Okalecza człowieka i budzi wstręt. Naukowcy poznali nieznane dzieje trądu
Choroba budząca wstręt i odrazę, czyli trąd, była rozpowszechniona w Ameryce przed przybyciem kolonizatorów z Europy w XVI wieku. Takie ustalenie możliwe było dzięki analizie genetycznej bakterii, która ją wywołuje.
Spis treści: „Prezenty” konkwistadorów dla Nowego Świata DNA patogenu zdradza złożoną historię trądu W XVI wieku europejscy konkwistadorzy zaczęli zalewać Nowy Świat. Grabili zastane rdzenne społeczności Ameryk, przyczynili się też do rozpadu istniejących tam cywilizacji, w tym azteckiej czy inkaskiej. „Prezenty” konkwistadorów dla Nowego Świata Europejczycy przywieźli ze sobą też „dary” w postaci chorób, które do tej pory nie były znane na tych kontynentach. Z tego powodu szybko się rozprzestrzeniły i dziesiątkowały lokalne społeczności. Ludzie ci nie posiadali wrodzonej odporności. Wśród chorób, które się pojawiły były: ospa wietrzna, odra, dżuma dymienicza, tyfus, malaria. Długo na tej liście był też trąd (choroba Hansena). Ale najnowsze badania międzynarodowego zespołu badaczy rzuciły na tę sprawę nowe światło. Warto wspomnieć, że dziś trąd można leczyć, ale co roku stwierdza się zachorowanie na tę chorobę u 200 tys. osób. Cięższa jest odmiana lepromatyczna, cechująca się poważnymi zmianami skórnymi, które mogą niszczyć głębsze tkanki. DNA patogenu zdradza złożoną historię trądu Trąd, długo uważany za chorobę sprowadzoną do Ameryki przez europejskich kolonizatorów, może w rzeczywistości mieć znacznie dłuższą historię na kontynencie amerykańskim – ogłosili badacze z Instytutu Pasteura, francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) i Uniwersytetu Kolorado (USA) na łamach czasopisma „Science”. Udało się im przeanalizować drugi, mniej znany gatunek bakterii odpowiedzialny za trąd, Mycobacterium lepromatosis, który odkryto w 2008 roku w USA. Miał on zarażać ludzi w Ameryce przez co najmniej 1000 lat, a zatem nawet kilka wieków przed przybyciem Europejczyków. W Starym Świecie za trąd odpowiada bakteria Mycobacterium leprae, stąd nazywana jest też leprą. Najnowsza analiza polegała na przebadaniu DNA z prawie 800 próbek, w tym starożytnych szczątków ludzkich (pochodzących ze stanowisk archeologicznych) i niedawnych przypadków klinicznych z objawami trądu. Wyniki potwierdzają, że M. lepromatosis był już szeroko rozpowszechniony w Ameryce Północnej i Południowej na długo przed kolonizacją europejską. Dostarczają informacji na temat obecnej różnorodności genetycznej patogennych prątków. – To odkrycie zmienia nasze rozumienie historii trądu w Ameryce. Pokazuje ono, że forma tej choroby była już endemiczna wśród rdzennej ludności na długo przed przybyciem Europejczyków – powiedziała dr Maria Lopopolo, pierwsza autorka badania i badaczka z Laboratorium Paleogenomiki Mikrobiologicznej w Instytucie Pasteura. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Koniec epoki muzeów? Czy ich miejsce powinny zająć centra nauki? – rozmowa z cyklu „Big Ideas”
Czy dzisiaj nadal potrzebujemy muzeów? Czy jest to przeżytek o rodowodzie z XIX wieku? Może należy zupełnie zmienić nasze spojrzenie na prezentację dziedzictwa i zamknąć muzea. A w ich miejscu wystarczą centra nauki. Na ten temat rozmawiamy w kolejnym odcinku cyklu „Big Ideas”.
W tym artykule: Czy muzea faktycznie są w odwrocie? W którą stronę ewoluują muzea? Czy zabytki z wielkich muzeów w Europie i Ameryki powinny być zwrócone do Egiptu? „Big Ideas” to nowy cykl wideo przygotowywany przez redakcję „National Geographic Polska” i national-geographic.pl. Rozmawiamy na temat wielkich zagadnień i koncepcji, które kształtują naszą cywilizację. Czy muzea faktycznie są w odwrocie? – Zwróciłabym uwagę na to, ile powstało w ostatnim czasie muzeów w Polsce. Od 2004 roku jeśli chodzi tylko o multimedialne muzea i wystawy jest to już liczba ponad stu – mówi dr Monika Stobiecka z Wydziału Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego. Ekspertka, która wzięła udział w tym odcinku cyklu jest historyczką sztuki i archeolożką zainteresowaną krytycznymi studiami nad dziedzictwem, studiami muzealnymi i teorią archeologiczną. W jej ocenie muzea w Polsce nie czerpią inspiracji z centrów nauki. Robert Firmhofer, drugi z gości „Big Ideas”, jest historykiem filozofii, współzałożycielem i dyrektorem Centrum Nauki Kopernik w Warszawie oraz współtwórcą i organizatorem Pikniku Naukowego – największej w Europie plenerowej imprezy poświęconej komunikacji naukowej. – Centra nauki powstały w opozycji wobec klasycznego muzeum. Mówimy o latach 60., 70., 80. ubiegłego stulecia, kiedy muzeum miało swoją bardzo utrwaloną formę prezentacji – zauważa Firmhofer. Centra nauki są „formą demokratyzacji doświadczenia muzealnego”. – Dlatego, że centrum nauki rzadko opowiada historię, raczej daje przestrzeń do samodzielnego doświadczania – podkreśla szef Centrum Nauki Kopernik. W ocenie Firmhofera muzea w ostatnim czasie w dużym stopniu się demokratyzują, jeśli chodzi o sposób narracji i wrażliwości. Otwierają się też na potrzeby zwiedzających i jednocześnie podglądają metody stosowane w centrach nauki. – Te typy instytucji się trochę zbliżają, zachowując trochę swoją odrębność – dodaje. W którą stronę ewoluują muzea? W odcinku rozmawiamy też o tym, czy muzea powinny iść w stronę immersyjności i porzucić stary sposób prezentacji obiektów w gablotach. – Uważam, że jest to bardzo niebezpieczne dla muzeów i to w jakiej skali dzieje się to zwłaszcza w Polsce jest mocno niepokojące – podkreśla dr Stobiecka. Zwraca uwagę na zmonopolizowanie rynku przez garstkę firm w zakresie rozwiązań multimedialnych, a co za tym idzie – brak rozwiązań innowacyjnych w zakresie immersyjnych muzeów. A to rodzi pytanie: czy potrzebujemy tylu muzeów, które korzystają z bardzo podobnych mediów? Najpiękniejsze muzeum świata jest w Polsce. Budynek robi ogromne wrażenie Okazuje się, że wcale nie trzeba wyjeżdżać za granicę, by na własne oczy zobaczyć najpiękniejsze muzeum świata. Na listę The World’s Most Beautiful Museums 2024 trafił właśnie jeden... Czy zabytki z wielkich muzeów w Europie i Ameryki powinny być zwrócone do Egiptu? W ostatnim czasie nabiera tempa dyskusja na temat zasadności istnienia muzeów w Europie czy USA, które przechowują zabytki pozyskane w czasach kolonialnych, często w sposób nielegalny, a z pewnością nieetyczny. – Dekolonizacja może przybierać różne formy. Jedną z nich jest restytucja, czyli zwrot zabytków do miejsca ich pochodzenia. Nie jest to prosty zabieg, bo wielostronny, polityczny – zauważa dr Stobiecka. Tymczasem w jej ocenie zwiedzającym należy zaprezentować historię kolonializmu i tego, w jaki sposób zabytki trafiły do muzeów. Samo oddanie zabytków „zabija dyskusję”, nie załatwia sprawy. Kluczowa jest inicjatywa kuratorska. Czasem połączona jest ona z kreatywną działalnością artystów. Z kolei Firmhofer zauważa, że muzea powstały jako przestrzeń rozrywki dla warstw uprzywilejowanych. – Jeśli myślimy o dekolonizacji szerzej, to warto pamiętać o tym, że muzeum we współczesnym społeczeństwie powinno reprezentować więcej, niż punkt widzenia, perspektywę jednej grupy czy warstwy – mówi. Poza tym w tym odcinku rozmawiamy m.in. o tym, czy zmiany klimatyczne są wyzwaniem dla muzeów i jaka czeka przyszłość muzea i centra nauki. Wszystkie dotychczasowe odcinki cyklu Big Ideas dostępne są też na naszym kanale na YouTube.
Wielka kolonizacja – jak wyglądało zakładanie kolonii przez starożytnych Greków?
Starożytni Grecy nieustannie porzucali swe siedziby, by zakładać nowe miasta w najdalszych zakątkach znanego im świata. W koloniach arystokraci zyskiwali szansę na większe bogactwa, a biedni na dołączenie do elity. Ale jak przebiegała wielka kolonizacja i jak wyglądały greckie osady?
W tym artykule: Początki wielkiej kolonizacji Przyczyny wielkiej kolonizacji Kolonizacja i handel Pierwsze kolonie greckie Kolonizacja Italii Kto brał udział w zakładaniu kolonii? Korzyści płynące dla Greków z wielkiej kolonizacji Jak zakładano greckie kolonie? Zakładanie miast Większość ludzi starożytności przez pokolenia żyła w tradycyjnych ramach swoich małych społeczności. Wnuk uprawiał poletko pradziada, zależny osobiście od spadkobiercy panów swojego przodka. Jednak tysiące Greków ciągle wyruszały w nieznane. Grecy w dodatku odkrywali wielki świat przynajmniej trzykrotnie. Już w epoce brązu, w czasach tzw. cywilizacji mykeńskiej, Achajowie z Grecji Egejskiej osiedlili się nie tylko na wybrzeżu Azji Mniejszej (dziś zachodnia Turcja). Intensywnie handlowali też z ludami południowej Italii, Bliskiego Wschodu, z Egipcjanami, a być może eksplorowali wybrzeża Morza Czarnego. Początki wielkiej kolonizacji W VIII wieku p.n.e., po stuleciach upadku greckiej cywilizacji, wyruszyli ponownie, tym razem w ramach tzw. wielkiej kolonizacji. Wędrowali często śladami swoich przodków sprzed wieków, o czym przypominała im mitologia. Gdziekolwiek dotarli, byli przekonani, że już wcześniej dopłynęli tam Argonauci, Herakles albo herosi wojny trojańskiej. Jak Odys czy Diomedes, rzuceni przez gniewnych bogów daleko od swoich egejskich ojczyzn. Intensywne kontakty z obcymi, których niezbyt sympatycznie nazywali „barbarzyńcami” (dosł. „bełkoczącymi niewyraźnie”), nauczyły Greków bardzo wiele, ale z czasem temperatura owych związków osłabła. Trzeba było wyprawy Aleksandra Wielkiego, zdobywcy połowy zamieszkanego świata, by ostatecznie ustaliły się ramy geograficzne rozwoju greckiej cywilizacji. Od Afganistanu i Indii, po Sycylię i riwierę hiszpańską, od północnego Sudanu i Libii, po Krym i Gruzję. Dopiero wielkie odkrycia geograficzne czasów nowożytnych na podobną skalę zmieniać będą sposób życia, ale przede wszystkim umysły Europejczyków, ich wizję świata i obraz ludzkości. Przyczyny wielkiej kolonizacji W IX wieku p.n.e. rozpoczął się w Grecji egejskiej jeden z najważniejszych dziejowych procesów europejskiej historii – zaczęły powstawać poleis (lp. polis), czyli greckie miasta-państwa. Wspólnoty, w których każdy obywatel miał wpływ na najważniejsze decyzje polityczne. Gdzie jednak wszyscy są równi, pojawić się muszą równiejsi. Kształtowaniu się wspólnoty obywateli towarzyszyło odwrotne zjawisko: powstawanie w każdej polis arystokratycznej elity. Grecja to jednak kraj biedny, w którym możliwości nagłego i trwałego sukcesu ekonomicznego jednostki są bardzo ograniczone, a wspólnotowe ideały równości nie sprzyjały alienacji elit. W konsekwencji zaczęto wprawdzie dzielić obywateli na arystokratów (dosł. „najlepszych”) i „ludzi nic niewartych” (po gr. kakoi). Jednak arystokracja greckich poleis to najczęściej grupa otwarta i bardzo nietrwała. Jej skład zależał od chwilowego powodzenia poszczególnych jednostek. Bogacąc się, obywatel niskiego pochodzenia mógł zostać arystokratą, a dawny arystokrata, żyjąc ponad stan, mógł łatwo stoczyć się na społeczne niziny. Musiał przecież stale podkreślać swój status odpowiednio wystawnym stylem życia, a to kosztowało bardzo wiele. Los kolejnych pokoleń zależał wprawdzie od pozycji społecznej rodziców. Ale w jeszcze większym stopniu od osobistych ambicji, umiejętności czy po prostu szczęścia, które zgodnie uznawano za znak życzliwości bogów, zwłaszcza Zeusa i Ateny. Artystka stworzyła niezwykle realistyczne rekonstrukcje znanych postaci. Wyglądają, jakby żyły współcześnie Rekonstrukcje twarzy postaci historycznych to nowy trend wśród grafików i entuzjastów historii. Tym razem amerykańska artystka postanowiła przywrócić do życia największych przywódców Rz... Kolonizacja i handel W tym ubogim kraju najlepszy, choć jednocześnie najbardziej ryzykowny sposób na szybkie wzbogacenie się stanowiły dalekomorskie wyprawy handlowe. Płynąc z ładunkiem greckiej ceramiki, oliwy, wina, a pewnie i niewolników, na Wschód i wracając stamtąd z luksusowymi produktami Orientu, można było zyskać prawdziwe bogactwo. Można było też podczas jednej morskiej burzy stracić cały swój majątek, a w konsekwencji pozycję społeczną. Wyruszający za morza Grecy to nie tylko niewinni kupcy (jeżeli za takich uznamy ludzi parających się często handlem niewolnikami). Niejako przy okazji szukali innych sposobów na pomnożenie bogactwa. Zaciągali się na wojskową służbę u bliskowschodnich władców. A gdy tylko nadarzyła się okazja – atakowali bezbronne osady i statki konkurencji. Wojaczka, piractwo i handel idą w tej epoce ręka w rękę. Niebogaty obywatel może tak właśnie zdobyć sobie szlachectwo, a arystokrata popaść w niewolę, jeśli np. spotka brutalniejszego niż on sam pirata. Wszystkie te zatrudnienia – wspaniale opisane w „Odysei” Homera – dawały Grekom coraz większą wiedzę o obcych morzach i ludach oraz coraz większą pewność siebie w dalekomorskich wyprawach. Przodowali w tym mieszkańcy wyspy Eubea z miasta Lefkandi. A później z Chalkis i Eretrii, w których grobowcach już w X wieku znajdujemy luksusowe dobra „pozyskane” na Bliskim Wschodzie. Drogą rabunku, prestiżowej wymiany darów z tamtejszymi elitami czy w ramach wynagrodzenia za własne towary i usługi. To oni, zapewne w którymś momencie IX wieku p.n.e., dzięki swoim zamorskim wyprawom dokonali jednego z najważniejszych wynalazków kulturalnych w dziejach ludzkości. Zapożyczyli na Bliskim Wschodzie któreś z tamtejszych pism semickich i odpowiednio je zaadaptowali, tworząc swój i nasz alfabet. To właśnie Eubejczycy poprowadzą pierwszą falę „wielkiej kolonizacji” greckiej. Pierwsze kolonie greckie Od całkiem niedawna wiemy, że Eubejczycy najpierw skolonizowali północne obszary Morza Egejskiego – dzisiejsze wybrzeża greckiej Macedonii i Półwysep Chalkidycki. W IX wieku próbowali zakładać sezonowe, a może i trwalsze faktorie handlowe na Bliskim Wschodzie, u ujścia rzek dzisiejszej Syrii i południowo-wschodniej Turcji. Tam jednak napotkali dość silne państwa, które w najlepszym razie traktowały ich jak pożytecznych pośredników handlowych, ale nie pozwoliły im rozwinąć skrzydeł. Gdy nad Morze Śródziemne ponownie dotarła imperialna potęga Asyrii, ta możliwość zniknęła na zawsze. Grecy skupili się więc na Zachodzie. Już w początkach VIII w. p.n.e., a może nawet wcześniej, zaczęli handlować z mieszkańcami Italii, Sardynii i Sycylii, a także z Kartagińczykami. Najstarsza stała osada eubejska powstała w Italii na wyspie Pitekusai (dosł. „Małpia Wyspa”, dzisiejsza Ischia), niedaleko Neapolu. Jej geograficzne położenie stanowi pewną zagadkę. Kolonizacja grecka nie postępowała – jak moglibyśmy się spodziewać – stopniowo w coraz większej odległości od Grecji, ale zaczęła się od razu od osady położonej najdalej, dokąd w Italii dotarli Grecy. Chodziło im zapewne o zdobycie wygodnego przyczółka na strategicznej drodze handlowej, jak najbliżej bogatych w metale wybrzeży Etrurii (dzisiejsza Toskania). Kolonizacja Italii W samej Italii początkowo Grecy osiedlali się skromnie na małych wyspach w pewnej odległości od lądu stałego albo na obronnych skrawkach wybrzeży. Z czasem jednak okrzepli i zdecydowanie zaczęli wypierać poprzednich mieszkańców Italii i Sycylii w głąb ich krain. Rugowali ich z najlepszych pól uprawnych i pastwisk. Mieszkańcy Pitekusai założyli na lądzie stałym miasto Kyme nad Zatoką Neapolitańską. Tubylcy, którzy początkowo traktowali przybycie obrotnych Greków jako ekonomiczną szansę, szybko zrozumieli swój błąd. W ciągu VIII w. p.n.e. powstały kolejne greckie miasta w południowej Italii i na Sycylii. Rejon ten, nieporównanie żyźniejszy i bogatszy od „starej Grecji”, stał się dla Greków „nowym światem”, obiektem marzeń kolejnych pokoleń mieszkańców Egei. Południowa Italia zyskała wręcz miano „Wielkiej Grecji”, a bogactwo tamtejszych miast stało się legendarne. Stoją tam do dzisiaj najwspanialsze zabytki greckiej architektury: monumentalne świątynie w Agrygencie, Selinuncie czy Taorminie. Tamtejszy luksus zrodził również inne znakomite osiągnięcia kulturalne. Nie przypadkiem wielcy greccy poeci epoki archaicznej (czyli sprzed czasów wojen perskich) często pochodzili właśnie stamtąd. W kolejnych falach „wielkiej kolonizacji”, w VII i początku VI wieku p.n.e., powstały dziesiątki i setki nowych greckich poleis na wybrzeżach Morza Jońskiego i Adriatyku, na brzegach Morza Czarnego aż po Krym i dzisiejszą Gruzję, a nawet w Afryce (potężne królestwo Cyreny). Skala greckiej kolonizacji epoki archaicznej musiała budzić zdumienie. Szacuje się, że nowy grecki świat, który powstał, składał się z siedmiuset, a może około tysiąca poleis. To dlatego Platon nazwał Morze Śródziemne bajorem, wokół którego Grecy rozsiedli się jak żaby nad stawem. Kto brał udział w zakładaniu kolonii? Uboga Egea zrodziła potężny kilkuwiekowy ruch ludności, w którego ramach pewnym miastom-matkom (gr. metropoliom), jak np. małoazjatyckiemu Miletowi, przypisuje się założenie dziesiątek, jeśli nie setki kolonii. Jednak jak to możliwe, by miasta liczące kilka czy kilkanaście tysięcy obywateli potrafiły zdobyć się na wielopokoleniowy wysiłek wysyłania za morze setek ludzi i same nie zniknęły z powierzchni ziemi? I najważniejsze: dlaczego przez tyle pokoleń zawsze znajdowali się chętni do dalekich i bardzo ryzykownych wypraw w nieznane? Na oba te pytania trzeba odpowiadać łącznie. Po pierwsze, demografię kolonizacji można zrozumieć, jeśli wyobrazimy sobie, że na kilku statkach potrzebnych do założenia kolonii za morzem ruszali tylko mężczyźni w kwiecie wieku, często z rodzin, które posiadały więcej niż jednego syna. W ojczyźnie pozostawały kobiety, najważniejsze z punktu widzenia „rozrodczości” wspólnoty. Sukces wyprawy kolonizacyjnej zależał m.in. od tego, czy w pierwszym pokoleniu greccy przybysze potrafili znaleźć sobie na miejscu (albo po drodze) żony, często barbarzyńskiego pochodzenia. Tradycje greckie pełne są opowieści o nagłych atakach na tubylcze osady, eksterminacji tamtejszych mężczyzn i „przejęciu” ich kobiet siłą. Jeżeli przedsięwzięcie kolonizacyjne odniosło sukces, kolejne pokolenia mężczyzn z nowego, bogatego miasta nie powinny mieć problemów ze znalezieniem sobie żon w „starym kraju”. W manuskrypcie z XIII w. znajduje się opis tajemniczej gwiazdy: nowej powrotnej. Być może zobaczymy ją za rok Gwiazda T Coronae Borealis widoczna była dotychczas tylko dwa razy: w XIX i XX wieku. Jednak jej opis prawdopodobnie znajduje się w zapiskach średniowiecznego mnicha. A to wskazuje, że to rzadk... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-manuskrypcie-z-xiii-w-znajduje-sie-opis-tajemniczej-gwiazdy-nowej-powrotnej-byc-moze-znow-zobaczymy-ja-za-rok-ryc-library-of-congress-wikimedia-commons-4202495.jpg" width="938" height="528" alt="W manuskrypcie z XIII w. znajduje się opis tajemniczej gwiazdy: nowej powrotnej. Być może znów zobaczymy ją za rok (ryc. Library of Congress/Wikimedia Commons)" title="W manuskrypcie z XIII w. znajduje się opis tajemniczej gwiazdy: nowej powrotnej. Być może znów zobaczymy ją za rok (ryc. Library of Congress/Wikimedia Commons)" /> Korzyści płynące dla Greków z wielkiej kolonizacji Ważniejszy był mechanizm, który zapewniał ciągły dopływ chętnych do podjęcia takich zamorskich wypraw. Wiemy już, że elity greckich poleis były bardzo nietrwałe. Istniała możliwość szybkiego awansu obywateli ubogich i równie szybkiej deklasacji arystokratów. Dla obu tych grup – ambitnych „ludzi nic niewartych” oraz przedsiębiorczych arystokratów – wyprawa kolonizacyjna była wielką szansą. Jeżeli odniosłaby sukces, członkowie pierwszej fali kolonistów z dnia na dzień staliby się arystokratami. Zaraz po wylądowaniu i zajęciu nowej krainy dzielono pomiędzy nich żyzną ziemię orną, a każdy dostawał jej o wiele więcej, niż mógłby sobie wyobrazić w ubogiej Grecji. Każdy otrzymywał też działkę ziemi w założonym świeżo mieście, które będzie odtąd centrum politycznym nowej polis. Biedacy ze „starego kraju” stawali się arystokratami, a dawni arystokraci umacniali swoją pozycję na skalę niemożliwą w ojczyźnie. Mówiąc wprost, za morze płynie się po to, by zostać potężnym arystokratą i przekazać tę pozycję społeczną swoim potomkom. Przybywające później kolejne fale kolonistów nadal mogły liczyć na porządne działki ziemi, a więc na materialny i społeczny awans, ale dostawały już o wiele mniej niż pierwsi śmiałkowie. Nie brakowało oczywiście niebezpieczeństw. Nowa polis mogła zostać założona w złym miejscu i cierpieć nieurodzaj. Mogła spotkać się z silnym oporem tubylców i zostać zniszczona. Mogła wreszcie powstać w miejscu, gdzie nie było szans na znalezienie kobiet mogących przedłużyć byt wspólnoty. Słyszymy dość często o koloniach, które poniosły klęskę, o wyprawach zakończonych całkowitą zagładą kolonistów. Warto było jednak zaryzykować, bo innej szansy na tak wspaniałą odmianę trudnego losu Grecy nie mieli. Zamorski świat nowych możliwości zawsze pociągał marzycieli, ale i pragmatyków, zgodnie śniących o zawrotnej karierze – w Ameryce XIX wieku n.e. czy na Sycylii dwadzieścia siedem stuleci wcześniej. Ruchliwość społeczna i marzenia o społecznym awansie to zatem najważniejsza przyczyna greckiej kolonizacji. Jak zakładano greckie kolonie? Grecy nazywali kolonię „siedzibą z dala od domu” (apoikia). Założenie takiej osady było trudnym procesem. Należało najpierw w starej ojczyźnie – przyszłej metropolii, czyli „mieście matce” – wybrać przywódcę wyprawy, a więc założyciela planowanego miasta. Musiał już wcześniej wykazywać się talentami przywódczymi i organizacyjnymi, energią i determinacją i pochodzić z elity. Kolejnym krokiem było religijne poselstwo do wyroczni boga Apollona w Delfach. Tamtejsi kapłani dysponowali dokładnymi „wywiadowczymi” informacjami o terenach, które warto kolonizować. Do wyroczni pytyjskiej przybywali przecież pielgrzymi z całego śródziemnomorskiego świata – i to nie tylko Grecy. Delfijczycy skutecznie wyciągali od nich informacje. Rady kapłanów ubrane były zazwyczaj w formę pokrętnej wyroczni udzielanej przez Pytię. Na wypadek niepowodzenia wyprawy warto przecież zabezpieczyć autorytet Apollona, udzielając wskazówek wieloznacznych i obwarowanych różnymi warunkami. Koloniści, którzy odnieśli sukces, będą już po wsze czasy hojni dla boga dobroczyńcy. Klęski wytłumaczy się ludzką arogancją albo prostym nieporozumieniem. Dopiero optymistyczna interpretacja obiecującej wyroczni pozwalała podjąć wyprawę. Czasami przeprowadzano rygorystyczną rekrutację kolonistów, nakazując np., by z każdego domostwa wyruszył jeden dorosły mężczyzna. Najczęściej jednak udział w wyprawie był całkowicie dobrowolny, a chętnych – jak już wiemy – zazwyczaj nie brakowało. Wyprawa niekiedy wynikała z rzeczywistych kłopotów ojczyzny: głodu albo uporczywych politycznych sporów, których jedynym pokojowym rozwiązaniem mogła być emigracja jednej ze stron konfliktu. W takiej sytuacji, na wypadek niepowodzenia, kolonistom zabraniano powrotu do ojczyzny przez jakiś czas. Zmuszano ich w ten sposób do ponawiania prób założenia miasta w coraz to innym miejscu. Zakładanie miast Gdy śmiałkowie już dotarli do upatrzonej krainy, dzielili między siebie ziemię, budowali pierwszą świątynię dla bóstwa opiekuńczego nowej polis. Zakładali miasto, które czasami trzeba było od razu otoczyć murem. Pozostawał jeszcze jeden drobiazg. W nowym wspaniałym świecie, w którym każdy stawał się arystokratą, ktoś musiał uprawiać ziemię szlachetnych obywateli świeżo założonej polis. Rozpoczynało się rugowanie i podporządkowywanie sobie tubylców, przechodzące czasem w prawdziwe polowanie na ludzi. Zależni barbarzyńscy chłopi będą odtąd pracować na bogactwo „Wielkiej Grecji”, na osiągnięcia jej kultury, sztuki, literatury i filozofii. Warto o tym pamiętać, podziwiając skarby architektury Sycylii albo wspaniałe świątynie w dzisiejszym Paestum we Włoszech. Marek Węcowski wykłada historię starożytną na Uniwersytecie Warszawskim. Napisał m.in. „Sympozjon, czyli wspólne picie” oraz (razem z B. Bravo, E. Wipszycką i A. Wolickim) „Historię starożytnych Greków, t. 2”.
Polska próbowała skolonizować Liberię. I to wbrew wiedzy i woli polskiego rządu
W latach 30. XX wieku Polska próbowała skolonizować Liberię. Wszystko zaczęło od nieoczekiwanej wizyty dr. Leo Sajousa, nieoficjalnego wysłannika rządu Liberii w Warszawie.
W tym artykule: Szokujące podpisanie umowy Nietrafiony transport Polska próbowała skolonizować Liberię Kolonie walczą o wolność Na początku lat 30. XX wieku Liberia znalazła się w finansowych tarapatach z powodu niemożności spłaty kilkumilionowej pożyczki dolarowej, udzielonej przez amerykańską firmę Firestone Tire and Rubber Company – wielkiego producenta opon. Chociaż pożyczki pochodziły z prywatnej firmy, jesienią 1932 roku Liga Narodów przedstawiła Liberii ultimatum w postaci planu naprawczego, który de facto oznaczał oddanie kraju pod protektorat organizacji. Aby ratować suwerenność, władze z Monrovii postanowiły poprosić o pomoc Polskę, która w tym czasie była sprawozdawcą spraw liberyjskich na forum Ligi. Pomocy udzielił jednak nie polski rząd, lecz Liga Morska i Kolonialna (LMiK), wyrastająca już wówczas na potężną kilkusettysięczną organizację. Wspierała m.in. polskich kolonizatorów zakładających plantacje kawy w Angoli. Szokujące podpisanie umowy W maju 1934 roku minister spraw zagranicznych Józef Beck po powrocie z posiedzenia Ligi Narodów w Genewie znalazł na biurku tekst międzynarodowej umowy. „Jego Ekscelencja Prezydent Republiki Liberii Edwin Barclay i Jego Ekscelencja Generał Gustaw Orlicz-Dreszer, Prezes Polskiej Ligi Morskiej i Kolonialnej, mając na uwadze dobre i przyjacielskie stosunki między Polską a Liberią…” – czytał coraz bardziej zdumiony, ponieważ umowa przewidywała m.in. otwarcie przedstawicielstwa Liberii w Warszawie, o czym nikt go nie powiadomił. Szokujący był już sam fakt, że umowę z obcym państwem podpisała pozarządowa organizacja. Jeszcze bardziej to, że niepodległy afrykański kraj podpisał ją ze stowarzyszeniem mającym w nazwie słowo „kolonialna”. A najbardziej, że Liga zaplanowała już międzynarodowe wizyty na szczeblu ministerialnym między Polską a Liberią. Przygotowała też tekst „Traktatu Przyjaźni” między obydwoma państwami, gotowy do podpisania przez rząd. Tego było już za wiele... MSZ odciął się od pomysłów LMiK, co jednak w niczym nie zmieniło stosunku Liberyjczyków do zawartej umowy. Dzięki porozumieniu z Polakami udało im się pozbyć narzuconych przez Ligę Narodów amerykańskich doradców. Nowym ekspertem ekonomicznym rządu Liberii został 32-letni wykształcony w USA inżynier Tadeusz Brudziński, a doradcą ds. sanitarnych – 44-letni lekarz Jerzy Babecki. Jednocześnie rozpoczęły się przygotowania do osadzenia grupy polskich plantatorów. Przyznane im koncesje przewidywały nie tylko oddanie w dzierżawę 50 farm, ale także wyłączność na prowadzenie handlu na terenach położonych z dala od wybrzeża. Na początek trzeba było jednak zdobyć na to pieniądze. Kolonie brytyjskie – odkryj ich historię od początków osadnictwa po dekolonizację W szczytowym okresie swojej potęgi Wielka Brytania miała kolonie niemal w każdym zakątku świata. Taki stan utrzymywał się przez długi czas, bo jeszcze na początku XX wieku co piąty człow... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kolonie-brytyjskie-odkryj-ich-historie-od-poczatkow-osadnictwa-po-dekolonizacje-fot-pictures-from-history-universal-images-group-via-getty-images-b8aa326.jpg" width="912" height="700" alt="Kolonie brytyjskie – odkryj ich historię od początków osadnictwa po dekolonizację (fot. Pictures From History/Universal Images Group via Getty Images)" title="Kolonie brytyjskie – odkryj ich historię od początków osadnictwa po dekolonizację (fot. Pictures From History/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nietrafiony transport 28 grudnia 1934 roku z portu w Gdyni wyrusza wyczarterowany przez LMiK frachtowiec „Poznań”. Pod jego pokładem znajduje się 1800 ton towarów, których sprzedaż ma dostarczyć kapitału na rozruch polskich interesów w Liberii. W styczniu 1935 roku statek dociera do Monrovii, a następnie kontynuuje rejs pomiędzy portami zachodniego wybrzeża Afryki. Wiele towarów jest nietrafionych i wyprawa przyniosłaby straty. Jednak Żegluga Polska rezygnuje z 44 tysięcy złotych opłaty za fracht. Akcja Polaków budzi niemały popłoch wśród zagranicznych firm w zachodniej Afryce. Władze francuskich kolonii rozsiewają nawet plotkę, że „Poznań” to statek piracki. Polska próbowała skolonizować Liberię Wkrótce pierwszych ośmiu kolonistów obejmuje farmy w Liberii. Jednym z nich jest 42-letni pisarz i podróżnik Kamil Giżycki. „Góra, na której stał mój dom, nazywała się w pięknym i kwiecistym lokalnym języku »Górą Wężową«. Początkowo cała pokryta była gęstym lasem. Po jego wypaleniu i wykarczowaniu ukazał się płaski szczyt pagórka, na którym stanął obszerny dom, a również znalazło się miejsce na kurniki, ogród warzywny i poletko z paroma tysiącami sadzonek ananasów i palm kokosowych” – wspominał po latach Giżycki. Plantacja liczyła 1500 hektarów. Większość była przeznaczona pod kawę i kakao, ale ponieważ dają one zysk dopiero po trzech–pięciu latach, początkowo plantatorzy mieli utrzymywać się z uprawy rycynusu. Brak doświadczenia w tropikach dawał o sobie znać. „Rycynus rozrósł się jak las i już mieliśmy nadzieję na piękne dwukrotne zbiory roczne. Jednak rośliny zaatakowała pleśń i zanim zdążyliśmy sprowadzić lekarstwo z Europy, pozostawiła z kwiatostanów tylko oparszywiałe kikuty” – żalił się Giżycki. Wkrótce przyszło mu się zmierzyć z kolejną plagą – szarańczą. „Niemal w okamgnieniu wszystkie szkółki kakao, kawy i kola zostały wprost zalane tą poruszającą się lawiną” – pisał. Szarańczę kilkakrotnie udało się przepędzić: „Część robotników rozpaliła duże ognie, część wzięła blaszane bańki po nafcie i benzynie i zwartym szykiem szła przez pola, bijąc w nie patykami. Skutek był prawie natychmiastowy. Szarańcza nie znosząca zgiełku i dymu podrywała się ciężko z ziemi”. Nie zawsze jednak kończyło się to sukcesem. „Nigdzie na całym polu ani strzępa liścia, ani źdźbła zieleni!” – wściekał się Giżycki po zjedzeniu przez owady plantacji rycynusu. Kolonie walczą o wolność Największy jednak cios przyszedł nie ze strony szarańczy, ale polityków i potężnych korporacji. W sierpniu 1936 roku na łamach liberyjskiej gazety „The Weekly Mirror” ukazał się przedruk artykułu, w którym Polska została wprost oskarżona o chęć zamienienia Liberii w swoją kolonię. „Kraj, który do 1914 roku był kolonialnym terenem trzech innych państw, teraz sam chce być panem w afrykańskim kraju” – pisał 32-letni dziennikarz Nnamdi Azikiwe. Był to jeden z liderów panafrykańskiego i antykolonialnego ruchu. 27 lat później Azikiwe zostanie pierwszym prezydentem niepodległej Nigerii. Jego zarzuty były na rękę zarówno rządowi USA, jak i koncernowi Firestone. Wkrótce w Stanach Zjednoczonych rozpętała się wielka kampania prasowa przeciwko Polsce. Inna sprawa, że władze Ligi same „podłożyły się”, m.in. buńczucznymi wypowiedziami Zygmunta Dreszera (brata prezesa LMiK). W wywiadzie dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” powiedział on, że „Liberię można uważać już za polską kolonię”. Sprawie nie pomagały też rozgłaszane przez samych Liberyjczyków plotki, że „Polacy w Ameryce wspólnie z tamtejszymi Murzynami tworzą koncern finansowy w celu spłacenia pretensji Firestone’a w zamian za oddanie Liberii pod protektorat Polski”. Była to forma nacisku na Amerykanów, ale skutki okazały się opłakane. Wkrótce rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął serię dyplomatycznych nacisków. Ambasador RP w Waszyngtonie kilkakrotnie był wzywany do Departamentu Stanu, gdzie musiał się gęsto tłumaczyć z działalności LMiK w Liberii. Także na władze w Monrovii naciskano, by pozbyły się polskich osadników. Pretekstu dostarczył incydent z przekazaniem przez Polaków broni myśliwskiej mieszkającym w Liberii plemionom. Rozdmuchana do niebywałych rozmiarów sprawa była przedstawiana jako początek zbrojnej akcji zmierzającej do obalenia liberyjskiego rządu. W 1937 roku minister Beck – mając dość oskarżeń Polski o planowanie zamachu stanu i kolonializm – wymusił na LMiK wycofanie osadników. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Tajemnica Roanoke. Co się stało w "zaginionej kolonii"?
W 1587 roku ponad stu angielskich osadników przybyło na wyspę Roanoke, u wybrzeży dzisiejszej Karoliny Północnej. 3 lata później ślad po nich zaginął…
W tym artykule: Do trzech razy sztuka Tajemnicze zniknięcie Co wiemy po ponad 400 latach? To jedno z najbardziej tajemniczych i niewyjaśnionych wydarzeń z historii Ameryki Północnej. Do dzisiaj historycy głowią się, co właściwie wydarzyło się z osadnikami, którzy przypłynęli z Anglii, aby zamieszkać na odkrytej kilka lat wcześniej wyspie. Dochodzenie w tej sprawie trwa od ponad 400 lat i do tej pory nikt nie znalazł jednoznacznej odpowiedzi. Do trzech razy sztuka Pierwsza angielska ekspedycja w okolice Roanoke odbyła się w lipcu 1584 roku. Prowadzona przez kapitanów Philipa Amadasa i Arthura Barlowe’a, a finansowana przez sir Waltera Raleigha, grupa dotarła do łańcucha mierzejowych wysepek, leżących na pograniczu dzisiejszych stanów Wirginia i Karolina Północna. Rozpoczęto eksplorację tamtejszych terenów. W trakcie wyprawy podróżnicy odnaleźli wyspę Roanoke, która wydała im się idealnym i bezpiecznym miejscem, aby założyć tam pierwszą angielską osadę w Nowym Świecie. Kolonizatorzy spotkali wówczas pierwszy raz miejscowych Indian - Sekotan i Kroatan. Nawiązali z nimi przyjazne stosunki, a dwóch z nich zabrali do Anglii, aby zdać raport z wyprawy. W Londynie spotkali się z sir Raleighem i zostali przedstawieni na dworze. Dzięki temu udało się zebrać potrzebne fundusze do sfinansowania pierwszej angielskiej kolonii. Miała to być również przystań dla korsarzy, którzy walczyli z Hiszpanami. W kwietniu 1585 roku flota statków dowodzona przez Richarda Grenville’a, na pokładzie, których znajdowało się ok. 600 osób, wyruszyła w kierunku Roanoke. Podczas rejsu, podczas którego nie obyło się od perturbacji, stracono spory zapas żywności. W związku z tym Grenville zdecydował, że na wyspie pozostanie tylko stu osadników, a gubernatorem zostanie Ralph Lane. W 1858 r. został położony pierwszy transatlantycki kabel telegraficzny. Miesiąc później przestał działać 16 sierpnia 1858 roku 98 słów zmieniło oblicze światowej komunikacji. Tego dnia brytyjska królowa Wiktoria napisała telegram zaadresowany do prezydenta Stanów Zjednoczonych Jamesa Buchanana.... Tak pod jego wodzą, kolonizatorzy wznieśli na Roanoke niewielki fort i kontynuowali eksplorację wybrzeża. Pozostało im czekać na transport jedzenia z Anglii, z którym wrócić miał Grenville. Okazało się, że pierwszy raport z Roanoke nie był zbyt dokładny. Wyspa nie nadawała się pod uprawę ziemi, nie było tam także żadnych cennych złóż kruszców. W trakcie drugiej wyprawy kolonizatorzy poznawali się lepiej z tubylcami. Niestety szybko pojawiły się pierwsze konflikty. Posądzony o kradzież srebrnego naczynia, jeden z miejscowych stał się pretekstem, żeby osadnicy w furii spalili lokalną wioskę. Stan niepokoju narastał. Osadnicy mieli duże problemy z pozyskiwaniem pożywienia, byli bardzo nieporadni. W końcu zdecydowali się na powrót do Anglii. Wsiedli na pokład okrętów korsarza Francisa Drake’a i odpłynęli z Roanoke, a wraz z nimi marzenia o kolonii w Nowym Świecie. Przynajmniej do czasu. Co ciekawe, gdyby osadnicy poczekali jeszcze kilka dni, doczekaliby się powracającego Grenville’a. Ten widząc, że na miejscu nikogo nie ma, również odpłynął z powrotem, ale na miejscu pozostawił 15 żołnierzy. Ci później wdali się w potyczkę z Indianami i część z nich zginęła w walce, a część uciekając drogą morską z wyspy. W 1587 roku kolejna grupa osadników dobiła do wschodniego brzegu Ameryki Północnej. Początkowo ta grupa miała osiedlić rejony Chesapeake, ale kapitan odmówił popłynięcia dalej, z uwagi na płytkie wody i ryzyko ugrzęźnięcia. Dlatego znów padło na Roanoke. Tym razem miało się udać. Osadę nazwano City of Raleigh. Wśród kolonizatorów były również kobiety i dzieci. Gubernatorem został John White, który był również dowódcą tej wyprawy. Anglicy zabrali się do naprawy opuszczonego i zrujnowanego fortu i rozpoczęli budowę nowej osady. Niestety bardzo szybko okazało się, że Indianie nie zapomnieli krzywd, które wyrządzili im poprzednicy. Doszło do zabójstwa jednego z osadników, a mediatorem w konflikcie stali się sojusznicy z plemienia zamieszkującego wyspę Croatoan. Ci sami, których przedstawiciel kilka lat wcześniej popłynął do Anglii. Starania te jednak poszły na marne i co chwilę dochodziło do walk. Pogrążeni w strachu osadnicy zdecydowali się w końcu wyprowadzić z Roanoke i przenieść się nad zatokę Chesapeake. Kończące się zapasy jedzenia zmusiły ich także do decyzji o wysłaniu delegacji do Starego Świata po żywność. Wytypowano White’a, który nie był z tego powodu najszczęśliwszy. Kilka dni temu bowiem, narodziła się jego wnuczka. Gubernator ostatecznie zostawił swoją rodzinę i odpłynął 26 sierpnia 1587 roku z powrotem do Anglii. Pech chciał, że na przeszkodzie w powrocie stanęło widmo wojny Anglii z Hiszpanią. Do obrony kraju zostały oddelegowane praktycznie wszystkie angielskie statki i White mógł powrócić na Roanoke dopiero 3 lata później w 1590 roku… Tajemnicze zniknięcie Powrót okazał się dla White’a olbrzymim szokiem. Na miejscu nie zastał kompletnie nikogo. Nie znalazł również śladów walki ani jasnych wskazówek, co mogło stać się z jego rodziną i innymi osadnikami. Przy wejściu do fortu, na jednym z ociosanych słupów widniał napis CROATOAN. Natomiast w trakcie przeczesywania lasu, ekipa White natknęła się na drzewo z wyrytymi literami CRO. White ustalił z ludźmi, których zostawił 3 lata wcześniej, że w razie niebezpieczeństwa zostawią mu jakiś znak. Croatoan była to wyspa (obecnie Hatteras) oddalona o 50 mil na południe i White sądził, że właśnie tam mogli udać się osadnicy. Niestety szalejący sztorm i uszkodzenie kotwicy statku nie pozwoliły mu popłynąć w to miejsce i zmuszony był znowu wrócić do Anglii. Na kolejną wyprawę nie udało mu się już uzbierać pieniędzy… Co wiemy po ponad 400 latach? Istnieje wiele teorii na temat tego, co mogło się wtedy wydarzyć. Jedna z nich to atak rdzennych Amerykanów lub Hiszpanów, którzy w tym czasie prowadzili wojnę z Anglią. Inna teoria głosi, że wszyscy wymarli z głodu lub chorób. Istnieje również możliwość, że osadnicy zasymilowali się z tubylcami i rozproszyli się po tamtejszych okolicach. Być może kolonizatorzy podjęli szalenie ryzykowną próbę przedostania się do Anglii na własną rękę i zginęli na otwartym morzu, W toku prac archeologicznych w Karolinie Północnej badacze znaleźli wiele przedmiotów, które pochodziły z XVI wieku. Między innymi europejską ceramikę, broń, czy monety. Odkrycia te pozwoliły jednak wysnuć jeszcze więcej teorii, niż przybliżyć nas do prawdy o tajemniczej kolonii Roanoke… Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Heinz wraz z Aldrin Space Institute stworzyli pierwszy w historii ketchup, który wyprodukowany został w warunkach marsjańskich. 14 astrobiologów pracowało nad projektem przez wiele miesięcy.
W tym artykule: Terraformacja na Ziemi Znany i lubiany produkt podczas misji kosmicznych Kolonizacja Marsa Terraformacja Marsa to na razie odległe marzenia ludzkości, ale tutaj na Ziemi możemy testować uprawę roślin, czy produkcje żywności w specjalnym symulatorze warunków Czerwonej Planety. To właśnie zrobili naukowcy z Aldrin Space Institute we współpracy z popularną firmą Heinz. Wyhodowali pomidory, z których udało się zrobić ketchup. Dziś przedsiębiorstwo pokazało światu pierwszą butelkę nazwaną „Marz Edition”. Terraformacja na Ziemi Eksperyment przeprowadzono na Florida Institute of Technology. Celem projektu było nie tylko wyhodowanie pomidorów do stworzenia ketchupu. Naukowcom zależało na tym, żeby w trudnych do odtworzenia warunkach, wyprodukować identyczny i oryginalny czerwony sos Heinz. W tym celu na terenie instytutu powstała szklarnia, którą nazwano „RedHouse” (Czerwony Dom), w której odwzorowano rodzaj gleby, ilość tlenu i temperaturę Marsa. Instytut wykorzystał w tym celu sztuczne oświetlenie lamp LED, a pomidory były uprawiane na obszarze, w którym usypano ok. 3500 kilogramów gleby imitującej marsjański regolit. Znany i lubiany produkt podczas misji kosmicznych Przedstawiciele firmy Heinz podkreślili sukces eksperymentu i stwierdzili, że ich nowy limitowany produkt świetnie nada się podczas długich lotów kosmicznych. Ketchup został bowiem dobrze przetestowany. Instytut w trakcie badań końcowych wysłał jedną butelkę ponad 30 kilometrów nad ziemię, gdzie temperatura spadła do ok. -35 stopni Celsjusza. Testy wykazały, że podczas zmian ciśnienia i temperatury smak ketchupu nie ulega zmianie. Były astronauta z NASA, Mike Massimino, a obecnie profesor inżynierii mechanicznej Uniwersytetu Columbią, w wywiadzie dla Daily Mail powiedział: „smaki, które dobrze znamy i lubimy, są ważne dla naszego samopoczucia w trakcie długich lotów kosmicznych. Mamy takie powiedzenie: Nie chodzi o jedzenie, ale o sos. W kosmosie wiele potraw, które dostajemy jest mdłych i odwodnionych, a to właśnie sos dodawał smaku naszemu jedzeniu" - dodaje były astronauta. Kolonizacja Marsa Badania takie jak te, są istotne w kontekście potencjalnej kolonizacji Marsa. Jeżeli tutaj, na Ziemi naukowcy będą odnosili coraz większe sukcesy w badaniach nad terraformacją, tym większe szanse na powodzenie takich misji. Zarówno NASA, jak i Space X Elona Muska, chcą wysłać pierwszych ludzi na Czerwoną Planetę. Miliarder, z dużym optymizmem, planuje zrealizować ten cel jeszcze do 2030 roku. Jednak nie same warunki życia na tej planecie są wyzwaniem, również próba dotarcia tam. Ze względu na to, że i Ziemia i Mars poruszają się po eliptycznych orbitach odległość między nimi waha się od 56 milionów do ponad 400 milionów kilometrów. Taka podróż mogłaby zająć przy obecnym rozwoju technologicznym nawet do dziewięciu miesięcy. W kończący się niedługo rok Stanisława Lema, warto przypomnieć cytat z jego książki "Solaris". Polak, jak nikt inny rozumiał co kieruje ludźmi w ich dążeniach do zdobywania kosmosu. „Wcale nie chcemy zdobywać kosmosu, chcemy tylko rozszerzyć Ziemię do jego granic. Jedne planety mają być pustynne jak Sahara, inne lodowate jak biegun albo tropikalne jak dżungla brazylijska. Jesteśmy humanitarni i szlachetni, nie chcemy podbijać innych ras, chcemy tylko przekazać im nasze wartości i w zamian przejąć ich dziedzictwo. Mamy się za rycerzy świętego Kontaktu. To drugi fałsz. Nie szukamy nikogo oprócz ludzi. Nie potrzeba nam innych światów. Potrzeba nam luster. Nie wiemy, co począć z innymi światami. Wystarczy ten jeden, a już się nim dławimy.” Abstrahując od motywów zdobycia czwartej planety Układu Słonecznego, warto przyglądać się próbom i nowym doniesieniom à propos misji kosmicznych. Bo prawdopodobnie byłoby to największe i najważniejsze wydarzenie w historii astronautyki i ludzkości w ogóle.
Tak wyglądała trasa ludzi migrujących z Syberii do Ameryk. Naukowcom pomogła bakteria
Około 60 tys. lat temu małe grupy łowców-zbieraczy opuściły Afrykę pieszo i dotarły do Eurazji. Stamtąd ruszyli na kolonizację Ameryk. Naukowcy ustalili, jak wyglądała ich trasa.
W tym artykule: Bakteria żołądkowa wskaże ci drogę Pierwsi imigranci Helicobacter pylori to zmartwienie kilku miliardów ludzi na całym świecie. Co ciekawe, naukowcy znaleźli dla niej nowe zastosowanie. Dzięki przeanalizowaniu historii ewolucyjnej bakterii udało im się ustalić, kiedy i w jaki sposób pierwsi ludzi pojawili się w Ameryce Północnej. Bakteria żołądkowa wskaże ci drogę Naukowcy z University of Warwick odtworzyli trasy, jakie około 12 tys. lat temu pokonali ludzie migrujący z Syberii do obu Ameryk. Wykorzystali do tego próbki bakterii żołądkowej zwanej Helicobacter pylori, którą od co najmniej 100 tys. lat łączą ścisłe relacje ewolucyjne z ludźmi. Jak ustalili, nasi przodkowie skolonizowali Amerykę, przechodząc przez pomost lądowy Beringia. W badaniach wykorzystano informacje genetyczne dotyczące H. pylori skatalogowane na University of Warwick. W ten sposób prześledzono jej ewolucyjną historię. Mniej więcej połowa ludzi na świecie jest nosicielami bakterii żołądkowej, ale badacze ustalili, że jej sekwencja genetyczna różni się w zależności od regionu, w którym została wykryta. Podczas wcześniejszych badań naukowcom udało się wyodrębnić trzy populacje H. pylori pochodzące od ludzi z Eurazji i obu Ameryk. Najnowsze dane wskazują jednak na to, że bakterie z Syberii można podzielić na nieznane wcześniej podgrupy. Jedna z nich, pochodząca od rdzennych Amerykanów, była rozmieszczona na całej Syberii, co z kolei ma być dowodem na to, że konkretna populacja bakterii podróżowała razem z ludźmi przez pomost lądowy na tereny dzisiejszej Kanady i Stanów Zjednoczonych. Nie powinniśmy szukać kontaktu z obcymi? Mogą być „ekstremalnie niebezpieczni” Czy kosmici istnieją i, czy jeśli tak, to czy mają pokojowe zamiary względem Ziemi? Amerykański dziennikarz popularnonaukowy przekonuje, że nie powinniśmy tego sprawdzać. Pierwsi imigranci Aby zrekonstruować najbardziej prawdopodobną wersję wydarzeń, naukowcy porównali najwiarygodniejsze modele ewolucyjne przy użyciu przybliżonego obliczenia bayerowskiego. Wyniki pokazały, że niewielka populacja H. pylori dotarła do Ameryki podczas jednej migracji około 12 tys. lat temu. Około 60 tys. lat temu małe grupy łowców-zbieraczy opuściły Afrykę pieszo i dotarły do Eurazji, gdzie następnie się osiedliły. Byli to pierwsi na świecie imigranci. 50 tys. lat później, ludzie dotarli już na kontynent amerykański. Migracje odbywały się podczas ostatniego zlodowacenia, czyli od 115 tys. do 11 700 tys. lat temu. W tym czasie dzisiejsza północna Eurazja była zamarzniętym pustkowiem, przypuszczalnie niemożliwym długoterminowego zamieszkania. Jak więc ludziom udało się migrować przez ten ogromny region i znaleźć drogę do Ameryki Północnej? Ta kwestia nadal pozostaje zagadką. Odpowiedź pozwoliłaby zrozumieć pierwotny proces kolonizacji świata.
Co będziemy hodować na Marsie? Przetestowano, które rośliny by się przyjęły
​Wiemy, że na Marsie znajduje się zamrożona woda. Wiemy również, że Czerwona Planeta miała kiedyś atmosferę. Kolejne pytanie w przypadku naszej ewentualnej podróży na Marsa dotyczy rolnictwa: czy można tam uprawiać ziemskie rośliny?
– W pewnym sensie tak. Holenderscy ekolodzy przetestowali 14 roślin w podłożu, która pod względem chemicznym odpowiadało temu z powierzchni Marsa i Księżyca i porównali z niezbyt żyzną glebą z Ziemi. Gleba Marsa zawierała wszystkie pierwiastki niezbędne do rozwoju roślin, w tym fosfor, azot i potas, a także magnez, wapń i żelazo. Po kilku miesiącach symulacji wiele roślin zaczęło kiełkować. Marsjańskiej glebie brakuje jednak zdolności do absorbowania wody – jest zbyt miałka, żeby utrzymać wilgoć. Pomysł, by przyszli osadnicy uprawiali rośliny na Marsie, jest „interesujący pod względem naukowym, ale niezbyt praktyczny” – odpowiada ekolog specjalizujący się w glebie Wieger Wamelink. Atmosfera na Marsie jest zbyt rzadka, klimat zbyt chłodny, a na planecie nie ma pola elektromagnetycznego jak na Ziemi, by chronić świat roślin przed wysokim poziomem promieniowania. Kolonizatorzy Marsa musieliby uprawiać żywność pod kopułą albo we wzmocnionych namiotach – twierdzi Wamelink. Ale przynajmniej będą mogli wykorzystać glebę, która już tam jest. Tekst: Daniel Stone Jak ogląda góry niewidomy alpinista? Jurek Płonka przemierza najwyższe pasma Europy i zdobywa kolejne szczyty. Posłuchaj jego opowieści! View oEmbed on the source website
Leć na Marsa z National Geographic. Już za tydzień rusza nasz wyjątkowy serial
Już 13 listopada będziesz mógł zobaczyć jak będzie wyglądać wyprawa na Czerwoną Planetę. Nasz serial to nie baśń science fiction, rozmawiamy z naukowcami, przepytujemy ekspertów, a nawet wizjonerów takich jak Elon Musk
Spośród wszystkich planet Układu Słonecznego żadna nie przyciągnęła zbiorowej uwagi bardziej niż Mars. Dążenie do wysłania ludzi na Marsa angażuje w kosmicznym wyścigu najtęższe umysły współczesnej nauki, przenika też kulturę masową – choćby za sprawą takich przebojów kinowych jak „Marsjanin” czy tweetów wysyłanych z kosmosu przez astronautę Scotta Kelly’ego. Seria „MARS” łączy elementy serialu fabularnego z sekwencjami dokumentalnymi, ilustrując dzieje ludzkiego dążenia do kolonizacji Marsa. Historia produkcji, której akcja osadzona jest zarówno w przyszłości, jak i teraźniejszości, opowiadana jest z perspektywy odbywającej się w 2033 r. fikcyjnej misji załogowej na Czerwoną Planetę. Fabularne elementy scenariusza i efekty specjalne malują realistyczny obraz świata przyszłości. Historie współczesnych starań, by dotrzeć do Marsa, opowiadane są za pomocą wstawek dokumentalnych oraz wywiadów z naukowcami i innowatorami, którzy kierują badaniami oraz rozwojem technologii kosmicznej. Za produkcję serialu odpowiadają lauraci nagród Akademii i Złotych Globów, Ron Howard oraz Brian Grazer - twórcy takich filmów jak „Apollo 13” czy „Piękny umysł”. Reżyserem serii „MARS” jest pochodzący z Meksyku Everardo Gout, osobiście wybrany przez duet producentów. „MARS” przedstawia przyszłość podróży kosmicznych finansowanych za pomocą partnerstwa prywatno-publicznego dwóch fikcyjnych organizacji: Mars Mission Corporation (MMC), konsorcjum firm kosmicznych powstałego w 2022 r., które odpowiada za budowę i zarządzanie technologiczną stroną programu marsjańskiego, oraz International Mars Science Foundation (IMSF), fundacji stworzonej przez koalicję państw w celu organizacji misji na Marsa. View oEmbed on the source website W dziewiczej podróży statku kosmicznego Daedalus w 2033 r. uczestniczy starannie wybrana międzynarodowa ekipa sześciu astronautów. Są w niej: amerykański dowódca misji Ben Sawyer (Ben Cotton), amerykańska pilotka koreańskiego pochodzenia Hana Seung (Jihae), hiszpański hydrolog i geochemik Javier Delgado (Alberto Ammann), francuska fizyk i biochemik Amelie Durand (Clementine Poidatz), nigeryjski inżynier i robotyk Robert Foucault (Sammi Rotibi) oraz rosyjska egzobiolog i geolog Marta Kamen (Anamaria Marinca). Tymczasem na Ziemi, w zespole kontroli lotu MMC, pracują: siostra bliźniaczka Hany Seung, oficer prowadząca komunikację z załogą (CAPCOM) Joon Seung (również grana przez Jihae) oraz francuski prezes MMC Ed Grann (Olivier Martinez). Po pomyślnym wylądowaniu Daedalusa na Marsie i przygotowaniu wstępnej bazy operacyjnej, brytyjska fizyk jądrowa Leslie Richardson (Cosima Shaw) wraz z mężem, światowej sławy botanikiem eksperymentalnym dr. Paulem Richardsonem (John Light), kieruje misją kolonizacyjną. Aby jeszcze lepiej wprowadzić widzów w historię Czerwonej Planety, National Geographic Channel przygotował sześcioodcinkowy serial internetowy „BEFORE MARS”, będący wstępem do historii, którą poznamy w serii „MARS”. Będzie go można obejrzeć przed premierą na stronie www.natgeotv.com/pl. Mars to również temat przewodni listopadowego wydania magazynu National Geographic. Polska premiera największej globalnej produkcji National Geographic Channel odbędzie się w niedzielę, 13 listopada, o godz. 21:30.
Kolonizacja Marsa? Jasne, ale tylko dla naprawdę odważnych. Gotowych nawet na śmierć
Właściciel firmy SpaceX, Elon Musk, ogłosił w Meksyku plan pierwszych podróży załogowych na Marsa. Według wizjonera w ciągu najbliższej dekady nie tylko tam dotrzemy, ale założymy tam stałe bazy i stworzymy osiedla.
To było jedno z najbardziej oczekiwanych wystąpień tego roku, nie tylko jeśli chodzi o badania kosmiczne, czy popularyzację nauki. Elon Musk to postać o popularności gwiazdy popkultury, porównywalnej do Steve'a Jobsa. Jego wizja to ludzkość zamieszkująca nie jedną, a dwie planety w Układzie Słonecznym. Zaprzecza by chodziło o jakikolwiek exodus z Ziemi. - Nie chodzi o to by wszyscy przeprowadzili się na Marsa, ludzkość powinna stać się multiplanetarna - powiedział na Międzynarodowym Kongresie Astronautyki w Guadalacharze - To pozwoli zminimalizować zagrożenie wyginięcia oraz pozwoli na niesamowitą przygodę. View oEmbed on the source website Plan Muska jest bardzo ambitny. Z pomocą rakiet kursujących między Ziemią i Marsem (tam i z powrotem) na czerwoną planetę mają polecieć tysiące ludzi. Transport ma wyglądać podobnie jak obecnie działające połączenia lotnicze - to znaczy rakieta w obie strony zabiera pasażerów lub towary, na Marsie jedynie uzupełnia paliwo. Dzięki temu koszt wysłania w taką podróż człowieka spada z milionów dolarów do kilkuset tysięcy - to już jest w zasięgu części społeczeństwa, tej najbardziej zdecydowanej i którą najmniej przeraża ryzyko. A ryzyko istnieje i sam Musk przyznaje, że to jak człowiek zniesie daleką podróż, kosmiczne promieniowanie czy życie na planecie o innej grawitacji to wciąż niewiadoma. Testy rakiet SpaceX trwają od miesięcy i przynoszą rezultaty. Według prognoz pierwszy lot na Marsa ma wystartować już w 2022 roku. Źródło: National Geographic News Chcesz poznać inne zaskakujące ciekawostki? Sięgnij po nasz numer specjalny!
Co pokonało Indian? Broń? Europejskie choroby? Nie! Najpierw zmiany w środowisku
Blisko sto lat po wkroczeniu Europejczyków do Ameryki Północnej nastąpił dramatyczny spadek liczebności populacji wskutek epidemii oraz zmiany w środowisku – informują naukowcy w „Proceedings of the National Academy of Sciences”.
Badania archeologiczne prowadzono na terenach zamieszkiwanych w XVII w. przez Indian Pueblo w stanie Nowy Meksyk. Okazuje się, że największe epidemie, które zdziesiątkowały Indian, nie nastąpiły zaraz po pierwszych kontaktach z najeźdźcami, ale około stu lat później, kiedy na podbitych terytoriach założono kościoły misyjne – dowodzą naukowcy z Harvard University (USA). Zdziesiątkowanie populacji doprowadziło z kolei do zmian w środowisku, skutkujących m.in. niekontrolowanymi pożarami lasów. Dotąd wielu naukowców uważało, że spadek liczebności populacji rdzennych mieszkańców Ameryki nastąpił zaraz po pierwszych kontaktach z Europejczykami. Inni z kolei sądzili, że był to proces nasilający się stopniowo. Prof. Matt Liebmann i jego zespół prowadzili badania archeologiczne na terenach zajmowanych przez 18 wiosek indiańskich. Ich zdaniem, w ciągu zaledwie 60 lat populacja obniżyła się z ok. 6500 osób do mniej niż 900. Współwystępowało to w czasie z utworzeniem misji na terytoriach Indian. Jak opisuje Liebmann, kontakty Europejczyków z Indianami na południowym zachodzie Ameryki Północnej rozpoczęły się w 1539 r. Epidemie zaczęły wybuchać po 1620 r. Gwałtowne zmniejszenie liczebności Indian Pueblo nastąpiło w latach 1620-1680. „Pomyślcie, co to mogło oznaczać, gdy masz pokój pełen ludzi, po czym dziewięciu z dziesięciu umiera. Pomyślcie, jak to się przekładało na ich strukturę społeczną, gdy tracili ludzi znających się na tradycyjnej medycynie, liderów społecznych i religijnych, pomyślcie o ogromnym wpływie, jaki mogło to wywrzeć na ich kulturę i historię” - opisuje Liebmann. Okazuje się jednak, że zmiany w obrębie populacji przełożyły się dodatkowo na zmiany środowiska przyrodniczego. Do opuszczonych wiosek zaczęła wkraczać przyroda, a indiańskie pola nie działały już jak bufory chroniące przed pożarami. Przez to zwiększył się obszar niekontrolowanych pożarów. Źródło: PAP
Holenderska firma Mars One ogłosiła niedawno, że rozpoczyna nabór do załogi, która ma w 2022 r. polecieć na Marsa (sam lot będzie trwał siedem miesięcy).
Celem tej misji ma być założenie kolonii ludzkiej na Czerwonej Planecie. Propozycja na pierwszy rzut oka wydaje się bardzo ciekawa, szczególnie dla tych, których od lat fascynuje życie na innej planecie. Jednak po dokładnym zapoznaniu się z tą ofertą okazuje się, że Bas Lansdorp, holenderski przedsiębiorca, który nadzoruje ten projekt, przewiduje dla śmiałków bilet tylko w jedną stronę. Sam stwierdził, że chciałby polecieć. Ale za chwilę dodał, że ma bardzo fajną dziewczynę, więc chyba jednak zostanie na Ziemi.