Park Narodowy Mesa Verde to archeologiczny skarb. Można tu podziwiać osiedla zbudowane w ścianie kanionu
Archeolodzy zlokalizowali około 600 domostw w ścianach klifów w Parku Narodowym Mesa Verde w Kolorado. Można tu podziwiać rozbudowane wioski zamieszkiwane niegdyś przez przodków ludu Pueblo.
Spis treści: Mesa Verde i lud Pueblo Odkrycie Mesa Verde Zagadkowe osady Mesa Verde – informacje praktyczne Mesa Verde po hiszpańsku oznacza „zielony stół”. Taką nazwę nadali temu płaskowyżowi Hiszpanie w XVIII wieku. Znajduje się on w południowo-zachodniej części stanu Kolorado. 29 czerwca 1906 roku teren ten został uznany za park narodowy. Wielopiętrowe domostwa wypełniają tu wnęki skalne nad doliną Montezuma. Niesamowicie zachowane domy w ścianach klifów skupiają się w kanionach, które przecinają teren, tworząc wąskie płaskowyże. Badacze zlokalizowali ponad 4800 stanowisk archeologicznych (w tym 600 domów w ścianach klifów), datowanych na okres od około 550 do 1300 r. n.e. Mesa Verde i lud Pueblo Miejsca te pokazują zmiany w życiu prekolumbijskiego ludu, niegdyś nazywanego Anasazi. Obecnie są oni bardziej precyzyjnie nazywani przodkami ludu Pueblo (Ancestral Puebloans). Współczesne plemiona Pueblo na południowym zachodzie USA uważają się za potomków tej grupy etnicznej. Około 40 osad i domów na klifach jest widocznych z dróg parkowych i punktów widokowych. Niektóre z nich są otwarte dla zwiedzających. Począwszy od około 750 r. n.e. przodkowie ludu Pueblo budowali swoje domy w pueblos, czyli wioskach. Około 1200 r. przenieśli się do wnęk w klifach. Dobrze osłonięte wioski wyglądają, jakby były poza czasem, z dala od teraźniejszości. Poszczególne budynki są ułożone tarasowo, a między nimi znajdują się owalne kivy, budowle o znaczeniu religijnym. Na terenie parku znajdują się miejsca święte zarówno dla dawnych, jak i współczesnych Indian z okolicznych plemion. Odkrycie Mesa Verde W 1888 roku dwóch kowbojów tropiących zabłąkane bydło w śnieżycy zatrzymało się na skraju kanionu o stromych ścianach. Przez padający śnieg dostrzegli ślady murów i wież na klifie po drugiej stronie kanionu. Powieściopisarka Willa Cather opisała później tę scenę: „Spadające płatki śniegu, obsypujące piñons, nadały jej szczególny rodzaj powagi. Przypominała raczej rzeźbę niż cokolwiek innego… zakonserwowaną… jak mucha w bursztynie”. Schodząc po prowizorycznej drabinie, podekscytowani kowboje eksplorowali sieć pomieszczeń w kształcie plastra miodu, którą nazwali Cliff Palace. Wewnątrz znaleźli kamienne narzędzia, ceramikę i inne artefakty. Te miejsca były niezamieszkane od około 600 lat. Zagadkowe osady Dlaczego mieszkańcy Mesa Verde opuścili swoje domy? Być może nigdy się nie dowiemy. Mieszkali w domach w ścianach klifów tylko przez ostatnie 75–100 lat osadnictwa na terenach Mesa Verde. Początkowo archeolodzy uważali, że przyczyną była wojna, a dowody zdawały się to potwierdzać. Inna teoria zakłada, że przodkowie Pueblo mogli paść ofiarą własnego sukcesu. Ich metody uprawy roli pozwoliły populacji Mesa Verde osiągnąć być może nawet 5000 osób. Osadnicy stopniowo wycinali lasy, polowali na dziką zwierzynę, a gleby stawały się coraz bardziej jałowe. Lata suszy i słabe plony mogły sprowokować konflikty we wsiach. Pod koniec XIII wieku przodkowie Pueblo opuścili płaskowyż i nigdy tam nie powrócili. Mesa Verde – informacje praktyczne Jak tam dotrzeć Lotniska: Cortez i Durango. Z Cortez jedź drogą 160 na wschód przez 13 km do wejścia do parku, a następnie podążaj krętą drogą parkową przez 24 km do Far View Visitor Center. 9 km dalej znajdują się Chapin Mesa Archaeological Museum i pomieszczenia na klifie — Spruce Tree House. Przyczepą nie można wjechać za Morefield Village. Kiedy odwiedzić Mesa Verde Park jest dostępny przez cały rok. Jednak Wetherill Mesa, Far View Visitor Center, Cliff Palace Loop, Balcony House i wiele usług nie działa zimą. Kwiaty polne kwitną od kwietnia do września. Zimą narciarstwo biegowe jest dozwolone w Morefield i na Cliff Palace Loop, jeśli pozwalają na to warunki. Plan wycieczki Podczas jednodniowej wizyty zacznij wcześnie rano. Zatrzymaj się najpierw w Far View Visitor Center, otwartym od połowy kwietnia do połowy października, aby kupić bilety. Następnie udaj się do Chapin Mesa Archaeological Museum. Potem odwiedź pobliski Spruce Tree House (bilety nie są wymagane). Stamtąd jedź drogą Cliff Palace Loop Road, potem drogą Mesa Top Loop Road. Załóż solidne buty i przygotuj się na męczącą wspinaczkę, jeśli planujesz odwiedzić miejsca na klifach. Przyda się lornetka, by lepiej widzieć kanion. Jeśli masz więcej czasu, możesz odwiedzić także mniej zatłoczone Wetherill Mesa. Warto wiedzieć Park Narodowy Mesa Verde jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To największy rezerwat archeologiczny w USA. Na jego terenie znajduje się ponad 5000 stanowisk. Źródło: National Geographic.
Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych
Ogromne panele skalne z setkami rytów odkryli polscy archeolodzy w amerykańskim stanie Kolorado. Ryty naskalne służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania przesileń oraz równonocy. Wykonali je przed setkami lat Indianie Pueblo.
W tym artykule: Niespodziewane znalezisko Co ujrzeli badacze? Funkcja rytów naskalnych z Kolorado Polskie badania w Kolorado Już przed wieloma tysiącami lat ludzie wykonywali na ścianach jaskiń lub na skałach ryty lub malowidła naskalne. Jest to zjawisko znane w zasadzie na całym świecie. Jednak znaczenie i funkcja tego typu przedstawień różni się w zależności od regionu i epoki. Archeolodzy z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie ogłosili właśnie odkrycie wielu rytów w amerykańskim stanie Kolorado. Wykonali je przed setkami lat Indianie Pueblo. Niespodziewane znalezisko Wśród archeologów krążą opowieści o ciekawych odkryciach dokonanych w ostatnim momencie. Tak było w przypadku znalezienia grobowca Tutanchamona. Badania właśnie dobiegały końca, gdy robotnicy natknęli się na schody wiodące do grobowca. Podobnie było w przypadku polskich badań w Kolorado. – W tym roku chciałem zamknąć pierwszy obszar badawczy, który eksplorujemy nieprzerwanie od samego początku. Wcześniej częściowo badali go Amerykanie. Składają się na niego 3 kaniony: Sand Canyon, Graveyard Canyon i Rock Creek Canyon – relacjonuje szef badań, dr hab. Radosław Palonka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ekspert uważał, że obszar udało się już w pełni rozpoznać: przeprowadzić niezbędne prace wykopaliskowe, digitalizację i badania geofizyczne. – Miałem jednak niejasne przekazy od lokalnych mieszkańców, że w wyższych, trudno dostępnych partiach kaniony mogą skrywać coś więcej. Postanowiliśmy zweryfikować te informacje. To, co tam ujrzeliśmy, przeszło nasze najśmielsze oczekiwania – nie kryje zaskoczenia dr hab. Palonka. Co ujrzeli badacze? Jak przekazał National Geographic Polska naukowiec, dojście do tych nowo odkrytych paneli naskalnych jest bardzo trudne. – Dlatego pewnie pozostały nieznane – a właściwie część z nich była znana może kilku osobom – przez tak długi czas. Od osad klifowych, położonych w schroniskach i niszach skalnych to tylko 800 metrów, ale jednocześnie przewyższenia tereny od kilkudziesięciu do ponad 120 m i trudnego terenu. Trzeba iść przynajmniej godzinę, żeby do nich dotrzeć – sprecyzował w rozmowie National Geographic Polska. Okazało się, że mniej więcej 800 metrów nad osadami klifowymi zamieszkanymi setki lat temu przez Indian Pueblo jest mnóstwo nieznanych dotąd petroglifów, czyli rytów naskalnych. Ogromne panele skalne, czyli płaskie ściany z rytami, ciągną się przez aż 4 kilometry wokół ogromnego masywu płaskowyżu. Indianie Pueblo wyryli w nich spirale, mające do 1 metra średnicy. Rytów jest kilkaset. Funkcja rytów naskalnych z Kolorado Zdaniem naukowców ryty służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania pewnych, charakterystycznych dni w roku: przesileń letnich i zimowych oraz równonocy wiosennych i jesiennych. Inne możliwe wyjaśnienia to: motyw wędrówki, migracji, źródło wody lub motyw solarny. Liczba rytów umożliwia wgląd w liczbę lokalnej ludności przed wieloma stuleciami. Według badaczy nowe znaleziska przyczyniają się do zrewidowania liczby ludzi, którzy mieszkali w tych kanionach w XIII wieku. Ryty rzucają też nowe światło na praktyki religijne. Zdaniem ekspertów rytuały częściowo musiały być odprawiane przy tych odkrytych właśnie panelach. Do tej pory sądzono, że całość tych obrzędów w XIII wieku była prowadzona przy samych osadach, bo to był czas wzmożonych konfliktów i walk. – Wychodzi na to, że niekoniecznie – zauważa dr hab. Palonka. Polskie badania w Kolorado Polacy działają w Kolorado w ramach Projektu Archeologicznego Sand Canyon-Castle Rock od 2011 roku. W tym roku badania finansowane były głównie ze środków Narodowego Centrum Nauki oraz Projektu Flagowego UJ – Mare Nostrum i dotacji Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior, które zawiaduje terenem pomnika narodowego Canyons of the Ancient National Monument. Dr hab. Radosław Palonka przyznaje, że bardzo trudno rozpocząć badania archeologiczne w USA, nie będąc obywatelem tego kraju. Jednak on sam zaangażował się we współpracę z amerykańskimi partnerami już jako doktorant, co ułatwiło dalsze działania. Źródło: UJ. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Po torach w stronę chmur. Najwyżej położona trasa kolejowa w Stanach Zjednoczonych ponownie otwarta dla odwiedzających
Jeśli za cenę pięknych widoków jesteście gotowi pokonać lęki przez wysokością i otwartą przestrzenią, mamy dla was dobrą wiadomość. Jedna z najsłynniejszych tras kolejowych w Ameryce Połnocnej Broadmoor Manitou and Pikes Peak Cog Railway została ponownie otwarta po prawie trzech latach prac konserwatorskich.
Za powstaniem jednej z najsłynniejszych tras kolejowych w Stanach Zjednoczonych stoi zabawna historia. Jej wynalazca Zalmon Simmons tak bardzo nie lubił procesu mozolnego pokonywania górskiego odcinka swojej najpopularniejszej trasy handlowej na grzbiecie muła, że postanowił wybudować inwestycję, która ułatwi i przyspieszy to zadanie. W efekcie w 1891 roku powstała kolei, która w najwyższym miejscu wspina się na wysokość 4302 m.n.p.m., co daje jej tytuł najwyżej położonej trasy kolejowej na kontynencie. 6 miejsc w Szwajcarii, które powinien odwiedzić każdy miłośnik natury Jak połączyć turystykę i zrównoważony rozwój? Szwajcarzy znają na to sposób. Wybraliśmy dla was sześć miejsc w Szwajcarii idealnych dla każdego miłośnika ekologii i natury. Kolej bardzo długo służyła dzielnie, wożąc codziennie setki turystów na jednej z najbardziej malowniczych tras w Stanach Zjednoczonych, ale w 2017 roku właściciele trasy zmuszeni zostali do zamknięcia atrakcji ze względu na pogarszający się stan techniczny pojazdu. Początkowo istniało ryzyko, że trasa kolejowa zostanie całkowicie zamknięta ze względu na niską rentowność jej konserwacji. Wkrótce nadeszła jednak dobra wiadomość dla wszystkich miłośników historycznych kolei, a w tym roku trasa Broadmoor Manitou and Pikes Peak Cog Railway, którą odrestaurowano kosztem 100 milionów dolarów została ponownie otwarta dla odwiedzających. Co istotne, ogromna kwota zainwestowana w restaurację trasy została zagospodarowana tak, by jak najlepiej zachować historyczne dziedzictwo trasy. Główna zajezdnia kolejowa została utrzymana w estetyce dziewiętnastowiecznego górniczego miasteczka, a renowacja górnej stacji kolejki zdecydowanie podniosła komfort pasażerów. Istotą kolejki są jednak widoki. Pięknie położona wśród malowniczych gór Kolorado trasa jest doskonałą atrakcją dla osób szukających niezapomnianych widoków. Przejechanie całej trasy zajmuje zaledwie 70 minut, ale właściciele trasy podkreślają, że w zasadzie przez cały ten czas coś ciekawego dzieje się za oknem. Odwiedzający mają szansę nie tylko zobaczyć najwyższy szczyt południowego frontu Gór Skalistych, czyli Pikes Peak, ale też wiele pięknych wodospadów i wyjątkowych drzewostanów. Na trasie są też punkty historyczne, takie jak stare leśniczówki, kiedyś oblegane przez poszukiwaczy przygód. Jednak największe wrażenie robi widok, który ukazuje się oczom turystów po przekroczeniu linii drzew. Wielu twierdzi, że trasa wygląda jakby prowadziła prosto w chmury.
Rzeka Kolorado powoli wysycha. "Powód do poważnego zaniepokojenia"
Średni roczny przepływ wody w rzece Kolorado spadł o ponad 11 procent w ciągu ostatniego stulecia, a wszystkiemu winne jest globalne ocieplenie. Zmiany klimatyczne grożą wyschnięciem rzeki i mogą wpłynąć na zablokowanie dostępu do wody około 40 milionom ludzi oraz poziom nawodnienia terenów uprawnych na całym południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych.
Symulacje komputerowe dorzecza rzeki Kolorado wskazują, że wzrost temperatury o 1,4 stopnia Celsjusza w ciągu ostatniego stulecia zmniejszył roczną ilość wody przepływającej przez rzekę o ponad 11 procent. Wyniki te "powinny być powodem do poważnego zaniepokojenia" – mówi klimatolog Brad Udall z Uniwesytetu Stanowego Kolorado w Fort Collins. W celu przeprowadzenia badań hydrolog Paul Milly i fizyczka Krista Dunne przeprowadzili symulację akumulacji śniegu i spływu wody w dorzeczu rzeki Kolorado w latach 1912-2017, która opierała się na danych historycznych dotyczących temperatur, opadów i pokrywy śnieżnej. Symulacje te pozwoliły naukowcom na określenie, w jaki sposób konkretne zmienne, takie jak temperatura powietrza, wpłynęły na rzekę. Zespół stwierdził, że w XX wieku cieplejsza pogoda wpływała na zmniejszenie pokrywy śnieżnej, odsłaniając ciemniejszy grunt, który pochłaniał więcej światła słonecznego. Spowodowało to wyparowanie większej ilości wody na ziemi, zanim mogła ona przedostać się do rzeki Kolorado. Aby prognozować przyszłość rzeki, Milly i Dunne połączyli swoje symulacje z modelami klimatycznymi, które przewidują wzrost temperatury w ramach hipotetycznych scenariuszy emisji. Jeśli emisje z paliw kopalnych zostaną ograniczone w taki sposób, że stężenie dwutlenku węgla w atmosferze spadnie do połowy wieku, symulacje przewidują, że roczny przepływ rzeki spadnie od 14 do 26 procent w porównaniu ze średnim rocznym przepływem w ostatnim stuleciu. W scenariuszu zakładającym utrzymanie obecnego stanu, w którym emisje dwutlenku węgla rosną w szybkim tempie, symulowany przepływ rzeczny spadłby do połowy wieku o 19 do 31 procent – w porównaniu z przepływem w XX wieku. Katarzyna Mazur
"W takich miejscach nie zawsze wystarczają umiejętności, potrzebne jest też szczęście." Pierwsza polska wyprawa, która spłynęła kanionem Kolorado
Na możliwość spłynięcia największą rzeką południowo-zachodniej części USA czekaliśmy prawie dwie dekady. Czy warto było? Oczywiście. Na spełnienie marzenia nigdy nie jest za późno
Z wysokiej skały patrzymy na kłębiący się w dole największy rapid Ameryki Północnej – osławione Lava Falls. Ogromna masa wody koloru kawy z mlekiem przedziera się z hukiem przez skały i odłamki lawy na wulkanicznym uskoku. Od samego patrzenia cierpnie skóra na plecach. Przekrzykując grzmot, wymieniamy się uwagami. Wszystkich nurtuje pytanie: którędy popłynąć? I ważniejsze: czy się uda? Innego rozwiązania nie bierzemy właściwie pod uwagę. Trzeba pokonać tę ostatnią, najtrudniejszą przeszkodę, żeby w pełni zrealizować marzenie sprzed 19 lat. WIOSNA 1994 R. Po raz kolejny wyrzucili nas z konsulatu USA. Nas, czyli (wówczas jeszcze) studentów z Akademickiego Klubu Turystyki Kajakowej „Bystrze” AGH z Krakowa. Uparcie walczyliśmy o wizy niezbędne do pływania w kanionie Kolorado. Nie mieliśmy mieszkań, kont, rodzin, do których ciągnęłoby nas z powrotem, co dla konsula było warunkiem wydania dokumentów. Zapewnienia, że interesuje nas tylko pokonanie jednego z siedmiu cudów świata, nie wystarczały. Dopiero wstawiennictwo sławnego „bystrzaka” Piotra Chmielińskiego – uczestnika legendarnej wyprawy Canoandes, człowieka, który pierwszy przepłynął całą Amazonkę – przyniosło pozytywny rezultat. Dostaliśmy wizy, ale już nad rzeką okazało się, że to nie wystarczy. Strażnik Parku Narodowego Wielkiego Kanionu wytłumaczył, że musimy mieć zezwolenie. – Dostęp do rzeki jest ściśle reglamentowany. Nie macie pozwolenia, nie popłyniecie. A jak spróbujecie, ściągniemy was helikopterem choćby ze środka kanionu, na wasz koszt. Rozwiązaniem jest zapisanie się w kolejce. – A jak długo się czeka? – dopytywaliśmy się. – Na liście jest 5,5 tys. osób, za pięć lat powinniście otrzymać pozwolenie. Na osłodę pokonaliśmy dolny odcinek rzeki, płynący przez rezerwat Indian Hualapai, oraz górny, powyżej Jeziora Powella. Oba poza terenem parku narodowego. Poczuliśmy przedsmak tego, co mogło być naszym udziałem. Po powrocie do Polski zapisaliśmy się do kolejki takich jak my, chcących samodzielnie pokonać Wielki Kanion. Oferta firm komercyjnych nas nie interesowała. W Bystrzu zawsze sami organizujemy wyprawy. LUTY 2011 R. Dzwoni podekscytowany Sablik (Krzysztof Potaczek), który pilnował kolejki: – MAMY TERMIN! Przygotowania do wyprawy zajmują nam dwa lata, ale cóż to jest w porównaniu z siedemnastoma latami oczekiwań? Wreszcie na początku sierpnia 2013 r. pojawiamy się w Lees Ferry – miejscu, gdzie płaskie brzegi umożliwiają dostęp do rzeki i skąd startują wyprawy raftingowe. Tym razem mamy wszystko, strażnik nie może się do niczego przyczepić. Cztery pontony muszą pomieścić to co niezbędne do przeżycia dla 16 osób na 18 dni. Do tego wymagany przez władze parku dodatkowy sprzęt, który ma zapewnić jak najmniejszą ingerencję w przyrodę. Obowiązuje zasada: WSZYSTKO, co wwozimy do parku, musimy z niego wywieźć. Nurtuje nas zwłaszcza, w jaki sposób poradzimy sobie z zabraniem grubszych efektów przemiany materii (frakcje płynne mają lądować w rzece). Te wątpliwości podczas specjalnego szkolenia rozwiewa Brady – właściciel góry sprzętu, która czeka na nas na przystani. – Do tych brązowych skrzyń po amunicji ląduje wszystko grube. Nie pomylcie ich z zielonymi. Tam jest wasze jedzenie. Całość sprzętu i zapasów ledwie się mieści na pontonach. Nie możemy niczego zapomnieć. Na odcinku 450 km żegnaj cywilizacjo. Tylko w jednym miejscu jest jej namiastka: Phantom Ranch, jedyny stały biwak na dnie kanionu, do którego wszystko transportowane jest na grzbietach osłów. Kolorado jest łaskawa, przynajmniej na pierwszych kilometrach. Mimo swego ogromu rozpędza się powoli, dając czas na oswojenie się i naukę naszym boatmanom, czyli prowadzącym pontony. Dzięki pomocy Mike’a i Chriss, doświadczonych rafterów, których zaprosiliśmy na spływ, gumowe łodzie zaczynają się nas słuchać. Mamy do pokonania prawie sto bystrzy (rapidów, jak mówią w Ameryce) o różnym stopniu trudności. Na dziesięciu z nich, tych powyżej siódmego stopnia, spodziewamy się walki nietolerującej błędów. O naszych kajakarzy raczej się nie obawiamy. Większość ma ogromne doświadczenie z wypraw na prawie wszystkie kontynenty. Z pontonami jest gorzej, a w zasadzie licho. Asem w rękawie ma być nasza niebagatelna umiejętność poruszania się po rzekach górskich, a zwłaszcza „czytania wody”, czyli wyszukiwania czyhających niebezpieczeństw typu: przylane kamienie, odwoje, nurt rzucający na skały i wiele podobnych przyjemności. Na razie możemy się jednak skupić na otoczeniu. Płyniemy przecież w gigantycznym brzuchu ziemi. Formacje skalne zmieniają się jak w kalejdoskopie. Pionowe, wyszlifowane przez wiatr i wodę czerwone piaskowe ściany przez długi czas nie dopuszczają do nas słońca. Żółte skalne plastry pożłobione jakby zębami gigantycznej koparki walą się do koryta rzeki. Później szerokie doliny, z których wreszcie widzimy odległą krawędź kanionu. Lub czarne ponure wyziewy wulkaniczne przypominające śląskie hałdy z odpadami po wydobyciu węgla. Mnie szczególnie fascynują skały w odcieniach czerwieni i szarości, podobne do właśnie urabianego ogromnego ciasta o różnych kolorach. Odgłos startującego samolotu niosący się między ścianami kanionu co pewien czas wyrywa nas z zachwytów. Nie jest oznaką zbliżającej się cywilizacji, lecz zapowiedzią kolejnych zmagań. Przedzierająca się przez uskoki woda wydaje pomruk – od niewinnego samolocika po ogłuszający ryk dreamlinera. Kolorado to w 90 proc. spokojny nurt, na którym nie ma trudności technicznych – ot, lekkie zmarszczenie wody, z jaką radzą sobie bez problemów średnio zaawansowani kajakarze. Pozostałe 10 proc. to niewiele, ale po przełożeniu na konkretne liczby okazuje się, że tylko pozornie. Ze stu rapidów nawet te najłatwiejsze mogą nieźle namieszać w naszych planach. Cały czas mamy świadomość, że ewentualna wywrotka, a nie daj Bóg strata sprzętu, może się dla nas skończyć koniecznością ewakuacji. Kolejne kilometry fascynującej rzeki zaliczamy w coraz lepszym stylu. Rapidy Horn, House, Grapevine, Sockolader, Hance – wszystkie powyżej siódemki – nasi ułani na pontonach przechodzą bez większych problemów. Prawdziwy sprawdzian następuje dopiero na ósemkowym Granite. Wcześniej mieliśmy okazję zobaczyć, jak sobie z nim radzi inna grupa. Najwyraźniej doświadczona zaczęła go pokonywać z marszu, bez uprzedniego oglądania. Na dziesięć pontonów trzy miały wywrotki, a większość obracało na olbrzymich falach jak piórka. Tylko nieliczne przeszły bezbłędnie. Dało nam to dużo do myślenia. Nasze morale podbudował Łuki (Łukasz Pająk), dwukrotnie spływając bystrze w kajaku. Za drugim razem trafił na fantastyczną falę, która wysłała go razem z kajakiem w kilkumetrowy lot. No tak, ale Łuki to obecnie jeden z najlepszych polskich kajakarzy wyprawowych mogący z powodzeniem mierzyć się z najlepszymi w świecie. Spięci i zmobilizowani ruszamy i my naprzeciw naszemu przeznaczeniu. Pierwsi startują kajakarze. Po kolei spływają kilkusetmetrowy odcinek kipiącego nurtu. Rozpędzona woda rzuca nimi w górę i w dół, czasami wchłaniając pod ogromne zawijające się fale. Jak piłeczki pingpongowe wyskakują po chwili na powierzchnię. Czasami muszą powracać do pionu, robiąc eskimoskę, czyli po wywrotce kajaka wstając za pomocą wiosła. Później idą pontony z najbardziej doświadczonym z nas Mikiem na czele. Wszyscy przechodzą bez pudła! Pozytywny przykład „młodzieży” dają Finezja (Marek Śpitalniak) – szczwany lis wyprawowy, uczestnik wyjazdów w Himalaje, do Afryki, na Colcę, oraz Wujek (Stefan Danielski) – weteran wyprawy Canoandes, z którą pokonał najgłębszy kanion na świecie. Całość zamyka osada kobieca z Chriss i Izerką na pokładzie. Kryśka z wrodzonym sprytem umiejętnie omija każdą groźną przeszkodę na drodze pontonu. Zważywszy, że ważą one prawie tonę, z podziwem patrzymy na jej precyzyjne sterowanie. Później przychodzi czas na Hermit, rapid z największymi falami. Dotychczasowe już były gigantyczne, nie wiem, jak nazwać te, żeby oddać ich ogrom. Pontony rozpędzają się na nich do niespotykanej prędkości. Ostatnia, największa, prawie pięciometrowa fala może je z łatwością wywrócić, ale przy tym stanie wody ogranicza się do wystrzeliwania ciężkich łodzi jak z katapulty. Duże problemy mają kajakarze. Załamujące się grzbiety fal wtłaczają ich głęboko pod powierzchnię. Jeden z nich zostaje tak przywalony i skotłowany masą wody, że zalicza „kabinę” – po wywrotce nie jest w stanie zrobić eskimoski i musi opuścić kajak. Szybko zostaje wyłapany z lodowatej wody przez asekurujących kolegów. To właśnie na Hermicie zdarzyła nam się jedyna kabina na całym spływie. Wielki Kanion odwiedza rocznie rocznie 5 mln osób, z czego 95 proc. ogląda go z krawędzi. Około 5 proc. decyduje się zejść niżej, przemierzając wytyczone szlaki. Ułamek z tych ostatnich ma szansę zobaczyć kanion z poziomu rzeki. Tak jak my mogą dotrzeć do wielu miejsc niedostępnych dla reszty. Codziennie organizujemy wycieczki w boczne kaniony łączące się z Kolorado. Możliwości są setki, my wybieramy te najciekawsze. Na zawsze zapamiętamy turkusową wodę kanionu Havasu, gdzie mogliśmy zmyć z siebie kilogramy piasku niesionego przez kakaowy nurt Kolorado. Deer Creek zachwycił nas 50-metrowym wodospadem i szczelinowym kanionem, który woda potoku wymyła powyżej. Kanion Matkatamiba z pofałdowanymi ścianami przypominał ludzika z reklamy Michelina. Położone wysoko na ścianie kanionu spichlerze Nankoweap dawały niewiarygodną perspektywę na płynącą w dole rzekę i otaczające nas ceglaste ściany. Lava Falls to gigantyczne bystrze, ostatnie na drodze do mety i najtrudniejsze. Długo wpatrujemy się w kłębiącą się wodę, zastanawiając się, czy podjąć wyzwanie. Obowiązuje u nas żelazna zasada: każdy decyduje indywidualnie. Stawka jest wysoka. Ostatecznie szykuje się trzech kajakarzy: Łuki, Krzysiurek (Krzysztof Jurek) i Sabała. Pozostali przedostają się na koniec rapidu i ustawiają asekurację. Z bijącym sercem stoję na brzegu, czekając, aż ruszą. W takich miejscach nie zawsze wystarczają umiejętności, potrzebne jest też szczęście. Ale tym razem jest ono po naszej stronie. Kajakarzy trochę wymieszało, ale nie na tyle, żeby zostali tam na zawsze. Pontony i ich prowadzący nie mają wyboru, muszą płynąć. Kolejne nerwy i euforia na koniec. To nic, że Wujka i Big Doga (Robert Drak) obróciło w środku rapidu, zalało falami. Przeszli cało. Napięcie, które w nas narastało od kilku dni, wreszcie znika. Kolorado ma charakterystyczną cechę – większość rapidów liczy tylko po kilkaset metrów i kończy się płaską (względnie) wodą, co daje możliwość pozbierania się po ewentualnych przygodach. W przewodniku w opisie Lava Falls znajduje się pocieszające zdanie: Ale nie martwcie się, to tylko 20 sekund. I faktycznie, tyle z reguły trwa spłynięcie tego bystrza, o ile nie wpadnie się w objęcia któregoś z licznych odwoi po drodze. Trzy dni później docieramy do przystani wyładunkowej Pearce Ferry. Jesteśmy cali, zdrowi i szczęśliwi. Jako pierwsza polska wyprawa w całości pokonaliśmy Wielki Kanion.
6 niezwykłych miejsc, które zwiedzisz nie wychodząc z domu
Powiedzenie „podróżowanie palcem po mapie” ustępuje miejsca „podróżowaniu myszką po Google Street View”. Tak jest! Ponieważ z Google Street View zwiedzanie bez wychodzenia z domu nigdy nie było tak proste.
Wirtualną turystykę Google uruchomił osiem lat temu. Na początku tylko dla pięciu miast w Stanach Zjednoczonych. Dziś możemy podziwiać tysiące miejsc w 50 krajach na 7 kontynentach. Obiektywy Google uwieczniły również atrakcje niedostępne dla zwykłych turystów. Możemy więc oglądać panoramę rozciągającą się ze szczytu Mount Fuji, pójść na spacer z pingwinami na Antarktyce albo odwiedzić bazę pod Mount Everest. A może nurkowanie w Rowie Mariańskim? Klik i jesteśmy pod wodą. Oto 6 niezwykłych miejsc, które warto odwiedzić przy pomocy Google Street View: 1. Wielki Kanion/ rzeka Kolorado Fot. Google Street View Jeden z najbardziej wyjątkowych cudów natury i jednocześnie jedna z najpopularniejszych atrakcji turystycznych USA. Nie bez powodu, w końcu to największy przełom rzeki na świecie. Liczy 446 km długości i osiąga głębokość około 1600 m. Oprócz nieziemskiej przyrody przyciągają tu ślady Indian prekolumbijskich – ich skalne domostwa sprzed 3500 lat. Teren stanowi niemałe wyzwanie. Aby zejść w dół kanionu należy zaopatrzyć się w sprzęt kampingowy i oczywiście – solidną kondycję. 2. Rozbawione lwy morskie na Galapagos Fot. Google Street View Ten należący do Ekwadoru archipelag nazywany jest również Wyspami Żółwimi. Z pewnością lwy morskie nie obraziłyby się, gdyby to od nich nazwać wysepki na Oceanie Spokojnym. Galapagos został odkryty przypadkiem w XVI wieku, ale prawdziwy rozgłos zyskał w XIX w., kiedy dotarła tu wyprawa Karola Darwina. Dziś znany przede wszystkim ze wspaniałej fauny i flory. Ze względu na obecność endemicznych gatunków roślin i zwierząt ponad 90 procent terytorium stanowi park narodowy. 3. Kopalina soli w Wieliczce Fot. Google Street View Polski (słony!) akcent! Kilkaset metrów pod powierzchnię Ziem możemy odwiedzić najpiękniejsze komory, drewniane i solne kaplice oraz solankowe jeziora. Ale wielicka kopalnia to nie tylko królestwo soli. W kopalni znajdują się również Groty Kryształowe, w których występują wyjątkowe kryształy halitu. Bajkowo! 4. Madagaskar Fot. Google Street View Nieziemskie baobaby Madagaskaru robią ogromne wrażenie. Wyglądają jakby posadzono je korzeniami do góry. Do tego lemury i kameleony! Tej przyrody nie powstydziłby się żaden raj! Dużo mniej rajsko zapowiada się lokalny transport. Nie da się tu zaplanować podróży. Zaznaczone na mapie drogi i mosty często nie istnieją z powodu cyklonów; busy odjeżdżają z 8-godzinnym opóźnieniem, a piroga płynie dwa dni zamiast kilku godzin. Naprawdę wyjątkowe miejsce! Nie bez przyczyny oderwało się kiedyś od Afryki i wylądowało w wśród wód Oceanu Indyjskiego. 5. Dom Świętego Mikołaja Fot. Google Street View Wioska Świętego Mikołaja znajduje się w Rovaniemi w Finlandii. Miejscowość uznawana jest za siedzibę Świętego Mikołaja. W latach 80. Liczba turystów, którzy odwiedzali miejsce rosła z każdym rokiem, więc władze postanowiły wybudować tam wioskę. Co roku na adres pocztowy Mikołaja przychodzi ponad 700 tysięcy listów ze 150 krajów świata. Oprócz domu Świętego, w okolicy warto obejrzeć też linię koła podbiegunowego - koło przebiega praktycznie przez sam środek wioski. Gdy ją przekroczycie, oficjalnie znajdziecie się na terenie Arktyki. Co oprócz tego? Poczta Świętego Mikołaja, jego biuro (można porozmawiać i zrobić sobie z Mikołajem zdjęcie). Na miejscy znajdziecie też mnóstwo sklepów i restauracji. 6. Wieża Eiffela Fot. Google Street View Ależ widok! Dzięki Google Street View możecie “odwiedzić” również najbardziej znany obiekt architektoniczny Paryża – wieżę Eiffla. To najwyższa budowla w Paryżu i piąta co do wysokości w całej Francji. Wieża stoi w zachodniej części miasta, nad Sekwaną. Wieża została zbudowana na paryską wystawę w 1889 roku. Jako upamiętnienie setnej rocznicy rewolucji francuskiej, miała zostać rozebrana po 20 latach. By do tego nie dopuścić, konstruktor założył na wieży dwa laboratoria – meteorologiczne i aerodynamiczne. To jednak nie pomogło. Dopiero eksperymenty z umieszczonym na szczycie telegrafem – w których brał udział wynalazca Julian Ochorowicz – sprawiły, że zrezygnowano z demontażu symbolu Paryża. Do dzisiaj wieżę Eiffla zwiedziło już ponad 200 milionów ludzi.
24 kwietnia bieżącego roku archeolodzy z Krakowa wyruszą kolejny raz na badania prekolumbijskiej kultury Indian Pueblo, która rozwijała się w kanionach pd-zach części Kolorado
Projekt Archeologiczny Sand Canyon-Castle Rock rozpoczął się w 2011 roku i prowadzony jest przez dr Radosława Palonkę, adiunkta w Zakładzie Archeologii Nowego Świata Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Jest to pierwszy samodzielny polski projekt archeologiczny w Stanach Zjednoczonych. Badania obejmują prospekcję terenową, dokumentację i nieinwazyjne badania geofizyczne stanowisk kultury Pueblo zamieszkującej obszary kanionów Sand Canyon, Rock Creek Canyon i mniejszych kanionów w XIII wieku n.e. Dodatkowo przewidziany jest projekt współpracy ze współczesnymi Indianami Pueblo, pod kątem przetrwałej tradycji ustnej dla pełniejszej rekonstrukcji dawnej kultury Pueblo. XIII wiek n.e. na pograniczu Utah i Kolorado to rozkwit i jednocześnie zaraz później gwałtowny upadek kultury Pueblo. W wyniku zmian środowiskowych i klimatycznych oraz konfliktów i walk ludność Pueblo migrowała na południe zostawiając po sobie monumentalne budowle położone w niedostępnych kanionach. Polska ekspedycja w Kolorado w pierwszym etapie badań za pomocą geofizycznych metod nieinwazyjnych, a także szczegółowej dokumentacji rysunkowej i fotograficznej oraz analizom danych środowiskowych chce przycznić się do zbadania przyczyn upadku kultury Pueblo w tym regionie. Poprzednie sezony prac terenowych doprowadziły do odkrycia i zadokumentowania wielu pól uprawnych, budynków oraz oraz podziemnych tuneli łączących niektóre budynki na stanowisku. Badania te pomagają w rekonstrukcji liczby ludności zamieszkującej niegdyś badane kaniony oraz wytyczeniu potencjalnych i najbardziej obiecujących miejsc pod przyszłe badania wykopaliskowe. W czasie ostatniego sezonu odkryto i zadokumentowano panele ze sztuką naskalną (petroglify i malowidła naskalne) przedstawiające pojedyncze motywy geometryczne, ale także sceny przedstawiające walczących wojowników, a także nieznane wcześniej oraz stylizowane postacie ludzkie o trójkątnych tułowiach, interpretowane często jako przedstawienia szamanów. W sezonie 2013 badania zakończą się na początku czerwca. W projekcie wezmą udział studenci archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W tym roku oprócz kontynuacji wcześniejszych badań zaplanowane jest również przeprowadzenie eksperymentu, który dowiedzie lub nie, czy poszczególne stanowiska i umieszczone obok nich wieże położone w promieniu do kilku kilometrów od siebie w bardzo trudnym do poruszania się terenie miały pomiędzy sobą kontakt wzrokowy i tym samym czy mogły ostrzegać się przed ewentualnym niebezpieczeństwem. Wioleta Hypiak Radosław Palonka
Samoloty bezzałogowe sprawdziły się w walce z Al-Kaidą. Teraz trafiają do cywila. Możliwe zastosowania: patrolowanie granic, namierzanie przestępców, opryskiwanie upraw. A może nawet śledzenie każdego obywatela?
Szeryf Derek Johnson – młody postawny mężczyzna ostrzyżony na jeża – ulokował się na skraju pola wyschniętej lucerny. Obserwuje malutki punkt sunący po jasnym niebie. Czy to sęp? Może kruk? Nie, to Jastrząb, nowa marka bezzałogowego aparatu latającego, czyli drona, którym właśnie steruje. Szeryf rolniczego w większości okręgu Mesa County testuje przydatność Jastrzębia do namierzania zagubionych turystów i zbiegłych przestępców. Na ekranie laptopa szeryf Johnson śledzi przekazywany z drona obraz pobliskiej autostrady. Skupionego na dronie policjanta obserwuje natomiast Chris Miser, projektant Jastrzębia. Miser służył w siłach powietrznych do 2007 r., kiedy to odszedł i założył własny dronowy biznes w Aurorze w stanie Kolorado. Przy 2,5-metrowej rozpiętości skrzydeł jego Jastrząb waży zaledwie 4 kg. Ma elektryczny napęd, dwie kamery obrotowe – pracujące w pasmach światła widzialnego i podczerwieni – oraz autopilota z GPS. Okazuje się, że to wystarczy, by Jastrząb wymagał licencji rządowej na eksport. Miser porównuje go do Kruka, wojskowego drona startującego z ręki, od którego jest jednak dużo tańszy. Były wojskowy chce sprzedać dwa drony wraz z oprzyrządowaniem za cenę radiowozu. Federalny Zarząd Lotnictwa (FAA) ma otworzyć amerykańską przestrzeń powietrzną dla dronów do 30 września 2015 r. Póki co Mesa County – ze względu na puste niebo – to jedno z niewielu miejsc, w których FAA wydaje pozwolenia na loty dronów. Biuro szeryfa dysponuje jednym urządzeniem metrowej szerokości – Draganflyer może pozostawać w powietrzu maksymalnie przez 20 min. Lot Jastrzębia może trwać nawet godzinę, a do tego maszyną łatwo sterować. – Wprowadzasz współrzędne i lata samodzielnie – opowiada Benjamin Miller, który kieruje programem dronów w biurze szeryfa. Nawigacja sprowadza się do tego, że Johnson wpisuje na laptopie określoną wysokość i prędkość oraz wybiera kliknięciem na cyfrowej mapie punkty na trasie lotu. Resztę wykonuje autopilot. A procedura startowa? Jastrzębia wystarczy zdecydowanym ruchem wyrzucić w powietrze. Przyspieszeniomierz uruchamia napęd, dopiero gdy maszyna rozpocznie lot – śmigło nie zrani więc operatora. – Dobra, ląduj – Miser wydaje polecenie Johnsonowi. Szeryf klika coś w laptopie. Jastrząb najpierw obniża lot, a potem wypuszcza pomarańczowy spadochron. Powoli opada i ląduje kilka metrów od miejsca, które Johnson zaznaczył na mapie. Kruk tego nie potrafi – w głosie Misera wyraźnie słychać dumę. Powrześniowy awans Kilkanaście lat temu dronami zajmowały się tylko dwie grupy osób: modelarze i wojskowi. Ci ostatni wykorzystywali bezzałogowce – np. Predatora firmy General Atomics – do misji zwiadowczo-rozpoznawczych. Sytuacja uległa zmianie po 11 września 2001 r. oraz amerykańskiej inwazji w Afganistanie i Iraku – drony błyskawicznie stały się żelaznym punktem wyposażenia amerykańskich sił zbrojnych. Pentagon zdecydował o uzbrojeniu Predatorów oraz większych Reaperów. Ich operatorzy – sterujący maszynami najczęściej ze specjalnych ośrodków w Newadzie albo Nowym Jorku – mogą zatem szpiegować i niszczyć cele po drugiej stronie półkuli. Firmy lotnicze produkowały mniejsze bezzałogowce z coraz lepszymi procesorami i czujnikami, wyposażone w kamery i oprzyrządowanie do wykrywania substancji chemicznych, biologicznych i materiałów radioaktywnych. W 2002 r. wojsko wykorzystywało mniej niż 200 dronów – obecnie ich liczba przekracza 11 tys. Realizują szereg zadań, przynosząc oszczędności i ograniczając liczbę ofiar śmiertelnych wśród żołnierzy. Zdaniem Johna Pike’a, eksperta w dziedzinie obronności z grupy GlobalSecurity.org, w ciągu jednego pokolenia mogą zastąpić większość samolotów załogowych. Pike obstawia, że F-35 Lightning II – nad którym pracuje obecnie Lockheed Martin – może się okazać „ostatnim myśliwcem z opcją katapulty. Może nawet przerobią go na drona”. Co najmniej 50 innych państw dysponuje dronami [polskie oddziały walczące w Afganistanie też używają takich maszyn], a część z nich – na czele z Chinami, Izraelem i Iranem – produkuje własne. Przedsiębiorstwa lotnicze, a także uczelnie wyższe i rządowe jednostki badawcze masowo projektują urządzenia kolejnej generacji. Są to bezzałogowce różnej wielkości: od miniaturowych po te największe, np. Phantom Eye Boeinga. Kolos o rozpiętości skrzydeł 45 m jest napędzany paliwem wodorowym i ma się utrzymywać w powietrzu przez nawet cztery dni na wysokości 20 tys. metrów. W branży zaroiło się od producentów. O zlecenia walczą mali gracze, jak Miser, oraz największe przedsiębiorstwa – niektórzy szukają możliwości wejścia na rynek cywilny. Amerykańskie służby celne i graniczne wykorzystują drony do namierzania przemytników i imigrantów nielegalnie przekraczających granice. Maszyny Global Hawks w służbie NASA gromadzą dane pogodowe i z bliska śledzą huragany. Bezzałogowce pomagały naukowcom badać wulkany w Kostaryce, znaleziska archeologiczne w Rosji i Peru oraz konsekwencje powodzi w Dakocie Północnej. Dotychczas tylko kilkanaście wydziałów policji – m.in. w Miami i Seattle – wystąpiło do FAA o pozwolenie na użytkowanie dronów. Jednak zwolennicy dronów (sami wolą termin samoloty bezzałogowe) twierdzą, że 18 tys. organów ochrony porządku publicznego działających w USA to potencjalni klienci. Spodziewają się też, że w najbliższej przyszłości zalety bezzałogowców docenią rolnicy (kontrola i opryskiwanie upraw, lokalizowanie zagubionych sztuk bydła), dziennikarze (transmisje ważnych wydarzeń albo szpiegowanie celebrytów), synoptycy czy nawet kontrolerzy ruchu. – Istnieje szereg możliwości – stwierdza Bill Borgia, inżynier w Lockheed Martin. Użytkownik bezzałogowca, gdy już dostanie go do dyspozycji, sam znajdzie mnóstwo zastosowań. Marzenia w Dayton Dronowe szaleństwo jest szczególnie widoczne w Dayton, kolebce amerykańskiego lotnictwa, skąd pochodzą bracia Wright i gdzie znajduje się baza sił powietrznych Wright-Patterson. Dayton miało kłopoty jeszcze przed nadejściem recesji. W ostatnim dziesięcioleciu wyniosło się stąd sporo dużych firm, w tym General Motors. Tymczasem lokalne lotnisko pełne jest reklam przedsiębiorstw lotniczych – na plakacie Centrum Szkoleniowego Operacji Predator dwóch mężczyzn w mundurach pilotów beznamiętnie śledzi obraz na monitorach komputerów. W całym mieście roi się od wszelkiej maści biznesmenów z branży dronów. – To jeden z niewielu sektorów z potencjałem błyskawicznego wzrostu – konstatuje Brown. Jednym z biznesmenów jest rudowłosy Donald Smith, postawny i brodaty były technik mechanik lotnictwa marynarki wojennej. Jego firma, UA Vision, produkuje Strzałę – dron z trójkątnymi skrzydłami. Jest on wykonany ze styropianu pokrytego tkaniną z włókna węglowego lub innego materiału i dostępny w kilku rozmiarach. Najmniejszy z nich ma metrową rozpiętość skrzydeł i waży poniżej 2 kg. Przypomina zabawkowy model bombowca B-1. Smith reklamuje go jako idealne narzędzie monitorowania zwierząt domowych, gospodarskich, dzikich, a nawet pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera – można zdalnie śledzić wszystko i każdego z etykietą RFID. Na ulicy obok zakładu produkcyjnego UA Vision jeden z pracowników wyrzuca drona w powietrze, a Smith zaczyna nim kierować za pomocą specjalnego sterownika. Bezzałogowiec wzbija się gwałtownie i prawie tracimy go z pola widzenia. Następnie nurkuje, robi śrubę, pętlę i przelatuje nisko nad pustą działką po drugiej stronie ulicy. Potem unosi się, zwalnia i nieruchomieje nad naszymi głowami. – Niesamowicie zwrotny – rzuca uśmiechnięty Smith. NANOKOLIBER - szerokość: 16,5 cm, długość: 11,4 cm, waga: 18,7 g, pułap lotu: tajemnica handlowa, maksymalny czas lotu: 11 min, maksymalna prędkość: 17,7 km/h Drony w wolierze Kilka kilometrów dalej, w bazie Wright-Patterson, znajduje się Instytut Techniki Sił Powietrznych – wojskowy ośrodek badawczy bezzałogowców. Wejścia strzeże wykonana z brązu figurka Ikara – symbolizuje odwagę i przypomina o zagrożeniach. Jedno z laboratoriów zajmuje John Raquet, łysiejący cywil w okularach, który pracuje nad nowym systemem nawigacyjnym dla dronów. Tłumaczy, że na sygnale GPS nie można w pełni polegać. Blokują go budynki, a do tego można go zakłócić. W grudniu 2011 r. CIA utraciła bezzałogowiec w Iranie, którego władze twierdziły, że przejęły nad maszyną kontrolę dzięki sygnałowi GPS. Zespół Raqueta opracowuje system, dzięki któremu dron – niczym człowiek pilot – nawigowałby wizualnie, z zastosowaniem kamery i oprogramowania do rozpoznawania wzorców. Naukowiec wielokrotnie powtarza, że docelowy system „ma być godny zaufania”. Jego zdaniem bezzałogowiec wyposażony w taki system nawigacji rozpozna napowietrzne linie elektroenergetyczne, do których – za pomocą specjalnego haka – podłączy się, aby naładować akumulatory. (Jest to w sumie kradzież, więc Raquet nie poleca tego rozwiązania klientom cywilnym). Sztuczkę tę chce mi zademonstrować z wykorzystaniem kwadratowego drona z wirnikami na każdym rogu. Pierwsza próba: dron brzęczy niczym rój wściekłych szerszeni i przewraca się. Druga próba: wpada na ścianę. Jak już wspomniałem, system musi być godny zaufania – nieśmiało żartuje Raquet. Wreszcie kwadratowy dron startuje i wbija zaczep w rozwieszony w pomieszczeniu przewód. Na drugim końcu korytarza Richard Cobb pracuje nad dronem, który „wtopi się w otoczenie”. Agencja Zaawansowanych Obronnych Projektów Badawczych (DARPA) zleciła skonstruowanie dronów, które rozmiarem i sposobem poruszania się mają przypominać owady i ptaki. Cobb stanął na wysokości zadania i zaprojektował sztucznego motyla nocnego ze skrzydłami z włókna węglowego i folii antydetekcyjnej. Napędza je silnik piezoelektryczny – 30 machnięć na sekundę oznacza, że są praktycznie niewidoczne. Utrzymanie takich dronów w powietrzu przez dłużej niż kilka minut wymaga jednak ogromnego postępu w technologii akumulatorów. Zdaniem Cobba mówimy o perspektywie ponad 10 lat. Niezrażone siły powietrzne mimo wszystko wybudowały już „mikrowolierę” w bazie Wright-Patterson, gdzie testuje się takie najmniejsze drony. Komora – 10 m wysokości i ok. 350 m2 powierzchni – ma wyciszone ściany. Naukowcy, których większość prac ma ściśle tajny charakter, nie zgodzili się pokazać mi lotów testowych. Mogłem natomiast obejrzeć animowany film z mikrodronem w roli głównej – przypominał skrzydlatego owada z szeregiem odnóży. Drony przeczesywały ulice, przysiadały na parapetach i liniach wysokiego napięcia. Jednemu z nich udało się podkraść do rzezimieszka z bronią w ręku i strzelić mu prosto w głowę. Nagranie kończy się podsumowaniem: „Mikrobezzałogowce: dyskretne, wszędobylskie, śmiercionośne”. W tym momencie pojawia się pytanie – co stanie na przeszkodzie, aby w ich posiadanie weszli terroryści albo zwykli przestępcy? Amerykańscy oficjele rzadko poruszają ten temat publicznie, ale mają pełną świadomość zagrożenia. Bojówki Hezbollahu w Libanie twierdzą, że dysponują już irańskimi dronami. W listopadzie ubiegłego roku sąd federalny skazał mieszkańca stanu Massachusetts na 17 lat pozbawienia wolności za planowanie ataku na Waszyngton – chciał go zrealizować przy użyciu dronów wypełnionych ładunkami wybuchowymi. Wnioski z ćwiczeń prowadzonych przez agencje odpowiedzialne za bezpieczeństwo jednoznacznie wskazują, że obrona przed małymi dronami jest trudna. W ramach programu Czarna Strzała na poligonie wojskowym próbowano zlikwidować dron długości 1 m. Na nagraniu z kamery umieszczonej na jego czubku widać odległą smugę dymu, z której wyłania się mała kropka. Kropka szybko się zbliża i ostatecznie mija bezzałogowca: pocisk ziemia-powietrze chybił. Na kolejnym nagraniu myśliwiec F-16 mija dron, którego zupełnie nie zauważył. Część inżynierów twierdzi, że odpowiedzią na zagrożenie atakami z użyciem dronów jest jeszcze większa liczba dronów. – Teraz czas zająć się walką z bezzałogowcami – rzuca Stephen Griffiths, inżynier z firmy Procerus Technologies w Utah. Opracowany przez firmę Procerus „sztuczny wzrok” umożliwi dronom rozpoznawanie i niszczenie innych bezzałogowców – taranowanie albo zestrzelenie. – Dla chcącego nic trudnego – dodaje Griffiths. Drony mogą w pewnym momencie stać się wystarczająco inteligentne, aby działać autonomicznie przy niewielkiej kontroli ze strony człowieka. Griffiths uważa jednak, że ostateczna decyzja o ataku pozostanie w gestii człowieka operatora. DRAGANFLYER X6 - szerokość: 91,4 cm, długość: 83,8 cm, waga: 0,99 kg, rozmiar po złożeniu: 14 cm, maksymalny pułap: 2400 m, maksymalny czas lotu: 20 min, maksymalna prędkość: 48 km/h Punkt widzenia Nawet w rękach przeszkolonych i mających dobre intencje operatorów drony stanowią zagrożenie, na co zdaje się zwracać uwagę FAA. Przebieg służby wojskowych bezzałogowców też nie pozwala spać spokojnie. Według danych amerykańskich sił powietrznych od 2001 r. trzy typy bezzałogowców – Predator, Global Hawk i Reaper – brały udział w co najmniej 120 „incydentach”, z których 76 zakończyło się ich zniszczeniem. A statystyki nie obejmują bezzałogowców wykorzystywanych przez pozostałe rodzaje sił zbrojnych ani CIA. Nie są tu też ujęte sytuacje, gdy w atakach dronów zginęli przypadkowi cywile lub żołnierze amerykańscy. Nawet część zwolenników wskazuje, że zanim drony trafią na dobre do przestrzeni powietrznej, muszą stać się dużo bardziej wiarygodne. Nie można kwestionować misji FAA, która dba o bezpieczeństwo, nawet jeśli oznacza to wyższe koszty związane z dronami – stwierdza Richard Scudder, który kieruje laboratorium testowym prototypów na University of Dayton. Scudder zauważa, że jeden poważny incydent – np. atak bezzałogowca na dziecko bawiące się koło domu – przekreśli szanse rozwoju dla całej branży. Jeśli nawalimy teraz, powstanie niewyobrażalny bałagan – dodaje naukowiec. Bezzałogowiec spadający na czyjeś obejście oznacza problemy, ale jeszcze większe problemy spowodowałoby zderzenie drona z samolotem pasażerskim. Firma Defense Research Associates (DRA) z Dayton pracuje nad systemem „wyczuj i unikaj”, w zamierzeniu tańszym i poręczniejszym niż radar, o czym informuje Andrew White, kierownik projektu w DRA. Zasada jest prosta: kamera rejestruje szybko powiększający się obiekt, informuje o nim autopilota, który odpowiednio koryguje kurs. White twierdzi, że urządzenie firmy DRA może zapobiec powtórce sytuacji, która miała miejsce w 2011 r. w Afganistanie. 180-kilogramowy dron Shadow zderzył się z samolotem transportowym C-130 Hercules. Transportowiec wylądował bezpiecznie z dronem zwisającym ze skrzydła. AURORA SKATE - szerokość: 61 cm, długość: 48 cm, waga: 0,99 kg, maksymalny pułap: 4350 m n.p.m., maksymalny czas lotu: 90 min, maksymalna prędkość: 93 km/h Dron zagląda pod łóżko Perspektywa roju dronów na niebie budzi obawy nie tylko w kwestiach bezpieczeństwa. Protestują również obrońcy prywatności. Stosowane przez wojsko czujniki podczerwieni i radiowe „widzą” przez chmury i listowie, a do tego – jak usłyszałem z kilku źródeł – potrafią śledzić osoby wewnątrz budynków. Powszechnie dostępne czujniki są też niezwykle czułe. Wróćmy na chwilę do Kolorado, gdzie Chris Miser odczepia od Jastrzębia kamerę na podczerwień. Kieruje ją na mnie i prosi, żebym położył na chwilę dłoń na klatce piersiowej. Kilka sekund później obraz z kamery nadal rejestruje ciepły odcisk dłoni. W ciągu ostatnich lat amerykańskiej okupacji Iraku bezzałogowce monitorowały Bagdad 24 godziny na dobę – miasto przypominało upstrzony kamerami supermarket. Gdy przy drodze odpalono ładunek wybuchowy, służby amerykańskie sięgały po zapis monitoringu, aby krok po kroku wstecz odtworzyć kolejne działania terrorystów i namierzyć ich kryjówkę – tzw. techniką permanentnego nadzoru. Amerykańska Unia Swobód Obywatelskich (ACLU) wyraża obawę, że dostępność coraz tańszych i sprawniejszych dronów skusi służby porządkowe do stosowania tej techniki wobec mieszkańców Stanów Zjednoczonych. Co prawda czwarta poprawka do konstytucji zabrania „bezzasadnych rewizji i zatrzymań”, ale nie wiadomo, jaką linię orzecznictwa przyjmą na tym tle sądy w stosunku do dronów. Jay Stanley z ACLU kreśli swoją wizję najczarniejszego scenariusza rozwoju wydarzeń. Zaczyna się od włączenia dronów do „w zasadzie standardowych” policyjnych akcji i pościgów. Wkrótce sieć bezzałogowców sprzężona z systemem komputerowym zaczyna umożliwiać „automatyczne śledzenie pojazdów i osób w trakcie przemieszczania się” – podobnie jak sieć komórkowa rejestrująca przejście do kolejnej stacji bazowej. Punkt kulminacyjny osiągniemy, gdy władze połączą w jedną bazę danych obraz z dronów z monitoringiem telefonów komórkowych. Zyskają wtedy możliwość poznania codziennej rutyny i rozkładu dnia – w ogromnej i na bieżąco aktualizowanej bazie odnajdą wszelkie podejrzane zachowania. Dodajmy tylko, że w swoim koszmarze Stanley pomija opcję uzbrojenia policyjnych bezzałogowców. Czy leci z nami pilot? Od czasów rewolucji przemysłowej ludzie obawiają się wynalazków – pożytecznych i niszczycielskich – które zaczną się rozprzestrzeniać w niekontrolowany sposób. Nie bez powodu, o czym świadczy przykład broni jądrowej. A samochody? Pomyślcie, jak mocno wpłynęły na kształtowanie otoczenia. Można się zastanawiać, czy to my kierujemy nimi, czy one nami. Zdecydowana większość z nas stwierdzi jednak, że w sumie samochody są dla ludzkości korzystne. Być może tak samo zostaną ocenione drony za sto lat – pod warunkiem że odpowiednio wcześnie podejmiemy działania w celu kontroli związanego z nimi ryzyka.