Kryzys na europejskiej wyspie. Turyści trafiają do szpitali przez przedawkowanie
Wzrost incydentów związanych z narkotykami i alkoholem na Ibizie oraz ich destrukcyjny wpływ na lokalny system opieki zdrowotnej wymagają natychmiastowej reakcji. Miejsce, które niegdyś symbolizowało artystyczną wolność i ucieczkę od konwenansów, dziś staje się ofiarą własnej, komercyjnie wykreowanej tożsamości.
Spis treści: Od bohemy do hedonistycznego epicentrum Przeciążenie służby zdrowia na Ibizie Alarmujące dane i powracający problem nadużyć Ta popularna hiszpańska wyspa od lat przyciąga turystów spragnionych słońca, muzyki i swobody. Przez dekady Ibiza była utożsamiana z beztroską, lecz obecnie coraz częściej staje się symbolem kryzysu. Alarmujące doniesienia o przedawkowaniach i przeciążonej służbie zdrowia rzucają cień na obraz wakacyjnego raju. To nie tylko problem zdrowia publicznego, lecz sygnał ostrzegawczy dla całej południowoeuropejskiej turystyki. Od bohemy do hedonistycznego epicentrum Korzenie obecnej sytuacji sięgają lat 30. XX wieku, kiedy Ibiza zaczęła przyciągać artystów, poetów i muzyków poszukujących inspiracji oraz oderwania od codzienności. W kolejnych dekadach – od lat 60. do 80. – wyspa stała się magnesem dla hipisów, klubowiczów i gwiazd rocka, zyskując wizerunek miejsca alternatywnego stylu życia i większej swobody obyczajowej. Wraz z rozwojem tej kontrkulturowej tożsamości rosło także przyzwolenie na używanie substancji psychoaktywnych. Na początku narkotyki były kojarzone z psychodelicznymi doświadczeniami w zamkniętym gronie. Z czasem jednak – równolegle z rozwojem potężnych klubów nocnych i masowej turystyki – ich obecność stała się nieodłącznym elementem pobytu na wyspie. Według „New York Timesa” skala zjawiska osiągnęła dziś poziom, który poważnie wpływa na funkcjonowanie lokalnej służby zdrowia. Przeciążenie służby zdrowia na Ibizie Latem służby ratunkowe na wyspie pracują bez wytchnienia. Jak podaje związek techników medycznych, ponad 1/4 wszystkich zgłoszeń dotyczy interwencji w klubach nocnych – często w celu pomocy zagranicznym turystom znajdującym się pod wpływem substancji psychoaktywnych. Tego rodzaju wezwania dezorganizują działanie systemu ratunkowego, którego głównym zadaniem powinna być ochrona około 160 tysięcy stałych mieszkańców wyspy. – Obsługa turystów z klubów nocnych powoduje przeciążenie służby i negatywnie wpływa na inne sytuacje kryzysowe na wyspie, do których karetki pogotowia dojeżdżają z opóźnieniem – alarmuje José Manuel Maroto, przewodniczący związku ratowników. Problem nie ogranicza się do liczby zgłoszeń. Służby odnotowują także wzrost agresji wobec personelu medycznego, co skutkuje dodatkowymi trudnościami. Związki zawodowe apelują o wsparcie, m.in. poprzez stworzenie punktów pomocy medycznej na terenie klubów oraz finansowanie dodatkowych karetek przez organizatorów imprez. To jednak nie wszystko, gdyż Ibiza zmaga się również z presją demograficzną. W 2024 roku odwiedziło ją ponad 3,3 miliona turystów, co znacznie przekracza możliwości lokalnej infrastruktury. W kontekście rosnących cen biletów do klubów i coraz łatwiejszego dostępu do tanich, nieprzetestowanych substancji równowaga między dochodami z turystyki a jakością życia mieszkańców staje się coraz trudniejsza do utrzymania. Alarmujące dane i powracający problem nadużyć Jakiś czas temu w badaniu opublikowanym przez Cambridge University Press przeanalizowano przypadki śmiertelnych przedawkowań na Ibizie w latach 2010–2016. Najczęściej występującymi substancjami były MDMA i kokaina. Eksperci wskazują na utrzymującą się tendencję wzrostową, co potwierdza skalę problemu. Z kolei badacze z Uniwersytetu Johna Mooresa w Liverpoolu już w 2014 roku opublikowali dane na temat zachowań młodych brytyjskich turystów odwiedzających wyspę. 85,3% respondentów przyznało się do zażywania narkotyków, a 54,1% – do regularnego palenia tytoniu. Choć dane te pochodzą sprzed dekady, specjaliści zgodnie twierdzą, że współczesna sytuacja nie tylko się nie poprawiła, ale uległa pogorszeniu. Źródła: Fox News, nss magazine, New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kolumbia walczy z „kokainowymi hipopotamami”. Zwierzęta są sterylizowane
Populacja „kokainowych hipopotamów” stale rośnie. Na przestrzeni lat zwierzęta oddaliły się o ponad 100 km od Hacienda Napoles – słynnego rancza Escobara.
W tym artykule: Niebezpieczna atrakcja turystyczna Trwa sterylizacja „kokainowych hipopotamów” O „kokainowych hipopotamach” Pablo Escobara słyszał już chyba cały świat. Ważące średnio pół tony zwierzaki żyły wraz z innymi egzotycznymi okazami na ranczu Hacienda Napoles w Kolumbii. Po śmierci barona narkotykowego nietypowi pupile zostali na wolności. Od 1993 r. nie tylko się rozmnożyły, ale też zostały uznane za gatunek inwazyjny. Naukowcy odkryli niesporczaka sprzed 16 milionów lat! Skamieniałe szczątki niesporczaka zostały znalezione dominikańskim bursztynie. Niebezpieczna atrakcja turystyczna Populacja „kokainowych hipopotamów” stale rośnie. Na przestrzeni lat zwierzęta oddaliły się o ponad 100 km od Hacienda Napoles. Od kilku miesięcy jest ich coraz więcej w dorzeczu rzeki Magdaleny. Przyrodnicy biją na alarm i ostrzegają, że wszechobecne hipopotamy niekorzystnie wpływają na ekosystemy. Ich odchody zmieniają poziom tlenu w zbiornikach wodnych, co może negatywnie wpływać nie tylko na ryby, ale również na ludzi. Jak wynika z relacji mieszkańców, zwierzęta bywają agresywne i niszczą plony. Mimo to hipopotamy zaskarbiły sobie sympatię części Kolumbijczyków. Turyści równie chętnie podglądają mieszkańców Afryki na obczyźnie. Część specjalistów uważa, że hipopotamy Escobara należy odstrzelić. Mniej drastycznym rozwiązaniem ma być kastracja ogromnych zwierzaków. Najmniejsza z Wysp Owczych ma „własną” chmurę Lítla Dímun jest miejscem dobrze znanym przez podróżników, a zwłaszcza marynarzy. To zasługa znajdującej się nad nią niemal przez cały czas chmury soczewkowatej. Trwa sterylizacja „kokainowych hipopotamów” Po tym, jak przeprowadzone na początku tego roku badania wykazały, że populacja hipopotamów może być zagrożeniem dla środowiska, rząd Kolumbii podjął decyzję o sterylizacji części osobników. Enrique Zerda Ordóñez – biolog z Narodowego Uniwersytetu Kolumbii – w rozmowie z CNN potwierdził, że to to najlepszy sposób na rozwiązanie problemu, jednak dodał że sterylizacja tak masywnych i niebezpiecznych zwierząt nie jest łatwa. Do połowy października udało się wysterylizować 24 hipopotamy. Wydelegowane zespoły korzystają ze specjalnej substancji chemicznej, która doprowadza do bezpłodności zwierząt. Obecnie jest jeszcze zbyt wcześnie, żeby stwierdzić czy strategia kolumbijskiego rządu jest skuteczna. Efekty lub ich brak będzie można ocenić dopiero za kilka miesięcy. Źródło: Guardian
Gdzie i jak spędzimy zbliżający się długi majowy weekend, oto jest pytanie. Wszyscy chyba dzielimy tę wielką nadzieję, że pandemia wreszcie ustąpi, a my będziemy mogli się swobodnie przemieszczać, że znów poczujemy tę niesamowitą radość i energię z podróżowania, odkrywania i poznawania nowych miejsc, bycia w drodze, w przygodzie, niespodziance i zaskoczeniu. Fantazjując dalej, choć mam nadzieję, że będzie to samospełniająca się przepowiednia, pogoda będzie piękna, restauracje, hotele i wszelkie atrakcje otwarte. I że uda nam się zrealizować nasze majówkowe plany, dla których inspiracją, mam nadzieję, będzie to wydanie Travelera. Oprócz oczywiście Polski stawiamy też na kraje bałtyckie. Litwa, Łotwa i Estonia to zaledwie kilka godzin drogi samochodem. Na Litwie urzekła mnie Mierzeja Kurońska – jej cisza i surowość, szukanie bursztynów, chodzenie boso po wydmach, czy zamek w Trokach, chyba jeden z najpiękniej położonych w tej części Europy. Łotwa kusi ponad 500 km wybrzeża z mnóstwem pięknych kameralnych plaż i Rygą, która jest stolicą secesji z 800 budynkami w tym stylu. Estonia z kolei to jeden z najsłabiej zaludnionych krajów w Europie, a jednocześnie najzieleńszych, który ma ponad 2,2 tys. wysp i 1 tys. jezior, więc z pewnością znajdziemy tu i spokój, i przestrzeń. Ja tęsknię za górami, więc pierwszym moim wyborem będzie niemiecka Saksonia. Trzymam mocno kciuki za Wasze plany.
Oregon depenalizuje posiadanie heroiny oraz innych twardych narkotyków. Jako pierwszy stan USA
Ogólnokrajowy nacisk na złagodzenie przepisów antynarkotykowych zrobił w tym tygodniu wielki krok – wyborcy uczynili Oregon pierwszym stanem, który zdekryminalizował posiadanie małych ilości twardych narkotyków, takich jak kokaina, heroina i metamfetamina. W międzyczasie pięć kolejnych stanów zalegalizowało używanie marihuany przez osoby dorosłe.
Propozycje zmian na antynarkotykowym polu znalazły się wśród 120 proponowanych ustaw stanowych i poprawek do konstytucji, które poddano głosowaniu w 32 stanach. Poruszono w nich szereg kwestii, które w ostatnich latach wzbudzały niemałe emocje – prawa wyborcze, niesprawiedliwość rasowa, aborcja, podatki i poziom edukacji, wśród wielu innych. Oregon stał się pierwszym stanem, który zdekryminalizował posiadanie niewielkich ilości kokainy, heroiny, metamfetaminy i innych narkotyków, zaś stany New Jersey i Arizonie przyjęły ustawy legalizujące rekreacyjne używanie marihuany, która dotychczas była legalna głównie na zachodzie Stanów – od Waszyngtonu aż po granicę z Meksykiem. Wniosek został poparty przez Partię Demokratyczną Oregonu, a także niektóre środowiska medyczne, Partia Republikańska potępiła zaś pomysł dekryminalizacji narkotyków jako radykalny, a niektórzy prokuratorzy nazwali go lekkomyślnym. Inicjatywa antynarkotykowa w Oregonie pozwoli osobom aresztowanym za niewielkie ilości twardych narkotyków uniknąć rozpraw sądowych i ewentualnej kary więzienia, w zamian za to płacąc grzywnę w wysokości 100 dolarów i uczestnicząc w programie leczenia uzależnień. Ośrodki na leczenie będą finansowane z dochodów z marihuany, która została zalegalizowana w tym stanie kilka lat temu. Zgodnie z ustawą przyjętą w stanie Oregon, posiadanie niewielkich ilości twardych narkotyków będzie traktowane jako drobne wykroczenie, podobne do braku biletu w komunikacji miejskiej i nie będzie już podlegać karze więzienia. Zgodnie z założeniami, podatki od sprzedaży legalnej marihuany w tym stanie będą przeznaczane na leczenie uzależnienia od narkotyków. "To niewiarygodne" – powiedziała Kassandra Frederique, dyrektor wykonawczy grupy rzecznictwa Sojuszu na rzecz Polityki Narkotykowej – "To jak rozwalenie młotem kowalskim kamienia węgielnego wojny narkotykowej. (...) Dzisiejsze zwycięstwo jest przełomową deklaracją, że nadszedł czas, aby powstrzymać kryminalizację ludzi za narkotyki”. Frederique przyznała również, że liberalizacja polityki narkotykowej wykazała, że wyborcom podoba się nowe podejście tego tematu, które wpisuje go w medyczne, a nie kryminalne ramy. Dodała też, iż oczekuje, że inne stany pójdą w te ślady, wspominając o wysiłkach w takich stanach jak Kalifornia, Vermont i Waszyngton. Na decyzję dotyczącą legalizację tej używki czekają też mieszkańcy stanów Montana, Mississippi i Południowa Dakota i jeśli wszystko pójdzie pomyślnie, medyczna marihuana będzie dopuszczona do legalnego użytku w 36 stanach, a rekreacyjna – w 15. Oprócz wspomnianych substancji stan Oregon zalegalizował również psylocybiny, znane również jako grzyby halucynogenne, a ich zwolennicy twierdzą, że posunięcie to pozwoli na stosowanie tej substancji w leczeniu depresji, lęków i innych schorzeń.
5 najbardziej uzależniających substancji. Co robią z twoim mózgiem?
Używki oceniać można pod wieloma względami: wpływ na mózg, przyjemność, ryzyka z nimi związane, negatywne konsekwencje, możliwość uzależniania. W tym jednym zestawieniu obok siebie znajdziecie to, co można kupić w sklepie (alkohol, nikotyna) obok nielegalnych substancji.
Psychiatra David Nutt i badacz substancji psychoaktywnych z Imperial College London wraz ze swoim zespołem badaczy zestawili pięć najbardziej uzależniających substancji porównując zarówno dane naukowe jak i relacje osób uzależnionych. W 2007 roku opublikowali fascynujące wyniki swojej pracy. 5. Alkohol W przeciwieństwie do większości innych substancji odurzających jest nie tylko legalny, ale i aprobowany przez kulturę jako ważny element naszych rytuałów społecznych. W testach naukowców otrzymał 1,9 na 3 możliwe punkty. Wywiera on wiele efektów na nasz mózg. W laboratoriach obserwowano, że u zwierząt potrafił podnieść poziom dopaminy o 40-360%. Oczywiście im więcej testowane zwierzęta piły, tym poziom był wyższy. Około 22% osób, które próbują alkoholu stanie się od niego uzależnionych na pewnym etapie życia. Według WHO na całym świecie około 2 miliardy ludzi z niego korzysta, a około 3 milionów zmarło z jego powodu tylko w 2012. Przyczyną były uszkodzenia ciała spowodowane używaniem alkoholu. Badania innych zespołów naukowych także wskazują alkohol jako najbardziej niebezpieczny z narkotyków, jednak nie najbardziej uzależniający. 4. Barbiturany Odmiany kwasu barbiturowego, wykorzystywane często w XX wieku w przemyśle farmaceutycznym – przede wszystkim jako leki nasenne, uspokajające i przeciwpadaczkowe. Wpływają na zachodzące w mózgu reakcje: w małych dawkach powodują euforię, w dużych potrafią być zabójcze i na przykład zatrzymać proces oddechowy. Uzależnienie od barbituranów było niestety dość często spotykane, gdy leki oparte na nich były dostępne na receptę. Z czasem zaczęły być wypierane przez ich bezpieczniejsze zamienniki. Nutt ze swoim zespołem umieścili je na czwartym miejscu najbardziej uzależniających substancji zwracając uwagę, że o tym jak wiele złego może dana substancja zrobić decyduje jej dostępność. 3. Nikotyna To główny składnik uzależniający tytoniu. Paląc papierosa szybko przyswajamy nikotynę przez płuca, następnie dostaje się ona do mózgu. W zestawieniu Nutta nikotyna znalazła się na 3. miejscu najbardziej uzależniających substancji. Ponad dwie trzecie Amerykanów, którzy próbowali papierosów, uzależniało się od nich w przyszłości. W 2002 WHO podawało, że na całym świecie papierosy pali miliard ludzi, a do 2030 tytoń przyczyni się do śmierci około 8 milionów. Zwierzęta laboratoryjne nie jest wcale łatwo nauczyć palić, nie mają na to ochoty. Jednak szczury podczas testów wciskały guzik odpowiedzialny za dostarczanie nikotyny do ich krwiobiegu – co sprawia wzrost poziomu dopaminy w mózgu o 25-40% 2. Kokaina Ten narkotyk także bezpośrednio wpływa na dopaminę w naszym ciele. Miesza on w komunikacji między naszymi neuronami i w uproszczeniu zagłusza je, gdy wysyłają sygnał „dość” na temat ilości tego hormonu w ośrodku nagrody w mózgu. W eksperymentach na zwierzętach kokaina powodowała zwiększenie poziomu dopaminy ponad normę. Około 14-20 milionów ludzi na całym świecie używa tego narkotyku, a jego rynek w 2009 wyceniano na 75 miliardów dolarów. W formie kraku, czyli wolnej zasady, silnie uzależniającej i działającej stosunkowo krótko, znalazła się na trzecim miejscu najbardziej niebezpiecznej dla organizmu. W formie sproszkowanej – na piątym. Około 21% ludzie, którzy spróbują tego narkotyku w przyszłości stanie się od niego uzależnionymi. Kokaina w swoim działaniu uzależniającym podobna jest do amfetaminy i metamfetaminy. 1. Heroina Zespół Nutta ocenił ten narkotyk jak najbardziej uzależniający, dając mu 3 na 3 możliwe punkty. Heroina to opiat, który powoduje wyrzut dopaminy w ośrodku nagrody w mózgu. U zwierząt podczas testów odnotowano aż 200-procentowy wzrost poziomu tego hormonu. To także wyjątkowo niebezpieczny narkotyk, ponieważ jego śmiertelna dawka jest zaledwie pięciokrotnie wyższa od tej potrzebnej do wprowadzenia człowieka w stan odurzenia. W kontekście niebezpieczeństwa heroina trafiła na drugie miejsce, zarówno jako czynnik zagrażający jednostce i społeczeństwu. W 2009 nielegalny rynek tego narkotyku na świecie wyceniono na około 68 miliardów dolarów. Źródło: Science Alert
Włosy najlepiej "pamiętają", które narkotyki i kiedy braliśmy
Używki zostawiają w naszych ciałach ślady na długo, ale nie wszystkie zachowują się tak samo - wbrew powszechnie powtarzanym opiniom o testach, że wszystko można wykryć nawet po długim czasie.
Tuż po wprowadzenia substancji psychoaktywnej do organizmu ten zaczyna ją rozkładać. Niezależnie od sposobu przyjmowania narkotyku dzieje się to bardzo szybko. Podczas tego procesu powstają metabolity czyli produkty ubocze, które potem przez pewien czas są do wykrycia w naszej krwi, moczu, a nawet we włosach. Testy na obecność narkotyków opierają się właśnie na wykrywaniu metabolitów. Pozwalają stwierdzić nie tylko sam fakt przyjęcia, ale też to czy dana osoba rzeczywiście zażywała narkotyk, czy jedynie mogła mieć z nim przypadkowy kontakt. Bazujące na analizie włosów testy są dosyć dokładne, jednak te skupiające się na krwi i moczu nie są w stanie wykryć większości narkotyków powyżej tygodnia od zażycia. Heroina na przykład już po pięciu, a czasem nawet trzech dniach od zażycia jest nie do wykrycia w moczu. Znane i nierzadko niebezpieczne narkotyki potrafią utrzymywać się w krwi do 12 godzin, a czasem znacznie mniej. W moczu to już nie kwestia godzin, a dni. Włosy natomiast mają najdłuższą pamięć. Źródło: Science Alert
Cały świat na haju. Narkotykowe szaleństwo [REPORTAŻ]
– Czuję się jak dzieciak w sklepie z cukierkami – Darby Hageman, 31-letnia aktywistka na rzecz depenalizacji marihuany, krzyczała z radości
W chłodną noc z 5 na 6 grudnia 2012 r. wraz z kilkuset innymi osobami przyszła pod wieżę Space Needle, jak igła wbijającą się w niebo nad amerykańskim Seattle. Gdy wybiła północ, wszyscy wyjęli z kieszeni marihuanowe skręty, po czym świętując nowe przepisy stanowe, zanurzyli się w chmurze konopnego dymu. Prawdę mówiąc, trochę to prawo nagięli – posiadanie niemal do 30 gramów to jedno, palenie na ulicy – co innego. Policja była jednak łaskawa – w okólniku, który kilka tygodni wcześniej wyciekł do internetu, nakazywała funkcjonariuszom ograniczenie się do słownej reprymendy. Tak oto joint zrównany został z niewinną puszką piwa, a stan Waszyngton wyprzedził w lidze liberałów Holandię, której obywatele od lat mogą palić skręty w licencjonowanych coffee shopach. Jeśli wierzyć Herodotowi, pierwsze coffee shopy powstały jednak nie w Amsterdamie, a na ziemiach opanowanych przez Scytów, koczowniczy lud znad Morza Czarnego. Jak relacjonował Grek, rozpalali oni w szałasach ogniska, do których wrzucali liście i nasiona konopi. Powstawała wówczas łaźnia parowa, a Scytowie „wyli z przyjemności”. Wyjącą z podobnej przyczyny Darby Hageman i Scytów dzielą niemal trzy tysiąclecia. Wyjątkowo burzliwe, bo niewiele rzeczy budziło w historii tyle kontrowersji co środki odurzające. Różnymi sposobami – wdychając, wciągając, pijąc, paląc czy żując – zażywały je wszystkie ludy świata. Może poza Inuitami – im natura poskąpiła sąsiedztwa roślin o stymulujących właściwościach. Konopna wigilia Nie potrafimy ustalić, gdzie dokładnie człowiek zetknął się z konopiami po raz pierwszy. Ale za każdym razem, gdy napotykał na swojej drodze Cannabis sativa w którejkolwiek z odmian, szybko ją oswajał. Z konopi robiono przede wszystkim olej i włókna. Te ostatnie były mocne i twarde, lepiej niż len nadawały się więc do wytwarzania ubrań, sznurów, żagli. Konopie to najlepsze włókno, jakie zna ludzkość. Jeśli uszyjesz sobie z nich koszulę, nawet twoje wnuki jej nie znoszą. Marihuana często rosła w ogródkach imigrantów. Gdy chcieliśmy ją wyrwać, pojawiał się właściciel ze strzelbą. Krzyczał: To moje ciuchy na następną zimę! – wspominał na początku XX w. Harry J. Anslinger z Federalnego Biura ds. Narkotyków, człowiek, który wiele lat później doprowadził do niemal stuletniego zakazu palenia konopi. Zanim to się jednak stało, poznali ją Azjaci od Chin, przez Ałtaj, dzisiejszy Afganistan, aż do Bliskiego Wschodu, a także Europejczycy. Z czasem wszyscy oni zorientowali się, że konopie to nie tylko włókna. – Siemieniŏtka, inaczej kōnopiŏtka, to zupa, którą ciągle się na Śląsku jada. U mnie w domu też – mówi Szczepan Twardoch, pisarz z Górnego Śląska. – Jest gorzko-słona w smaku, postna, bo bez tłuszczu zwierzęcego, dzieci nienawidzą jej smaku, niektórzy dorośli również, a ja – uwielbiam. Je się ją z krupami pogańskimi, czyli kaszą gryczaną. Żadnych właściwości psychoaktywnych nie stwierdziłem. Ani zgromadzeni przy wigilijnych stołach Ślązacy, ani mający podobny przepis Bałtowie czy Rosjanie nie „wyją z przyjemności”, bo w ich zupie są jedynie nasiona. Drobne i okrągłe, smakują zresztą zupełnie jak słonecznik. Co innego liście, łodygi czy żywica wydzielana przez żeńskie kwiaty zawierające kannabinoidy. Jak zauważa Sara Benetowa, autorka często cytowanej pracy magisterskiej z lat 30. ub. wieku poświęconej konopiom, wykrycie narkotycznych składników tej rośliny nie wymagało od człowieka pierwotnego wielkiego wysiłku. Wystarczyło przypadkiem wrzucić ją do ognia, by zwrócić uwagę na działanie wdychanego aromatu. Tak narkotyzować nauczyli się zapewne Scytowie, a za nimi – a może też przed nimi – i inne ludy. Przywołajmy jeszcze raz Benetową: Narkotyki nie tylko zaspokajają tam potrzeby upodlania czy zboczenia jednostek, ale co ważniejsze, odgrywają niekiedy poważną rolę w życiu zbiorowym, a przez to wpływają na kulturę duchową i społeczną tych ludów. Przykładów tego stanu rzeczy jest bez liku. Plemiona Baszylange i Baluba z terenów dzisiejszej Angoli paliły konopie, by się socjalizować. Żarliwe modły islamskich derwiszy związane były niewątpliwie z wykorzystaniem psychoaktywnych właściwości tychże. Konopie były jednym z drugoplanowych bohaterów Baśni tysiąca i jednej nocy – czy to w formie haszyszu, czy płynnego bhangu. Swoje z konopi wycisnęła też ludowa medycyna. Jeśli wierzyć relacjom etnologów, pomagały na: bóle zębów i głowy, febrę, choroby skóry, bóle porodowe, konwulsje, robiło się z nich opatrunki. American Dispensary, XIX-wieczny zielnik, dodaje do listy chorób także reumatyzm, tężec, depresję. W XXI w. z kolei w krajach o łagodniejszych przepisach dopuszcza się ich użycie w leczeniu astmy. Encyklika kokainowa Ludy południowoamerykańskie, zwłaszcza te zamieszkujące podnóże Andów, od tysiącleci wykorzystują liście krasnodrzewu pospolitego, czyli koki. Początkowo roślina rosła tylko po wschodniej stronie gór, z czasem rozprzestrzeniła się i stała symbolem całego kontynentu. Tłumiła apetyt, wzmacniała wytrzymałość, pobudzała do długiej pracy. Na uprawie koki opierało się całe lokalne rolnictwo, a zawarte w niej substancje odżywcze pozytywnie wpływały na tubylczą dietę. Przypisywano jej boskie właściwości. Nauka wyjaśniła potem, że tak, a nie inaczej działała na żującego liść zawarta w niej kokaina. Stosowane w postaci nieprzetworzonej narkotyki przyjmowane były głównie doustnie i ich stężenie w mózgu nie osiągało wysokich wartości. Z czasem technologia umożliwiła jednak zwiększenie stężenia, a więc i szkodliwości narkotyku. – Naturalna fermentacja alkoholowa prowadzi do otrzymania produktów o stężeniu zwykle poniżej 12 proc. etanolu. Wprowadzenie destylacji zwiększyło tę granicę do 95 proc., a w praktyce do używania spirytualiów 40–50-procentowych – tłumaczy psychofarmakolog, prof. Jerzy Vetulani. – Kokaina z żutego liścia krasnodrzewu wspomagała fizycznie i umysłowo górali żyjących w atmosferze o niskiej zawartości tlenu. Wyciąg alkoholowy z liści koki – Vin Mariani – był napojem używanym w XIX-wiecznej Europie tak jak dziś red bull. Proszek krystaliczny wwąchiwany lub rozpuszczany i podawany dożylnie był z kolei środkiem bardzo silnie uzależniającym i niebezpiecznym, podobnie jak crack – palona wolna zasada kokainy. Namiętnym użytkownikiem Vin Mariani był papież Leon XIII, który zasłynął encykliką Rerum novarum. Jak wyjaśnia prof. Vetulani, Vin Mariani było ekstraktem liści koki w czerwonym winie i zawierało do 100 mg czystej kokainy w kieliszku. A więc jedno z większych dzieł myśli społecznej Kościoła, wprowadzające idee chrześcijańskiej polityki społecznej jako odpowiedzi zarówno na marksizm, jak i dziki kapitalizm, było stworzone przez wspaniały mózg dodatkowo stymulowany kokainą! – konkluduje naukowiec. Fałszywi przyjaciele Chociaż konopie mogą rosnąć w wielu ekosystemach, a i inne naturalne używki odegrały ważną rolę w wielu kulturach, to jednak – jak zauważa Richard Davenport-Hines w Odurzonych. Historii narkotyków 1500–2000 – centralne miejsce w historii narkotyków trzeba przyznać innej roślinie – makowi lekarskiemu. Produkowane z niego opium to najstarsza używka, z jaką miał do czynienia człowiek. Trudno powiedzieć, gdzie i w jaki sposób odkrył, że mleczny sok wydzielany przez jeden z gatunków maku wpływa – jak określi to medycyna po paru tysiącleciach – na funkcje ośrodkowego układu nerwowego. Grunt, że udomowił tę roślinę prawdopodobnie około 8 tys. lat temu gdzieś w basenie Morza Śródziemnego. Być może pierwszy był Egipt, o czym świadczyłyby zapisy na słynnym papirusie Georga Ebersa z 1550 r. p.n.e. Dokument jest instrukcją przygotowywania kilkuset preparatów, w skład których wchodzi właśnie opium. Zastosowanie szlachetne, bo medyczne, ze środkiem uspokajającym dla dzieci włącznie. Inne źródła wspominają o opium jako środku przeciwbólowym. Pewnie właśnie z powodu bólów brzucha opium zaczął stosować rzymski cesarz Marek Aureliusz. I choć władca zażywał narkotyk przez większą część swojego życia, jego nadworny lekarz, Claudius Galenus, utrzymywał, że potrafił się kontrolować i nie popadł w nałóg. Mniej rozsądku i szczęścia mieli na przestrzeni lat inni miłośnicy opium, które poprzez angielskie placówki handlowe w krajach arabskich trafiło najpierw do Europy, a potem dalej, do brytyjskich zamorskich kolonii. Choć oficjalnie traktowane jako lek, miało uśmierzać nie tylko ból fizyczny budujących zamożność Londynu czy Paryża, ale także stłumić ich egzystencjalne rozterki. Medycyna, opierając się na ustaleniach antycznych medyków, widziała w opiatach środki na ożywienie i poprawienie nastroju. Podchodzono do nich wyjątkowo entuzjastycznie, jak walijski lekarz John Jones, który na przełomie wieków XVII i XVIII namawiał do systematycznego przyjmowania opium. Lista dolegliwości, którym miało przeciwdziałać, była jeszcze dłuższa niż w przypadku konopi. Musiało minąć kilka wieków, by odkryto w nim „fałszywego przyjaciela”, jak opisał je Samuel Johnson, autor jednego z pierwszych słowników języka angielskiego. Około roku 1800 ryzyko związane z uzależnieniem się od opium było już znane równie dobrze jak jego dobroczynne właściwości. Na wygranie wojny z narkotykiem było już jednak za późno. Międzynarodowa sieć dostaw zapewniała odpowiednią jego podaż. Trzeba było poszukać innych rozwiązań. Jednak gdy w 1804 r. Niemiec Friedrich Sertürner przygotował po raz pierwszy morfinę, nie wiedział, że wpada z deszczu pod rynnę. Lek, który miał pomóc uzależnionym od opium, sam uzależniał nie mniej. Z zadziwiającą krótkowzrocznością przemysł medyczny powtórzył ten schemat w przyszłości. Aby wyzwolić narkomanów z pęt morfiny, w 1897 r. w fabryce Bayera zsyntetyzowano diacetylomorfinę. Niemieccy naukowcy byli tak zachwyceni swoim odkryciem, że produkt ochrzcili mianem heroiny. W tym samym czasie w laboratorium trwały prace nad łagodniejszym środkiem przeciwbólowym – aspiryną. Niepozorna tabletka nie miała jednak szans z silniejszym środkiem, który rok później trafił jej kosztem na rynek. Musiało minąć kilkanaście lat, by świat uzmysłowił sobie, że coś poszło nie tak. W 1924 r. Kongres Stanów Zjednoczonych zakazał importu i sprzedaży heroiny. Za późno – 98 proc. narkomanów z Nowego Jorku zdążyło już się na nią przerzucić. Mniej więcej w tym samym czasie głośno stało się o pewnym amerykańskim idealiście szwajcarskiego pochodzenia, wspomnianym na początku Harrym N. Anslingerze. Był człowiekiem z misją, której się poświęcił, gdy jeden z najlepszych bilardzistów w jego mieście zmarł z powodu uzależnienia od opium. Anslinger piął się po szczeblach kariery w administracji państwowej, by w końcu stanąć na czele głównego organu ds. walki z narkotykami. Jego decyzje miały znaczący wpływ na to, jak używki postrzegała nie tylko Ameryka, ale i cały świat. – Przy zderzeniu kultur pewne substancje psychotropowe mogą być asymilowane przez obcą kulturę, a inne nie. W warunkach globalizacji substancje, które nie uzyskały akceptacji kultury amerykańskiej, charakteryzującej się wysokim poziomem imperializmu moralnego opartego na fundamentalizmie chrześcijańskim, są oficjalnie odrzucane przez cały świat – mówi prof. Vetulani. Ikar na halucynogenach W zeszły piątek, 16 kwietnia 1943 r., zmuszony zostałem przerwać pracę w laboratorium i wczesnym popołudniem pojechałem do domu, jako że poczułem niezwykłe pobudzenie w połączeniu z niewielkimi zawrotami głowy. W domu położyłem się i zapadłem w całkiem przyjemny stan odurzenia, charakteryzujący się ekstremalnie ożywioną wyobraźnią. Wpis o takiej treści trafił do dziennika dr. Alberta Hofmanna z Bazylei, a substancją, dzięki której umysł zaczął płatać mu figle, było LSD – psychoaktywna pochodna ergoliny wyprodukowana ze sporyszu. Hofmann wcale nie planował jej zażyć. Stało się to przypadkiem. Dziś wiemy, że miał do czynienia z jednym z najsilniej działających halucynogenów, jakie znamy. Jego dawki ważone są w mikrogramach (zamiast miligramów), a tylko jeden procent przyjętej substancji dociera do mózgu. Odkrycie Hofmanna miało zrewolucjonizować psychiatrię. Swoje plany wobec niego miały też amerykańskie wojsko i CIA. I pewnie skończyłoby się na mniej lub bardziej udanych eksperymentach nad możliwościami kontroli ludzkiego umysłu, gdyby nie fakt, że substancja wpadła w ręce hipisów. Stała się symbolem całego pokolenia i jego stylu życia, tak znienawidzonego przez ówczesny establishment, z prezydentem Richardem Nixonem na czele. Wprawiono w ruch potężną machinę propagandową. LSD miało powodować falę samobójstw ludzi rzekomo przekonanych o tym, że potrafią latać. Pisano, że może wywoływać uszkodzenia genetyczne. Zresztą dotyczyło to nie tylko LSD, ale również całej masy innych halucynogenów. Narkotykowa prohibicja umacniała się. – Mechaniczna zasada, że wszystko to, co jest zakazane prawem, jest totalnie złe, a wszystko inne – dopuszczalne, robi wiele szkód. Za najważniejszą cechę określającą szkodliwość narkotyku uważa się jego zdolność wywoływania uzależnienia – chronicznej choroby mózgu o fatalnych konsekwencjach społecznych i – często – zdrowotnych – mówi prof. Vetulani. Tolerancja na działanie narkotyków jest u każdego inna. Uzależnienie fizyczne w przypadku opiatów często prowadzi do wzrostu odporności na ich działanie. Rosną więc przyjmowane dawki, a tym samym – pomijając morfinę – ryzyko przedawkowania. Innym problemem, na który zwraca uwagę prof. Fiona Measham, kryminolog z Uniwersytetu Durham, jest przestępczość, jaką generują środowiska uzależnionych, szczególnie od substancji wstrzykiwanych. Jest jeszcze jeden narkotyk warty wspomnienia. Do kilkunastu procent Amerykanów deklaruje w ankietach stosowanie derbisolu. Dużo jak na substancję, której nauka nie poświęciła niemal żadnej uwagi. – W XXI w. coraz częściej widzimy nasze ciało jako chemiczny układ i chętniej na niego wpływamy, dodajemy nowe substancje, by sprawdzić, co się stanie – stwierdził kilka miesięcy temu w radiu BBC prof. John Mills z Centrum Historii Zdrowia i Opieki Zdrowotnej w Glasgow. I pewnie ma rację, choć w przypadku stosowania derbisolu motywy są raczej inne. Wymyślono go, by sprawdzić prawdomówność ankietowanych na temat narkotyków. Tak, tak – derbisol nie istnieje. Opium dla chin Choć dziś wydaje nam się, że palenie opium to element tradycyjnej chińskiej kultury, obyczaj ten trafił do Państwa Środka dopiero w XVII w. – za sprawą kompanii kolonialnych. Świadomi związanych z opium zagrożeń Brytyjczycy handlowali nim tylko na eksport, sprzedając głównie do Chin. Tamtejsze władze walczyły z plagą narkomanii, zakazując handlu i niszcząc zapasy narkotyku. Militarnymi interwencjami (wojny opiumowe) Brytyjczycy zawsze wymuszali jednak wolny obrót swoim opium. Wyspa konopi Konopie indyjskie na Jamajkę przywieźli indyjscy lub arabscy niewolnicy sprowadzani przez Anglików, Holendrów, Francuzów. W XX w. marihuana stała się sakramentem jednego z najbardziej nietypowych ruchów religijnych, który się tam narodził. Rastafari wierzą, że do ziemi obiecanej mają ich zaprowadzić nauki cesarza Hajle Sellasje I, byłego władcy Etiopii. Marihuanę palą w trakcie religijnych rytuałów. To właśnie krzak konopi był ich zdaniem Drzewem Życia w Raju. Choć posiadanie marihuany jest na Jamajce nielegalne, w spisie powszechnym z 2001 r. 24 tys. obywateli zadeklarowało przynależność do ruchu rastafari. Skupiska wyznawców tej religii znajdują się także w Afryce, Wielkiej Brytanii i USA.
Z Tomaszem Morawskim, konsulem honorowym RP w Ekwadorze rozmawia Paulina Szczucińska
Wyrok: 8–14 lat. W ekwadorskich więzieniach każdy osadzony ma broń: pistolety, maczety, noże. W nocy strażnicy w obawie o życie nie wchodzą do budynku. Wydostać się z tego piekła nie jest łatwo, sądy są opieszałe i trzeba walczyć z przerośniętą biurokracją. Tomasz Morawski prowadzi działalność, która może wydać się kontrowersyjna. Pomógł ponad 20 oskarżonym o przemyt kokainy Polakom zamkniętym w ekwadorskich więzieniach. Własny czas i pieniądze poświęca „mułom”, zagubionym młodym ludziom z polskich miasteczek, którzy zrobiliby wszystko za obietnicę podróży spod budki z piwem na piaszczyste plaże Ameryki Południowej. Zwerbowani przez mafię i nie do końca świadomi zagrożenia mają wykonać tylko jedno polecenie: przed wejściem do samolotu połknąć kilkadziesiąt plastikowych, wypełnionych kokainą woreczków wielkości dużych winogron. NGT: Nigdy nie miał Pan wątpliwości? Tomasz Morawski: Setki razy miałem. Jednak ja pomagam durniom, a nie bandytom. Bandyci powinni siedzieć. A jeśli biedny chłopak z małego miasteczka ulega pokusie łatwego zarobienia 3–4 tys. dolarów i z głupoty szuka przygody? Jak mu nie pomóc? NGT: Kiedy wątpliwości znikają? TM: Gdy spędzam z kimś więcej czasu i go poznaję, traci anonimowość. Pod więziennym numerem odkrywam człowieka. Każdy po paru takich wizytach zaczyna pomagać. NGT: Nie każdemu się chce. TM: Mnie też się nie chce. Ale potem myślę, że byłbym świnią, gdybym nie poszedł i nie pomógł. NGT: Jest Pan znany, może Panu łatwiej. TM: To przez przypadek. Nasza akcja zbiegła się w czasie z programem Cela Edwarda Miszczaka w TVN. Współpraca z polskimi MSZ i policją zawsze układała się bardzo dobrze – wykładają ogromne pieniądze na deportację zawsze, kiedy ich o to poproszę. Jednak najlepiej pomaga się, gdy nie towarzyszy temu kamera. Filmowanie zabija bezinteresowność. Znam wielu ludzi, którzy poświęcają więźniom mnóstwo czasu, a świat o nich nie słyszał. Bezimienne pomaganie budzi bardzo pozytywne uczucia. NGT: Ale rozpoznawalność chyba nie przeszkadza? TM: Jest mi łatwiej, bo więcej mogę osiągnąć, widoczne efekty pracy dają mi poczucie, że wysiłki nie idą na marne. To oczywiście przynosi zadowolenie – jak każdy mam ego i lubię być głaskany po główce. Wtedy wyraźnie czuję, że brak anonimowości się opłaca. NGT: Pan się lubi z kamerą? TM: Właśnie planujemy paradokumentalny film fabularny o ekwadorskim więzieniu, reżyserować go będzie Krystian Lupa. Obsada jest bardzo dziwna. Na ekranie pojawi się tylko jeden aktor. Przed kamerą wystąpią ekwadorscy więźniowie, którzy będą grali siebie w swoim świecie. Spodziewam się mocnych wrażeń. W kwietniu rozpocznie się wstępna prezentacja projektu, produkcja rusza w przyszłym roku. NGT: Czy taki film coś zmieni? TM: Już zmienił. Gdy władze Ekwadoru się dowiedziały, że będziemy kręcić film, w tamtejszych więzieniach natychmiast poprawiły się warunki życia. Pojawiły się na przykład materace dla osadzonych – do tej pory dobro luksusowe, o które trzeba było walczyć. NGT: Na co dzień styka się Pan ze światem przestępczym. Były jakieś groźby? TM: Tak. Mam obstawę policji przed domem i konsulatem. Ale się nie boję. Płotki nie strzelą mi w głowę, bo noszę im jedzenie do więzienia. Duzi też mi w głowę nie strzelą, bo po prostu im mówię: nie chcę was tu widzieć, macie stąd wyjechać i nie pokazywać mi się na oczy. W Ekwadorze prestiż urzędnika, konsula jest dużo większy niż w Polsce. NGT: Kim jest Konsul Honorowy RP? TM: To jest człowiek, który na obczyźnie postanawia służyć obywatelom Polski. Konsul honorowy nie bierze wynagrodzenia. Pomoc finansuję z własnej kieszeni. Przekazuję więźniom pieniądze na życie, kupuję paczki, załatwiam dla nich różne sprawy. Oczywiście jest to dla mnie spory wysiłek finansowy. Ale brak mocodawcy daje mi też wolność – mogę według uznania dysponować swoimi dochodami i czasem. Przed konsulem honorowym nie ma kariery ambasadora, o którą musiałby zabiegać. Jednak do tego stanowiska też bywa ostra konkurencja. NGT: Dlaczego? TM: Można je wykorzystywać na różne sposoby. Dla niektórych takie stanowisko jest metodą na zbijanie kokosów. Pieniądze zdobywa się, biorąc prowizje z pośrednictwa w handlu, na wprowadzaniu produktów promujących na przykład przemysł ojczysty. Branże mogą być różne, jednak ja bym się w handel bronią nie mieszał, bo to śliski biznes jest. Jednak nadal uważam, że główną rolą konsula honorowego jest praca społeczna. NGT: To skąd czerpie Pan pieniądze na działalność charytatywną w więzieniach? TM: Jestem inżynierem naftowym, mam dobrze prosperującą firmę, prowadzę inspekcje ropociągów i właśnie cieszę się na rozpoczęcie współpracy z polskimi firmami z tej branży. NGT: Przemysł naftowy w środku dżungli? A ekologia? TM: Ależ ja działam ekologicznie. Pilnuję, żeby rurociągi były szczelne i ropa nie zalała tej różnorodności małp i papug. NGT: Prowadzi Pan bogate życie... TM: Rzeczywiście dużo ciekawych osób się przez nie przewinęło. Ale nigdy nic nie działo się bez powodu, wszystko miało polski akcent. Na przykład Meg Ryan i Russella Crowe’a poznałem, gdy w Ekwadorze kręcili Dowód życia (Proof of life, 2000), do którego zdjęcia robił Sławomir Idziak. Chwała Bogu, że mam kontakt z tyloma ludźmi, przynajmniej się człowiek nie nudzi. Teraz kręcimy u mnie w domu film o misjonarzach-wolontariuszach opiekujących się 200 dziećmi adoptowanymi na odległość (gdy przybrani rodzice przysyłają pieniądze na wychowanie maluchów). Z kolei w konsulacie pomaga mi Kubańczyk. Opowiada niezwykłe rzeczy o skutkach rewolucji, która dała efekty całkowicie odwrotne do zamierzonych. Na Kubie młodych ludzie opanowała mania posiadania przedmiotów, stali się bezmyślnymi konsumpcjonistami. NGT: To dwa różne światy. TM: Tak. Tu wolontariusze z różnych stron kapitalistycznego świata podcierają tyłki biednym indiańskim dzieciom, a tam Kubańczyk z socjalistycznej wyspy walczy o nowe reeboki. Do czego doprowadziła ta rewolucja? NGT: Część roku spędza Pan w Ekwadorze, a część w Polsce. Czym się Pan zajmuje tutaj? TM: Spotykam się z wieloma ludźmi, organizuję wymiany młodzieży między uczelniami i współpracę miast moich krajów. Mam też syna, który studiuje w Polsce. NGT: Dlaczego wybrał Pan Ekwador? TM: W latach 70., gdy studiowałem na AGH, mój fiński kolega z uczelni zaproponował wyjazd do Ekwadoru. Gdyby był z USA, władze na pewno nie dałyby mi paszportu. Lecz on był z Finlandii, a wtedy nasz rząd zabiegał o względy tego półsocjalizującego kraju – chodziło o zdobycie kontraktu na sprzedaż węgla Finom. Jako że kolega był właśnie specjalistą od kupowania węgla, władze nie chciały psuć sobie wizerunku i przychylnie spojrzały na wystawione mi zaproszenie. Popłynąłem statkiem handlowym, bo nie miałem pieniędzy na bilet lotniczy. Po kilku miesiącach dowiedziałem się, że wyrzucili mnie z uczelni. NGT: I trafił Pan do dżungli. TM: Dżungla mnie zafascynowała. Mówiłem w pięciu językach, więc zatrudniono mnie jako przewodnika. A ja o dżungli nie miałem bladego pojęcia! Jednak za nic nie chciałem się do tego przyznać i opowiadałem ludziom zmyślone, mrożące krew w żyłach historie o nieistniejących zwierzętach. Wszyscy mi wierzyli. Metoda jest prosta – trzeba ludzi przestraszyć, wtedy uwierzą we wszystko. NGT: Znając tę zasadę, łatwiej Panu uwierzyć w niewinność przemytników-durniów? TM: Tak. Ale to zabieg w naszym świecie stosowany powszechnie. Poza tym ludzie kochają kogoś, kto najpierw ich dobrze przestraszy, a potem uratuje. Dlatego dzieci tak uwielbiają spadające windy w Disney Worldzie. NGT: A teraz jest Pan wybawcą? TM: Staram się pomóc tam, gdzie można, ale wybawca – to zdecydowanie fałszywy obraz. Ludzie sobie pomagają, inaczej by nie przeżyli tu na emigracji, z dala od rodzin i bliskich. W Quito jest 80–90 Polaków, wszyscy się znamy, żyjemy w symbiozie. Jeździmy na grzyby, staramy się zachować polską tradycję.
Garść informacji dla planujących podróż do Boliwii.
Powierzchnia: 1099 tys. km2. Jedyny kraj Ameryki Południowej pozbawiony dostępu do morza. Stolica: siedziba rządu mieści się w La Paz, ma 225 km2. Mieszka w niej 1,2 mln ludzi. To najwyżej położona administracyjna stolica (3636 m n.p.m). Stolicą konstytucyjną Boliwii jest Sucre. Ludność: 9,2 mln ludzi. 80 proc. z nich mieszka na płaskowyżu Altiplano. Pozostali – na tropikalnych nizinach, które zajmują aż 70 proc. powierzchni kraju. Narodowości: Indianie Keczua (30 proc.) i Ajmara (33 proc.), Metysi 25 proc., biali 12 proc. Język: Językiem urzędowym jest hiszpański, ale wielu Indian żyjących poza dużymi miastami go nie zna. Boliwijczycy posłu-gują się 36 językami lokalnymi. Najpopularniejszym, keczua, mówi 3 mln mieszkańców. Religie: Katolicy stanowią ok. 80 proc. populacji, protestanci – 12 proc. (najwięcej jest zielonoświątkowców i bahai). Waluta: boliviano, 1 BOB. Najwyższy nominał to 200 Bs; 1 zł = 2,5 BOB; 1 BOB = 40 gr Najpopularniejszy wśród turystów jest okres od czerwca do sierpnia, czyli boliwijska zima, ale najlepsze festiwale organizuje się w sezonie deszczowym od grudnia do marca. W Boliwii są cztery strefy klimatyczne. Średnia temperatura na Altiplano wynosi 10°C, ale zimą, od czerwca do sierpnia może spaść nawet do –25°C. Na tropikalnych nizinach średnia temperatura wynosi 25–30°C i jest bardzo wilgotno. Turyści z Polski zwolnieni są z obowiązku wizowego, gdy przyjeżdżają na maksimum 90 dni. Paszport powinien być ważny co najmniej sześć miesięcy od daty wjazdu. Osoby udające się na dłużej niż trzy miesiące mogą ubiegać się o wizę w Ambasadzie Boliwii w Berlinie (brak boliwijskiej placówki w Polsce). Wszystkich przy wyjeździe obowiązuje opłata lotniskowa: 25 USD za osobę. Samolotem: nie ma bezpośredniego połączenia z Polski. Najtaniej jest dolecieć tanimi liniami do Madrytu i stamtąd ruszyć w dalszą podróż do La Paz, Santa Cruz czy Cochabamba. Z Madrytu z Lan Airlines, KLM, Aerolineas Argentinas za lot w obie strony zapłacimy ok. 1000 euro. Często lot jest z przesiadką w Limie, Bogocie lub Buenos Aires. Z Chile i Argentyny kursują pociągi i autobusy. Autobusami krajowymi (floats), miejskimi (micros) oraz tzw. shared taxi (trufos) jest najtaniej. Firmom przewozowym zależy, by wypełnić pojazd do granic możliwości, więc opóźnione o godzinę odjazdy są normą. Jeżeli zdecydujemy się prowadzić auto, uważajmy na kierowców trucków. Jeżdżą pijani, i nawet w nocy nie włączają świateł. Zaleta: niezależność i tania benzyna (1,35 zł za litr). Większe krajowe porty lotnicze w Potosi, Oruro, Sucre i Tarija obsługiwane są przez miejscową linię lotniczą Aero Sur, Lloyd, Amaszonas. Samoloty są w złym stanie technicznym, bilety w ruchu krajowym są drogie, a linie krajowe często wymuszają nieprzewidziane dodatkowe opłaty. Obowiązuje opłata lotniskowa przy przelotach na liniach krajowych (15 BOB). Nie należy odprawiać bagażu wcześniej, jeżeli dowiedzieliśmy się, że lot jest opóźniony, zdarzają się bowiem kradzieże. Noc w hotelu o podstawowym standardzie kosztuje zaledwie 8–15 zł. Wystarczy dołożyć 15 zł, żeby mielć nocleg w luksusowym jak na Boliwię hoteliku. Przydają się śpiwory, szczególnie kiedy noc spędzamy w hotelach solnych i schroniskach na Solnisku Uyuni; www.HostellingBolivia.org. Boliwijskie jedzenie jest smaczne, pikantne i tanie. Śniadanie kosztuje ok. 3 zł, a lunch 5 zł. Szczególnie ekonomiczne są comida del dia (danie dnia) serwowane w restauracji każdej klasy (ok. 3,5 zł!). W rejonach nizinnych zamiast ziemniaków podawana jest juka. Trzeba spróbować pstrąga, trucha, z jeziora Titicaca. Typowe danie to chairo, rodzaj bulionu z jagnięciny lub baraniny z suszonymi ziemniakami i warzywami albo sajta – kurczak w ostrym sosie paprykowym. Charakterystycznym napojem jest mate de coca, czyli herbata z liści koki. Warto zaszczepić się przeciw żółtej febrze, jeśli planujemy wyprawę do dżungli. Na wschodzie i północy kraju zagrożenie malarią i gorączką dengą. W górach występuje ryzyko zakażenia chorobą Chagasa, przenoszoną przez pluskwiaki. Zaleca się także szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, żółtej gorączce, błonnicy, polio, tężcowi i durowi brzusznemu oraz wściekliźnie; www.szczepienia.pl. Znaczna część kraju leży na obszarze wysokogórskim, więc trzeba liczyć się z wystąpieniem objawów choroby wysokościowej. Album Boliwia. Tybet Ameryki Południowej autorstwa Anny i Marcina Szymczaków. Przewodnik Lonely Planet Bolivia oraz Peru i Boliwia.
Zapragnęłam poznać kraj, który uchodzi za osobliwy nawet wśród mieszkańców Ameryki Południowej. Nie dość, że opisuje się go jako najbiedniejszy i najniebezpieczniejszy, to jeszcze jego produktem flagowym jest... kokaina.
Boliwia uwiodła mnie podczas typowej kuchennej rozmowy obieżyświatów, która wypełnia wieczory w hostelach całego kontynentu (ta ma miejsce w San Pedro na pustyni Atakama, na północy Chile). Opowieść snuje Niemiec, parząc herbatę dla chorej na salmonellę narzeczonej. Przywiozła ją właśnie z Boliwii (niestety chorobę, nie herbatę). – Trzeba mieć sporo cierpliwości i poczucie humoru, żeby się zmierzyć z tym krajem – mówi. – Ale jest on rdzenny i nieokiełznany. Razem z koleżanką decydujemy: skoro jesteśmy tak blisko, musimy tam pojechać. Wyjazd o 7.00 rano z miniagencją turystyczną. Miły pan rozklekotanym busem dostarcza nas na granicę chilijską, gdzie długa kolejka to chleb powszedni, a surowe oko celnika przegląda każdy centymetr plecaka w poszukiwaniu argentyńskiej wołowiny, za którą najchętniej skułby w kajdanki. Boliwia coraz bliżej. Opuszczamy asfaltówkę i tarabanimy się przez porowate drogi pustyni. Teraz wiem, co czuje tarta marchewka. Na horyzoncie, u stóp wulkanu Licancabur dostrzegam jedną budkę, szkielet spalonego autobusu i chmarę wciąż żywych dżipów. To tu. Znika porządek, surowość urzędników i atrybuty cywilizacji. W budce nie ma nic poza wielkim zdjęciem prezydenta Evo Moralesa i dwoma zielonymi ludkami w czołgówkach. Ludzie wręczają im dolary. „O! Kantor!” – myślimy naiwnie, podając panom 10 dolarów. Czekamy na 70 bolivianos, ale nie dostajemy nic. Kiedy okazujemy zniecierpliwienie, otrzymujemy 2 dolary reszty z łapówki, którą właśnie nieświadomie wręczyłyśmy. – Przepraszam, gdzie jest toaleta? – pytam na odchodne. – Ha, ha, ha! – odpowiada rozbawiony celnik. – Toaleta jest wszędzie, proszę pani – łaskawie dodaje. „Wszędzie” na płaskowyżu to jak nigdzie, bo w najlepszym przypadku ukryć się można za kępką trawy, do której i tak nie dojdziesz, bo zabije cię zadyszka. Spacer na 4,5 tys. m jest jak maraton w kisielu czy trucht w butach na magnes po metalowej posadzce. Tymczasem wypatrzona kępka, choć wydaje się 20 m stąd, pewnie jest odległa o 5 km, bo krystalicznie czyste powietrze bez litości przekłamuje odległość. Miałyśmy dostać pyszne śniadanko, ale zanim zdążyłyśmy się do niego podłączyć, Richard, kierowca i przewodnik w jednym, oraz kucharka Rosa już się z nim uporali. Zostały ostra zielona papryczka i bułka z margaryną. Nasze plecaki fruną na dach dżipa. Richard, który z imienia bardzo jest dumny (niby Rysiek, ale po amerykańsku – a to w Boliwii ostatni krzyk mody), umieszcza je zaraz obok baniaków z benzyną i gazem. Wsiada do auta, rozgląda się po jego damskiej zawartości i pod nosem mamrocze: – Ladies, ladies…, co w wolnym tłumaczeniu może oznaczać „same baby”. Nie wiem, czy to zainspirowało go do maltretowania nas przez setki kilometrów tutejszym hitem, którego słowa brzmią mniej więcej tak: „Nie patrz na mnie, bo mój chłopak jest zazdrosny i nie dożyjesz wiosny”. Ale raczył nas nim tak długo i tak głośno, aż go polubiłyśmy. Przy gigantycznym, sięgającym prawie 6 tys. m wulkanie Licancabur cieszymy oczy Laguną Blanca – białą od minerału zwanego boraksem, a potem Laguną Verde, zieloną niczym szmaragd (ponieważ zawiera miedź). Nasz dżip tnie pustynię, tak jak się Rysiowi podoba. Nie ma dróg, jest 714 tys. ha przestrzeni rezerwatu Eduardo Avaroa (REA). Tylko doświadczony kierowca nie pogubi trasy i nie przewróci auta na wystających kamulcach. Potem wskazuje nam Roca de Daly, powulkaniczne skały porozrzucane na pustkowiu, które do złudzenia przypominają pustynne krajobrazy z dzieł Salvadora Dalego. Prujemy na pole gejzerów Porannego Słońca. W tym niewinnie nazywającym się miejscu można się udusić od smrodu zgniłego jaja, siarki. Podchodzę naprawdę blisko, bo w Boliwii zasady bezpieczeństwa wyznaczamy sobie sami. Schylam się w polowaniu na bąble bulgoczącego szarego błota. Ups! Zawroty głowy, gdzie się podział tlen? Z oparów wydostaję się na czworaka, gwiazdki mienią mi się w oczach. Czeka mnie korekta autorskiego kodeksu bezpieczeństwa. Przed nami ostatni, najważniejszy punkt programu – Laguna Colorada. Osiągamy wysokość 4850 m i oddychamy coraz płycej. Na horyzoncie pojawia się woda mieniąca się kolorami bieli, czerwieni i granatu. Goszczą na niej stada szarych i różowych flamingów, które podsycają barwy krajobrazu. W ciszy siedzimy nad brzegiem, podglądając żerujące ptactwo. Słońce zachodzi powoli, ale temperatura spada gwałtownie – może nawet stopień na minutę. Gdy robi się ze 20 stopni zimniej, wreszcie docieramy na nocleg. Schronisko jest ascetyczne. Nie ma paleniska, które by rozmroziło nasze zesztywniałe ciała, nie na żarty dopada nas choroba wysokościowa – w Egipcie mówi się o zemście Faraona, tu można by ją nazwać zemstą Pachataty (Ojca Ziemi). Choć z nóg zwala senność, to nie mogę zasnąć na kamiennym łóżku, pod kilkoma warstwami koców, ubrana we wszystko, co znalazłam w plecaku, w plecak także. Poranny okrzyk „Ladies!” jest zbawienny. Dziś obniżymy wysokość o kilometr. Nareszcie przestaniemy oddychać jak rybki wyjęte z wody. Na trasie rosną oszlifowane przez wiatr kamienne drzewa Arbol de Piedra. Porozrzucane na pustyni stoją, przecząc grawitacji, na wąskich nogach z rozłożystymi kamiennymi koronami. Po nocy w pustynnej lodówce kolejną spędzamy na 10 tys. km2 soli… Znalazłyśmy się na solnisku Uyuni. To pozostałość po wyschniętym słonym jeziorze Lago Ballivian. Gdzie wzrokiem sięgnąć: legowiska, żyrandole, stoły, krzesła, podłoga – wszystko zrobione z soli. Dla równowagi Rosa zapomniała posolić kolację i nigdzie nie było solniczki, a wierzcie, że ciężko przyprawić mdłą zupę żyrandolem. Oślepiająca i nieskazitelna biel jeziora ukazuje się w pełnej krasie dopiero o wschodzie słońca na bezchmurnym niebie. Ruszamy. Pędzimy jak po gigantycznym lukrowanym ciastku. Biel solniska Uyuni ciągnie się po horyzont. A co to? Richard bierze ostry skręt w lewo, by ominąć spalone wraki dżipów. W tej płaskiej jak stół pustce, bez dziury, drzewa, zakrętów, przepaści, niedawno doszło do czołowego zderzenia. Żywcem spłonęło pięciu Japończyków i pięciu Izraelczyków, kierowca, kucharka i przewodnik. Samochody od razu stanęły w ogniu, bo na dachach wożą bomby – paliwo i gaz. Jedna osoba przeżyła – pijany kierowca, który spowodował tragedię. Nietrzeźwi na drogach Boliwii to plaga, jakby hołdowali zasadzie „Jeśli za kółko, to tylko po kilku głębszych”, dlatego przestrzega się przed jazdą nocą. Richard mówi, że widział sprawcę wypadku kilka godzin przed tragedią z kieliszkiem w dłoni, ale nie zezna policji, choć ta desperacko szuka świadków. – W Uyuni (miejscowości, z której pochodzi) nie wolno wydać „brata”. Gdybym go wystawił, byłbym wyklęty z miasta, straciłbym pracę, która jest dla mnie najważniejsza, pozwala mi godnie żyć – oznajmia, mimo że w wypadku zginął jego przyjaciel. W geście pożegnania zmarłego przyjaciela oblewa wraki piwem i składa w nich wypalony do połowy papieros. Do Uyuni jedziemy w ciszy. Na solnisku przed miastem praca wre. Mężczyźni i chłopcy z łopatami i kilofami ładują sól na ciężarówki. Zarabiają grosze. Przed palącym słońca, które odbija się od słonej tafli jak w lustrze, chronią ich kominiarki. W miasteczku wszyscy mówią o wypadku. Boją się o interesy, boją się kontroli. Kobiety żałują kucharki, mężczyźni kierowców. O śmierci turystów przypomina jedynie ekipa telewizyjna z Japonii. Na prywatnym podwórku Rosa robi dla nas schabowe z lamy i quinua (ziarno, które dla Boliwijczyków ma takie samo znaczenie jak ryż dla Chińczyków). Lama smakuje jak skarpety z lamiej wełny, za to quinua jest niezwykle delikatna i smaczna. Okazało się, że domostwo należy do bezzębnej staruszki, właścicielki agencji turystycznej, z której usług korzystałyśmy. Pozycja tej bizneswoman w Uyuni jest porównywalna ze statusem Grażyny Kulczyk w Poznaniu. Życie miasteczka rozgrywa się przy dwóch gruntowych ulicach, a handel kwitnie przy Plaza Arce. Odkąd opuściłyśmy Chile i Argentynę, nie ma śladu po typowych dla Latynosów zaczepkach. W Boliwii mamy święty spokój. Tu mieszka najwięcej rdzennej ludności. Wygląda na to, że potomków Inków wychowano na dżentelmenów. Jednak Richard nas przestrzega: – Ladies, wieża z zegarem musi być w zasięgu waszego wzroku, wtedy jesteście bezpieczne, ten rejon jest patrolowany przez turystyczną żandarmerię. W Uyuni skupiam się na poszukiwaniach korpulentnych kobiet. Długie warkocze na końcach ozdabiają sobie koralami, noszą falbaniaste spódnice, ramiona przykrywają polarowymi kocami. Na głowach mają eleganckie, wypłowiałe od słońca meloniki – panny na boku, a mężatki na środku głowy. Stopy obuwają w pantofl e z plastiku, w które upchnięte są wełniane skarpety. Na plecy zarzucają różowy pled i transportują w nim dzieci albo zakupy. Siedzą, handlują słodką prażoną soją, kukurydzą i ryżem z parcianych worów albo towarami, które kiedyś były lamą, w lamie lub na lamie. W Uyuni też mają swoje Baltony… – kontrastujące z okolicą stragany z toblerone, milką, kawą rozpuszczalną i mentosami. Kupuję zgrzewkę bardzo słodkich i małych bananów oraz worek równie słodkiego prosa. Utknęłam jeszcze w sklepiku z ponczo, przyglądając się awanturze, którą zrobiła trzyletnia dziewczynka. Matka brała z niej miarę, wsadzając ją do drewnianej trumienki z narysowanym centymetrem. Zza rogu dochodzą mnie kolejne wrzaski, tym razem krzyczy tłum. Tego dnia w Boliwii na nowo rozgorzał spór między biednymi departamentami płaskowyżu andyjskiego a bogatszymi regionami na nizinnym wschodzie. Najbogatszy z nich, SANTA CRUZ, zbuntował się przeciwko prezydentowi Evo Moralesowi, który za cel postawił sobie walkę z rodzimymi bogaczami i zachodnimi koncernami. Otóż właśnie dziś w Santa Cruz odbywało się referendum, w którym mieszkańcy mieli się wypowiedzieć, czy chcą autonomii dla regionu. Znalazłam się wśród colla – Metysów i indiańskiej ludności wiejskiej, czyli tej grupy, która popierała Moralesa. Swój sprzeciw dla odseparowania się cambas – bogaczy ze wschodu – wyrażają falą manifestacji. Skwer przybrał kolor czerwono-zielono-żółty, tak jak fl aga Boliwii, rozbrzmiał hymn. A kto w tłumie wiedzie prym, trzyma transparenty i skanduje: „Jedność Boliwii!” Oczywiście twarde baby, które absolutnie nie życzą sobie, żeby białe baby, kojarzone ze znienawidzonymi zachodnimi koncernami, przyglądały się temu zgromadzeniu. W związku z tym w oczekiwaniu na autobus do La Paz ukrywamy się w pobliskim barze z plackiem. Bar naturalnie nazywa się pizzerią, ale serwowane w nim placki z dodatkami na pewno z pizzą się nie znają. Dlatego bezpieczniej będzie, kiedy nazwę go plackownią, a jeszcze lepiej, gdy napiszę o nim – oaza dla tzw. backpackersów, bo było ich tam wielu. Polecono nam wybrać najdroższą fi rmę przewozową, ma być luksusowa. Autokar jest dziwnie podwyższony, przypomina terenową wersję naszych jelczy. Szybko zrozumiałam dlaczego: w Boliwii tylko 5 proc. dróg jest asfaltowych i przywilej ten nie trafi ł się drodze z Uyuni do La Paz. Autokar wygląda jak jaszczurka. Kabina kierowcy jest szeroka i przestronna, a za kotarą na pasażerów czeka wąska gardziel, wypełniona mikrosiedzeniami. Jednak nasz przewoźnik jest i tak lepszy od pozostałych, no i nie mamy kóz na pokładzie. Ruszamy. Smród spalin zalewa miasteczko. Z oszronioną od środka szybą, po 11 godzinach nocnej jazdy, podczas której wibracje naszego wehikułu ubiłyby na sztywno białko, docieramy do magicznej stolicy, La Paz. Z autobusu wypadam w kształcie krzesełka. Odbieram żółty od piachu i rdzy plecak, podnoszę głowę i… w szparach dachu hali dworca ukazują się góry gęsto usiane pomarańczowymi domami wyglądającymi jak klocki lego. To specyfika La Paz. Cała hala dworca przy Plaza Antofagasta drży od wrzasków. Zza okienek wołają panie, na ulicach krzyczą panowie wiszący w drzwiach busików, do których wskakuje się w biegu i które w zależności od zapotrzebowania potrafią powiększać się jak dziób pelikana. Kupujemy bilety do Copacabany. Na La Paz mamy tylko cztery godziny. Po pierwsze, jest to najwyżej położona administracyjna stolica świata. Ścisłe centrum miasta rozpościera się na dnie kanionu, reszta zajmuje zbocza gór. Po drugie, w centrum czarownice mają swoje targowisko – Mercado de Hechiceria, na którym sprzedają czarodziejskie ziółka i tajemnicze figurki. Po trzecie, La Paz ma cudowną drużynę piłki nożnej. Jej niezwykłość objawia się tym, że choć jest najsłabsza na kontynencie, potrafi wygrać z najlepszymi (w kwietniu 2009 r. pokonała Argentynę 6:1). Z jednym zastrzeżeniem: tylko wtedy, gdy gra na swoim bardzo wysoko położonym boisku. La Paz ma też złą stronę. Częste są tu porwania turystów dla okupu oraz kradzieże. W wersji „na policjanta” złodzieje mówią turyście, że są z policji narkotykowej i że niezbędne jest przesłuchanie w biurze, skąd wraca się bez dokumentów i pieniędzy. Trzeba też uważać na taksówkarzy, którzy współpracują ze złodziejami, i pod żadnym pozorem nie godzić się na dodatkowego pasażera, nawet takiego, który wygląda na turystę. Szczególnie uważać trzeba na głównym placu, Plaza Murillo, i w jego okolicach. Do Copacabany, małego miasteczka nad wielkim jeziorem Titicaca, oddalonego 156 km od stolicy, jedziemy po asfalcie (nareszcie). Za mną siedzi bardzo miła rodzinka – ona umorusana, wcina herbatniki i śmieje się szeroko, powodując gradobicie herbatnikowe na tych, co są w zasięgu jej chichotu (a ja jestem!). On czule ją tuli i nalewa ultrapomarańczowy napój do plastikowych kubeczków. Boliwijczycy nawet na najkrótsze trasy zabierają ze sobą prowiant i nigdy nie piją z gwinta, kubeczek musi być. Mimo że mają pyszne owoce, a na rogu każdej ulicy sprzedaje się sok z pomarańczy, lubują się w trutkach, które zamiast owoców mają wszystkie chemiczne E i kolor jak MPO. Ten naród w ogóle kocha plastik: plastikowe buty, tysiące plastikowych reklamówek i pragnienie, które ugasić można tylko z plastiku. Po drodze dołączają się kolejne supermenki. Zanim wsiadły, wrzuciły na dach butle z gazem (obok naszych bagaży). Jadąc, mam wrażenie, że kierowca chce opuścić ziemski padół i niechybnie pociągnąć nas za sobą. Wyprzedzanie na trzeciego na terenie równinnym mnie nie wzrusza, same łąki, krówki i foliowe reklamówki, ale już wspinanie się serpentynami do Copacabany to szalony wyścig colectivos, autokarów i aut osobowych naraz. Wyprzedzają na czwartego, a że jest pod górę, to autobusom ciężko. Najgorzej jednak jedzie się z górki: wtedy zaczyna się prawdziwy roller coaster. Tak właśnie ponosi boliwijskich kierowców na kawałku asfaltu; naturalnie na barierki ochronne nie wystarczyło. Nerwy koi widok na granatową taflę jeziora Titicaca, w jego głębi spokojnie migocze słońce. Musimy dostać się na drugi brzeg. Wąską gardziel jeziora przepływamy na czymś w rodzaju tratew – kilku zbitych (lub nie) deskach, które złowieszczo skrzypią, stękają i piszczą. Uspokaja mnie widok tratwy płynącej obok: jest obciążona autokarem i autem osobowym. Autokar ma z tyłu wymalowanego Jezusa, ostrożności nigdy za wiele. Kiedy minuty dzielą nas od rozstania się z kierowcą kamikadze, okazuje się, że przestawiamy czas o godzinę do tyłu… W końcu jednak docieramy do Copacabany, chciałoby się powiedzieć nadmorskiego miasteczka – jezioro Titicaca jest bowiem ogromne (230 km długości i 97 km szerokości!). Mimo że Boliwia nie ma dostępu do morza, to jezioro zapewnia jej pośrednie połączenie handlowe z Oceanem Spokojnym. My natomiast mamy namiar na pewien „luksusowy” hotel La Culpa należący do niemieckiego małżeństwa. Prowadzą do niego strome kamieniste schody i wałęsające się po nich owce i świnie. Od tej pory jest już tylko z górki albo pod górkę. Tym razem słowo „komfort”, oznaczało komfort według norm europejskich. La Culpa ma kilka pokoi położonych na skarpie z widokiem na Titicaca oraz wyborne jedzenie, w menu królują ryby. My zafundowałyśmy sobie chwilę zapomnienia, bo Boliwia jest przyjemnie tania – za nocleg i jedzenie płaci się około 10 dolarów na dobę. Jeżeli nikt cię nie okradnie, twój portfel będzie zadowolony. Copacabana jest typowym miasteczkiem: główny plac z maoryską katedrą, pocztą, bankiem, do skweru prowadzi kilka uliczek, na których kobiety sprzedają dmuchane proso, i wyroby z alpaki – to w zasadzie wszystko. Przy brzegu zacumowano kutry i łódeczki, które wcześnie rano wypływają na Wyspę Słońca, Isla del Sol, gdzie według inkaskich wierzeń, narodziły się najważniejsze bóstwa – Słońce (Inti) i pierwsi Inkowie. Chcemy tam się dostać, więc pierwszego wieczora idziemy się dogadać z właścicielami łódek. Przy plaży jest boisko do piłki nożnej, gdzie właśnie rozgrywa się mecz. Kto kopie piłkę? Baby. W kieckach i kapeluszach walczą o kolejnego gola, a mężowie na trawce obok niańczą ich liczne potomstwo. Z jaką grają pasją i zawziętością, jak szybko biegają! Polska reprezentacja niech się rumieni ze wstydu. Oczywiście szefową od przeprawy na Isla del Sol też jest kobieta, potężna, ubrana w czarne zwoje falban. Rejs po jeziorze trwa 2,5 godziny, choć powinien 30 minut. Stateczek romantycznie sunie w miejscu. Mam czas przyjrzeć się malutkim wysepkom, zamieszkanym przez jedno drzewo, albo pojedynczy słup energetyczny. Nasycam oczy widokiem pokrytych wiecznym śniegiem szczytów Andów i bezkresu świętego jeziora. Podpatruję siedzące naprzeciw Boliwijki. Chichoczą i paplają ze sobą lub przez wielkie telefony komórkowe, do których najpierw mówią jak do krótkofalówki, a potem przystawiają je do ucha. Wysiadamy na północnej stronie Wyspy Słońca. Legenda głosi, że to tu na Ziemię zstąpili założyciele imperium Inków: pierwszy inkaski cesarz Manco-Capac wraz z siostrą i żoną zarazem – Mama-Occlo. Miejscem upamiętniającym to zdarzenie jest święta skała, która kształtem przypomina pumę (titi w języku keczua). Przypisuje jej się ogromne właściwości energetyczne; w Ameryce Południowej dziesiątki skał, kamieni i gór mają potężną moc. Pierwszych Inków zesłał wielki bóg stwórca – Viracocha, żeby nauczyli ludzi uprawy ziemi i tkania odzieży z wełny lamy. Tak więc Manco-Capac, trzymając przed sobą złotą różdżkę, prowadził plemiona w poszukiwaniu ziem, na których życie byłoby słodkie jak ziarna kukurydzy, aż dotarł do miejsca, gdzie założył Cusco, czyli stolicę imperium, „pępek świata”. Wyspa uważana jest za miejsce święte przez Indian Ajmara i Keczua. Da się ją przejść pieszo – ma zaledwie 10 km długości. Dlatego od inkaskich ruin Chincana i Pilkokaina fundujemy sobie spacer grzbietem wyspy. Miał trwać 3,5 godziny, ale nam zajął 4,5 i wcale się nie obijałyśmy. W pełnym słońcu, idąc gołym szczytem na wysokości 4 tys. m, kilometry mają tendencję do wydłużania się. Wyspę zamieszkuje 2 tys. Indian. Między poletkami z ziemniakami, nieustannie rosną ich domy. Kto je buduje? Kobiety. W drodze powrotnej obiektem moich łódkowych obserwacji staje się absolutnie nietypowa Boliwijka, której strój i zachowanie ma więcej wspólnego z „gotycką”, ubraną na czarno młodzieżą niż z tutejszymi zwyczajami. Wieczór przynosi rozwiązanie zagadki – małolata jest pół Francuską, pół Boliwijką, a ojciec narkoman kazał jej sprzedawać kokę, kiedy jeszcze była dzieckiem. Sam siedzi w więzieniu. Teraz także ona bierze i dalej handluje. Mówi, że się nie boi, bo wszyscy handlują, policja przede wszystkim. Przysiadła się do nas w lokalnym barze, próbując znaleźć klienta. Rano spotykam ją na ulicy, bladą i zmarnowaną, na kokainowym zjeździe. Ostatni dzień w Boliwii. Ogarnia mnie szał zakupów: ręcznej roboty biżuteria jest tu tania jak barszcz, za to z wielkimi jak pięść turkusami. Wysyłam jeszcze kartki. Jednak na poczcie dostałam tyle znaczków, że zakleiłam nimi to, co napisałam. Więc jak pocztówka z Boliwii, to bez treści.
Minęły dwa lata, odkąd stanęłam na Dachu Świata. Przez ten czas wiele się wydarzyło… Zostałam redaktor naczelną National Geographic i Travelera, napisałam książkę Przesunąć horyzont i cykl artykułów „Z życia naczelnej”, zobaczyłam goryle w Wirundze (o czym marzyłam od dawna), omal nie przeprowadziłam się ze wsi do Warszawy, ostatnio – zostałam szczęśliwą mamą, zmieniłam samochód, skróciłam trochę włosy…
Misterna robota Miejsce akcji: Ekwador Bohaterowie: ja i kapelusz Panama Jestem spełniona, ale… Jeśli mam być szczera, to głowę stale mam zaprzątniętą myśleniem o Górach… O wyprawach moich i kolegów, którzy przysyłają mi „gorące pozdrowienia” z wyjazdów wspinaczkowych. Jakby chcieli mi zrobić na złość, wiedząc, że nie mogę się teraz ruszyć z domu. W zeszłym roku zdobyłam Mount McKinley i Elbrus (oba zaliczane do Korony Ziemi), ale jeszcze zanim wróciłam do domu, myślałam o kolejnych Górach. Po prostu nie mogę się doczekać spotkania z Nimi. Wiele osób zamęcza mnie pytaniem, dlaczego postanowiłam zdobyć Everest… Mogłabym odpowiedzieć, jak George Leigh Mallory zapytany o to w 1923 r. podczas jednej z niezliczonych prelekcji, podczas której zbierał fundusze na kolejną ekspedycję: „Ponieważ istnieje”… Należałoby się zastanowić, po co ludzie w ogóle się wspinają? Całkiem niedawno prowadziłam adventurowe życie, ciągle byłam w podróży, zmieniały się krajobrazy, a ja traktowałam je jak scenografię do kolejnych pasjonujących przygód (i nieźle się przy tym bawiłam). Tak było do dnia, gdy po raz pierwszy pojechałam wspinać się w Alpach. Szłam granią pod szczytem Mont Blanc i gdy dochodziliśmy do wierzchołka, wiatr rozwiał chmury nad Chamonix – dookoła odsłoniły się alpejskie szczyty… Stało się. Wiedziałam, że rajdy, nurkowanie czy sporty powietrzne pozostaną miłą odskocznią od tego, co miało stać się moją najważniejszą pasją. Człowiek ma chyba zakodowaną potrzebę zbliżania się do nieba. Wszystko, co boskie i wspaniałe, jest zawsze w górze – począwszy od Olimpu, a na Królestwie Niebieskim skończywszy. Pomijając jednak wątek religijny – co może skłaniać ludzi do wspinaczki? Niech pomyślę. Rozrywka!? Na początku człowiek ma w sobie dość godności, żeby w nocy wstać, wygrzebać się z ciepłego śpiwora, założyć goreteksowe spodnie, kurtkę, rękawiczki, wciągnąć zimne buty, budząc przy tym wszystkich współmieszkańców namiotu, wyczołgać się na dwudziestostopniowy mróz i wysikać się. Po kilku dniach, nie wychodząc ze śpiwora, nie zważając na to, że wszyscy słyszą, załatwia się do butelki. I jeszcze zostawia butelkę w śpiworze, bo daje dodatkowe ciepło... O nie, to zdecydowanie NIE JEST zabawne! Może więc zwykła przyjemność w obcowaniu z naturą? Piąta rano. Pobudka. Po omacku ubrałam się najszybciej jak mogłam, by poranny, przeszywający mróz nie dotarł do każdej komórki mojego ciała. Spakowałam plecak – znowu wydawał mi się zbyt ciężki, choć prawie nic do niego nie włożyłam! Zjadłam owsiankę i jajko na twardo, zrobiłam herbatę do termosu. Potem dopięłam raki, ostatnie spojrzenie w górę i ruszyłam. Na początku szło mi się doskonale (…). Po około godzinie zaczęłam marznąć. Na rozgrzewanie butów, zmienianie skarpetek, wkładanie rozgrzewaczy chemicznych i pospieszne ich wyciąganie, bo mnie uwierały, straciłam ponad godzinę. Wybiłam się z rytmu i już go nie odzyskałam. Najpierw tęskniłam za słońcem, które by mnie rozgrzało, potem je przeklinałam (…). Upał był nieprawdopodobny. Wydawało mi się, że słońce wypala mi dziurę w czubku głowy. Od śniegu odbijały się promienie i parzyły w oczy. Zatrzymywałam się co chwila, zdejmowałam warstwy ubrania i pakowałam pod czapkę śnieg, z nadzieją, że ostudzi mój parujący mózg. Nie. To też nie to… Może więc sława?! Ból głowy był tak silny, że aż bałam się otworzyć oczy. Już wiedziałam, że poranne światło przefiltrowane przez żółtą kopułę namiotu będzie nieprzyjemnym doznaniem. Dyszałam ciężko, myślałam tylko o tym, że chce mi się pić, że zaczyna mnie mdlić. Klasyczne objawy choroby wysokościowej (…). Po około półgodzinie wzeszło słońce i niemal równo z nim w namiocie zrobiło się duszno, a na głowę spadł mi prysznic z zamarzniętych oddechów, które osadzały się na ściankach przez całą noc. Niechętnie wyczołgałam się w chłodny poranek. Kaszka bananowa dla dzieci i pięć łyków herbaty – to wszystko, co było w stanie przyjąć moje udręczone ciało… Wierzcie mi, że znam kilka łatwiejszych (i bezpieczniejszych) sposobów zdobycia popularności! Szukam zatem dalej… Pozostaje jeszcze możliwość sprawdzenia się. Everest był ciężką próbą charakteru, bo dotknął najczulszej struny w mojej osobowości – cierpliwości. Zawsze chodziłam pod górkę, ale na skróty. Wybierałam zawsze drogę dużo trudniejszą, ale szybszą. Everest to było coś, od czego się z tym swoim pośpiechem po prostu odbiłam. Odbiłam się od ogromu masywu skalnego. Everest jest życiem zatrzymanym w kadrze. Wszystko wymaga gigantycznej cierpliwości. Topienie śniegu, gotowanie wody, jedzenie, wszystkie rzeczy, które robi się wokół siebie, permanentne zmęczenie, zimno, a przede wszystkim czekanie na okno pogodowe przez jedenaście dni… Dla mnie konieczność wykazania się ogromną cierpliwością i absolutnym podporządkowaniem kaprysom Góry była nie do zniesienia. Nauczona kształtowania rzeczywistości, nie mogłam pojąć, że nie jestem w stanie ukształtować ani terenu, ani pogody, ani mojej aklimatyzacji (…). Wspinaczka nie jest, nie może być przyjemna w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Radosny marsz, oddychanie pełną piersią, podziwianie widoków, rozkoszowanie się lekkim mrozem szczypiącym w policzki nie ma racji bytu w Górach Wysokich. Umysł otumaniony brakiem tlenu jest otępiały i nieczuły na bodźce, marsz ogranicza się do pokonywania kilku kroków i wykonywania histerycznych oddechów niczym ryba wyjęta z wody. Wstaje się o świcie, a właściwie – w nocy, marznie, nie można się wykąpać. Nie ma się ani chwili intymności, dzieląc maleńki namiot ze współtowarzyszami wyprawy. Kiedy jest się na szczycie, myśli się zwykle o tym, że najgorsze dopiero przed nami. Większość wspinaczy ginie właśnie podczas zejścia. Ale, kiedy już dotrę do Bazy, kiedy odwrócę się i spojrzę na tę gigantyczną Górę – będę mogła sobie powiedzieć: „Udało się!”, „Zrobiłam to!”. Pozostanie świadomość, że pokonałam wszystkie przeciwności losu, pokonałam siły natury, wreszcie pokonałam własne słabości! To jest właśnie najpiękniejszy moment wspinaczki wysokogórskiej!