To maleńkie państwo właśnie zmieniło nazwę. Zrywa z kolonialnym dziedzictwem
W niewielkim wyspiarskim państwie leżącym na Oceanie Spokojnym doszło do prawdziwej rewolucji. Kraj, do tej pory nazywany Nauru zmienił swoją oficjalną nazwę na Republikę Naoero. Nowe nazewnictwo ma lepiej oddawać tradycyjną pisownię i wymowę najmniejszej republiki na świecie.
Trudno sobie wyobrazić, by w czasach pokoju państwa zmieniały swoje nazwy. A jednak taka sytuacja ma miejsce i to nie tylko w przypadku niewielkich krajów. W ostatnich latach nazewnictwo zmieniały choćby Eswatini z Suazi czy Republika Macedonii Północnej z po prostu Macedonii. Do tego grona dołączył właśnie niewielki, wyspiarski kraj, którego mieszkańcy mogą od teraz posługiwać się tradycyjną nazwą państwa. Nowa, stara nazwa Już niedługo wszystkie mapy świata będą musiały przejść delikatną korektę. Prezydent Nauru, David Adeang, ogłosił bowiem, że Nauru zrywa ze swoim kolonialnym dziedzictwem. Powrót do nazwy Naoero ma na celu ochronę lokalnego języka oraz powrót do tradycyjnego nazewnictwa. Tradycję tę można dostrzec, spoglądając na herb najmniejszej republiki na świecie – nad centralnie umieszczoną tarczą unosi się nowo wprowadzona nazwa państwa. Zmiana nazwy to gest zrywający z kolonialnymi naleciałościami. W 1888 roku Naoero zostało oficjalnie zaanektowane przez Cesarstwo Niemieckie. Z powodu trudności z wymową rodzimej nazwy Niemcy zmienili ją tak, by lepiej odpowiadała europejskim preferencjom. Przez kolejne lata okupowany kraj nazywany był m.in. Nawodo czy Navoda Onawero. Co ciekawe, nie były to pierwsze nazwy, jakie Europejczycy nadali wyspiarskiemu państwu. W 1798 roku brytyjski żeglarz, zachwycony wyspą, nazwał ją „Przyjemną Wyspą”. Polityczne reakcje Z pozoru kontrowersje mógłby budzić proces, w jakim potoczyła się zmiana państwowej nazwy. Prezydent republiki zdecydował się nie przeprowadzać zapowiadanego wcześniej referendum, proponując od razu poprawki do nauruańskiej konstytucji. Ustawodawcy w dwóch rundach przegłosowali złożony projekt i tak, bez konieczności powszechnego głosowania, doszło do zmiany krajowej nazwy. Adeang tłumaczył później, że nowy tytuł stale funkcjonuje w społeczeństwie, które regularnie z niej korzysta. Nowa nazwa Republika Naoero została już oficjalnie uznana przez Organizację Narodów Zjednoczonych oraz państwa takie jak Australia i Nowa Zelandia. Ambasady Stanów Zjednoczonych i Chin na swoich stronach internetowych oraz w pierwszych aktach urzędowych również zaczęły stosować nową nazwę Naoero. Najmniejsza republika świata Naoero należy do najbardziej wyjątkowych krajów na świecie. Z powierzchnią wynoszącą nieco ponad 21 km² jest najmniejszą republiką, a pod względem rozmiaru to trzecie najmniejsze państwo świata (ustępuje jedynie Watykanowi i Monako). Złoty okres gospodarczy wyspiarskiego państwa przypada na lata 70. XX wieku. To wtedy, dzięki intensywnemu wydobyciu fosforanów, kraj ten miał najwyższy PKB na mieszkańca na świecie, a jego obywatele należeli do najbogatszych ludzi na całym globie. Wydobycie przyczyniło się jednak do niemal całkowitej destrukcji wyspy – ponad 80% jej obszaru przypomina obecnie surową powierzchnię Księżyca. Źródła: TimeOut, Polsat News
Piraci i legendarne złoto. Wyniki badań wraku kończą wielowiekowy spór o jakość afrykańskiego kruszcu
Przez stulecia europejscy kupcy i żeglarze powtarzali, że złoto z Afryki Zachodniej było celowo zafałszowywane. Oskarżenia kierowano przede wszystkim wobec handlarzy z ludu Akan. Dziś naukowcy wreszcie sprawdzili, ile było w tym prawdy. Pomogły im artefakty wydobyte z pirackiego wraku spoczywającego w morskich topielach.
Przez ponad tysiąc lat złoto z Afryki Zachodniej było jednym z najbardziej pożądanych towarów na świecie. Napędzało najpierw handel transsaharyjski, a później morskie kontakty z Europą. Jednak nasza wiedza o tych relacjach opierała się niemal wyłącznie na relacjach europejskich żeglarzy, które rzadko bywały neutralne. Dominującym motywem w źródłach z XVII i XVIII wieku, m.in. autorstwa Pietera de Mareesa czy Williama Bosmana, było przekonanie, że afrykańscy handlarze z ludu Akan systematycznie oszukiwali swoich partnerów. Czy Afrykanie „chrzcili” złoto? Według tych źródeł, złoto miało być celowo „rozcieńczane” srebrem, miedzią, a nawet mieszane z piaskiem i szkłem. Europejczycy, nie ufając jakości kruszcu, często niszczyli kunsztowne wyroby jubilerskie, traktując je jedynie jako surowiec do przetopienia. W efekcie ogromna część dziedzictwa kulturowego Afryki Zachodniej bezpowrotnie zniknęła w europejskich piecach hutniczych. Mimo tego, że brakowało fizycznych dowodów, które pozwoliłyby zweryfikować oskarżenia Europejczyków. Aż do teraz. Piraci pomagają rozwiązać zagadkę Przełom przyniosły badania wraku „Whydah Gally” – statku niewolniczego, który w 1717 roku został przejęty przez słynnego pirata Samuela „Czarnego Sama” Bellamy’ego i stał się jego okrętem flagowym. Jednostka zatonęła w tym samym roku podczas sztormu u wybrzeży Massachusetts, zabierając na dno łupy zrabowane z co najmniej 50 innych statków. Dzięki temu nieszczęśliwemu zdarzeniu, wrak stał się unikatową, precyzyjnie datowaną kapsułą czasu, chroniącą przedmioty, które nigdy nie trafiły do europejskich hut. We wraku było też kilkaset złotych artefaktów: od samorodków i monet, po fragmenty biżuterii wykonane z kruszcu z wydobywanego przez lud Akan – to dzisiejsze terytorium Ghany. To właśnie te przedmioty, wydobyte z morskich głębin posłużyły zespołowi pod kierownictwem dr. Tobiasa Skowronka z Uniwersytetu w Bonn do przeprowadzenia pionierskich analiz. Z wynikami można się zapoznać w czasopiśmie „npj Heritage Science”. Wiązki elektronów zamiast domysłów Aby rozstrzygnąć spór trwający od stuleci, naukowcy wykorzystali najbardziej zaawansowane, nieniszczące metody badawcze: przenośną fluorescencję rentgenowską (pXRF) oraz skaningową mikroskopię elektronową z analizą EDS. Badanie 70 próbek z wraku było wyzwaniem, ponieważ przedmioty spędziły ponad 300 lat w słonej wodzie, co doprowadziło do korozji powierzchniowej i zanieczyszczenia metalu osadami z otaczającego żelaza. Naukowcy musieli precyzyjnie oddzielić te zewnętrzne warstwy od faktycznego składu stopu. Analiza chemiczna skupiła się na proporcjach złota, srebra i miedzi. Wyniki uzyskane w laboratoriach Niemieckiego Muzeum Górnictwa zostały następnie porównane z danymi geologicznymi dotyczącymi naturalnych złóż złota w Ghanie. Dzięki takiemu podejściu, po raz pierwszy w historii, obiektywne dane naukowe można było zestawić z subiektywnymi relacjami kolonialnymi. Czy faktycznie złoto było „chrzczone”? Geologia oczyszcza imię ludu Akan Wyniki badania są jednoznaczne. Analizy wykazały, że to, co Europejczycy brali za dowód oszustwa – zawartość srebra sięgająca niekiedy 25% – jest w rzeczywistości naturalną cechą geologiczną złóż w regionie Ashanti Gold Belt. Dawni handlarze po prostu oferowali kruszec o takim składzie, jaki występował w ich ziemi. Jeśli chodzi o miedź, jej zawartość była nieco wyższa niż w samorodkach, ale wciąż wynosiła zazwyczaj około 1%, co nie wpływało na barwę metalu. Badacze sugerują, że ta niewielka domieszka mogła być celowa, by utwardzić cienkie i delikatne odlewy lub była wynikiem przypadkowego zanieczyszczenia tygli w warsztatach rzemieślniczych. Do dziś w Ghanie wydobywa się złoto. Praca ta odbywa się w bardzo trudnych warunkach. Kontynuacja złotych badań Badanie dr. Skowronka udowadnia, że europejskie oskarżenia wynikały z ignorancji geologicznej, a nie z nieuczciwości Afrykanów. To nie koniec badań. Teraz eksperci chcą sprawdzić, czy do wyrobu artefaktów Akan używano wyłącznie lokalnego kruszcu, czy także złota z Ameryki Południowej i Środkowej. W XVIII wieku, ze względu na gorączkę złota w brazylijskim regionie Minas Gerais, złoto z obu Ameryk mogło trafiać do Afryki Zachodniej w drodze wymiany za niewolników. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kolonializm w XIX wieku sprawił, że kilka państw władało ogromną częścią świata. Do czego to doprowadziło?
W XIX wieku ogromna część świata znajdowała się pod wpływem kilku mocarstw, przede wszystkim europejskich. Polityka kolonialna Europejczyków w największym stopniu skupiła się na zdobyczach terytorialnych w Afryce. Ale nie tylko, bo najpotężniejsze imperia włączyły do swoich granic także znaczną część Azji, obszary Ameryki Północnej, Australii i Oceanii. W praktyce kilku suwerenów zdołało opanować niemal cały świat. Jakie czynniki ukształtowały kolonializm w XIX wieku? Jakie kraje uczestniczyły w wyścigu kolonialnym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Rozwój ekspansji kolonialnej Geneza kolonializmu w XIX wieku Wpływ rewolucji przemysłowej na kolonialne imperia Wyścig kolonialny w XIX wieku Afryka i Azja pod panowaniem kolonialnym Następstwa kolonializmu Skąd wzięły się imperialne zapędy europejskich potęg? Nadrzędną przyczyną uprawiania takiej polityki była chęć kontrolowania strategicznych obszarów świata. Należy jednak podkreślić, że kolonializm nie jest tworem naszej ery. Narodził się już w starożytności, gdy Grecja zaczęła zakładać swoje osady w rejonie Morza Śródziemnego i Morza Czarnego. Politykę kolonialną praktykował także antyczny Rzym. Choć stworzony w starożytności, kolonializm swoją właściwą formę zyskał dopiero w naszej erze. Rozwój ekspansji kolonialnej Najsilniejsze państwa europejskie zaczęły tworzyć swoje kolonie już w epoce wielkich odkryć geograficznych. O ile początkowo proces ten dotyczył głównie Ameryki, to w XIX stuleciu rozszerzył się na obszary Afryki i Azji, a w mniejszym stopniu – także Australii i Oceanii. Europejskie mocarstwa miały swoje afrykańskie zdobycze kolonialne jeszcze przed nastaniem XIX wieku. Ale wówczas podbijane były wyłącznie tereny przybrzeżne, a kolonizacja nie sięgała jeszcze w głąb kontynentu. Zmieniło się to w XIX stuleciu, gdy obszar Europy dzieliło między sobą kilka potężnych mocarstw. Żadne z nich nie chciało dążyć do bezpośredniej konfrontacji. Zamiast tego, skupiły się na ekspansji na tereny zamorskie. Geneza kolonializmu w XIX wieku XIX-wieczny kolonializm był napędzany wieloma czynnikami. W tamtych czasach Europejczycy byli przekonani o swojej wyższości nad ludnością krajów nieeuropejskich. Uważali ich za barbarzyńców, dla których największym darem może być tylko europejska kultura i towarzyszące jej zdobycze cywilizacyjne. Wynalazki XIX wieku. 10 pomysłów, które zrewolucjonizowały świat Wiek XIX był przełomowym okresem w historii ludzkości. To wtedy powstały setki nowych patentów, które ukształtowały współczesną cywilizację. Oto najważniejsze wynalazki XIX wieku. Poza „misją cywilizacyjną”, ważnym czynnikiem napędzającym kolonizację była chęć umocnienia swojej pozycji na arenie międzynarodowej. Należy bowiem wspomnieć, że w XIX wieku posiadanie terytoriów zamorskich świadczyło o sile i nowoczesności państwa. Z tego względu niektóre kraje zajmowały tereny, które nie miały większego znaczenia, zarówno w kontekście ekonomicznym, jak i strategicznym. Przykładem tego niech będzie choćby niemiecka zwierzchność nad Oceanią. Warto wskazać także na Francję, która największe korzyści materialne czerpała ze swojej kolonii w Indochinach. Pozostałe obszary przynosiły jej albo tylko niewielkie zyski, albo straty. Wpływ rewolucji przemysłowej na kolonialne imperia Nadrzędnym celem opanowywania kolejnych obszarów świata była jednak względy ekonomiczne, a zwłaszcza chęć poszerzenia zaplecza surowców niezbędnych do napędzenia własnego rozwoju gospodarczego. Trzeba pamiętać, że w XIX wieku trwała już pierwsza rewolucja przemysłowa, a niebawem miała nastąpić kolejna. Rozwój przemysłu i infrastruktury wymuszał nieustanne zwiększanie podaży surowców, a przy tym – także taniej siły roboczej. Obszary zamorskie obfitowały w jedno i drugie. Nie można nie wspomnieć, że Europejczycy potrzebowali też nowych rynków zbytu dla dóbr, które wytwarzali w swoich fabrykach. Relacja metropolii z kolonią w dużej mierze opierała się na wymianie handlowej. Teoretycznie przynosiło to korzyści obu stronom. W praktyce, największe zyski czerpała metropolia, jako że kolonia pozostawała obszarem całkowicie zależnym. Wyścig kolonialny w XIX wieku W XIX-wiecznym wyścigu kolonialnym dominowały dwa mocarstwa: Wielka Brytania i Francja. Przy czym to właśnie imperium brytyjskie miało największy zasięg ekspansji kolonialnej. W drugiej połowie XIX wieku Wielka Brytania była największym mocarstwem kolonialnym świata. Około 25 proc. globu musiało służyć koronie, a królowa Wiktoria stała się symbolem brytyjskiej potęgi imperialnej. Wyprawy Vasco da Gamy do Indii – jak zmieniły świat? Vasco da Gama dokonał tego, czego nie zdołali zrobić inni wielcy podróżnicy – odnalazł drogę morską do Indii. To właśnie to odkrycie okazało się jednym z najważniejszych i na zawsze ... Do wyścigu kolonialnego przystąpiła także Portugalia i Holandia, a także Niemcy, Rosja, Włochy i Belgia. Z krajów pozaeuropejskich, w metaforycznym peletonie znalazły się także Stany Zjednoczone i Japonia. Drugi z wymienionych krajów sam mógł paść ofiarą europejskich zakusów kolonialnych, ale dzięki polityce ścisłej izolacji zdołał uniknąć losu wielu swoich sąsiadów. W drugiej połowie XIX wieku Japonia przeszła ogromną transformację. Głębokie reformy umożliwiły Krajowi Kwitnącej Wiśni wykonanie ogromnego skoku technologicznego. Na początku XX wieku Japonia była już jednym z najpotężniejszych mocarstw. Afryka i Azja pod panowaniem kolonialnym O ile kolonializm XIX wieku doprowadził do rozdarcia niemal całego globu, to działalność potęg kolonialnych w największym stopniu dotyczyła dwóch kontynentów: Afryki i Azji. Terytorium Afryki zostało podzielone w 1884 roku, na konferencji w Berlinie. Największym sukcesorem w Afryce byli Brytyjczycy. Pod panowaniem potężnego imperium znalazły się Sudan, Egipt, Rodezja, Kraj Przylądkowy, a po wojnach burskich także Natal, Transwal, Orania i Nigeria. Kolejną europejską potęgą, która wzięła udział w kolonizacji Afryki, była Francja. Kraj nad Sekwaną zajął terytoria: Algierii, Tunezji, Maroka, Madagaskaru, Afryki Centralnej, Zachodniej i Równikowej. Własnością Niemiec stały się: Kamerun, Togo oraz część Afryki Wschodniej i Południowo-Zachodniej. W posiadaniu hiszpańskim znajdowały się terytoria Rio de Oro, w portugalskim – Angoli i Mozambiku. Włosi zyskali terytoria Libii, Erytrei i Somalii. Nie tylko imperia, ale także jednostki kolonizowały Afrykę. Belgijski król Leopold II Koburg zagarnął dla siebie centralny obszar kontynentu, nadając mu nazwę Wolne Państwo Kongo. W Azji nie było tylu sukcesorów. Podobnie jak w Afryce, największe zdobycze terytorialne przypadły w udziale Wielkiej Brytanii, która zagarnęła dla siebie terytoria Indii, Birmy, Singapuru i Malezji. We francuskim posiadaniu znalazły się Indochiny, w holenderskim – Indie Wschodnie (współcześnie Indonezja), w rosyjskim – Azja Środkowa, Daleki Wschód i Syberia. Stany Zjednoczone zdobyły Filipiny, a Japonia – Tajwan i Koreę. Jednym z nielicznych obszarów Azji, który nie został bezpośrednio podzielony na kolonie, były Chiny. Wynikało to przede wszystkim z prowadzonej przez Państwo Środka polityki izolacjonizmu, a także z wielkości samego kraju: geograficznej i demograficznej. Europejczycy tworzyli jednak w Chinach swoje strefy wpływu. Zawierali z osłabionym rządem centralnym umowy handlowe, dające im wyłączność na wydobycie surowców, budowę linii kolejowych czy eksploatację portów morskich. Następstwa kolonializmu Kolonializm to jedno z najbardziej niejednoznacznych zjawisk w historii. Tak jak w przypadku XVI-wiecznych odkryć geograficznych, podboje kolonialne XIX wieku miały swoje następstwa, które w pewnym sensie można uznać za pozytywne. Należy tu wskazać choćby na wprowadzenie nowoczesnej administracji i europejskiego systemu kształcenia, budowę infrastruktury drogowej, kolejowej i portowej na obszarze kolonii, rozwój dróg transportu morskiego i udostępnienie mieszkańcom kolonii osiągnięć cywilizacyjnych świata zachodniego. Część rdzennych mieszkańców podbitych terenów zyskała też możliwość wyjazdu do metropolii. Jeżeli jednak spojrzymy na kolonializm z innej perspektywy, niż zrobił to Rudyard Kipling w utworze „Brzemię białego człowieka”, łatwo dojdziemy do wniosku, że pod pozorem „kaganka oświaty” imperialiści nieśli ze sobą przede wszystkim śmierć i cierpienie. Kazali składać swoim nowym poddanym daninę z krwi i potu. Polska próbowała skolonizować Liberię. I to wbrew wiedzy i woli polskiego rządu W latach 30. XX wieku Polska próbowała skolonizować Liberię. Wszystko zaczęło od nieoczekiwanej wizyty dr. Leo Sajousa, nieoficjalnego wysłannika rządu Liberii w Warszawie. Grupy, które sprzeciwiały się kolonizacji, były po prostu eksterminowane, a pozostałych nierzadko siłą wcielano do armii nowego gospodarza i zmuszano do niewolniczej pracy, m.in. w kopalniach. Narzucanie europejskich wartości doprowadziło do niemal całkowitego zaniku rdzennych tradycji, kultur i wierzeń. Kontrolowane obszary podlegały rabunkowej eksploatacji. Środowisko naturalne było dosłownie dewastowane, wszystko w imię pozyskania tak bardzo cennych surowców. A rozwój? Pewien status rozwoju osiągnęły wyłącznie brytyjskie dominia. Pozostałe obszary w dalszym ciągu pozostawały zacofane (w porównaniu z europejskim rozwojem cywilizacyjnym, kulturowym i technologicznym). O następstwach kolonializmu należy mówić nie tylko w kontekście wpływu, jaki polityka ta wywarła na obszary kolonizowane, ale także w ujęciu europejskim, amerykańskim i ogólnoświatowym. Podboje kolonialne stały się przyczyną wielu konfliktów. Należy tu wskazać choćby na walki Brytyjczyków z Francuzami o Faszodę, wojnę amerykańsko-hiszpańską czy japońsko-rosyjską. Wreszcie kolonializm stał się jedną z przyczyn wybuchu I wojny światowej. Trzeba bowiem pamiętać, że Niemcy, Włochy i Stany Zjednoczone włączyły się do wyścigu kolonialnego dopiero pod koniec XIX stulecia, gdy nie zostało już zbyt wiele do podziału. To stało się źródłem poważnych napięć, które finalnie przyczyniły się do wybuchu ogólnoświatowego konfliktu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Polska próbowała skolonizować Liberię. I to wbrew wiedzy i woli polskiego rządu
W latach 30. XX wieku Polska próbowała skolonizować Liberię. Wszystko zaczęło od nieoczekiwanej wizyty dr. Leo Sajousa, nieoficjalnego wysłannika rządu Liberii w Warszawie.
W tym artykule: Szokujące podpisanie umowy Nietrafiony transport Polska próbowała skolonizować Liberię Kolonie walczą o wolność Na początku lat 30. XX wieku Liberia znalazła się w finansowych tarapatach z powodu niemożności spłaty kilkumilionowej pożyczki dolarowej, udzielonej przez amerykańską firmę Firestone Tire and Rubber Company – wielkiego producenta opon. Chociaż pożyczki pochodziły z prywatnej firmy, jesienią 1932 roku Liga Narodów przedstawiła Liberii ultimatum w postaci planu naprawczego, który de facto oznaczał oddanie kraju pod protektorat organizacji. Aby ratować suwerenność, władze z Monrovii postanowiły poprosić o pomoc Polskę, która w tym czasie była sprawozdawcą spraw liberyjskich na forum Ligi. Pomocy udzielił jednak nie polski rząd, lecz Liga Morska i Kolonialna (LMiK), wyrastająca już wówczas na potężną kilkusettysięczną organizację. Wspierała m.in. polskich kolonizatorów zakładających plantacje kawy w Angoli. Szokujące podpisanie umowy W maju 1934 roku minister spraw zagranicznych Józef Beck po powrocie z posiedzenia Ligi Narodów w Genewie znalazł na biurku tekst międzynarodowej umowy. „Jego Ekscelencja Prezydent Republiki Liberii Edwin Barclay i Jego Ekscelencja Generał Gustaw Orlicz-Dreszer, Prezes Polskiej Ligi Morskiej i Kolonialnej, mając na uwadze dobre i przyjacielskie stosunki między Polską a Liberią…” – czytał coraz bardziej zdumiony, ponieważ umowa przewidywała m.in. otwarcie przedstawicielstwa Liberii w Warszawie, o czym nikt go nie powiadomił. Szokujący był już sam fakt, że umowę z obcym państwem podpisała pozarządowa organizacja. Jeszcze bardziej to, że niepodległy afrykański kraj podpisał ją ze stowarzyszeniem mającym w nazwie słowo „kolonialna”. A najbardziej, że Liga zaplanowała już międzynarodowe wizyty na szczeblu ministerialnym między Polską a Liberią. Przygotowała też tekst „Traktatu Przyjaźni” między obydwoma państwami, gotowy do podpisania przez rząd. Tego było już za wiele... MSZ odciął się od pomysłów LMiK, co jednak w niczym nie zmieniło stosunku Liberyjczyków do zawartej umowy. Dzięki porozumieniu z Polakami udało im się pozbyć narzuconych przez Ligę Narodów amerykańskich doradców. Nowym ekspertem ekonomicznym rządu Liberii został 32-letni wykształcony w USA inżynier Tadeusz Brudziński, a doradcą ds. sanitarnych – 44-letni lekarz Jerzy Babecki. Jednocześnie rozpoczęły się przygotowania do osadzenia grupy polskich plantatorów. Przyznane im koncesje przewidywały nie tylko oddanie w dzierżawę 50 farm, ale także wyłączność na prowadzenie handlu na terenach położonych z dala od wybrzeża. Na początek trzeba było jednak zdobyć na to pieniądze. Kolonie brytyjskie – odkryj ich historię od początków osadnictwa po dekolonizację W szczytowym okresie swojej potęgi Wielka Brytania miała kolonie niemal w każdym zakątku świata. Taki stan utrzymywał się przez długi czas, bo jeszcze na początku XX wieku co piąty człow... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kolonie-brytyjskie-odkryj-ich-historie-od-poczatkow-osadnictwa-po-dekolonizacje-fot-pictures-from-history-universal-images-group-via-getty-images-b8aa326.jpg" width="912" height="700" alt="Kolonie brytyjskie – odkryj ich historię od początków osadnictwa po dekolonizację (fot. Pictures From History/Universal Images Group via Getty Images)" title="Kolonie brytyjskie – odkryj ich historię od początków osadnictwa po dekolonizację (fot. Pictures From History/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nietrafiony transport 28 grudnia 1934 roku z portu w Gdyni wyrusza wyczarterowany przez LMiK frachtowiec „Poznań”. Pod jego pokładem znajduje się 1800 ton towarów, których sprzedaż ma dostarczyć kapitału na rozruch polskich interesów w Liberii. W styczniu 1935 roku statek dociera do Monrovii, a następnie kontynuuje rejs pomiędzy portami zachodniego wybrzeża Afryki. Wiele towarów jest nietrafionych i wyprawa przyniosłaby straty. Jednak Żegluga Polska rezygnuje z 44 tysięcy złotych opłaty za fracht. Akcja Polaków budzi niemały popłoch wśród zagranicznych firm w zachodniej Afryce. Władze francuskich kolonii rozsiewają nawet plotkę, że „Poznań” to statek piracki. Polska próbowała skolonizować Liberię Wkrótce pierwszych ośmiu kolonistów obejmuje farmy w Liberii. Jednym z nich jest 42-letni pisarz i podróżnik Kamil Giżycki. „Góra, na której stał mój dom, nazywała się w pięknym i kwiecistym lokalnym języku »Górą Wężową«. Początkowo cała pokryta była gęstym lasem. Po jego wypaleniu i wykarczowaniu ukazał się płaski szczyt pagórka, na którym stanął obszerny dom, a również znalazło się miejsce na kurniki, ogród warzywny i poletko z paroma tysiącami sadzonek ananasów i palm kokosowych” – wspominał po latach Giżycki. Plantacja liczyła 1500 hektarów. Większość była przeznaczona pod kawę i kakao, ale ponieważ dają one zysk dopiero po trzech–pięciu latach, początkowo plantatorzy mieli utrzymywać się z uprawy rycynusu. Brak doświadczenia w tropikach dawał o sobie znać. „Rycynus rozrósł się jak las i już mieliśmy nadzieję na piękne dwukrotne zbiory roczne. Jednak rośliny zaatakowała pleśń i zanim zdążyliśmy sprowadzić lekarstwo z Europy, pozostawiła z kwiatostanów tylko oparszywiałe kikuty” – żalił się Giżycki. Wkrótce przyszło mu się zmierzyć z kolejną plagą – szarańczą. „Niemal w okamgnieniu wszystkie szkółki kakao, kawy i kola zostały wprost zalane tą poruszającą się lawiną” – pisał. Szarańczę kilkakrotnie udało się przepędzić: „Część robotników rozpaliła duże ognie, część wzięła blaszane bańki po nafcie i benzynie i zwartym szykiem szła przez pola, bijąc w nie patykami. Skutek był prawie natychmiastowy. Szarańcza nie znosząca zgiełku i dymu podrywała się ciężko z ziemi”. Nie zawsze jednak kończyło się to sukcesem. „Nigdzie na całym polu ani strzępa liścia, ani źdźbła zieleni!” – wściekał się Giżycki po zjedzeniu przez owady plantacji rycynusu. Kolonie walczą o wolność Największy jednak cios przyszedł nie ze strony szarańczy, ale polityków i potężnych korporacji. W sierpniu 1936 roku na łamach liberyjskiej gazety „The Weekly Mirror” ukazał się przedruk artykułu, w którym Polska została wprost oskarżona o chęć zamienienia Liberii w swoją kolonię. „Kraj, który do 1914 roku był kolonialnym terenem trzech innych państw, teraz sam chce być panem w afrykańskim kraju” – pisał 32-letni dziennikarz Nnamdi Azikiwe. Był to jeden z liderów panafrykańskiego i antykolonialnego ruchu. 27 lat później Azikiwe zostanie pierwszym prezydentem niepodległej Nigerii. Jego zarzuty były na rękę zarówno rządowi USA, jak i koncernowi Firestone. Wkrótce w Stanach Zjednoczonych rozpętała się wielka kampania prasowa przeciwko Polsce. Inna sprawa, że władze Ligi same „podłożyły się”, m.in. buńczucznymi wypowiedziami Zygmunta Dreszera (brata prezesa LMiK). W wywiadzie dla „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” powiedział on, że „Liberię można uważać już za polską kolonię”. Sprawie nie pomagały też rozgłaszane przez samych Liberyjczyków plotki, że „Polacy w Ameryce wspólnie z tamtejszymi Murzynami tworzą koncern finansowy w celu spłacenia pretensji Firestone’a w zamian za oddanie Liberii pod protektorat Polski”. Była to forma nacisku na Amerykanów, ale skutki okazały się opłakane. Wkrótce rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął serię dyplomatycznych nacisków. Ambasador RP w Waszyngtonie kilkakrotnie był wzywany do Departamentu Stanu, gdzie musiał się gęsto tłumaczyć z działalności LMiK w Liberii. Także na władze w Monrovii naciskano, by pozbyły się polskich osadników. Pretekstu dostarczył incydent z przekazaniem przez Polaków broni myśliwskiej mieszkającym w Liberii plemionom. Rozdmuchana do niebywałych rozmiarów sprawa była przedstawiana jako początek zbrojnej akcji zmierzającej do obalenia liberyjskiego rządu. W 1937 roku minister Beck – mając dość oskarżeń Polski o planowanie zamachu stanu i kolonializm – wymusił na LMiK wycofanie osadników. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Jukatan: Campeche, kraina tysiącletnich tradycji
Campeche jest jednym z najbardziej zaskakujących stanów Meksyku, w którym turyści z miejsca zakochują się dzięki pełnym tajemnic obszarom archeologicznym, głęboko zakorzenionym tradycjom, rezerwatom przyrody, opowieściom morskim i imponującej architekturze kolonialnego baroku. Ten niezwykle wielobarwny obszar otoczony naturalnym pięknem znajduje się w zachodniej części Półwyspu Jukatańskiego i był zamieszkany przez Majów od momentu zarania ich kultury aż do jej schyłku (650 a.C -1420 d.C).
W 1517 roku pierwsi odkrywcy hiszpańscy dopłynęli do brzegów dawnej osady Majów Can-Pech o Ah Kin Pech. 4 października 1540 roku hiszpański konkwistador Francisco de Montejo “El Mozo” zbudował na fundamentach dawnych budowli Majów osadę Villa de San Francisco de Campeche, która docelowo stała się jednym z najważniejszych portów Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii. Campeche, stolica Miasto otoczone murem Rozpoczynając odkrywanie stanu Campeche pierwsze kroki należy skierować do San Francisco de Campeche - stolicy stanu. Miasto znajduje się nad brzegiem Zatoki Meksykańskiej i jest jedynym w całym kraju miastem-twierdzą, stanowiąc w ten sposób jedno z najpiękniejszych miast Ameryki Łacińskiej. Dzięki doskonale zachowanym murom i wzniesionym tam budowlom miasto zostało uznane przez UNESCO za dziedzictwo kulturowe ludzkości. Wspomniany wcześniej port był miejscem, które odegrało strategiczną rolę w ekspansji kolonialnej i handlu, co z kolei skutkowało zainteresowaniem ze strony europejskich królestw, które masowo wysyłały swoich żeglarzy w kierunku nowoodkrytego kontynentu z jasnym rozkazem zaatakowania hiszpańskiej kolonii i ustanowionych tam ośrodków handlowych. Korsarze naznaczyli swą obecnością historię portu i przyczynili się do zbudowania systemu obronnego przypominającego swą formą pentagon z dwoma wejściami, dwoma fortyfikacjami i ośmioma twierdzami usytuowanymi na każdym rogu ośmioramiennego muru obronnego. By móc zachwycić się stonowaną kolorystyką tradycyjnych dworów z wyraźnie widocznymi wpływami stylu andaluzyjskiego i karaibskiego, najlepiej jest udać się do Centrum Historycznego i wspiąć się na Katedrę (Catedral de Campeche) w stylu barokowym i z elementami stylu neoklasycznego; a także do Dworu nr 6 (Casa 6) i Dworu Carvajal (Mansión Carvajal). Kolejnym obowiązkowym punktem programu zwiedzania jest Ulica nr 59 (Calle 59), która stanowi deptak dzielący centrum wzdłuż na dwie części i jednocześnie łączący Wrota Morza (Puerta de Mar) i Wrota Ziemi (Puerta de Tierra). Po obu stronach tejże ulicy znajdują się sklepy z miejscowym rękodziełem, bary i restauracje. Wszystkim odwiedzającym stan Campeche poleca się szczególnie zwiedzenie konstrukcji, które niegdyś służyły do celów obronnych przed atakami piratów. Zwiedzanie konstrukcji tych warto zacząć od fortyfikacji Fuerte de San José el Alto: konstrukcji militarnej z XVIII wieku, w której zachwycają szczególnie odcienie żółci i zapierający dech w piersiach widok na morze. Na uwagę zasługuje również fortyfikacja Fuerte de San Miguel, która stanowi obszar zamknięty z dwoma mostami, dwoma małymi fortyfikacjami, spiżami, kuchnią i pokojami, w których stacjonowały niegdyś wojska. W mieście Campeche odnajdziemy dzielnice przesiąknięte tysiącletnimi tradycjami, takie jak niewielka dzielnica San Román, w której corocznie obchodzi się uroczystość Czarnego Chrystusa (Feria del Cristo Negro), najważniejsze święto stanu Campeche. Zwyczaj ten narodził się ponad 448 lat temu i polega na składaniu czci Czarnemu Chrystusowi (Cristo Negro), Panu z San Román, rzeźbie o wysokości 1.80 metra. By oddać cześć temu Świętemu, co roku zdejmuje się z cokołu jego ogromną i ciężką figurę, by następnie udać się z procesją w stronę morza. Calakmul Obszar archelogiczny Majów o niezwykłym znaczeniu Na wschodzie stanu, w miejscu stosunkowo znacznie oddalonym od Campeche (bo o około 280 km od stolicy stanu) znajduje się Rezerwat Biosfery Calakmul (Reserva de la Biósfera de Calakmul) liczący ok. 723 tyś. hektarów powierzchni lasów chronionych. Na jego terytorium znajduje się obszar architektoniczny zamieszkany niegdyś przez Majów pochodzących z Calakmul, stolicy jednego z największych i najbardziej wpływowych wicekrólestw Mezoameryki. Przez wzgląd na jego wartość kulturową i przyrodniczą, ten niesamowity teren otrzymał prestiżowe wyróżnienie mieszanego (tj. kulturowo-przyrodniczego) dziedzictwa światowego UNESCO. Rezerwat ten stanowi jednocześnie drugi co do wielkości naturalny obszar chroniony w Meksyku i drugie największe płuca kontynentu Ameryki. Niezwykłość Calakmul wyraża się w jego harmonijnym połączeniu archeologii i przyrody, które rezerwat ten w pełnej krasie oferuje zwiedzającym. Jego niezwykle gęste poszycie daje schronienie 86 gatunkom zwierząt (takim jak: jaguar, puma, mrówkojad, czepiak, tapir, itp.). Jednocześnie jest miejscem do życia m.in. dla 282 gatunków ptaków oraz 50 gatunków gadów. Niewyobrażalnie wielkie korony drzew otaczają to dawne miasto Majów, które będąc niegdyś jednym z najgęściej zaludnionych, stanowi niezwykłe dziedzictwo architektoniczne cywilizacji Majów, na które składają się takie miejsca jak Becán - miasto otoczone jedyną w swoim rodzaju fosą obronną. Na wyróżnienie zasługuje również Xpujil – teren, gdzie można skorzystać z usług akredytowanych przewodników, oddając się takim aktywnościom jak: turystyka ekstremalna, turystyka kempingowa, turystyka objazdowa, turystyka ukierunkowana na poznawanie walorów przyrodniczych, turystyka fotograficzna oraz ukierunkowana na przeprowadzenie badań etnograficznych. Bécal Ręce, które wyplatają rękodzieła w jaskiniach W odległości 95 kilometrów na północ od stolicy Capeche znajduje się Bécal – osada znana jako „Kolebka Kapelusza Jipi Japa". To spokojne miasteczko może poszczycić się spektakularnym rękodziełem, jednym z najbardziej podziwianych w całym Meksyku: wyrobem kapeluszy z liści palmy zwanej Jipi Japa. Wrażenie robi fakt, iż rodziny wyplatające rękoma liście palmy Jipi Japa pracują w jaskiniach wydrążonych w miękkiej skale i wapieniu. Tradycja ta - odziedziczona jeszcze po Majach - przechodzi z pokolenia na pokolenie i polega na dzieleniu igłą liści palmy Jipi Japa na paski, na podsuszeniu ich w piecu ogrzewanym węglem, by w znacznym stopniu odparowała z nich znajdująca się w nich wilgoć, a następnie na wystawieniu ich na działanie promieni słonecznych. Jeśli chce się nadać kapeluszom kolor, używa się do tego celu owoców, kory i innych materiałów naturalnych, z których pozyskuje się barwnik. Po uzyskaniu włókien z pociętych na paski i następnie podsuszonych liści palmy Jipi Japa, rękodzielnicy udają się do jaskiń, gdyż panujące w nich warunki geofizyczne pozwalają włóknom zachować elastyczność, która z kolei ułatwia wyplatanie kapeluszy. Gdyby zadania wyplatania podjąć się w innych warunkach niż te, które panują w jaskiniach, wówczas groziłoby to nadmiernym wysuszeniem włókien i ich łatwą łamliwością. Ukończenie wyplatania jednego kapelusza może trwać od dwóch dni do nawet tygodni (w zależności od jakości). Warto podkreślić, iż wyrób tego rękodzieła stanowi najważniejszą aktywność zawodową i ekonomiczną tejże osady, a większość domostw w Bécal posiada także swoją własną jaskinię, w której ojcowie, synowie i dziadkowie wspólnie wyplatają kapelusze. Z tego samego materiału wyplata się również wachlarze, puzderka, papierośnice i torby. By wyjść naprzeciw oczekiwaniom odwiedzających Bécal turystów, każdy, kto ma życzenie zobaczyć, jak wygląda proces wyplatania kapeluszy, może wejść do każdej z jaskiń, w której ich wyrób się odbywa. Pomuch Osada, gdzie wykopuje się szczątki zmarłych Pomuch znajduje się w odległości 53 km od miasta Campeche i aktualnie jest społecznością, która podlega zwyczajom wywodzącym się jeszcze z czasów Majów i do których wraz z upływem czasu przeniknęło wiele elementów kultury katolickiej, tworząc w ten sposób nie mający sobie równych synkretyzm. Na tle innych krajów na świecie Meksyk wyróżnia się unikalnym podejściem do oddawania czci i szacunku zmarłym, jednak w Pomuch jak nigdzie indziej w Meksyku boją się śmierci i zmarłych najmniej. Rok w rok mieszkańcy społeczności Pomuch wierni prastarej tradycji wykopują szczątki swoich bliskich zmarłych, by oczyścić ich kości, umieścić je następnie w drewnianych skrzyneczkach i owinąć w ręcznie haftowane chusteczki. Muszą upłynąć minimum trzy lata, by zmarły mógł zostać ekshumowany. Wykopywanie szczątków bliskich zmarłych rozpoczyna się na kilka dni przed Świętem Zmarłych (Día de Muertos) obchodzonym tradycyjnie 1 i 2 listopada, na oczach wszystkich ciekawskich i turystów, którzy podchodzą aż pod sam cmentarz, by na własne oczy zobaczyć jak żyjący bliscy wyjmują z grobów szczątki nieżyjących członków swych rodzin, myją je, a następnie wystawiają je w otwartych pudełkach na widok publiczny, które to można zobaczyć, podchodząc bliżej do grobowców. Dla Meksykanów z Pomuch wykopywanie szczątków bliskich stanowi okazję do świętowania w gronie rodzinnym i do przytaczania anegdot na temat zmarłych członków rodziny. Hacjendy z agawy Henequén Dziedzictwo historyczne a obecnie luksusowe hotele Hacjendy stanowiły istotny element rozwoju gospodarczego Campeche. Jukatańska Wojna Kast (Guerra de Castas), czyli walki między właścicielami hacjend i Majami, przyczyniły się do wzbogacenia stanu Campeche. W związku ze spadkiem koniunktury gospodarczej potrzebne było źródło stałych dochodów. Z pomocą Henequén (rodzaj agawy; roślina używana do wyrobu lin i sznurków) region mógł odzyskać swoją dawną świetność. Tajniki wyrobu tych towarów były chronione przez hacjendy, które obecnie stały się luksusowymi hotelami lub atrakcjami turystycznymi wzbudzającymi zainteresowanie odwiedzających to miejsce turystów. Wśród hacjend, które wywołują największe wrażenie, jest Hacienda Uayamón, która wywodzi się z XVI wieku, a jej lata świetności przypadają na XVII wiek, kiedy to jej działalność koncentrowała się na produkcji trzciny cukrowej oraz agawy Henequén. Współcześnie w ramach swoich usług oferuje ona możliwość zakwaterowania we wchodzących w jej skład zabudowaniach, które nic nie straciły ze swego dawnego stylu i uroku. Warty rekomendacji jest hotel Hacienda Puerta Campeche. Tworzy go grupa odnowionych budynków pochodzących z XVII wieku, wyróżniających się żywymi i nowoczesnymi w swej wymowie dekoracjami. Hacjenda ta może pochwalić się ogrodem o dużej powierzchni i pokojami z wyjściami bezpośrednio przy stawie ogrodowym. Godny odnotowania jest fakt, iż Campeche jest stanem, który może pochwalić się pełnym wachlarzem atrakcji do zaoferowania odwiedzającym ten stan turystom: szacunkiem do tradycji, przepiękną w swym bogactwie przyrodą, zwyczajami rękodzieła i ogromnym, wiecznie żywym bogactwem kulturowym. Pełni dumy ze swojego stanu, mieszkańcy Campeche udowadniają, iż Meksyk zdołał oswoić już swoją przeszłość i potrafi przekuć w sukces fakt, że w zamierzchłych czasach kraj ten został najechany i podbity. *Gastronomia -Gastronomia stanu Campeche znana jest z tego, że w swoich potrawach regionalnych używa ryb i owoców morza m.in. w takich jak: krewetki smażone w dużych płatkach kokosowych, smażone ostrygi, ryba maślana pieczona w folii z owocami achiote, kalmary nadziewane krewetkami. -Wśród tradycyjnych potraw na szczególną uwagę zasługują: tortille cazón en panuchos, empanady, placki kukurydziane tamales, bułeczki w kształcie serc (el pan de corazón), ryba maślana w piklach (pámpano en escabecho), placki kukurydziane wypełnione liśćmi chaya (tamales rellenos de hoja de chaya), gotowane jajka owinięte liśćmi bananów (huevo cocido envueltos en hojas de plátano), itp. -Ulubionym napojem mieszkańców Campeche jest tzw. tanchucúa, który przygotowywany był jeszcze w czasach zamierzchłych, a do przygotowania którego potrzebna jest kukurydza i kakao.
Maurycy Beniowski: Polski cesarz Madagaskaru
Beniowski był niezwykle barwną postacią. Nawet jeżeli podkoloryzował swoje pamiętniki, zdołał poruszyć wyobraźnię całej Europy
Słychać huk armatnich dział. Miejscowi strzelają z muszkietów na wiwat. Szlachta ludu Malgaszów zbiera się na wielki sejm. Różnoplemienny, hałaśliwy, barwny tłum rozlewa się wokół miasteczka Louisbourg. – Długie życie narodowi madagaskarskiemu! Długie życie krwi ojców naszych! Niechaj Bóg, który stworzył niebo i ziemie, prowadzi nas wszystkich w najdłuższe lata! – mówi nowo wybrany cesarz Madagaskaru. Przemawia w lokalnym języku, macha do poddanych błękitnym sztandarem będącym symbolem niepodległości wyspy. Choć tworzy wokół siebie legendę, jakoby był potomkiem prastarych władców wyspy, w rzeczywistości w jego żyłach nie płynie nawet kropla afrykańskiej krwi. Jest Polakiem, ma zaledwie 35 lat, nazywa się Maurycy August Beniowski. 10 października 1776 r., po latach bezkrólewia, Sejm madagaskarski wybiera go na cesarza kraju. Elekcja na Madagaskarze przypomina wybór Stanisława Poniatowskiego na Woli. Ale ma tez swój lokalny koloryt: poddani padają do stóp, cesarz rytualnie zabija kilkadziesiąt byków; z najdzielniejszymi wojownikami przysięgają sobie braterstwo i honor, pijąc swoja krew (rozcinają skórę na lewym ramieniu i zlizują jej krople). Maurycy August jest wyraźnie wzruszony. Jego zona Zuzanna patrzy na niego z podziwem. Kto by pomyślał, że ten niezamożny europejski hrabia zostanie cesarzem w tropikalnym kraju o bogatych, wielowiekowych tradycjach i kulturze. Pierwsze tygodnie rządów nowego władcy to pasmo sukcesów. W swoim afrykańskim państwie Maurycy pragnie zaprowadzić wzorowana na ustroju Rzeczypospolitej demokracje szlachecka. Sejm Madagaskaru produkuje ustawy. Cesarz powołuje Radę Najwyższą, ustanawia ministerstwa, projektuje sztandary. Dzieli Madagaskar na województwa, buduje spichlerze i fortyfikacje. Ostrożnie przemyca europejski humanitaryzm – m.in. zakazuje matkom powszechnej praktyki topienia niechcianych noworodków w rzece. Francuscy żołnierze stacjonujący na wyspie obiecują mu lojalność. – Żyjemy tu od wielu lat, nasze zony są stad, urodziły nam kolorowe dzieci. Bliższy jest nam Madagaskar niż odległa Francja – deklarują. I pomyśleć, że Beniowski przypłynął do Afryki jako konkwistador. Trzy lata wcześniej, w 1773 r., obiecał podbić Madagaskar na rzecz króla Francji Ludwika XV. Założył osadę Louisbourg (obecnie Maroantsetra), stoczył kilka krwawych bitew, ale też umiał przeprowadzić mądre negocjacje, dzięki którym na wyspie zapanował pokój. Powoli przekonał do siebie przedstawicieli miejscowych plemion. To oni wymyślili historie, że jest potomkiem ostatniego cesarza Madagaskaru, a w końcu wybrali go cesarzem. – Roznosiła go chęć działania, gnały głód przygody i żądza sławy. Chciał być zawsze na świeczniku – wyjaśnia fenomen tej niezwykłej postaci Arpad Kowalski, historyk, badacz jego losów. Polak z wyboru O dzieciństwie i młodości Beniowskiego niewiele wiadomo. Urodził się w okolicach słowackiej Trnavy, która wtedy należała do Węgier. Miał trzynaścioro rodzeństwa, skończył gimnazjum pijarów pod Bratysława. W kwietniu 1768 r. w nie do końca jasnych okolicznościach pojawia się na ziemi polskiej – bierze ślub w małopolskiej wsi Wielkanoc. Niemal w tym samym czasie przystępuje do konfederacji barskiej – szlacheckiego związku zbrojnego wymierzonego w postępowe reformy Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz w popierającą je Rosję. Uczestnicy rzucają hasła patriotyzmu oraz obrony wolności szlacheckiej i wiary katolickiej, w rzeczywistości, zapewne nieświadomie, manipulowani są przez zaborców i przyczyniają się do przyszłego upadku Rzeczypospolitej. Po upadku konfederacji około 5 tys. jej uczestników zostaje zesłanych przez caryce Katarzynie II na Sybir. Wśród nich Beniowski. Choć płynie w nim węgierska i słowacka krew, już wtedy czuje się Polakiem. Mówi po polsku, ma polską żonę, uważa się za obrońcę Rzeczypospolitej. Podczas zsyłki mieszka w małej wsi Bolszerieck ma Kamczatce. W niewoli nie wiedzie mu się źle. Zaprzyjaźnią się z gubernatorem, lubią razem grac w szachy. Uczy jego dzieci języków i gry na pianinie. Gubernator lubi swojego więźnia, do tego stopnia, że zaczyna nalegać na jego ożenek ze swa najstarsza córka Afanasja. Maurycy godzi się, ale pod przykrywka przygotowań do ślubu przygotowuje ucieczkę drogą morską. Urzędnik dowiaduje się jednak o tych planach, postanawia aresztować niedoszłego zięcia. Beniowski rzuca hasło do buntu. Wznieca powstanie, do boju rusza kilkudziesięciu więźniów, mają ze sobą broń, nawet armaty. Maurycy, jako wódz naczelny, wbiega do pokoju gubernatora. Ten – przerażony – strzela, trafi a w Beniowskiego, który pada na podłogę. Okazuje się, że jest jedynie lekko ranny, ale w jego obronie staja towarzysze. Na oczach rodziny zabijają gubernatora. Teoretycznie za swój czyn powinien zostać przez caryce surowo ukarany. Ale Kamczatka w XVIII w. to totalnie zapomniana rosyjska prowincja. Komunikacja z resztą świata jest beznadziejna, buntownicy pozostają bezkarni, a Beniowski zyskuje w guberni ogromne wpływy. Jemu jednak spokój nie wystarcza. Pisze list do Petersburga, gdzie opisuje swoja wersje zamachu stanu i oznajmia, ze tymczasowo rządzi Kamczatka. Do listu dołącza skrupulatne rozliczenia finansowe, w których wszystko zgadza się co do rubla. Ale to ma tylko zmylić przeciwnika. Na zdobytym okręcie Święty Piotr i Paweł opuszcza kraj zesłania. Wraz z załogą złożoną z 87 mężczyzn i dziewięciu kobiet, pod biało-czerwoną flagą, w aurze bohatera ucieka do Japonii, gdzie robi furorę na dworze jednego z władców. W drodze powrotnej do Europy po raz pierwszy widzi Madagaskar. Być może wtedy rodzi się w jego głowie myśl, by na tej pięknej wyspie powtórzyć eksperyment z Kamczatki, zacząć pewnego dnia rządzić. Być jak król. W lipcu 1772 r. Beniowski przybija do wybrzeży Francji. Jest witany jak heros, wieść o jego czynach dotarła tu już wcześniej. Młody, przystojny, postawny staje się bywalcem salonów i ulubieńcem kobiet. Jego sława rozsiana miedzy Kamczatka, Chinami, Japonia i Europa imponuje wszystkim. Kilka miesięcy później król Ludwik XV wysyła go na Madagaskar jako swojego konkwistadora. Ma podbić na rzecz Paryża lud Malgaszów. Plan, jak już wspomniano, dość szybko ulega zmianie, ponieważ polski szlachcic zdobywa szacunek mieszkańców Madagaskaru, którzy wybierają go swoim ampansakaba, czyli cesarzem. – Tajemnica jego sukcesów było to, że nigdy nie odnosił się do ludzi z pogarda – tłumaczy Mieczysław Lepecki, jeden z jego biografów. Historyk Arpad Kowalski ma mniej romantyczne wyjaśnienie fenomenu niezwykłego Polaka. – Wybrano go władca dlatego, że rozmaite plemiona malgaskie były zmęczone wzajemnym wojowaniem. Beniowski umiał zapewnić wewnętrzny pokój w kraju – tłumaczy. Cesarz w Wersalu Po kilku miesiącach od wyboru na cesarza Maurycy August I udaje się w podróż dyplomatyczna do Paryża. – Najwyraźniej uznał, ze musi popłynąć do Europy, by zalegalizować swoje rządy od strony formalnej. W przeciwnym razie traktowany byłby na arenie międzynarodowej jako pirat – ocenia Kowalski. Beniowski wierzy, że Wersal powita go z honorami. Myli się. Wszystkie jego postulaty zostają odrzucone. Samotny cesarz zaczyna szukać innego kraju, który wziąłby jego rządy pod opiekę. Poszukiwania zajmują mu osiem lat. W ich trakcie udaje się m.in. do USA, gdzie proponuje, by „jego” Madagaskar stał się amerykańską bazą wypadową przeciwko Anglii. Zaprzyjaźnia się m.in. z Benjaminem Franklinem, współtwórca amerykańskiej niepodległości. Zabiegi są jednak bezskuteczne. Mimo to w czerwcu 1785 r. pod fl aga Stanów Zjednoczonych wraca na Madagaskar. Niestety przez lata jego nieobecności Francuzi podporządkowali sobie większość wyspy. Dla dawnego cesarza nie ma już miejsca. Ludzie, którzy wybierali go na władcę, zginęli lub stracili wpływy. Stare drogi zarosły bujną trawą. Polski szlachcic po raz ostatni postanawia zdobyć wyspę. Opanowuje francuska faktorie handlowa w Zatoce Antongila. Potem, na krótko, zajmuje stolice kraju. Jednak na trwałe rządy nie ma już szans. Ginie od zbłąkanej kuli w bitwie z Francuzami 23 maja 1786 r. Szlachcic polski i węgierski W XVIII w. Pamiętniki Beniowskiego były bestsellerem w całej Europie. Czytelnicy zachwycili się opisami miejsc dalekich, niezwykłych, nieznanych. Na dwa lata przed śmiercią Polak był jednym z najbardziej poczytnych pisarzy na świecie. Jego sławę rozbuchał dodatkowo James Cook, słynny podróżnik, który w swoich dziennikach zachwycał się przygodami Beniowskiego. Wspomnienia Polaka inspirowały też całą XIX-wieczna Europę. Przygody opisywali literaci niemieccy, włoscy, hiszpańscy i francuscy. Postać wykorzystywano jako symbol odwagi i waleczności: wszak Beniowski ma w sobie cos z Don Kichota i z Robinsona Crusoe. W polskiej literaturze zasłynął dzięki Juliuszowi Słowackiemu, który napisał poemat pod tytułem Beniowski. W XX w. wielka popularnością cieszyła się powieść, pod tym samym tytułem, napisana przez Wacława Sieroszewskiego. Ciekawe, ze sam Beniowski pierwsze tomy Pamiętników pisał w trzeciej osobie (On, hrabia Beniowski, dokonał wielkich czynów...). Dziś polski podróżnik wydaje się zapomniany. Dlatego Fundacja Magellana realizuje film kostiumowy zatytułowany Król Madagaskaru. – Nie będzie to klasyczna produkcja z gatunku płaszcza i szpady, lecz podobnie jak Misja czy Elisabeth kostiumowy dramat z uniwersalnym przesłaniem – tłumaczy swój zamysł scenarzysta Arkadiusz Wojnarowski. Filmowcy chcą ukazać bohatera jako miłośnika wolności, który w XVIII w., jako jeden z pierwszych, domagał się zniesienia handlu ludźmi. – Niewolnictwo w Afryce przypominało Beniowskiemu o latach jego niewoli – ocenia scenarzysta. Film ma być kręcony we Francji, w Polsce i na Węgrzech, a sceny z Madagaskaru – na wyspie Reunion. Przy okazji nagrywania scen w Afryce powstanie tez prawdopodobnie dokument poświecony działalności Polaka na Madagaskarze. Problem w tym, że dziś nie bardzo wiadomo, jak postać Beniowskiego ocenić. – To awanturnik, który posługiwał się romantycznymi i patriotycznymi uniesieniami, ale raczej dla własnych korzyści – uważa Arpad Kowalski. Wielu historyków dowiodło, że jego Pamiętniki są mocno podkoloryzowane. Szczególnie francuscy i rosyjscy badacze są surowi dla polskiego szlachcica. Także w Polsce istnieją chłodne analizy, które przedstawiają go głównie jako hochsztaplera. W dodatku jego postać wykorzystywana była politycznie. W dwudziestoleciu międzywojennym obóz sanacji wykorzystywał go do propagowania idei kolonizacji. Żalono się, że gdyby pożył dłużej, Madagaskar należałby do Polski. W 1930 r. powstała nawet Liga Morska i Kolonialna, która rozpowszechniała wśród społeczeństwa II Rzeczypospolitej kuriozalna idee podporządkowania Polsce dalekich lądów. Planowano osadnictwo w Brazylii, Peru, Liberii i na Madagaskarze. W 1934 r. Liga kupiła nawet część brazylijskiego stanu Paraná i założyła tam osiedle polskich kolonistów o wdzięcznej nazwie Morska Wola. Organizacja cieszyła się dużą popularnością, przed sama II wojną do Ligi Kolonialnej należało prawie milion członków. Wielki orędownik postaci Beniowskiego Mieczysław Lepecki (zarazem bliski współpracownik Piłsudskiego) pisał o królu Maurycym, że był to człowiek zdolny, niezwykle czynny, ruchliwy i wytrwały. Nigdzie nie stwierdzono, aby popełni jakieś czyny, które naraziły na szwank jego dobre imię czy też dobre imię narodu polskiego, do którego szczerze się przywiązał. Nic dziwnego, ze po wojnie w PRL-owskiej propagandzie działalność Ligi stała się symbolem „polskich ambicji imperialistycznych”. Przy okazji obrywało się Beniowskiemu. W pracach z tego okresu można przeczytać m.in., że władca Madagaskaru był „kulawym synem wdowca i wdowy”, „bohaterem wojny kartoflanej”, zaś jego rządy w Afryce to „jeden wielki kabaret”. Sami mieszkańcy Madagaskaru rozstrzygają spór o ocenę polskiego bohatera na jego korzyść. Jedna z ulic Antananarywy, stolicy wyspy, nosi jego nazwisko. Pośród Malgaszów przetrwała tez legenda o Długim Białym Człowieku, który bronił ich przed Francuzami i zginał jako cesarz w bitwie o wolny Madagaskar. Nazwisko podróżnika znane jest tez na całym świecie wśród szachistów. „Mat Beniowskiego” to jeden z najefektowniejszych motywów tej gry. Polega on na tym, że samotny skoczek matuje króla przeciwnika. To chyba najlepszy i najbardziej trafiony pomnik wystawiony po latach Maurycemu Augustowi.
Sztuka dwóch światów – recenzja wystawy „Sztuka Wicekrólestwa Peru”
Dzięki zetknięciu się kultur chrześcijańskiej Europy okresu renesansu z prekolumbijską kulturą inkaską powstały wyjątkowe i intrygujące dzieła malarstwa i złotnictwa. Teraz możemy zobaczyć je w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Jaką formę przybiorą dzieła dwóch zupełnie odmiennych kultur? Odpowiedzi na to pytanie trzeba szukać w Muzeum Narodowym w Warszawie, gdzie możemy obejrzeć wystawę „ Sztuka Wicekrólestwa Peru”. Dzieła z kolekcji Barbosa-Stern to przykład kultury Wicekrólestwa Peru – jednej z kolonii hiszpańskich , która na pocztąku swego istnienia obejmowała niemal cała Amerykę Południową. Na wystawie można zobaczyć m.in. obrazy Matki Boskiej, wizerunki świętych, sceny religijne, jak również dzieła malarstwa świeckiego i przedmioty codziennego użytku. Zbiory są niezwykłą mieszanką europejskiego chrześcijańskiego renesansu i i kultury inkaskiej. To właśnie dzięki temu oglądajac wystawę możemy odczuć jednocześnie egoztykę kultur prekolumbijskich ale również bliskość dobrze nam znanej kultury czasów odrodzenia. Oglądając takie dzieła jak „Archanioł z arkebuzem” czy „Chrystus Wybawiciel od trzęsień ziemi” z łątwością można wyobrazić sobie jak chrześcijaństwo na Nowym Kontynecie dostosowywało się do realiów kultury inkaskiej. W ten sposób dzieła objaśniały mieszkańcom Wicekrólestwa Peru treści nowej wiary. Kolekcja Barbosa-Stern to zbiór wieloletnich starań, który do te pory był pokazywany na ponad stu wystawach na całym świecie. Teraz z okazji 95-lecia nawiązania stosunków dyplomatycznych między Polską a Peru, możemy ją oglądać w Muzeum Narodowym w Warszawie do 20 maja 2018 r. do czego gorąco zachęcam. Autor: Paweł Sadowski