytuacji w Wenezueli coraz mniej zależy społeczności międzynarodowej. Zadłużony kraj na skraju bankructwa, geopolitycznie traci na wartości jako potencjalny partner, zarówno w oczach USA i Unii Europejskiej, jak i Chin czy Rosji. Przyszłość Wenezueli to wielka niewiadoma. Nazywam się Ewa Treszczotko. Z wykształcenia jestem specjalistą ds. stosunków międzynarodowych, kulturoznawcą Ameryki Łacińskiej i trenerką fitness. Odwiedziłam do tej pory 66 państw (stan na luty 2021). Moje motto w podróży to "Dam radę. Uda mi się". W styczniu 2021, balansując między dynamicznymi restrykcjami linii lotniczych, rozpoczęłam kolejną podróż, tym razem przez Amerykę Południową od Bogoty do Rio de Janeiro. Pracuję jako wolontariuszka w każdym miejscu, które odwiedzam w zamian za nocleg. Pomagam w organizacjach charytatywnych, na farmach, w hostelach i szkołach językowych. Integruję się z lokalną ludnością, poznając ich prawdziwe, codzienne życie. O tym, gdzie byłam i co mnie spotkało, dowiedzie się z moich mediów społecznościowych: Instagram: https://www.instagram.com/ewa_treszczotko/ Facebook: https://www.facebook.com/evatreszczotko Patronat medialny podróży: National Geographic Traveler Polska
Kolumbijki ofiarami dominacji mężczyzn. „Nigdzie nie jest bezpiecznie”
Gdy 13 stycznia 2021 roku służby wyciągnęły z rzeki ciało czteroletniej Maríi Ángel Moliny, Kolumbia opłakiwała czternasty potwierdzony przypadek kobietobójstwa w tym roku. Według aktywistów za śmierć setek Kolumbijek odpowiada wieloletnia kultura dominacji mężczyzn nad kobietami. W obliczu alarmujących statystyk wiceprezydent Kolumbii Marta Lucía Ramírez wzywa do wprowadzenia polityki „zero tolerancji dla machismo”.
Gdy władze zatrzymały zabójcę Maríi, Juana Carlosa Galvisa, ten przyznał się, że popełnił zbrodnię, aby ukarać matkę dziewczynki za spotykanie się z innym mężczyzną. Według statystyk fundacji Femicide Foundation Colombia, od początku roku w tym kraju potwierdzono łącznie 25 ofiar kobietobójstwa, czyli zabójstwa ze względu na płeć Głos w sprawie zabrała wiceprezydent kraju, Marta Lucía Ramírez: - Sprawiedliwość musi być nieprzejednana i nie może ugiąć się w obliczu żadnego aktu przemocy wobec kobiet. Ponawiamy nasze zobowiązanie do pracy na rzecz kraju, w którym panuje równość, szacunek i sprawiedliwość dla kolumbijskich kobiet - apeluje Ramírez. View oEmbed on the source website W ostatnim czasie prawnicy szczególnie obawiają się o bezpieczeństwo kobiet i dziewcząt, które po raz kolejny zostały zmuszone do przebywania w domu ze swoimi oprawcami. Ma to związek z lockdownem i restrykcjami mającymi ograniczyć rozprzestrzenianie się koronawirusa: - Niestety, kiedy mówimy o przemocy wobec kobiet w Kolumbii, nie ma ani jednego miejsca, które możemy nazwać „bezpiecznym” - oceniła w artykule dla brytyjskiego The Guardiana, Juliana Castillo Rodas z Femicide Foundation Colombia. W ciągu ubiegłego roku fundacja, która pomaga kobietom doświadczającym przemocy domowej, potwierdziła 229 przypadków zabójstw kobiet - z czego 35 to dziewczynki. Nadal nie ustalono jednak tożsamości kolejnych 260 ofiar brutalnych ataków: - To, co możemy powiedzieć, to fakt, że dom stał się jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc dla kobiet - tłumaczy Castillo. Choć nie odnotowano wzrostu liczby potwierdzonych przypadków przemocy wobec kobiet, prawnicy szacują, że odsetek pokrzywdzonych jest znacznie wyższy. Kobiety nie zgłaszają ataków z obawy przed odwetem, czy zemstą ze strony partnera. Gdy jednak zdecydują się skontaktować ze służbami, te często nie reagują. Taka bezsilność sprawia, że kobiety coraz rzadziej zwracają się o pomoc - szczególnie teraz, gdy pozostają właściwie zamknięte w domu ze swoimi oprawcami: - Choć nie odnotowaliśmy wzrostu liczby przypadków przemocy w zeszłym roku, dostrzegamy inną niepokojącą tendencję - zwiększa się brutalność tych ataków - mówi Juliana Castillo Rodas z Femicide Foundation Colombia. Zadniem aktywistów zabójstwa kobiet i dziewcząt w Kolumbii to nie odosobnione przypadki, ale problem strukturalny. W społeczeństwie silnie utrwalony jest wzorzec machismo, czyli dominacji mężczyzn nad kobietami. To nie tylko usprawiedliwia akty przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej i ekonomicznej, ale neguje kwestię pełnego równouprawnienia płci. Jak podkreśla w wywiadzie dla The Guardiana Daniela Lozano, aktywistka zajmująca się problemem przemocy wobec kobiet w Bogocie - nie ma działań, które mogłyby zmienić sposób, w jaki kolumbijskie społeczeństwo postrzega kobiety: - Musimy zadać sobie pytanie, dlaczego kobiety wciąż doświadczają przemocy, dlaczego giną z rąk mężczyzn. Odpowiedź jest prosta - przez sposób, w jaki mężczyźni postrzegają kobiety, przez kulturę machismo.
Hipopotamy Escobara zatruwają Kolumbię tonami nawozu
Po śmierci barona narkotykowego Pablo Escobara w 1993 roku mieszkańcy jego prywatnego safari parku zostali wyłapani i rozwiezieni do różnych ogrodów zoologicznych. Cztery hipopotamy jednak uciekły i zaczęły się rozmnażać. Dziś jest ich 80, w ciągu 20 lat ponoć nawet tysiące. I to olbrzymi problem dla ekosystemu Kolumbii, bo jak pokazały zakończone niedawno badania, odchody tych ważących do 4 ton zwierząt zatruwają wodę pitną na sporym obszarze kraju.​
View oEmbed on the source website Wałęsające się swobodnie olbrzymy są - dosłownie - dużym kłopotem dla ludzi. Zagrażają też egzystencji miejscowych gatunków, które nie mają jak bronić się przed inwazją hipopotamów na ich terytoria. Ekolodzy są np. niepewni losu manatów i wielkich rzecznych żółwi. Najwięcej kłopotów przysparzają góry nawozu który zostawiają po sobie w czasie nocnych kąpieli w jeziorach i rzekach. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie ”Ecology” narko-hipcie jawią się jako prawdziwi zabójcy ekosystemu. Dwa lata zajęło zbieranie i analizowanie próbek wody ze zbiorników wodnych odwiedzanych przez hipopotamy Escobara, oraz tych, z których jeszcze nie narobiły prywatnych toalet. Przez 27 lat do jezior trafiło tak dużo kupy, że zmienił się skład chemiczny wody i poziom jej natlenienia. Pod wpływem ton odchodów zawierających dużo substancji odżywczych w zbiornikach wodnych następuje gwałtowny rozkwit alg i bakterii. Szkodzi to zarówno ludziom jak i zwierzętom. Tlen wyciągany z wody przez nadmiar roślin z wody tlen prowadzi do umierania ryb, a woda używana do celów gospodarczych i picia wymaga dokładniejszego filtrowania. View oEmbed on the source website Niemal trzy dekady nawożenia może nie wpłynęłyby na faunę i florę afrykańskiego jeziora Wiktorii, gdzie hipopotamy są bywalcami od tysięcy lat, ale w Kolumbii – z przyrodą nieprzyzwyczajoną do ich obecności – te pływające rozsiewacze nawozu są szkodnikami. Będzie tylko gorzej, przewidują biolodzy. Według Jonathana Shurina, koordynującego badanie profesora Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, ”w ciągu dwóch dekad zwierząt mogą być tysiące”. Nikt nie zabija ani nie odławia hipopotamów, a podejmowane w przeszłości próby sterylizacji nie powiodły się. Nie jest to coś, nad czym większość z nas się zastanawiała, ale ponoć wykastrować hipopotama jest niezwykle ciężko. View oEmbed on the source website Jak się już jego ”dyskretnego penisa” dostrzeże (i określi płeć obserwowanej bestii), potem trzeba go dogonić (biega z prędkością do 30 km/h) i nie dać mu się stratować, gdy strzałem w ucho będzie się chciało się go uśpić. W nic innego strzałka z broni pneumatycznej się nie wbije. Problemem jest też anestezja. Zwierzęta ciężko ją znoszą i trudne jest dobranie właściwej proporcji. Po zrobieniu badania ultrasonografem i odnalezieniu ukrytych w ciele jąder można próbować operacji. W ostatniej dekadzie weterynarzom zabieg ten udało się przeprowadzić na garstce hipopotamów.
Izrael, Sudan, Syria. Kobiety w wojsku to już nie rzadkość. "Uczymy się słabości i możemy się jej też oduczyć"
Kobiety w wojsku odgrywają coraz bardziej aktywną rolę, służąc na frontach konfliktów zbrojnych i utrzymując pokój w punktach zapalnych na świecie.
W pustynnym miasteczku w środkowo-wschodniej Syrii na ziemi siedziało dwóch więźniów, strzeżonych przez kilkunastu Kurdów. Poddali się oni głównie kurdyjskim siłom obronnym YPG, które wypędziły bojowników ISIS z Baghouz, ich ostatniej twierdzy w Syrii. Więźniowie czekali na transport do obozu internowania, w którym przebywały już dziesiątki tysięcy lojalistów i osób zależnych od ISIS. Strażnicy stali nad nimi, a ich triumf był wręcz namacalny. Kilkaset metrów dalej, kurdyjskie bojowniczki z AK-47 przewieszonymi przez ramiona pilnowały kobiet i dzieci, prawdopodobnie żon bojowników i ich potomstwa. Podczas gdy te bojowniczki, znane jako YPJ, rozmawiały ze sobą, kilka z nich zaciągało się papierosami (pod rządami ISIS palenie było zabronione dla kobiet). Inne poprawiały włosy, używając telefonów komórkowych jako lusterek (pod rządami ISIS kobieta, która nie miała zakrytych włosów i twarzy podlegała karze chłosty). Od czasu do czasu kobieta z YPJ zwracała się do osłoniętych kobiet, morza czarnego płótna poprzecinanego przez nieufne spojrzenia i brudne dzieci. Gdy ranek się przeciągał, niektóre bojowniczki YPJ postanowiły zobaczyć wroga z bliska. Kobiety na początku podeszły do tych dwóch jeńców zupełnie mimochodem. Następnie powoli i z rozmysłem stworzyły ciasny krąg wokół mężczyzn, gapiąc się prosto na nich. Nie tak dawno temu w mieście tym kobieta mogła zostać zabita za takie zachowanie. Ale ISIS upadło, a obrończynie kurdyjskiej Syrii twierdziły, że są na równi ze swoimi męskimi towarzyszami. Byli razem na linii frontu, delektując się zwycięstwem. Od syryjskiej pustyni i łąk Sudanu Południowego do rozdartej wojną dżungli w zachodniej Kolumbii, coraz więcej kobiet służy na frontach konfliktów zbrojnych. Ich mundury i sytuacja różnią się od siebie, ale podają podobne powody dołączenia do sił zbrojnych. Chcą służyć swojemu krajowi. Chcą pokazać pewność siebie, kompetencję i siłę, dając przykład swoim dzieciom, a jednocześnie coś sobie udowodnić. Niektórzy wspominają o wyższym celu niż ich koledzy płci męskiej: Chcą uczynić życie lepszym dla kobiet i dziewcząt w swoim kraju, regionie i na świecie. SYRIA Od prawie dekady kurdyjski ruch oporu w Syrii stawia sobie za cel włączenie kobiet do grona swoich bojowników. YPJ, jednostka złożona wyłącznie z kobiet, liczy ponad 20 000 osób. Wiele z nich to muzułmanki, odrzucające te interpretacje islamu, które uważają za opresyjne. "Jesteśmy ochotnikami" - mówi dowódca. "Nie pozwalamy, aby inni atakowali nasze miasta i zabijali naszych braci i siostry. Nasze rodziny mówią, że jako kobiety oczywiście możecie się przyłączyć". Co najmniej 16 krajów uprzemysłowionych zezwala kobietom na służbę na froncie lub w walce. Praca dla kobiet w wojsku jest możliwa jako oficjalna część amerykańskiego wojska odkąd Kongres powołał Korpus Pielęgniarek Wojskowych w 1901 roku. Choć nie brały one udziału w walkach, wciąż narażały się na niebezpieczeństwo. Oprócz pracy jako pielęgniarki były też operatorami radiowymi i pracownikami logistycznymi, a od niedawna także pilotami helikopterów i mechanikami czołgów. Nawet gdy polityka pozwala kobietom na udział w walkach, dowódcy mogą blednąć na myśl o ich wysłaniu do boju. Ale w obecnej epoce ataków terrorystycznych i starć etnicznych, kobiety służące gdziekolwiek "mogą stanąć do walki, ponieważ pole bitwy jest nieliniowe" - mówi ppłk. piechoty morskiej Misty Posey, przez 2 lata, do połowy 2019 roku dowódca kobiet rekrutowanych do piechoty morskiej na Parris Island w Południowej Karolinie. "Jeśli jesteś w administracji, jeśli jesteś w zaopatrzeniu, możesz wziąć udział w walce. I oni wszyscy o tym wiedzą". Rekrutki, obeznane ze społecznym stereotypem "słabszej płci", często pojawiają się wątpiąc w to, czy są w równym stopniu zdolne do wykonania zadania. Posey nie chce o tym słyszeć: "Kobiety uczą się słabości. I możemy się jej też oduczyć". Jak mówi Posey, pod koniec szkolenia większość kobiet w marines jest pewna swoich zdolności "i wie, że są tak samo zdolne do wniesienia swojego wkładu" jak mężczyźni. Josephine Muhawenimana, rwandyjska matka dwojga dzieci, została policjantką, ponieważ podziwia "to, że są silne i... inspirują innych". Teraz jest starszym sierżantem w siłach pokojowych ONZ w Sudanie Południowym, kraju zalanym krwią przez konflikty cywilne i etniczne. "Pamiętam, co się stało" - mówi Muhawenimana o ludobójstwie w Rwandzie z 1994 r., przed którym udało się jej uciec. Ma nadzieję, że siły pokojowe pomogą zapobiec takiemu rozlewowi krwi w Sudanie Południowym. Jak mówi, kobiety w tym kraju wydają się być dumne z pracy, którą wykonuje. Matki podziękowały jej za pokazanie ich córkom alternatywy dla wyjścia za mąż, kiedy ledwo co osiągają dojrzałość. W Kolumbii bojowniczka znana jako Comandante Yesenia spędziła dwie dekady z ELN, lewicową grupą partyzancką walczącą z rządem kraju. W lesie urodziła córeczkę i przez wiele miesięcy nosiła ze sobą karmione piersią dziecko. Yesenia mówi, że walczy o równość dla biednych ludzi, rdzennych mieszkańców i kobiet. "Każdy człowiek odnosi się do niej z rezerwą" - mówi. "Na różnych płaszczyznach, wszyscy walczymy". Na syryjskiej pustyni, gdy pojmani bojownicy ISIS czekają na transport do obozu internowania, bojowniczka YPJ Nuda Zagros wyobraża sobie przyszłość. "Gdziekolwiek kobiety są uciskane, chcemy tam iść" - mówi. "Chcemy walczyć o równość. Nie chcemy być zwierzchnikami i nie chcemy mieć zwierzchników. Wszyscy jesteśmy tacy sami". STANY ZJEDNOCZONE Jeśli interesuje je praca w wojsku, kobiety mogą służyć w walkach lotniczych i morskich od początku lat 90-tych XX wieku. Był to okres, w którym wraz z zakończeniem zimnej wojny doszło do głębokich cięć personelu. Dopiero w 2016 roku wojsko dla kobiet otworzyło się nieco bardziej, gdy wszystkie miejsca pracy związane z walkami lądowymi stały się w końcu dla nich dostępne. Do sierpnia 2019 roku 2 906 kobiet zajmowało niedostępne dla nich wcześniej stanowiska w armii związane z walkami lądowymi. KOLUMBIA Pomimo wysiłków zmierzających do zakończenia trwającego dziesiątki lat konfliktu partyzanckiego w Kolumbii, tajne mobilne obozy są nadal siedzibą Narodowego Frontu Wyzwolenia (ELN), który odrzucił zawieszenie broni, negocjowane z innymi grupami. Uznawani za terrorystów i szantażystów przez przedstawicieli rządu i innych Kolumbijczyków, członkowie ELN nazywają siebie bojownikami o sprawiedliwość. "Moim marzeniem dla tego kraju jest równość społeczna i równość płci. Wyczuwam męski seksizm nawet w ramach tej organizacji". POŁUDNIOWY SUDAN Spośród 19 500 żołnierzy sił pokojowych Organizacji Narodów Zjednoczonych pomagających chronić ludność cywilną w pogrążonym w konflikcie nowym narodzie Sudanu Południowego, około 1600 z nich to kobiety pochodzące z wielu krajów. Obecność kobiet jest częścią na nowo zintensyfikowanych wysiłków mających na celu zapewnienie większej równowagi płci w siłach, które ONZ angażuje na arenie międzynarodowej. "Nie jest to tylko kwestia liczb, ale także naszej skuteczności" - powiedział niedawno Sekretarz Generalny ONZ António Guterres członkom Rady Bezpieczeństwa. Jego zdaniem zwiększenie liczby kobiet w siłach pokojowych naprawdę wydaje się pomagać w utrzymaniu pokoju. IZRAEL Izrael jest jednym z niespełna kilkunastu krajów (lista obejmuje Koreę Północną i Norwegię), które powołują do służby wojskowej zarówno kobiety, jak i mężczyzn. Kobiety są zaangażowane w obronę narodową od czasu założenia współczesnego Izraela w 1948 roku. Zwolnienia ze służby są udzielane z powodów takich jak macierzyństwo czy przekonania religijne, ale w innych przypadkach przewidywany czas pełnienia służby to 2 lata, czyli nieco mniej niż w przypadku mężczyzn. Nadal pojawiają się kontrowersje co do zakresu mieszania płci w izraelskich służbach i tego, jakie role mogą pełnić kobiety. Na przykład patrolowanie granic: Tak. Prowadzenie czołgów: Nie. Źródło: NationalGeographic.com: On today's battlefields, more women than ever are in the fight
Od miasta zbrodni i strachu do stolicy innowacyjności. Reportaż o Kolumbii
Bogota jest realistyczna magicznie - jak u Marqueza, jakby ten wymyślił ją w wyjątkowym przypływie weny . A Medellin? W ciągu dekady powstało tu sto dwadzieścia nowych szkół. Przedstawiamy fragment najnowszej książki Macieja Wesołowskiego "Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii".
Medellin W tramwaju na wyświetlaczu mojego telefonu pojawił się komunikat: „MDE - miasto inteligentne. Czy chcesz skorzystać z darmowego wi-fi przez dwie godziny?”. Pewnie, że chciałem. Kilka godzin później, na wiadukcie w pobliżu Pueblito Paisa zobaczyłem z kolei billboard: „MEDellinnovation. Somos ejemplo de Innovación para el mundo (MEDellinnowacyjność. Jesteśmy wzorem innowacyjności dla świata)”. Brzmiało jak hasło z czasów propagandy sukcesu. Jak cytat z Gierka, udowadniający, że Polska jest dziesiątą potęgą gospodarczą świata. Tyle że tutaj dobra zmiana była naprawdę widoczna, a sukces był wymierny. Amerykanie nazywali kiedyś Medellin „miastem zbrodni i strachu”, a także – „stolicą bezprawia”. Potwierdzały to statystyki. W jednym tylko roku 1991 zamordowano tu 6809 osób! Jeszcze w 2003 roku roczna średnia morderstw oscylowała wokół 700. A potem zdarzyło się coś, czego nikt się nie spodziewał. 1 stycznia 2004 roku burmistrzem Medellin został Sergio Fajardo i to on pchnął miasto na nowe tory. Do współpracy zaprosił społeczników, aktywistów miejskich, artystów, architektów i dizajnerów. Udało mu się przyciągnąć zagraniczne inwestycje i nowoczesne technologie. Za sprawą wdrażanych przez niego kolejnych programów społecznych, przestępczość wyraźnie spadła, miasto zyskało przejrzystość finansową, a mieszkańcy biednych dzielnic - szerszy dostęp do edukacji i dóbr kultury. Sztandarowymi projektami nowej ekipy było stworzenie sieci parków – bibliotek w najbiedniejszych dzielnicach, otwierających je na edukację, a także rozwój sieci transportowej. Symbolem tego ostatniego są dziś tzw. Metrocables, czyli zintegrowane z systemem naziemnego metra kolejki linowe, dowożące mieszkańców ubogich wzgórz do położonego w dolinie, bogatego centrum. W ciągu dekady w Medellin powstało też sto dwadzieścia nowych szkół. Pojechałem do Comuna Trece - dzielnicy położonej na okalających miasto stromych wzgórzach, owianej niegdyś bardzo złą sławą, do której nikt obcy nie miał prawa wejść bez pozwolenia tutejszych gangów. Tu dochodziło też do krwawych starć gangsterów z policją, a zginąć można było nawet za przekroczenie tzw. niewidzialnej granicy, wyznaczanej przez bossów mafii. Kiedy w czerwcu 2016 roku wysiadałem na stacji San Javier, będącej bramą do tej suburbii, pierwszym, co zobaczyłem z wysokiej platformy obok peronu, była zgraja uradowanych dzieciaków na zajęciach z policjantami i ich psami. Nieopodal rzucała się w oczy ogromna biblioteka. - Nie oszukujmy się, ludzie przychodzą tu głównie z powodu darmowego internetu, a nie dla książek – śmiał się mieszkający tu od urodzenia Sebastian Castro, mój przewodnik, a w wolnych chwilach jeden z najbardziej zaangażowanych kibiców i organizator dopingu klubu Atletico Nacional. Ale zaraz dodał, że dla wielu z tych biednych dzieciaków, które tu żyją, wybudowanie tego gmachu, ale też nowych szkół czy domów kultury, było wielką szansą. Być może dzięki temu, któreś z nich wyrwie się kiedyś ze strefy nędzy. Motocyklem Sebastiana pojechaliśmy stromo pod górę, co chwila się zatrzymując, by przybić piątkę kolejnym jego kolegom. W dzielnicy, do której jeszcze niedawno bała się zapuszczać nawet policja, to ważny rytuał; po przywitaniu byłem „swój”, nic mi tu nie groziło. Sebastian pokazał mi dom babci, opowiedział o szkołach, boiskach i… kurtynie wodnej. To wielka duma Comuna Trese. W upalne dni - ulubione miejsce spotkań młodzieży. Tu można się umówić na randkę, to także dobry punkt wypadowy, by powłóczyć się po całej dzielnicy. Co chwilę przebiegał koło nas ktoś całkiem mokry od wody z kurtyny. Na ścianach budynków i murach, miałem szansę podziwiać kolejne imponujące murale - lokalni artyści zdobyli już sobie szacunek całego Medellin. Ale największe wrażenie robiły nowoczesne schody ruchome (z eleganckim daszkiem), wożące miejscowych z dzielnicowego „parteru” na kolejne piętra. Gdyby spojrzeć na Comuna Trese z góry, to jest ona „bardziej w pionie, niż w poziomie”. - Kiedy stawiali te schody, niektórzy mówili, że za kilka lat to będzie ruina, że miasto wywala pieniądze w błoto. A tylko spójrz, jak wyglądają - Sebastian wskazał przed siebie. Wiodące zygzakami w górę schody były w idealnym stanie, czyste i zadbane funkcjonowały na całej swojej długości. Jak się dowiedziałem, codziennie ich bezpieczeństwa pilnują strażnicy - wolontariusze, inni dbają o regularną konserwację. Dziś Amerykanie mówią o Medellin całkiem inaczej niż przed laty. W 2012 roku prestiżowy Wall Street Journal, wspólnie z Urban Land Institute rzeczywiście okrzyknęli je „najbardziej innowacyjnym miastem świata”. W uzasadnieniu napisano, że władze miejskie konsekwentnie dążą do poprawy życia mieszkańców, integrują społeczność i skutecznie walczą z przestępczością. Bogotá - Deszcz to esencja tego miasta. Poranki bywają piękne i jasne, przed południem robi się ciepło, a potem jest coraz gorzej. Pada i jest chłodno. Tu nigdy nie wiesz, jak się ubrać. Tego samego dnia może być upalnie i chłodno, sucho i wilgotno. Tym bardziej, że to ogromne miasto i chmury mogą wisieć jedynie nad jego częścią. Zdarza się, że pół Bogoty jest w czarnej chmurze, a drugie pół - w błękitnej. Wygląda to komicznie. Na południu ostro leje, na północy świeci słońce. A w nocy - sam wiesz, jak jest. Andyjski chłód - powiedział Javier Pabon, bogotański muzyk i mój przewodnik. Po czym dodał: - Pomiędzy pierwszą a drugą musi zacząć padać. I rzeczywiście zaczęło. Nie była to żadna ulewa, kapuśniaczek najwyżej. Ale taki, który może uprzykrzyć życie. - Tak jest co dzień. Przyzwyczajaj się. Przyzwyczaiłem się wcześniej. Byłem w Bogocie po raz piąty, a po raz trzeci deszcz witał mnie już na lotnisku. Stolica Kolumbii, największe miasto w całych Andach, leży wyżej niż nasze Rysy, pogoda potrafi zmienić się tu kilka razy na dobę. Bardzo gorąco nie jest nigdy. W 2017 roku jednym z ważnych newsów w mediach był historyczny rekord temperatury, jaki zanotowano tu 8 lutego: 25,1 st. C. Ośmiomilionowy andyjski moloch trudno polubić od razu. Trzeba trochę czasu, by odnaleźć tu swoje ścieżki, ważne punkty na mapie. Bogotá jest hektyczna, intensywna, wibrująca i surrealna. Jest tworem, który wygląda jakby nie istniał naprawdę. Albo inaczej: jest realistyczna magicznie - jak u Marqueza i jednocześnie hiperrealistyczna - jak u Botero. Jakby ten pierwszy wymyślił ją w wyjątkowym przypływie weny (za co - w nagrodę - dostał literackiego Nobla i trafił na banknot 50 tysięcy pesos). Podobnie było i tym razem; po dwóch godzinach znów świeciło słońce, zrobiło się rześko, ale ciepło. Z lekka melancholijnie. A ja na dobre zacząłem wsiąkać w to miasto niczym deszcz znikający w szparach pomiędzy płytami chodnikowymi. Żółtą taksówką jechaliśmy przez La Candelarię - najstarszą w mieście dzielnicę, pełną postkolonialnych domów o kolorowych elewacjach, z drewnianymi tarasami w stylu hiszpańskim, tanich hosteli i jadłodajni, brukowanych ulic. Stanęliśmy na czerwonym świetle. - Zamknij okno - konfidencjonalnym szeptem rzucił Javier, po czym rozejrzał się nerwowo. „Otwarte okno” było ledwie dwucentymetrową szparą, a wszystkie drzwi mieliśmy pozamykane. - Proszę cię, zamknij - powtórzył, po czym opowiedział historię swojej byłej żony, która kilka lat wcześniej w tym samym miejscu „nie zamknęła”. Przez podobną szparę w oknie rabuś włożył maczetę, która dosięgła jej szyi. Musiała oddać obrączkę, którą ten człowiek błyskawicznie połknął. Teraz w tym miejscu stało kilku bezdomnych. - Niech cię nie zwiedzie ich wygląd. Oni też mogą mieć maczety. To są ludzie sterroryzowani przez gangi. Pracują na ich zlecenie - pokiwał głową Javier. Bogotá potrafi cię uśpić, zahibernować. Bez trudu uwierzysz, że nic ci nie grozi. Nawet zaczniesz z ironią spoglądać na bogotan, którzy - zdarza się - są przesadnie ostrożni. Ale brzydsza twarz tego miasta może cię zaskoczyć w najmniej spodziewanym momencie. Może ci wskoczyć na kark, dać ci w twarz, skopać i porzucić. Był czas, że w mieście z duszą na ramieniu łapało się nawet taksówkę, zwłaszcza w nocy. Bo mogło się okazać, że taksiarz wcale nie jest taksiarzem, a bandytą i wiezie cię zamiast do domu czy hotelu, do bankomatu. Potem przystawia pistolet do głowy i wspólnie opróżniacie konto - niestety zawsze twoje. Nazywa się to paseo de los millonarios - przejażdżką milionera. Do dziś zaleca się więc zamawianie tylko autoryzowanych aut, tylko przez telefon, a przy wsiadaniu warto zrobić zdjęcie rejestracji auta, do którego właśnie wchodzisz i wysłać komuś mailem czy sms-em. Tak na wszelki wypadek. Choć nawet najstarsi andyjscy górale muszą chwilę pomyśleć, by przypomnieć sobie, kiedy ostatnio o tego rodzaju wycieczce słyszeli. Tak czy inaczej zamknąłem okno. Byliśmy w pobliżu strefy, która na mapie Bogoty oznaczona jest kolorem czerwonym, co oznacza estrato uno - „warstwę pierwszą”, a więc tą zamieszkałą przez najbiedniejszych. Tu też wciąż notuje się najwyższe wskaźniki przestępczości - o czym przypominały zwoje drutu kolczastego, rozciągnięte na balkonach i wyjątkowo liczni policjanci w pełnymi rynsztunku - w hełmach i bronią gotową do strzału. W ten sposób żyje prawie milion bogotan. A wiąże się to z mieszkaniem w domu z byle jakich materiałów, bez bieżącej wody, dostępu do kanalizacji czy elektryczności. W sumie warstw jest sześć: niska-niska, niska, średnio-niska, średnia, średnio-wysoka i wysoka. Trzy pierwsze warstwy zamieszkuje aż 88 procent mieszkańców stolicy, czyli blisko siedem milionów ludzi. Bogotańska stratyfikacja społeczna jest o tyle istotna, że wpływa na wysokość podatków. Realne sumy za usługi oferowane przez miasto płaci tylko klasa średnia (estrato cuatro - warstwa czwarta), czyli około osiem procent (ponad sześćset tysięcy) mieszkańców. Reszta - albo odpowiednio mniej albo więcej. Krótko mówiąc: około 350 tysięcy (4,5 procent, warstwy pierwsza i druga łącznie) najbogatszych zrzuca się na siedem milionów najbiedniejszych. Mimo problemów dzisiejsza Bogotá nie wygląda jak biedne miasto Globalnego Południa. Coraz więcej tu wysokich, błyszczących biurowców, coraz bardziej okazale wyglądają drogi i promenady dla pieszych, coraz więcej tu modnych knajp, często w stylu zachodnim, ale nie tylko, znakomitych restauracji i sieciowych kawiarni - ze słynną Juan Valdez, kolumbijską odpowiedzią na Starbucksa, na czele. To także duże centrum życia kulturalnego. Przy Calle Once (Ulicy Jedenastej) na Candelarii niemal naprzeciw siebie ustawiono Centro de Gabriel Garcia Marquez i Museo Botero. Oba równie, dla Kolumbijczyków, ważne. Pierwsze, wiadomo, zbudowano ku czci noblisty. Drugie ku chwale Fernando Botero - mistrza malarskiej i rzeźbiarskiej ironii, będącego uosobieniem kolumbijskiej skłonności do przesady. Te jego otłuszczone postacie ludzi i zwierząt, ale też zachwycające martwe natury stały się słynne na całym świecie. Reprodukcje dzieł Botero oglądam więc co jakiś czas w najdziwniejszych miejscach, od łazienki starego domu w Katalonii, po znakomitą restaurację na Filipinach. Są tacy, którzy się na Botero za te portrety współczesnych Kolumbijczyków obrażają. Ale też jego sztuka idealnie wyraża kolumbijską skłonność do przesady. Jak się ona przejawia na co dzień, miałem okazję zobaczyć niedługo później, w modnym rozrywkowym rewirze Zona T. Narodowa reprezentacja grała z Amerykanami w ramach Copa America, kilkadziesiąt osób w napięciu wpatrywało się w ekran. O wydarzeniach na boisku komentator nadawał z prędkością kałasznikowa. W zasadzie nie tyle komentator, co tak zwany cantante del gol - czyli dosłownie: „golowy śpiewak”, piłkarski zapiewajło; w Kolumbii to persona znana i podziwiana, ktoś na kształt celebryty, z którego zdaniem liczą się wszyscy fani futbolu, ktoś kto ma realne szansę nawet na karierę w polityce. Wreszcie jest! Ludzie gwałtownie wstali z miejsc, zaczęli krzyczeć i klepać się po ramionach, piwo lało się na podłogę. - Gooooooooooooooooool! - wrzeszczał cantante, przeciągając samogłoskę w nieskończoność, do utraty tchu. - Que Goooooooooolaaaaaazo! - poprawiał po chwili. Golazo, czyli „golisko”, coś więcej niż zwykła bramka. Coś dużo więcej. Golazo to bramka wielkiej urody, strzelona na przykład z czterdziestu metrów w samo okienko. Albo z przewrotki. Albo taka, w której strzelec przedryblował wcześniej pięciu zawodników przeciwnej drużyny. Kolumbijczycy mają skłonność do emfazy; niewiele rzeczy czy stanów emocjonalnych ma ten przywilej, by zostać przy swoim wymiarze. W języku uwielbiają wyolbrzymienia, ale też - zdrobnienia. Które dla europejskiego czy może polskiego ucha brzmią czasem wręcz kuriozalnie. Jest golazo, ale też jest chiquitita (dziewczynka - „laseczka”), arepita (arepka, najpopularniejsze tu kukurydziane pieczywo), vodkita (wódeczka), cervesita (piweczko), curvita (zakręcik), a nawet ahoritita (terazik - do słowa ahora - „teraz”) czy tardesitito (późnieńko - od „późno”). Kolumbijczycy uwielbiają przesadę, tak jak uwielbiają futbol, dobre towarzystwo, dobre jedzenie, muzykę i taniec. Nie przypadkiem z Kolumbii pochodzi piłkarz James Rodriguez, ale też piosenkarze Shakira i Juanes (ten od hitu „La Camisa Negra”). Żółty hyundai atos - taksówka wiózł mnie przez zatłoczone ulice. Od czasu gdy kilkanaście lat wcześniej drastycznie wzrosły ceny paliw, niemal wszystkie bogotańskie taksówki to ciasne żółte atosy. Są tak małe, że ktoś o wzroście choćby tylko ponadprzeciętnym musi się w nich niemal garbić, a nogi ma pod brodą. Problemem jest też wpakowanie tam np. czterech dorosłych osób z dużymi plecakami czy walizkami (bagażnik odpada, bo jest mikry). I to również był dla mnie dowód na kolumbijską skłonność do przesady. Jechałem Avenida Semptima na północ. Kawałek przed Canton Norte - największą w kraju bazą wojskową - w oknie mignął mi pomnik Americo Vespucio (z wł.: Amerigo Vespucciego), włoskiego kupca, nawigatora i kartografa, człowieka który dał nazwę dwóm kontynentom. Pomnik nieduży, skromny, zlewający się z resztą krajobrazu. Wielu Kolumbijczyków pewnie nawet nie bardzo pamięta, czym się Americo wsławił. Ale na monumencik z pewnością zasłużył. Więc ma. A że Kolumbijczycy pomniki kochają prawie jak Polacy, to już inna sprawa. Jest tu ich mnóstwo, potężnych, wielkich, ale też całkiem kameralnych. Rzecz - dla Kolumbijczyka - oczywista, najwięcej posiada ich Simon Bolivar, czyli Wyzwoliciel. Jego lśniący metalicznie monument z brązu stoi w sercu La Candelarii. Simon ma okazały kamienny cokół, hardą minę, szatę będącą połączeniem munduru z czasów romantyzmu i rzymskiej togi - to pewnie wpływ włoskiego rzeźbiarza, który statuę projektował, a w dłoni dzierży słynną szablę, którą to niegdyś w zuchwały sposób skradziono z jego muzeum. Na głowie siadają mu gołębie, a otaczają najważniejsze w kraju budynki: katedra, parlament, Pałac Sprawiedliwości. Symbolizuje kolumbijskie umiłowanie wolności i demokracji. Medellin - Lubisz kolumbijską kuchnię? - Średnio, trochę za dużo mięsa, trochę za duże porcje. - Oj, marica, dla mnie też są za duże. Nigdy nie kończę. Ale pewnie już wiesz, że Kolumbijczycy uwielbiają proteiny. Wszystko musi być kaloryczne, ciężkie, solidne. Dopiero wtedy czujemy, że zjedliśmy. Popatrz na rzeźby Botero - ziomka z Medellin, jakby nie było. On może i przesadza, jak to artysta, ale te nasze kobiety naprawdę tak wyglądają. Duże piersi, ogromne tyłki, potężne uda, wielkie brzuchy. Zresztą faceci też. Jedź na Plaza Botero i sam porównaj - rzucił prowokacyjnie Alvaro, sprzedawca z małego baru w Laureles. Pojechałem więc. Do Muzeum Antioquii, gdzie wiszą najważniejsze obrazy Fernando Botero, a na placu przed nim stoi wiele z najlepszych rzeźb. I zobaczyłem: - Pulchnego Jezusa z zielonym pulsującym sercem. - Monstrualnego paisę z krawatem w kolorze pruskiego błękitu i seledynowym jabłkiem w dłoni. - Wypasioną kolumbijską rodzinę, wymalowaną niczym na okolicznościowym zdjęciu: galowo ubraną i ufryzowaną; z czajnikiem parującej kawy i dwoma filiżankami. - Obfitą damę w kapeluszu. - Wielkiego mężczyznę na mikrym koniku o mocno zaburzonych proporcjach ciała. - Dziwacznego rzymskiego legionistę - rzecz jasna, nieproporcjonalnego. - Nagą kobietę o monumentalnych udach i mikroskopijnych piersiach. - I wiele innych mniej lub bardziej realnych postaci. Był tu też oczywiście najgłośniejszy krajan Fernanda Botera, Pablo Escobar. Na pierwszym z obrazów widać otyłego gangstera w rozpiętej na piersiach białej koszuli, z pistoletem w dłoni, który przymyka oczy, chwieje się, stojąc na zaskakująco małych czerwonych dachówkach. Przez jego ciało przelatują dziesiątki pocisków. Na drugim - Escobar, już w swetrze, leży martwy. Pod nim dachy wielkiego miasta i dwoje ludzi: policjant z groźną miną wskazuje na niego dłonią, w geście: „tak kończą nawet najpotężniejsi” i stary Indianin, być może z medellińskich dzielnic nędzy, modlący się o jego duszę. Ale, gwoli ścisłości, postaci z dzieł Botera nie można nazywać „grubymi” (gordos), ale „obszerne” (volominosos). Jak można przeczytać na tablicy w muzeum, są takie dlatego, żeby lepiej wyrazić zmysłowość form i wyeksponować ich kubaturę. To samo - czytamy - „czynili przecież Michał Anioł, Masaccio i wielu florentczyków”. Sam artysta (cytowany tu) potwierdzał i dodawał: „Nie interesują mnie grubi ludzie jako tacy, nie interesuje mnie ich objętość”. W drugiej połowie XX wieku, gdy wielu kolegów Fernanda szło w abstrakcję, on sam postawił na sztukę figuratywną. Wpisał ją w kolumbijską skłonność do przesady. I wygrał. W całej Ameryce Łacińskiej trudno o malarza czy rzeźbiarza, który na świecie odniósłby większy sukces. Może Frida Kahlo. Dziś przy Plaza Botero sporo turystów i straganów z pamiątkami, można załapać się też na koncert największych kolumbijskich gwiazd rocka. Ale przecznicę dalej rozpościera się już inny świat. Calle 51 (Ulica 51) to było niegdyś samo centrum nocnego życia Medellin, choć może raczej jego biedniejszych rewirów, serce zona roja - dzielnicy cielesnych uciech. Potem okolicę częściowo zrewitalizowano, co nieco usunięto, co nieco schowano. Ale i dziś parę kroków od nobliwego muzeum otwiera się niewielki lokalny Mordor. Miesza się tu wszystko ze wszystkim. Wielka sztuka i najgorszy możliwy kicz. Niezłe knajpy i tanie jadłodajnie. Tiendas esoteriocas (sklepy z dewocjonaliami) i położone wprost na ziemi brezentowe płachty, na których leży cała tandeta świata u schyłku drugiej dekady XXI wieku. Gipsowe jezusy i święte franciszki, czarne madonny i święte joachimy, archanioły gabriele (w dużych ilościach!) i ostatnie wieczerze, święte oleje i świece - gromnice… A tuż przed wejściem do kościoła uśmiechające się smutno - i całkiem realne - prostytutki w błyszczących bluzkach z cekinami, w obcisłych szortach, w porwanych rajstopach, czasem bez zębów, jedna - niestety - bez oka. To nie jest żaden plac Pigalle, to raczej żałosna pozostałość po dawnych, lepszych(?), czasach. Patrząc na stojące tuż obok rzeźby - na których „artysta wyeksponował ich kubaturę”, utwierdzam się w przekonaniu: to nie sztuka naśladuje życie, to życie podgląda sztukę. Fragment książki Macieja Wesołowskiego "Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii".
Reporter wśród plemienia Tahltan. Poznaj historie z dalekiej Północy
Prawie 7000 kilometrów kwadratowych może kryć niezliczone historie. Szczególnie, gdy są to ziemie w rezerwacie w Kolumbii Brytyjskiej, dzikie i nieokiełznane.
Ponad godzinę zajęło nam znalezienie starego grobu. Kryje się teraz za młodym świerkiem, drewniany nagrobek stał się nieczytelny, a paliki ogrodzenia to niewiele więcej niż ślad na ziemi. Prosty napis głosił „Love Old Man Antoine Died 1926”, czyli „Kochany starzec Antoine zmarł 1926”. Pamiętałem ten napis, bo natknąłem się na to miejsce jeszcze jako młody strażnik parku, w 1978 roku. Wchodziłem wtedy w skład pierwszej ekipy, której zadaniem była eksploracja i stworzenie mapy dla nowo utworzonego Rezerwatu płaskowyżu Spatsizi. Często opisywany jako kanadyjskie Serengeti, leżący w Kolumbii Brytyjskiej Spatsizi jest największym w tej prowincji rezerwatem bez dróg - obejmuje ponad 690 tys. hektarów, w tym górny bieg potężnej rzeki Stikine, znanej rodzimym mieszkańcom plemienia Tlingit po prostu jako Wielka Rzeka. Mgła i deszcz, które zakrywały grób Antoine'a z czasem zasiliły w wodę jezioro Laslui, źródło dzikiego górskiego potoku, który z początku płynie na wschód i północ, by później skierować się na zachód, a wreszcie na południe na 644 kilometrach, które pokonuje do morza. Po drodze rzeka wpada w głąb Wielkiego Kanionu Stikine, gdzie przeistacza się w szalejący potok, który przepływa ponad 95 kilometrów między bazaltowymi klifami i skałami osadowymi wznoszącymi się na przeszło 300 metrów ponad lustro wody. Poniżej kanionu rzeka płynie szerokim korytem, przecinając lodowce i poszarpane szczyty gór w pobliżu wybrzeża, zanim ostatecznie wpadnie do nienaruszonego ujścia, gdzie każdej wiosny bieliki amerykańskie zbierają się tysiącami, by ucztować na mieniących się w słońcu ławicach ryb. Kiedy John Muir podróżował przez dolną trzecią część Stikine w 1879 roku, nazwał ją parkiem Yosemite, długim na 160 kilometrów i doliczył się około 300 lodowców wzdłuż jej krętego biegu. Teren ten jest tak ogromny, że Kanada mogłaby tam ukryć Anglię, a Anglicy nigdy by jej nie znaleźli. Opis moich obowiązków był dość niejasny: ocena środowiska naturalnego i public relations. Podczas dwóch spędzonych tam sezonów widziałem tylko garstkę turystów. Mój kolega i ja mieliśmy pełną swobodę w eksplorowaniu parku, nanosiliśmy na mapę trasy używane przez myśliwych, karibu i owce. Podczas tych wędrówek znaleźliśmy grób Antoine'a, gdy siedliśmy powyżej wierzb i brzóz otulających brzeg jeziora Laslui. Temat historii grobu zaciekawił mnie, więc przeszedłem na drugi brzeg jeziora, do ujścia strumienia Hotlesklwa, gdzie Ray i Reg Collingwood, przewodnicy po Spatsizi, założyli obóz myśliwski. Tam spotkałem Alexa Jacka, legendarnego przewodnika wywodzącego się z rdzennej dla tego terenu ludności, który otrzymał przy urodzeniu imię Ten, Który Chodzi, Nie Pozostawiając Śladów. Alex wiedział o grobie i kto złożył tam ciało na wieczny spoczynek: jego szwagier. Stary Antoine, powiedział Alex, był szamanem, kaleką od urodzenia, ale posiadał dar jasnowidzenia. Zaintrygowany tym związkiem pomiędzy żyjącym członkiem starszyzny jak Alex i szamanem urodzonym w poprzednim wieku, zostawiłem państwową pracę i poszedłem pracować dla Collingwoodów. Kiedy cięliśmy z Alexem drewno, naprawialiśmy ogrodzenie, czy co jakiś czas prowadziliśmy myśliwego tropami łosia lub kozła, prosiłem go, by mi opowiadał stare historie tej ziemi i jego ludzi. Mówił o swojej młodości, o polowaniach i przejeżdżaniu psim zaprzęgiem do wybrzeża w celu handlu. Wydawało się jednak, że nic nie pamiętał z mitów swoich ludzi. Mówił często o przetrwaniu, zimowych wiatrach tak silnych, że karibu zamarzały, czy też o czasach, gdy jego ludzie jedli tylko korę świerkową. Pamiętam jak przechodziliśmy w słoneczne popołudnie obok obozowiska i Alex przyznał, że jego ludzie osiedlili się tam kilka lat temu, ale nie opisywał go jako miejsca, w którym żyli. – To tutaj – powiedział po prostu – przeżyliśmy. Pewnego ranka wybrałem się po zastrzelonego przez myśliwego łosia. Po przyczepieniu kajaka do pływaka samolotu, Ray Collingwood podrzucił mnie za Laslui, wyżej w dolinie, przy źródle jeziora Tuaton. Stado wilków wskazało mi drogę do zabitego łosia. Kiedy wróciłem z kajakiem pełnym mięsa, Alex czekał. Gdy rozładowywaliśmy, powiedział cicho, że przypomniał sobie pewną historię. Do dziś nie wiem jakie, jeśli w ogóle, było znaczenie podarowania mięsa. Jednak od tamtej nocy zaczął dzielić się ze mną całym szeregiem mitologicznych opowieści. To był początek przyjaźni, która trwała aż do jego śmierci w wieku 92 lat. Kiedy wróciłem teraz do Spatsizi, dwa lata po odejściu Alexa i ponad dwie dekady od kiedy pierwszy raz się spotkaliśmy, wszystko mi go przypominało - zarośla wierzbowe i brzegi potoków, wiatr i zapach tej wibrującej mgiełki ciepła nad ogniskiem, która rozmywała słońce, otwarty step, gdzie pasły się konie Collingwoodów, z grzywami drżącymi jak ściany odległego deszczu. Ziemia, oczywiście, nie zmieniła się: szeroka górska dolina ciągnęła się na wschód, ciemnoniebieskie jeziora odbijały słońce pod sklepieniem ogromnego nieba, strzeliste, pofalowane grzbiety gór biegły na północ i południe, a ciągnące się aż po linię horyzontu wyżyny bieliły się puszystym śniegiem otaczających je lasów pełnych białych świerków. Wielką metamorfozę przeszła jednak skala i charakter prac wykonywanych przez Collingwoodów. Przed ich siedzibą i budynkami gospodarczymi wtulonymi w dolinę na południowym brzegu jeziora Laslui unosiła się na wodzie mała flota wodnosamolotów przewożących każdego ranka klientów na ustronne łowiska, które najczęściej nigdy nie widziały nawet cienia wędki. Każdej nocy o zmierzchu goście wracali nad głęboko niebieskie jezioro, gdzie na kolacjach przy świecach, z ciepłym kominkiem w tle, raczyli się wędkarskim historiami, które nie wymagały koloryzowania. – Nie do końca jak za dawnych czasów – zaśmiałem się, gdy Ray dołączył do mnie na kolację. – Nie – uśmiechnął się. Ray to niski i przyjazny mężczyzna z przystrzyżoną brodą i oczami, które błyszczą, ale zdają się patrzeć w przestrzeń, jakby skierowane były gdzieś indziej, w odległy horyzont lub miejsce z przeszłości, do którego nie odważył się pójść. Po kolacji przeszedłem z części hotelowej przez płaski odcinek prerii, który rozciąga się w kierunku strumienia Hotlesklwa, do miejsca dawnego, znanego mi, obozu. Pozostała tam tylko wykończona blachą wiata i rozpadająca się platforma przy świerkowym zagajniku nad strumieniem. Mimo to, w gasnącym świetle zachodzącego słońca wyczułem obecność starych przyjaciół, widziałem w myślach ich sylwetki na tle namiotów, które kiedyś były rozstawione na skarpie z widokiem na zatokę. Collingwoodowie zawsze zatrudniali dobrych i porządnych ludzi, ale dzisiejsi przewodnicy należą już do innego, dobrze wykształconego pokolenia, jak syn Raya, Chris i jego przyjaciel Kent, obaj lekarze weterynarii, a także obyta w podróżach Kate, która pomaga przy zwierzętach, a zimy spędza na podróżowaniu po Afryce. W dawnych czasach ekipa składała się z kowbojów, mężczyzn, którzy żyli tam, gdzie spadły ich kapelusze, prawdziwych nieoszlifowanych diamentów. Jesienią pracowali w obozach myśliwskich, przepijali zarobki w weekendy i wracali do obozów nad rzeką Chilcotin, aby doglądać bydła przez niemożliwie długie zimy na południu środkowej części Kolumbii Brytyjskiej. Wielu z nich, w tym chudy kowboj Lester Miller, pochodziło z Clinton, które nie było zwykłym miastem. W 1960 roku gang motocyklowy z Vancouver o nazwie Satan's Choice (Wybór Szatana) miał w zwyczaju przejeżdżać z rykiem przez niczego nie spodziewające się miejscowości, przerażając miejscową ludność, a potem wycofywał się nad wybrzeże. Pewnego lata obrali na cel Clinton. Lester opowiedział mi, że kiedy wyszli z dawnego hotelu Frontier po tym, jak zostali wyrzuceni z baru, powitało ich półkole strzelb. Szczęki im opadły i patrzyli z przerażeniem, jak kowboje roznieśli na kawałki ich Harleye-Davidsony. Aby dostać się do domu, cały gang musiał złapać autobus. Lester jeszcze dobrze się trzyma, ale kiedy wracałem do hotelu, przypomniałem sobie zbyt wiele twarzy tych, którzy odeszli. Jack Cherry, przewodnik po wybrzeżu, leciał samolotem, który we mgle uderzył w górę. Mike Jones, najbliższy przyjaciel Raya, wpadł pod lód, gdy sprawdzał nastawione przez siebie sidła i minęło pół roku nim policja wydobyła jego ciało. Niedaleko głównego budynku zatrzymałem się przy jednej z chat, prostej budowli z bali. Wyszlachetniała po umieszczeniu na niej miedzianej tablicy z wyrytym wierszem upamiętniającym najmłodszego syna Raya, Chada, który zginął w katastrofie lotniczej. Wraz z nim śmierć poniósł również pilot, jego syn i dwie inne osoby. Przeżyła tylko córka Raya, Carrie, dzięki psu, który zginął na jej kolanach, pochłaniając siłę uderzenia. – To ciężka praca – stwierdził Rego, brat Raya, gdy zapytałem go, jak dali radę nie poddać się po tak wielu osobistych stratach i niepowodzeniach, przeokropnych wypadkach, jak złamane w 16 miejscach ramię Raya, gdy podczas próby ręcznego uruchomienia silnika samolotu uderzyło go cofające się śmigło. – Ale potem są chwile, gdy jesteś na grani, patrzysz na kotlinę i widzisz samca karibu tu, tam owcę, tam z kolei kozy, na tle słońca przelatuje orzeł i myślisz sobie, że wszystko będzie dobrze, że już teraz jest nieźle. Musisz dążyć do tych dobrych dni, bo życie, życie jest trudne i tyle – podkreśla. Mieliśmy z Rayem jeden z tych dobrych momentów. Wszystko zaczęło się w godzinach porannych, gdy lecieliśmy w górę doliny z dostawą do jego obozu nad jeziorem Buckinghorse, 32 kilometry na zachód od Laslui. Ray nie lata w linii prostej, jeśli istnieje ciekawsza alternatywa i gdy jego samolot Piper Cub wzniósł się ponad mgłę jak ważka, zobaczyliśmy pod nami Spatsizi i polecieliśmy do źródła Stikine. Przyglądałem się krajobrazowi z dwóch perspektyw. Z powietrza to była oszałamiająco piękna mozaika: torfowiska i łąki przy źródle Laslui, wijący się strumień z góry Tuaton, a dalej preria. W tym miejscu rzeka, a właściwie zwykły strumyk, rzeźbi serpentynę przez dolinę z kamienia i traw wznoszącą się ku przełęczy Skelhorne i śnieżnych pól na boku góry Umbach, czyli jej źródła. Otaczały nas strzeliste masywy, góry bez nazw, ukryte doliny, które są kolebką tak wielu wielkich rzek, jak Skeena, Nass i Finlay, która sama jest źródłem Mackenzie, największej ze wszystkich kanadyjskich rzek. Jednocześnie znałem tę ziemię w wyjątkowo intymny sposób. Łosie pasły się na łąkach, gdzie kiedyś polowałem z Alexem. Kozy i owce pasły się na skalnych półkach i pagórkach, które kiedyś przemierzałem. Gdy Ray zrobił ostry skręt po drugiej stronie zbocza Umbach, przypomniałem sobie popołudnie, gdy piłem tam wodę ze źródła, ze strużki wody szerokości buta, która z czasem staje się rzeką rzeźbiącą drogę przez góry i kaniony do morza. Ze Skelhorne polecieliśmy na zachód, nad źródłami rzeki Ross, gdzie żona Alexa, Madeleine, spędzała zimy jako dziecko, w namiotach ze skóry karibu, w temperaturach tak niskich, że oddechy zamarzały na wietrze. Przy jeziorze Klahowya spojrzałem w dół na pozostałości jednego z naszych dawnych obozów, położonego poniżej zbocza grani, gdzie cztery niedźwiedzie grizzly spały w porannym słońcu. Ray patrzył na ziemię nie przez pryzmat wspomnień, ale oczyma i zwyczajami zwierząt. Na lizawce solnej, która zainteresowała łosia znajdował się inny wzór od tego robionego przez karibu. Kopiec ziemi kamuflował jaskinię wilków. Jednak wiedza ta była niczym w porównaniu z tym, ile zobaczył pięknych chwil: przelatującego jastrzębia, watahę wilków rozdzieloną przez strumień, niedźwiedzicę grizzly uciekającą w krzaki i tysiące podobnych momentów, jakie tylko nieliczni mogli zobaczyć. Jemu się to jednak udało, bo przez 30 lat uczynił obserwację swoją misją i bez względu na to, co jeszcze miało miejsce w jego życiu, nie chciał przegapić szansy na stanie się częścią wzniosłych obrazów natury. Po przefrunięciu wzdłuż pełnego górskich kóz zbocza góry Tuaton i dostarczeniu towaru nad jezioro Buckinghorse, wróciliśmy do Laslui. Tam ułożyliśmy tratwę do pokonywania rwących strumieni górskich w poprzek jednej z jego łódek i skierowaliśmy się w dół jeziora, w kierunku ujścia w Fountain Rapids. Jezioro stawało się coraz węższe, a rzeka Stikine powoli nabierała kształtów. Jej powierzchnia błyszczała od setek siei żerujących przy powierzchni wody. Całe niebo przyjęło różowy odcień, a powietrze pachniało dymem, który przywiały wiatry z odległych o tysiące kilometrów lasów płonących na Syberii. Gdy woda stała się zbyt płytka dla łódki, przerzuciłem się na tratwę, aby przyłączyć się do małej grupy przyjaciół biwakujących pod łodzią, chcących potem dryfować do górnego biegu Stikine. – Pozdrów ode mnie Toma – powiedział Ray, gdy się rozstawaliśmy. Zanim Tom Buri został prawnikiem, był pionierem sztuki przetrwania. Spośród tysięcy młodych ludzi, którzy wrócili do kraju w latach sześćdziesiątych, był jednym z niewielu, którzy jako cel obrali Stikine. Jego odyseja zaczęła się pewnego mroźnego poranka na farmie w Vermont, gdy uświadomił sobie, że jego stado owiec, prześladowane przez watahę dzikich psów, dosłownie padło ze strachu, choć wcale nie zaznało uszczerbku na zdrowiu. – To było to – powiedział mi, gdy siedzieliśmy skuleni przy ognisku tuż przy ryczącym wodospadzie Fountain Rapids. – To był ostateczny dowód na to, że udomowienie zniszczyło wszystkie instynkty, że hodowla zabiła całego ducha walki. Żyłem jak w neolicie i byłem ogrodnikiem. Potrzebowałem znaleźć się w paleolicie, okresie nim cywilizacja zrzuciła żelazną kurtynę na wyobraźnię. W miejscu, gdzie sny nie kończą się wraz z nadejściem świtu. Ku przerażeniu teścia, który powiedział Tomowi, że jego świeżo poślubiona córka to salonowy pudel, nie pies zaprzęgowy, Tom i Deborah wyruszyli w podróż, która zaprowadziła ich na wiele godzin łodzią w dół rzeki od Telegraph Creek - historycznego centrum Stikine. – Narysowaliśmy mały okrąg wokół nas, zbudowaliśmy dom i stworzyliśmy wszechświat – powiedział Tom. Dostali oczywiście pomoc od rodziny Tahltan, zwłaszcza starszej pary, Roya i Evy Callbreath. Od Evy i innych kobiet, Deborah nauczyła się jak opalać skórę łosia, leczyć roślinami, konserwować jagody i łososia w lecie, a mięso jesienią. Roy pokazał Tomowi jak pracować z psami, budować sanie, pułapki i przygotowywać skóry. Przede wszystkim nauczył go jednak postępowania ze zwierzętami, natury myśliwego. Kiedy Tom wrócił pewnego dnia z polowania, opowiedział Royowi ciekawą historię. Stał na skalistym urwisku wznoszącym się nad otchłanią, gdy został nagle otoczony przez kruki. Dziesiątki ptaków zataczały coraz bliżej i bliżej spiralę tuż nad jego głową. Tom pomyślał, że było to jego duchowe objawienie. Roy tylko się roześmiał, tłumacząc, że to co go spotkało, to po prostu sposób w jaki kruki zabijają kozy, oszałamiając je aż z zawrotami głowy spadają do kanionu. Przez dziesięć lat Tom i Deborah tworzyli rodzinę i żyli według pór roku, tnąc drewno na jesieni, łowiąc na wiosnę. W sierpniu Tom zastrzelił kozła górskiego, jesienią dziką owcę (owcę jukońską). Dwa łosie pozwoliły przetrwać rodzinie przez zimę; czarny niedźwiedź ożywił menu na wiosnę. – Jedzenie i ciepło – wspomniał Tom. – To było to. Życie wędrówki i włóczęgi. Swobodnego przemieszczania się jak podczas zbierania jagód. Zapominasz, gdzie jesteś. Idziesz po prostu za jagodami. Przez cały czas spędzony nad rzeką, Tom nigdy nie eksplorował Spatsizi, nigdy nie odwiedził górnego biegu rzeki, około 200 kilometrów na wschód od Telegraph. – Kiedy mieszka się poniżej Telegraph – wyjaśnił – górny bieg Stikine jest w pewnym sensie nie do pomyślenia. Kanion był ogromną barierą, nie tylko fizycznie, ale i psychicznie. To miejsce niszczyło każdą łódź, która próbowała się przedostać i były to tereny, gdzie nawet Tahltanowie rzadko docierali. W miarę jak rozmawialiśmy, stawało się jasne, że Stikine wciąż tkwi w głowie Toma, choć minęło już kilka lat odkąd rozwiódł się, przeniósł na południe do Vancouver, studiował prawo i założył nową rodzinę. – Dlaczego w ogóle opuściłeś Stikine? – zapytałem. Wszystko zaczynało się zmieniać, wyjaśnił. Kiedy przybył tu po raz pierwszy w 1970 roku nie było elektryczności, tylko kilka samochodów i skuterów śnieżnych. W życiu Tahltan było też miejsce dla nowych osób. Jednak na koniec, gdy przybyło 40 rodzin, czyli największy napływ od czasów gorączki złota, młodzi biali przybysze zaczęli wyglądać, a czasem zachowywać jak najeźdźcy. Wspólnota podzieliła się na białych i tubylców. Działo się jeszcze coś więcej. Wyprawa w dzicz jest ostatecznie podróżą do podświadomości, a miesiące izolacji niosą ze sobą psychologiczne ryzyko. Największy sukces w adaptacji do życia na dziewiczej ziemi osiągnęli ci, którzy zorganizowali się, mieli metodę i trzymali się jej wręcz sztywno, postępując w sposób praktyczny i celowy, w efekcie nie pozostawiając sobie czasu na myślenie i refleksje. Stworzyli porządek w dziczy. Kończy się to tym, że odtwarzasz Vermont w Telegraph, by pozostać przy zdrowych zmysłach. To był dylemat. Skoro i tak podążałem w tym kierunku, postanowiłem pójść na całość i po prostu wrócić do miasta. Rozpocząć nowe życie. – Dla Tahltan to nigdy nie był problem – dodał Tom. – Oni nigdy nie widzieli Stikine jako dziczy. To był dom, a ludzie nosili swoją cywilizację, gdziekolwiek się nie udali. Tu urodziła się moja babcia – powiedział Oscar, gdy nasz helikopter przelatywał nad tundrą i skalistymi zboczami płaskowyżu Klastline. Na wschodzie, w oddali wznosiły się rozległe wyżyny Spatsizi; na północy był kanion. My kierowaliśmy się jednak na południowy-zachód w kierunku ognistego i lodowatego Edziza, potężnego, uśpionego wulkanu z przecinającym go, szerokim na 13 kilometrów, lodowcem. To był ponury widok, nawet w miękkim świetle poranka. – Miała ze sobą piątkę dzieci i po prostu szła po szlaku – dodał. Student archeologii Oscar Dennis z plemienia Tahltan, jego brat, Murray, a także ich ojciec, James, dołączyli do mnie na lot rozpoznawczy, którego trasa prowadziła na południe, a następnie szerokim łukiem po zachodniej stronie Edziza na północ. Szukaliśmy pól obsydianu, na które natknąłem się kilka lat wcześniej, gdy przeszedłem całą długość masywu podczas 12-dniowej podróży przez nierówny i trudny teren. Obsydian to rodzaj szkła wulkanicznego, a odpowiednio odłamany grot lub skrobak są ostrzejsze niż brzytwa. Kiedyś był ważnym produktem w handlu dla Tahltan. W efekcie obsydian z Edziza można znaleźć w całej zachodniej Kanadzie, na terenach na wschód od Gór Skalistych i na zachód, za brzegiem Pacyfiku, na wyspie ojczystej plemienia Haida. Edziza to jak jedno wielkie złoże obsydianu. Na ogromnych połaciach płaskowyżu istnieją miejsca, gdzie nie da rady zrobić kroku bez natrafienia na odłamki tego, co Oscar nazywa czarną krwią góry. Żaden z moich towarzyszy nie był szczególnie zadowolony z naszego środka transportu. Helikoptery wzbudzają u Jamesa Dennisa niepokój. Jego dziadek został dosłownie przecięty na pół przez wirnik w wypadku w obozie górniczym. Oscar również wolałby iść na piechotę. Dla jego przodków Edziza była świętą istotą, do której mogli się zbliżać jedynie ci, którzy na to zasłużyli, przechodząc rytuał oczyszczenia, żyjąc w celibacie i codziennie zanurzając się w zimnej wodzie przez osiem miesięcy. Jest to starożytne przekonanie z czasów, gdy ludzie przyjmowali jako fakt mitologiczny opis zwycięstwa Tseskiyesho, Wielkiego Kruka, który miał pokonać pożerającego wszystko ducha góry i w ten sposób uwolnić ludzi od strachu i nędzy. Takie odniesienia są częścią świata Tahltan i pojawiają się w ich rozmowach na porządku dziennym. W młodym wieku Oscar dorastał w opuszczonym teraz górniczym miasteczku Cassiar, na północy od Stikine, gdzie Indianie pakowali do worków azbest i mieszkali z dala od białych w labiryncie szałasów przy wysypisku. Jego pierwszym domem był namiot, ale potem ciotka dała jego rodzinie dom, który przez rok stał bez fundamentów na mocno nachylonym wzgórzu. Dzieci wymyśliły zabawę polegającą na otwieraniu drzwi każdemu pijanemu, który się pojawił, a następnie patrzeniu, jak ten potykał się i wpadał na przeciwległą ścianę domu. Szkoła była serią upokorzeń, białych nauczycieli, którzy bili lokalne dzieci linijkami i prętami. Momentem zwrotnym w jego życiu była noc, gdy zaatakował go chłopak jego byłej żony, wbijając mu w pierś, po rękojeść, 15-centymetrowy nóż domowej roboty. – Wiedziałem, że jestem w tarapatach, kiedy go przekręcił. Wyciągnąłem go i wyglądał na całkiem zardzewiały, ale to była moja krew. Następną rzeczą, jaką pamięta jest mroźne zimowe niebo nad pasem w Whitehorse, skąd był ewakuowany do szpitala na południu. Po pewnym czasie Oscar wydobrzał i za namową siostry zapisał się na studia. Na wydziale antropologii znalazł kontekst dla tego, co się stało z ludźmi z jego plemienia. Lecąc nisko nad ziemią, ze słońcem za nami, wypatrywaliśmy na stokach Edziza odblasków światła, wskazujących na obecność szkła. Błyśnięcie zwróciło uwagę pilota, który opadł nisko nad pole czarnych kamieni przy rozwidlającym się lodowatym strumieniu. Po wylądowaniu wyskoczyliśmy z helikoptera. Obsydian był wszędzie - w formie kryształowych kamieni i prawie metrowych głazów. Na piaszczystym stoku powyżej strumienia leżały dziesiątki tysięcy odłamków i obrabianych kamieni - dowód, że znaleźliśmy się na stanowisku pracy liczącym sobie tysiące lat. Kręciliśmy się jak dzieci, olśnieni każdym nowym odkryciem. Zerwał się wiatr, a ja spojrzałem w niebo. Wiedziałem jaką moc kryje ta góra. Wszystko było możliwe: nagłe gwałtowne wichury w ciemności, 30 centymetrów śniegu w sierpniowy dzień. Oscar nie zwrócił uwagi na wiatr. Sunął po wzniesieniu jak cień. Zbierał odłamki, obracał je w ręku i odrzucał. Nagle zatrzymał się, upadł na kolana i powoli wstał, patrząc przez kawałek obsydianu na słońce. – Wiem, jak to zrobić – powiedział. Trzy dni później pojechałem odwiedzić Oscara w mieszkaniu jego brata. Wyjął narzędzia ze skórzanego woreczka - przebijak ze stali i poroża oraz kawałek kości. Potem zrobił doskonałe obsydianowe ostrze. Byłem zdumiony. Minęły pokolenia odkąd plemię Tahltan obłupywało obsydianowe narzędzia ze szkła znalezionego na Edziza. – To jest w mojej krwi – Oscar uśmiechnął się. – Tak mówi mój brat. Trzymałem ostrze Oscara w ręku i podałem mu narzędzie wyrzeźbione z kości karibu, prezent otrzymany od Alexa Jacka ostatniego lata przed jego śmiercią. Gładkie jak świeży lód, ale zabarwione na ciemno przez dziesięciolecia używania, pasowało jak ulał do ręki Oscara. Okrągła, ząbkowana końcówka wystawała między kciukiem i palcem wskazującym. Powiedziałem mu, że Alex wyrzeźbił to przeszło 80 lat temu, naśladując swojego ojca. Służyło do zdejmowania skóry przy powiekach wilków. Każdego roku, od tych pierwszych sezonów spędzonych w Spatsizi z Alexem, Stikine wzywa mnie do domu. Wracam do dziczy: niedźwiedzi grizzly i białych wilków, chmur opadających pyłków topoli, letnich burz śniegowych i ptaków drapieżnych kołujących na niebie. Wracam też dla ziemi, by mieć szansę usiąść na wysokim grzbiecie górskim i patrzeć w dowolnym kierunku na doliny większe niż całe kraje. Przede wszystkim wracam jednak, bo Stikine stało się moją okolicą. Do tego, lubię tamtejszych mieszkańców. Niewiele ich łączy oprócz jakiejś przypadkowej mutacji w przeszłości u ich rodzin, która była odpowiedzialna za siłę i autentyczność, a także głębokie przekonanie, że Stikine jest rajem, którego nie da rady poprawić. I czasem myślę o narzędziu, które mi podarował Alex, tym używanym do zdejmowania skóry z powiek wilków i zastanawiam się, czy te powieki nie były w jakiś sposób moimi własnymi. Może Alex, nauczywszy mnie tak wiele o tym, jak należy patrzeć, pożegnał się ze mną właśnie w ten sposób. Autor: Wade Davis Trwa wyprawa Traveler Adventure Team w Austrii! Zobaczcie przelot dronem nad Alpami! View oEmbed on the source website
Wyruszyli jako przyjaciele, potem zostali wrogami. Rzeka pełna rozczarowań
Dwaj polscy podróżnicy stanęli nad brzegiem kolumbijskiej Yari. Cel mieli wspólny – spłynięcie dziką rzeką. Do amazońskiego piekła weszli jako kompani. Wyszli jako wrogowie, pełni wzajemnej niechęci. Co przesądziło o tej przemianie?