Myślisz, że kofeina pomaga? To, co robi z twoim mózgiem i ciałem, może zaskoczyć
Kofeina może pomóc, ale może też zaszkodzić. Lekarze ostrzegają, że granica między korzyścią a ryzykiem bywa bardzo cienka. Sprawdzamy, kiedy kawa i energetyki to dobry pomysł, a kiedy lepiej z nich zrezygnować.
Spis treści: Kofeina to już nie tylko kawa Mózg po kofeinie Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Kto powinien ograniczyć kofeinę? Najpopularniejszą używką w Stanach Zjednoczonych — zdecydowanie bez konkurencji — jest kofeina w różnych formach. Badanie ankietowe z 2025 roku, opublikowane w czasopiśmie Food and Toxicology, wykazało, że niemal 70% Amerykanów wypijało codziennie co najmniej jeden napój z kofeiną. Może ona przynieść realne korzyści zdrowotne — ale tylko wtedy, gdy nie przesadzimy. W nadmiarze zaczyna szkodzić organizmowi. Oto jak kawa, napoje energetyczne i inne produkty z kofeiną wpływają na organizm. Kofeina to już nie tylko kawa Kofeina to dziś już nie tylko filiżanka kawy. Występuje w innych napojach, żelach, proszkach, gumach do żucia i saszetkach. Istnieje nawet suszone mięso wołowe z kofeiną. Nigdy wcześniej konsumenci nie mieli dostępu do tak wielu jej form i smaków. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zaleca, by nie przekraczać dawki 400 mg kofeiny dziennie. Filiżanka kawy o objętości około 250 ml zawiera zwykle mniej więcej 95 mg kofeiny. Wiele popularnych napojów energetycznych ma od 100 aż do 200 mg kofeiny w puszce o pojemności około 355 ml. Dla większości osób pojedyncza porcja nie stanowi problemu. Kłopoty zaczynają się wtedy, gdy wysokie dawki stają się nawykiem. W dzisiejszych czasach łatwo przedawkować kofeinę. A to niesie ze sobą konkretne ryzyko. Mózg po kofeinie Choć kofeina ma swoje zalety, przy wyższych dawkach wywołuje skutki uboczne. Niektórzy powinni zachować szczególną ostrożność. Po spożyciu kofeina blokuje w mózgu działanie adenozyny. Adenozyna gromadzi się w czasie czuwania i pełni w organizmie wiele funkcji. Gdy wiąże się ze swoimi receptorami, nasila senność i pomaga regulować rytm dobowy. Działa jak swego rodzaju licznik zmęczenia. Podczas spokojnego snu mózg „resetuje” poziom adenozyny, dzięki czemu po przebudzeniu czujemy się wypoczęci i czujni. Ten proces może jednak zaburzać właśnie kofeina. Poza tym alkohol oraz zaburzenia snu. Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Kofeina blokuje receptory adenozyny, przez co ta nie może przekazać ciału sygnału „pora spać”. Jednocześnie taka blokada pobudza produkcję dopaminy i adrenaliny. – Dlatego kofeina wpływa na nastrój, poziom energii, skupienie i koncentrację — mówi Robert Cowan, neurolog z Uniwersytetu Stanforda. To, jak długo kofeina utrzymuje się w organizmie i jak długo może zaburzać sen, bardzo różni się między ludźmi. Ogólna wskazówka — podkreśla Cowan — to nie przekraczać 400 mg dziennie i nie spożywać kofeiny po godzinie 14:00. Choć pobudzenie po kofeinie bywa korzystne, mózgu nie da się łatwo oszukać. Przy regularnym stosowaniu szybko „uznaje” kofeinę za element codziennego funkcjonowania. Gdy więc osoba pijąca ją codziennie nagle odstawi kofeinę, mózg interpretuje to jako problem. W odpowiedzi wysyła sygnały w postaci bólu głowy, drażliwości i zmęczenia. Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Korzyści zdrowotne kofeiny w dużej mierze zależą od tego, w jakiej formie jest spożywana. Napoje energetyczne nie zawierają wielu dodatkowych związków obecnych w kawie i herbacie — takich jak polifenole i antyoksydanty — które mogą działać ochronnie. – Gdy mówimy o korzyściach zdrowotnych kofeiny, tak naprawdę mówimy o kawie i herbacie — mówi Michael Fredericson, lekarz medycyny sportowej i profesor Uniwersytetu Stanforda. Co ciekawe, nawet kawa i herbata bez kofeiny mogą przynosić istotne korzyści. Badania pokazują, że ich spożywanie wiąże się z niższym ryzykiem zgonu oraz mniejszą śmiertelnością sercowo-naczyniową. Jedno z badań wykazało, że kawa mielona i rozpuszczalna — ale nie bezkofeinowa — wiązały się z mniejszym ryzykiem arytmii. W sportach wytrzymałościowych kofeina jest wyjątkowo skuteczna. – Nie sądzę, by istniał suplement tak konsekwentnie poprawiający wyniki wysiłkowe jak kofeina — mówi Bryan Saunders, badacz z Uniwersytetu w São Paulo. Kofeina może poprawiać koncentrację, a jednocześnie zmniejszać odczucie bólu i wysiłku. Dzięki temu pozwala trenować ciężej. Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia w Sporcie zaleca dawkę 3–6 mg kofeiny na kilogram masy ciała. Problem polega na tym, że granica między korzyściami a skutkami ubocznymi jest cienka. Kto powinien ograniczyć kofeinę? Niektóre osoby powinny podchodzić do kofeiny z większą ostrożnością. Kobietom w ciąży zaleca się ograniczenie spożycia do maksymalnie 200 mg dziennie. Większe ilości mogą zwiększać ryzyko poronienia i wad wrodzonych. Osoby z chorobami serca, nerek lub wątroby również powinny uważać. To samo dotyczy osób z zaburzeniami lękowymi lub migreną. Objawy takie jak niepokój, drżenie, problemy ze snem czy gonitwa myśli mogą oznaczać, że kofeiny jest po prostu za dużo. U nastolatków kofeina może zaburzać rozwój mózgu i nasilać problemy z koncentracją. Napoje energetyczne, które zawierają bardzo wysokie dawki kofeiny, dodatkowo podnoszą poziom stresu. – To ostatnia rzecz, jakiej młodzi ludzie potrzebują — mówi Fredericson. – Oni i tak są już potwornie zestresowani. Źle dobrana dawka i pora spożycia kofeiny zaburzają sen również u dorosłych. A przewlekłe problemy ze snem zwiększają ryzyko chorób takich jak cukrzyca i choroba Alzheimera. Zalecenie jest proste: umiar i regularność. Dla większości osób bezpieczny zakres to 2–4 filiżanki dziennie, najpóźniej do wczesnego popołudnia. – Każdy organizm reaguje inaczej — mówi Fredericson. – Trzeba sprawdzić, co działa u Ciebie. Źródło: National Geographic
Nowe badanie odkrywa, co naprawdę pobudza nas w kawie. Nie chodzi o kofeinę
Czy kawa bez kofeiny działa? Nowe badanie naukowców z Holandii i Słowenii pokazuje, że poranny rytuał picia kawy ma wielką moc i może działać równie pobudzająco, co kofeina.
Spis treści Co dokładnie sprawdzali naukowcy? Czekanie na kawę pobudza tak samo jak sama kawa Na świecie wypija się każdego dnia ponad dwa miliardy filiżanek kawy. Wydawałoby się więc, że jej działanie jest oczywiste i dobrze poznane, a jego fundamentem jest kofeina. Nowe badanie wywraca jednak do góry nogami nasze przekonania o kawie. Wskazuje, że jej pobudzające działanie może zachodzić niezależnie od kofeiny. Co dokładnie sprawdzali naukowcy? Brzmi to co najmniej zaskakująco a może i niedorzecznie, ale właśnie do takich wniosków doszli naukowcy ze Słowenii i Holandii. Przeprowadzili eksperyment, w którym porównali wpływ kawy – zarówno z kofeiną, jak i bez niej – na mózg i całe ciało. Zaprosili do udziału w nim 20 zdrowych studentów, którzy regularnie pili kawę – średnio od jednej do trzech filiżanek dziennie. Tuż przed badaniem uczestnicy spali co najmniej 7 godzin, nie pili kawy przez 8–11 godzin i nie jedli przez dwie godziny. Po przybyciu do laboratorium wykonano im EEG (elektroencefalogram) oraz zbadano parametry sercowo-naczyniowe w stanie spoczynku. Następnie uczestnicy przystąpili do testu arytmetycznego, oceniającego zdolności poznawcze. Badano też czas reakcji na bodźce dźwiękowe. Później zostali podzieleni na dwie grupy: jedną otrzymującą placebo (kawę bezkofeinową), i drugą – kawę bezkofeinową z dodatkiem kofeiny w proszku. Taki sposób dostarczenia kofeiny pozwolił na bardzo precyzyjne jej dawkowanie. Było to dokładnie 6 mg na każdy kilogram masy ciała. Kawa, nawet idealnie w ten sam sposób zaparzona, może mieć nieco różną zawartość kofeiny. Dodanie jej w proszku pozwoliło na pewność. Po wypiciu kawy uczestnicy odpoczywali przez pół godziny, po czym wszystkie testy i badania powtórzono. Efekt był zdumiewający: nie było istotnych różnic między grupami z kofeiną i bez niej. Czekanie na kawę pobudza tak samo jak kawa Filiżanka kawy – niezależnie od zawartości kofeiny – znacząco skróciła czas reakcji w zadaniu słuchowym. Choć poprawa była większa w grupie z kofeiną, wyniki sugerują, że efekt placebo również ma dużą moc. W obu grupach odnotowano istotny wzrost ciśnienia krwi i spadek tętna – co jest typową reakcją u osób przyzwyczajonych do picia kawy. Naukowcy nie spodziewali się, że efekty sercowo-naczyniowe będą aż tak podobne między grupą z kofeiną i placebo. Na tym podobieństwa się nie kończą: w obu grupach nie odnotowano istotnej poprawy wyników testu arytmetycznego. Tylko w zapisie EEG widać znaczącą różnicę: aktywność fal mózgowych zdecydowanie bardziej wzrosła w grupie z kofeiną. Jaki z tego wniosek? Wyniki sugerują, że kofeina nie jest jedynym czynnikiem pobudzającym – znaczenie ma również rutyna i oczekiwania związane z porannym rytuałem. Spodziewanie się pobudzającego działania kawy może mieć równie silne efekty, co samo spożycie kofeiny. To kolejny dowód na potęgę nawyków. „Wyniki te sugerują, że osoby regularnie pijące kawę reagują na napoje podobne do kawy niezależnie od obecności kofeiny. Bodźce, które przypominają kawę, mogą wywoływać odpowiedzi poznawcze i fizjologiczne bardzo zbliżone do tych wywoływanych przez prawdziwą kawę” – podsumowują autorzy badania. Źródło: Heliyon Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kawa jest dobra dla serca. Kolejne badanie pokazuje, że chroni przed wieloma chorobami
Picie umiarkowanych ilości kawy chroni przed chorobami układu krążenia i cukrzycą. Jaka jest optymalna dawka tego napoju?
Spis treści: Nowe badania dotyczące kawy Wpływ kawy i kofeiny na układ krążenia Ciekawostki o kawie Czy kawa jest zdrowa? To pytanie może spędzać sen z powiek miłośnikom małej czarnej i sojowego latte. Nic dziwnego, że kwestię tę od lat badają naukowcy. Wiadomo np., że kawa jest bezpieczna dla osób z zaburzeniami rytmu serca. Dobrze wpływa też m.in. na wątrobę. Najnowsze badania skupiają się na wpływie kawy i zawartej w niej kofeiny na układ krążenia i metabolizm. Przeprowadzili je uczeni z Chin, a wyniki opublikowało czasopismo naukowe „Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism”. Nowe badania dotyczące kawy Badacze wykorzystali dane z UK Biobank. To baza zawierająca rezultaty szczegółowego badania dietetycznego z udziałem ponad 500 tys. uczestników w wieku 37–73 lat. Z analizy wykluczono osoby, które miały niejasne informacje na temat spożycia kofeiny. Powstała pula uczestników obejmowała łącznie 172 315 osób. Nie cierpiały one na choroby kardiometaboliczne na początku analizowanego okresu. Wyniki to dobra wiadomość dla kawoszy. Regularne spożywanie umiarkowanych ilości kawy i kofeiny może chronić przed rozwojem wielu chorób kardiometabolicznych. W tym przed cukrzycą typu 2, chorobą wieńcową serca i udarem mózgu. Wpływ kawy i kofeiny na układ krążenia Liczne badania epidemiologiczne wykazały wcześniej ochronne działanie kawy, herbaty i kofeiny przed zachorowaniem na pojedyncze choroby kardiometaboliczne. Jednak szerszy wpływ tych substancji był niejasny. Nowa analiza pokazała, że kawa chroni przed wieloma chorobami równocześnie. Jej korzystny wpływ dotyczy wszystkich faz tych schorzeń. – Spożywanie 200–300 mg kofeiny dziennie może pomóc zmniejszyć ryzyko wystąpienia tzw. wielochorobowości kardiometabolicznej. To równowartość trzech filiżanek kawy – mówi główny autor badania, dr n. med. Chaofu Ke. Osoby pijące takie ilości kawy miały o 40–48% mniejsze ryzyko wystąpienia chorób kardiometabolicznych niż te, które nie piły kawy wcale lub piły ją rzadko. Wcześniejsze analizy wykazały, że kawa wydłuża życie. Rekomendowane przez naukowców spożycie to od dwóch do trzech filiżanek kawy dziennie. Picie kawy równoważy też wszystkie negatywne skutki siedzącego trybu życia. Ciekawostki o kawie Na zakończenie mamy dla was garść ciekawostek dotyczących kawy: Poza kofeiną, kawa zawiera aż 100 różnych substancji biologicznie aktywnych. W tym m.in. przeciwutleniacze, takie jak kwas kawowy. Dlaczego po kawie od razu chce się biec do toalety? Nasze jelita zaczynają intensywniej pracować już nawet kilka minut po pierwszym łyku małej czarnej. Dzieje się tak, ponieważ kawa stymuluje uwalnianie gastryny. To hormon, który ma duży wpływ na motorykę okrężnicy, czyli jelita grubego. Jaka jest śmiertelna dawka kofeiny? Wynosi ona 150–200 mg/kg masy ciała. Dla dorosłego człowieka ważącego 70 kg oznacza to mniej więcej 10 gramów. Czyli tyle, ile zawiera ok. 120 filiżanek kawy. Czy psychopatę poznasz po tym, jaką kawę pije? Jedno badanie sugerowało, że psychopaci preferują gorzką, czarną kawę. Jednak uczeni podkreślają, że nie świadczy to o związku przyczynowo-skutkowym. Efekt pobudzenia, który odczuwamy po wypiciu espresso, nie wynika z działania kofeiny, lecz z samego smaku kawy. Jest on tak intensywny, że zmusza nasze szare komórki zajmujące się interpretacją bodźców do bardziej wytężonej pracy. To zaś zwiększa przepływ krwi w mózgu. Źródła: archiwum NG, EurekAlert!.
Kofeina pomaga nie tylko ludziom. Mrówki wykazały zaskakującą reakcję
Czy kofeina pobudza do działania tylko ludzi? Okazuje się, że nie. Badacze sprawdzili, jak minimalne dawki wzbogacanego kofeiną roztworu sacharozy wpłyną na szybkość nauki mrówek. Różnice między owadami będącymi pod wpływem kofeiny a tymi, które kofeiny nie dostały, były znaczące.
W tym artykule: Jak kofeina działa na mrówki? Zaskakujące wyniki badania Kofeina to jedna z najpopularniejszych używek XXI w. Ludzie piją ją w kawie, herbacie i napojach energetycznych ze względu na jej stymulujący wpływ na mózg. Ten naturalny pobudzający środek pomaga zwalczać zmęczenie i poprawia koncentrację. Niedziwne więc, że najchętniej sięgają po niego studenci czy pracownicy wyrabiający nadgodziny. Oprócz korzyści poznawczych kofeina uwalnia także dopaminę, neuroprzekaźnik odpowiedzialny za naszą chęć do działania. Nie wspominając już o rytuale porannego picia kawy, który może być istotnym elementem w tworzeniu nowych relacji np. w pracy. Jak kofeina działa na mrówki? Jak sugerują autorzy badania opisanego na łamach czasopisma naukowego „Cell Press”, kofeina wpływa pozytywnie na koncentrację nie tylko u ludzi, ale także u... mrówek. Eksperyment na 142 mrówkach argentyńskich (Linepithema humile) wykazał, że pewna dawka kofeiny wspiera zdolność uczenia się owadów. Na potrzeby badania naukowcy zbudowali w laboratorium trasę złożoną z mostu zwodzonego z klocków Lego oraz kartki papieru A4 położonej na akrylowej powierzchni. Na końcu trasy znajdowały się krople roztworu sacharozy z dodatkiem 0,25 ppm (części na milion), 250 ppm lub 2000 ppm kofeiny. Następnie wykorzystali zautomatyzowany system śledzenia do monitorowania tras mrówek, udających się do nagrody i z powrotem. Wszystkie owady przetestowano czterokrotnie. Za każdym razem badacze podmieniali kartkę papieru, tak aby mrówki nie mogły podążać własnym szlakiem feromonowym. Zaskakujące wyniki badania Naukowcy podkreślają, że nie chodziło im o to, aby dodać mrówkom energii czy szybkości. Celem badania było sprawdzenie, czy po kofeinie ich zdolności poznawcze będą bardziej wydajne. I rzeczywiście były. Mrówki, które otrzymały niskie lub umiarkowane dawki kofeiny, z każdą próbą obierały bardziej bezpośrednią drogę do słodkiej nagrody. To według autorów badania wskazuje, że lepiej pamiętały jej lokalizację. Mrówki, które nie zostały poczęstowane kofeiną, podążały bardziej krętymi trasami. Mimo wielu prób ich efektywność nie ulegała poprawie. Życie ludzkości wspomagane kofeiną. Wszystko, co powinieneś o niej wiedzieć Potrzebujesz z rana filiżanki kawy? Nie wyobrażasz sobie życia bez herbaty? A może wspomagasz się często napojami energetycznymi? Wszystkie łączy jeden składnik - kofeina. Czy to niewinna ... Co ciekawe, kofeina nie miała wpływu na skuteczność powrotu mrówek do gniazda. Ich ścieżki z każdą próbą stawały się mniej kręte, niezależnie od zażycia kofeiny. Naukowcy zakładają, że kofeina może pomóc im w kontrolowaniu populacji mrówek argentyńskich, ale najpierw potrzebne są dalsze badania. Obecnie testowane są przynęty zawierające kofeinę w naturalnych warunkach terenowych w Hiszpanii. View oEmbed on the source website Źródło: Cell Press.
Śmiertelna dawka kofeiny jest dość duża. Ile by trzeba wypić kawy, aby ją osiągnąć?
Kofeina obecna w kawie, herbacie i kakao jest silnym stymulatorem układu nerwowego. Jej duża ilość jest jednak toksyczna. Jaka jest śmiertelna dawka kofeiny?
W tym artykule: Działanie kofeiny na człowieka Szkodliwa dawka kofeiny Śmiertelna dawka kofeiny Jak wzmocnić działanie kofeiny Wpływ kofeiny na kobiety w ciąży Kofeina a palpitacje serca Wpływ kofeiny na nawodnienie organizmu Kofeinę zawartą w kawie czy herbacie ludzkość stosuje od kilkuset lat. Ma ona typowe dla tej grupy działanie: poprawia koncentrację, odpędza sen, zwiększa produktywność, szybkość reakcji na bodźce. Nic dziwnego, że kofeina stała się częścią współczesnej kultury. Jednak ten składnik w nadmiarze może być szkodliwy. Warto zatem wiedzieć, ile wynosi śmiertelna dawka kofeiny. Działanie kofeiny na człowieka Kofeina zaliczana jest do alkaloidów. Osłabia ona oddziaływanie adenozyny na komórki nerwowe. Adenozyna hamuje aktywność neuronów. Kofeina znosi to działanie, czego efektem jest odczuwane po jej spożyciu pobudzenie. Towarzyszy temu przyspieszenie tętna, rozszerzenie niektórych naczyń krwionośnych i ułatwienie skurczu mięśni. Organizm osoby regularnie spożywającej kofeinę przyzwyczaja się do tych efektów. Kofeina produkowana jest przez ponad 60 gatunków roślin. Nazwę zawdzięcza kawowcowi (Coffea), pochodzącemu z Etiopii i uprawianemu tam od tysięcy lat. Kawa dla wielu osób jest codziennym napojem, mającym również właściwości zdrowotne. Analizy wykazały, że zawarte w niej przeciwutleniacze wydłużają życie i chronią przed chorobami. Szkodliwa dawka kofeiny Duża ilość kofeiny wywołuje bezsenność, nadpobudliwość, zaburzenia rytmu serca czy bóle brzucha. Dlatego nie powinniśmy spożywać więcej niż 400 mg kofeiny dziennie. Taką ilość zawiera 8–10 małych espresso albo 5–6 filiżanek kawy parzonej. Czy kawa bezkofeinowa to napój „gorszego sortu”? [TYLKO O KAWIE] Dla wielu ludzi kawa i kofeina są nierozerwalnie połączone. Działanie jest proste – piją kawę, żeby pobudzić się, dzięki zawartej w niej kofeinie. Jednak są sytuacje, w których chętn... Jednak kofeina znajduje się nie tylko w kawie, ale także w herbacie, czekoladzie, coli i napojach energetyzujących. Tych dwóch ostatnich rodzajów napoju lepiej w ogóle nie pić. Zawierają dużo cukru i mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie. Kofeina sprzyja powstawaniu zmian zapalnych w obrębie żołądka i jelit. Zwiększa także objawy choroby refluksowej i niestrawności. Kofeina sprawia, że organizm szybciej wydala wapń i magnez. Zwiększa to ryzyko złamań i osteoporozy. Śmiertelna dawka kofeiny Przeciętny człowiek spożywa dziennie średnio 60 miligramów kofeiny. To o wiele mniej niż dawka groźna dla życia. Przyjmuje się, że wynosi ona bowiem 150–200 mg/kg masy ciała. Co to oznacza w praktyce? Dla dorosłego człowieka ważącego 70 kg śmiertelna dawka kofeiny to mniej więcej 10 gramów. Czyli tyle, ile zawiera ok. 120 filiżanek kawy. Wypicie takiej jej ilości wydaje się niemożliwe. Jednak kofeina dostępna jest także w czystej postaci jako tabletki czy proszek. Stosują ją m.in. sportowcy. W takiej formie przedawkowanie jest możliwe. Dlatego zaleca się nieprzekraczanie dawki 400 mg kofeiny dziennie. Jak wzmocnić działanie kofeiny Kofeinową stymulację można dodatkowo wzmocnić, zażywając jednocześnie L-teaninę. To aminokwas występujący w zielonej herbacie, który ma działanie uspokajające i relaksujące. Dzięki temu zmniejsza negatywne skutki uboczne wywoływane niekiedy przez kawę (np. nerwowość). Wpływ kofeiny na kobiety w ciąży Napojów z kofeiną powinny wystrzegać się wszystkie przyszłe matki. Przy czym chodzi tu zarówno o kobiety w ciąży, jak i te, które dopiero próbują w nią zajść. Do niedawna przyjmowano, że kobieta w ciąży może bezpiecznie przyjmować dawkę 200 mg kofeiny dziennie. To równowartość dwóch filiżanek niezbyt mocnej kawy. Jednak nawet niewielkie spożycie tej substancji pogarszało szanse na zajście w ciążę i jej bezproblemowy przebieg. W wielu pracach naukowych wykazano, że kofeina zwiększa: ryzyko poronienia, urodzenia martwego dziecka, niskiej wagi urodzeniowej noworodka, wystąpienia białaczki u dziecka w późniejszych latach. Duża, licząca 400 mg dawka kofeiny utrudnia zajście w ciążę kobietom, które decydują się na zapłodnienie pozaustrojowe. Kofeina a palpitacje serca Z dużych, bo przeprowadzonych na 17 tysiącach osób badań wynika, że kawa jest bezpieczna dla osób z zaburzeniami rytmu serca. Wcześniej panowało dość powszechne przekonanie, że kofeina zawarta w kawie może powodować zaburzenia jego pracy. Jednak uczeni nie znaleźli dowodów na taki związek. Wręcz przeciwnie, kawa może nawet uspokoić serce. Choć tu badacze twierdzą, że efekt jest niewielki. Wpływ kofeiny na nawodnienie organizmu Z badań wynika, że Polacy najczęściej piją nie wodę, lecz herbatę i kawę. Czy te napoje dobrze nawadniają? Tu zdania są podzielone. Niektórzy specjaliści uważają, że napoje zawierające kofeinę wręcz odwadniają, ponieważ ta substancja ma działanie moczopędne. Ich zdaniem jeśli wypijemy filiżankę kawy, powinniśmy dodatkowo wypić filiżankę wody, żeby bilans wyszedł na zero. Jednak badania podważyły ten pogląd. Kofeina może rzeczywiście mieć działanie moczopędne, ale tylko u osób, które konsumują ją sporadycznie. Ci, którzy herbatę czy kawę piją regularnie, w pewnym sensie są na to działanie uodpornieni. Źródło: archiwum NG.
Kawowe opowieści z kosmosu. Obalamy 5 największych mitów dotyczących kawy [TYLKO O KAWIE]
Jedna osoba przekazuje drugiej niesprawdzone informacje, ta podaje je dalej i kolejne osoby przyjmują tą tezę za pewnik. Dodajmy do tego równania jeszcze trochę niechęci do weryfikowania źródeł i szczyptę wstydu przed wykazaniem naszej niewiedzy i mamy gotowy przepis na stworzenie mitu. W świecie miłośników kawy są ich tysiące, a wiele z nich zawiera podobne stężenie prawdy, co teoria o płaskiej Ziemi. Zabawmy się w pogromców mitów!
MIT #1 – mała filiżanka espresso zawiera więcej kofeiny niż kubek kawy przelewowej Nie mogłem zacząć od niczego innego. To chyba najpopularniejszy mit dotyczący całej tematyki kawy. Utarło się, że gdy chcemy się obudzić po ciężkiej nocy, nie ma nic lepszego niż małe i skoncentrowane espresso. Co więcej, ostatnio sam byłem światkiem sytuacji, gdy „barista" odradzał klientom espresso ze względu na późną wieczorną porę i w tym samym zdaniu proponował cold brew. Przejdźmy jednak to konkretów. Porównanie tych dwóch kaw pod względem zawartości kofeiny, wymaga sprowadzenia ich do tego samego mianownika. Obie kawy znacząco różnią się od siebie objętością, więc dla wymierności wyników warto posłużyć się zawartością kofeiny w 100 ml naparu. W praktyce oznacza to, że do porównania będziemy musieli zrobić mniej więcej 3 małe filiżanki espresso i jeden niewielki kubek kawy przelewowej. Pierwsze wyniki będą potwierdzały nasz mit. Rzeczywiście, poziom kofeiny w espresso będzie wynosił około 110 mg w 100 ml, a w takiej samej dawce kawy przelewowej znajdziemy „zaledwie" 70 mg. W tym momencie należy jednak zwrócić na standardową porcję każdej z kaw. W dobrze przygotowanym espresso powinno znajdować się około 35-38 ml naparu, a standardowa porcja kawy przelewowej wynosi mniej więcej 200 ml. Oznacza to, że pijąc filiżankę espresso przyjmujemy około 37 mg kofeiny, a pijąc kubek kawy przelewowej aż 140 mg! MIT#2 – kobiety w ciąży nie powinny pić kawy Na samym początku wypada uprzedzić – nie jestem lekarzem, a zawarte w tym tekście informacje nie muszą odnosić się do każdego przypadku ciąży. Postanowiłem jednak zebrać dostępne w tym momencie informacje od najbardziej (moim zdaniem) wiarygodnych źródeł. Przyjęło się, że picie kawy w ciąży jest niezdrowe, zarówno dla kobiety, jak i dla dziecka. Okazuje się jednak, że dokładnie tak jak w przypadku wielu innych wykluczeń kwestią decydującą jest skala. Rzeczywiście, WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) przestrzega kobiety przed przyjmowaniem dużych dawek kofeiny. Od razu rodzi się pytanie – a ile to jest „zbyt dużo"? Okazuje się, że ta sama organizacja podaje liczbę 300 mg kofeiny dziennie! Nawet, jeśli weźmiemy pod uwagę bardziej restrykcyjne dane zalecane przez Unię Europejską (200 mg), to jest to równowartość mniej więcej 6 espresso lub niecałych dwóch kubków kawy przelewowej. MIT #3 - picie kawy wypłukuje magnez z organizmu i powoduje jego niedobory Gdybym tylko dostawał złotówkę za każdym razem, gdy słyszę, że picie kawy pozbawia mój organizm niezbędnego magnezu... Prawdopodobnie nie starczyłoby na auto moich marzeń, ale z pewnością mógłbym sobie i kumplowi postawić dobrą kawę raz w tygodniu. Zanim na dobre rozpoczniemy tę dyskusję, trzeba ostudzić emocje – tak, kawa wypłukuje magnez z organizmu. Jest to zdanie całkowicie prawdziwie i nawet taki miłośnik czarnego naparu jak ja nie może mu zaprzeczyć. Jednak, jak zwykle, haczyk tkwi w szczegółach. Szczegółami w tym wypadku będzie skład filiżanki kawy, którą pijemy ze smakiem. W każdej z nich znajduje się około 7 mg magnezu, który przyjmujemy do organizmu. Zakładając, że pijemy dwie filiżanki dziennie, dochodzimy do równania, w którym do organizmy dostarczamy 14 mg magnezu, a pita kawa wypłukuje z niego niecałe 3 mg. Jesteśmy na plusie! MIT #4 – zielona kawa to zdrowy sposób na zgubienie kilku kilogramów To chyba jedyny mit z tej listy, w którym muszę przyznać się do uproszczenia. Nie dokopałem się w znanych mi ( i wiarygodnych!) żródłach do jednoznacznych badań, które twierdzą, że zielona kawa nie powoduje utraty wagi. Moim dziennikarskim obowiązkiem jest jednak podkreślić, że nie znalazłem też żadnych źródeł potwierdzających zbawienny wpływ zielonej kawy na figurę. Z tego powodu liczę się z tym, że w odpowiedzi na ten tekst mogę otrzymać kilka wiadomości o treści „ u mnie działa!". Jednak ja osobiście odradzałbym zieloną kawę z innego powodu – nigdy nie wiesz, co znajdziesz w pudełku. W większości znanych mi przypadków producenci zielonej kawy, tak rozpływali się na odchudzającymi właściwościami naparu, że zapominali dodać skąd pochodzi ziarno, kiedy zostało zebrane i czy poddano je jakiejkolwiek obróbce. Pamiętajcie, gdy na paczce widnieje napis „100 % kofeiny" to może oznaczać, że w produkcie jest przynajmniej 1% ściemy. MIT #5 – picie kawy powoduje wzrost wagi To jeden z najdziwniejszych mitów, o których słyszałem. Gdy za pierwszym razem obił mi się o uszy, uznałem go za pomyłkę. Jednak, gdy po tygodniu raz jeszcze pojawił się w rozmowie z inną osobą, zacząłem się zastanawiać czy to powszechne przekonanie. Wszystko sprowadza się do pytania o kawę, którą pijemy. Jeśli codziennie pijemy jedną lub dwie filiżanki czarnego naparu bez dodatku, możemy być spokojni o naszą tuszę. Jak wiadomo, woda nie zawiera kalorii, a zawarta w niej kawa to wartości między 1,5 a 2 kalorie w filiżance. Problem stanowi cała paleta dodatków, których używamy, by kawa była słodsza i łagodniejsza w smaku. Standardowe dwie łyżeczki białego cukru to mniej więcej 40 kcal, a mała dawka smakowego syropu do kawy zawiera aż 130 kcal! CZYTAJ TEŻ: Jak woda wpływa na smak kawy? ZOBACZ: Najlepszy przepis na ochłodę? Kawa na zimno! POLECAMY: Jak wybrać kawę specialty, czyli opakowanie prawdę ci powie
Czym jest kawa i jak powstaje? Na początku jest owoc kawowca, czyli drzewa kawowego
Kawę znamy wszyscy doskonale – stoi w pudełku na kuchennym blacie. Okazuje się, że tak naprawdę niewiele o niej wiemy. Zadajcie sobie pytanie – poznalibyście na pierwszy rzut oka drzewo kawowe?
Spis treści: Uprawy kawowców Kawa arabika Kawa robusta Nie będę trzymać was w niepewności i szybko odpowiem na pojawiające się pełne niepewności wyrazy twarzy. Drzewa kawowe, czyli kawowce zwykle są przycinane bardzo krótko, tak by ułatwić zbieranie owoców, ale bez ingerencji człowieka mogą osiągać wysokość nawet 9 metrów. Są pokryte grubymi zielonymi liśćmi, które w dotyku i wyglądzie sprawiają wrażenie woskowanych. Owoce drzewa kawowego nazywane są wiśniami (ang. cherry) ze względu na podobieństwo do czerwonych owoców. Rosną one wzdłuż gałęzi drzewa. Co ciekawe, drzewo kawowe rośne w cyklu ciągłym, więc w jednym czasie można zobaczyć na drzewie kwitnące kwiaty, bardzo niedojrzałe owoce i wiśnie gotowe do zbiorów. Uprawy kawowców Proces uprawy drzew kawowych jest bardzo złożony. Potrzeba przynajmniej pełnego roku po pierwszym kwitnieniu drzewa, by zaczęło wydawać owoce. Producenci twierdzą, że pełną produkcję wisienek osiąga jednak dopiero po około 5 latach i wtedy wydaje ich najwięcej. Teoretycznie drzewa kawowe mogą rosnąć nawet 100 lat, jednak najwięcej dobrych owoców wydaje między 7. a 20. rokiem wzrostu. Ile owoców można zebrać z jednego drzewa? Według ekspertów, dobrze zadbane drzewo poddane odpowiedniej uprawie produkuje około 5 kg doskonałych owoców rocznie. To przełoży się na niecały kilogram ziaren gotowych do wypalenia. Kawowiec (łac. Coffea) jest rodzajem drzew z rodziny marzanowatych i według botaników obejmuje ponad 104 gatunki roślin. Rodzaj ten został opisany po raz pierwszy przez szwedzkiego botanika Karola Linneusza w XVIII wieku. W momencie publikacji badań szwedzkiego uczonego, wielu botaników podważało jego klasyfikację. Powodem było ogromne zróżnicowanie gatunkowe. Rośliny w ramach jednego rodzaju często różniły się nie tylko wyglądem i rozmiarem liści, ale też kolorem owoców i kory. Współcześnie cały przemysł kawowy można w zasadzie podzielić pomiędzy dwa najczęściej uprawiane gatunki: arabika i robusta. Kawa arabika Najpopularniejsze odmiany: Bourbon, Typica, Caturra, Mundo Novo, Tico, San Ramon, Jamaican Blue Mountain. Za ojczyznę tego gatunku uznaje się tereny dzisiejszej Etiopii. Gatunek ten charakteryzuje się delikatnym smakiem i przyjemnym aromatem, który w zależności od odmiany i regionu uprawy może bardziej kwiatowy, owocowy lub czekoladowy. Produkcja arabiki stanowi ponad 80% całego światowego rynku. Pozostałe 20% to uprawy robusty i kilkunastu mniej popularnych gatunków. Arabika zwykle uprawiana jest na wysokości od 600 do 1800 metrów nad poziomem morza, choć optymalna wysokość zmienia się w zależności od odległości od równika. Dla dobrego wzrostu arabiki bardzo istotna jest stabilna i łagodna temperatura. Idealnie by mieściła się w amplitudzie między 15 a 25 stopniami Celsjusza. Kawa robusta Zdecydowana większość światowych upraw Rrbusty znajduje się w w środkowej i zachodniej części Afryki, a także w krajach azjatyckich np. Indonezji i Wietnamie. W związku z „trudniejszym” smakiem robusta cieszy się zdecydowanie mniejszym zainteresowaniem niż arabika i stanowi zaledwie niecałe 20% światowej produkcji kawy. Robusta jest też dużo prostsza w uprawie i bardziej odporna na choroby, co wpływa na stosunkowo niską cenę ziaren. Co ciekawe, robusta bardzo często wykorzystywana jest w produkcji kawy rozpuszczalnej. Robusta jest w stanie wytrzymać też wyższe temperatury niż arabika.
Życie ludzkości wspomagane kofeiną. Wszystko, co powinieneś o niej wiedzieć
Potrzebujesz z rana filiżanki kawy? Nie wyobrażasz sobie życia bez herbaty? A może wspomagasz się często napojami energetycznymi? Wszystkie łączy jeden składnik - kofeina. Czy to niewinna substancja, czy też, jak twierdzą niektórzy, narkotyk jak wiele innych?
„Władza! Pieniądze! Pożądanie! Seks!” „Władza! Pieniądze! Pożądanie! Seks!” Dudniący refren co chwilę wybucha z dwumetrowych głośników tak potężnych, że za każdym razem, gdy rozbrzmiewają basowe nuty, drży cały drewniany parkiet, jakby trzęsła się ziemia. Przez purpurową poświatę dymu i potu czerwone świata stroboskopu oświetlają tańczące pary: mężczyzn z irokezami i pomalowanymi twarzami, kobiety w winylowych spódniczkach, tak krótkich, że prawie nie spełniających swojej roli. Jest 4:45 rano w popularnym londyńskim klubie Egg i kilku zmęczonych tańczeniem już rozsiadło się na kanapach lub znalazło schronienie w barze. Jednak mimo długiej nocy pełnej alkoholu, narkotyków, papierosów i nieziemskiego hałasu, większość nadal radośnie i żwawo podryguje w rytm muzyki na drewnianym parkiecie. Jak oni to robią? – Z reguły widzimy ożywienie mniej więcej o 4:30 rano – mówi kierownik nocnej zmiany klubu Egg, Simon Patrick. – To wtedy mamy prawdziwy pęd do baru po Red Bulla. A dzieciaki mówią: „Wypiłem osiem Red Bulli, latam! Będą tańczyć do końca.” O siódmej rano mamy problem z pozbyciem się ich z klubu. – To jest jakby wszystko działo się w przyśpieszeniu – Lee Murphy wydziera się próbując przekrzyczeć hałas i sunie po parkiecie na wysokich butach do tańca, ze złotym pierścieniem w brodzie i smukłymi srebrno-niebieskimi puszkami napoju energetycznego Red Bull w każdej ręce. – O 4 czy 5 nad ranem jesteś całkowicie zrobiony – wyjaśnia 29-letni pielęgniarz z Londynu. – To wtedy Red Bull przychodzi z pomocą. Jak wypiję te dwie puszki, to jakbym wypił kufel czystej mocy. Dla Lee Murphy'ego i innych bywalców całonocnej sceny klubowej na całym świecie, nie wspominając o legionach maratończyków, rowerzystów górskich, pilotów, zakuwających do egzaminów i nocnych kierowców, mających nadzieję przejechać kolejne 150 kilometrów przed zakończeniem pracy - te zamknięte w puszkach mikstury sprzedawane jako napoje energetyczne stanowią nową, gazowaną wersję jednego z najstarszych stymulatorów ludzkości: kofeiny. Aktywnym składnikiem Red Bulla, niesamowicie popularnego austriackiego produktu, jest solidna dawka kofeiny zmieszanej z kilkoma innymi substancjami. W porcji 250 mililitrów zawarte jest od dwóch do trzech razy więcej kofeiny niż w 350 mililitrach słodkiego, gazowanego napoju. Podwójna moc – Młodzieży w klubach wydaje się, że to oni na to wpadli – mówi Neil Stanley, dyrektor badań nad snem w Jednostce badawczej psychofarmakologii na Uniwersytecie w Surrey w Wielkiej Brytanii – ale my wiedzieliśmy od wieków, jak działają napoje z kofeiną. Z nimi pokonasz spadek energii i będziesz bardziej czujny. Naprawdę nowy jest sposób jej dostarczania. Podwójna moc, która zwalcza zmęczenie fizyczne i zwiększa czujność jest jednym z powodów dla których kofeina jest najpopularniejszą na świecie substancją psychoaktywną, przyćmiewając nikotynę i alkohol. Można ją znaleźć nie tylko w słodkich napojach czy kawach, ale również pigułkach odchudzających i lekach przeciwbólowych. Jest to jedyna uzależniająca substancja psychoaktywna, którą możemy podawać naszym dzieciom (w różnych napojach gazowanych i batonach). W rzeczywistości, większość dzieci w krajach rozwiniętych rodzi się już ze śladami kofeiny w ich organizmach - z latte czy gazowanych napojów wypitych przez matkę i dostarczonych im przez pępowinę. Wszechobecność kofeiny jest powodem do niepokoju wśród niektórych naukowców i obrońców zdrowia publicznego, ale jak dotąd nie wpłynęła na jej popularność. Sprzedaż Red Bulla (dosłownie „czerwonego byka”) i innych napojów energetycznych o nazwach naśladujących oryginał, jak Red Devil (czerwony diabeł), Roaring Lion (ryczący lew), RockStar (gwiazda rocka), SoBe Adrenaline Rush (przypływ adrenaliny), Go Fast (ruszaj się szybko) i Whoop Ass (kopniak w dupę) pnie się w górę. Jednocześnie nowe kawiarnie otwierają się na całym świecie tak szybko, że nawet najbardziej oddany wielbiciel potrójnego espresso, bez pianki, podwójnego karmelu, macchiato na odtłuszczonym mleku, nie jest już na bieżąco. Każdego dnia roboczego, Starbucks otwiera gdzieś na świecie cztery nowe placówki i zatrudnia 200 nowych pracowników. Często powtarzany w wielu miastach żart mówi, że Starbucks zamierza otworzyć nowy sklep na parkingu najbliższego Starbucksa, ale oczywiście nie jest to prawdą. Jeszcze. Nie minęło 200 lat odkąd ludzie zorientowali się, że pobudzenie, które czują po wypiciu kawy czy herbaty, jest w zasadzie wynikiem działania tej samej substancji chemicznej. Ten alkaloid naturalnie występuje w liściach, nasionach i owocach herbaty, kawy, kakao, drzew koli i ponad 60 innych roślin. Ten starożytny eliksir był zalecany już w VI wieku przed naszą erą, gdy wielki przywódca duchowy Lao Tzu, twórca taoizmu, polecił swoim uczniom picie herbaty jako cudownego napoju. Jednak dopiero w 1820 roku, gdy w Europie Zachodniej zaczęły się mnożyć kawiarnie, rzesze naukowców zaczęły się zastanawiać, co sprawiło, że napój ten stał się tak popularny. Niemiecki chemik Friedlieb Ferdinand Runge pierwszy wyizolował substancję czynną z ziaren kawy. Nowo-odkryta substancja została nazwana „kofeiną”, czyli czymś, co można znaleźć w kawie. Następnie, w 1838 roku chemicy dostrzegli, że aktywnym składnikiem herbaty jest ta sama substancja. Przed końcem wieku została odkryta w nasionach koli i kakao. Nie jest wcale kwestią przypadku, że kawa i herbata przyjęły się w Europie w czasie rewolucji przemysłowej i powstawiania pierwszych fabryk. Napoje zawierające kofeinę - zastępując wszechobecne piwo - ułatwiły wielką transformację ludzkiej działalności gospodarczej z farm do fabryk. Wrzątek służący do zaparzania kawy lub herbaty pomógł zmniejszyć częstotliwość występowania chorób wśród robotników żyjących w zatłoczonych miastach, a kofeina w ich organizmach nie pozwalała im zasnąć w trakcie pracy przy maszynach. W pewnym sensie współczesny świat istnieje dzięki niej, a im bardziej staje się nowoczesny, tym bardziej wydaje się nam ona niezbędna. Bez tego użytecznego kawowego kopniaka - lub dietetycznej Coli czy Red Bulla - które wyciągają nas z łóżek i zaganiają do pracy, żyjące w trybie 24 godzinnym społeczeństwo rozwiniętego świata nie mogłoby istnieć. Kłębek energii – Przez większą część historii ludzkiej, sen i czuwanie były w zasadzie uzależnione od słońca i pór roku – wyjaśnia Charles Czeisler, neurolog i ekspert ds. snu w Harvard Medical School. – Kiedy charakter pracy wymusił odejście od harmonogramu opartego na Słońcu i wprowadził pracę w pomieszczeniach, mierzoną przez zegar, ludzie musieli się dostosować. Powszechne korzystanie z jedzenia i picia z kofeiną, w połączeniu z wynalezieniem oświetlenia elektrycznego, pozwoliło ludziom radzić sobie z harmonogramem pracy określonym przez zegar, a nie światło dzienne lub naturalny cykl snu. Czeisler, który sporadycznie spożywa kofeinę, jak kłębek energii krąży w białym fartuchu po swoim laboratorium w bostońskim szpitalu Brigham and Women's, wybierając z półek artykuły prasowe i przekopując się przez wykresy, aby znaleźć najważniejsze dane. – Kofeinę możemy nazwać „podtrzymującym czuwanie środkiem terapeutycznym” – mówi. Naukowcy opracowali różne teorie mające na celu wyjaśnienia pobudzającej mocy kofeiny. Aktualnie panuje konsensus, że kofeina zakłóca działanie adenozyny, obecnego w organizmie związku chemicznego, który działa jak naturalne pigułki nasenne. Alkaloid blokuje hipnotyczny efekt adenozyny i powstrzymuje nas przed zaśnięciem. Ponieważ, jak wykazano, kofeina poprawia nastrój i zwiększa w umiarkowanym stopniu czujność, stała się eliksirem dla studentów i naukowców, którzy tkwią w laboratorium o trzeciej rano. Paul Erdős, węgierski matematyk, który często pracował nad równaniami przez całą dobę, jest znany z powiedzenia, że „matematyk jest maszyną do przemiany kawy w twierdzenia”. Zdolność kofeiny do niwelowania uczucia senności sprawia, że ​jest substancją wybieraną również przez długodystansowych podróżników. Różnych środków na jet lag, czyli syndrom nagłej zmiany strefy czasowej, jest tyle, ile miejsc w samolocie lecącym przez Pacyfik. Jednak jedno z podejść, przedstawione w Caffeine Advantage przez Bennetta Alana Weinberga i Bonnie K. Bealer, polega na powstrzymaniu się od spożywania kofeiny na kilka dni przed wyjazdem, a następnie dozowaniu w niewielkich ilościach kawy lub herbaty w dniu przyjazdu, aby zachować czujność, najlepiej pozostając na zewnątrz, na słońcu, aż do regularnej pory snu w nowym miejscu. (Sprawdziło się to u mnie podczas kilkutygodniowej podróży po świecie w ramach przygotowywań do tego artykułu.) – Kofeina pomaga nam przezwyciężyć kontrolujący nas ludzki rytm dobowy, który jest stałą częścią każdego z nas – mówi Czeisler. Potem na radosnej twarzy lekarza maluje się jednak zmartwienie, a jego ton zmienia się gwałtownie. – Z drugiej strony – dodaje z powagą – płacimy za ten cały dodatkowy czas niespania wysoką, naprawdę wysoką cenę. Bez odpowiedniego snu, standardowych 8 godzin na każde 24, ludzkie ciało nie będzie funkcjonować optymalnie, ani w fizycznym, ani psychicznym czy też emocjonalnym aspekcie. Jako społeczeństwo jesteśmy w ogromnym stopniu pozbawieni snu. W rzeczywistości, kontynuuje profesor, nasze współczesne pragnienie kofeiny to rodzaj paradoksu, jak w książce „Paragraf 22”. – Głównym powodem stosowania kofeiny na całym świecie jest promowanie niespania – tłumaczy Czeisler. – Jednak ludzie potrzebują jej przede wszystkim ze względu na brak snu. Pomyśl o tym: stosujemy kofeinę aby zaradzić deficytowi snu, który jest w dużej mierze wynikiem stosowania kofeiny. Dietrich Mateschitz nie zastanawia się nad tym, jak dużo kofeiny jest w jego diecie. Duży, przyjazny człowiek z szerokim, ciepłym uśmiechem przedzierającym się zza jego kilkudniowego srebrnego zarostu, ten austriacki geniusz marketingu opisuje siebie jako „lubiącego ryzyko”, niezależnie czy akurat wspina się po skalnym urwisku, jeździ na nartach zrzucony na stok z helikoptera, wędruje w Alpach niewiarygodnie stromym szlakiem czy prowadzi biznes. Mateschitz powinien czuć się swobodnie w obliczu ryzyka, ponieważ największe, którego kiedykolwiek się podjął, zwróciło się w spektakularnym stylu. Zupełnie nowy produkt trafił na półki supermarketów, pokonał setki konkurentów i uczynił go miliarderem, a to wszystko w ciągu 15 lat. W 1980 Mateschitz pracował dla Blendaxu, niemieckiej firmy kosmetycznej, zajmując się sprzedażą produktów do pielęgnacji skóry i pasty do zębów w Azji Wschodniej. Jego regularne loty z Frankfurtu do Tokio i Pekinu nieuchronnie kończyły się jet lagiem, którego Mateschitz nienawidził. Koniec końców był sprzedawcą; musiał być w szczytowej formie, żeby zrobić to co do niego należało. Po długich lotach był jednak znużony i pozbawiony energii. Dostrzegł, że taksówkarze w większości azjatyckich miast regularnie sączyli napój z małych butelek. Po jednym wyczerpującym locie do Bangkoku poprosił taksówkarza, żeby podzielił się z nim. Eureka! – Jet lag zniknął – wspomina. – Nagle poczułem się zupełnie rozbudzony. Kluczowy składnik Opowiadając historię prawie dwie dekady później, Mateschitz wciąż pamięta ekscytację, gdy dokonał odkrycia. – Widywałem te napoje w całej Azji i była na nie ogromna podaż. Zacząłem myśleć: dlaczego nie ma ich na Zachodzie? Zachód miał, oczywiście, kluczowy składnik tych azjatyckich napojów: kofeinę. Napój, który tak dobrze sprawdził się w przypadku Dietricha Mateschitz, czyli tajski tonik o nazwie Krating Daeng (czerwony byk, więc po angielsku Red Bull), był mieszanką kofeiny, aminokwasu (tauryny) i węglowodanu (glukuronolaktonu). Austriak zrezygnował ze sprzedawania pasty do zębów i zainwestował oszczędności życia w licencję na sprzedaż Krating Daeng na Zachodzie. Poeksperymentował nieco z aromatami i opakowaniem, dodał bąbelki i uruchomił sprzedaż napoju w Europie w późnych latach osiemdziesiątych. Początkowo sprzedawcy nie wiedzieli, co zrobić z napojem energetycznym. Nie było takich produktów, a tym samym nie istniał dla nich rynek. Mateschitz rozwiązał ten problem błyskotliwą kampanią marketingową. „Nie pijesz Red Bulla. Zażywasz go” głosiły reklamy. „Masz lepsze rzeczy do roboty niż sen.” „Red Bull dodaje Ci skrzydeł.” Red Bull rozpoczął organizowanie ekstremalnych wydarzeń sportowych, począwszy od kitesurfingu, street luge (jazdy na prędkość na deskorolkach w pozycji leżącej) i paralotniarstwa po mistrzostwa Flugtag (czyli zasilanych siłą ludzkich mięśni latających maszyn) oraz własny Seifenkistenrennen, czyli Wyścig mydelniczek, zbudowanych samemu pojazdów bez napędu. Rynkiem docelowym byli wykształceni, energiczni i zamożni młodzi europejczycy - ludzie, którzy spędzali długie dni na parkiecie giełdowym i na bieżni, a długie noce w klubach w centrum miasta, tańcząc i pijąc aż do świtu. Na przełomie wieku, najgorętszym nowym koktajlem wśród europejskiej sceny klubowej był Wódka Bull, czyli Red Bull zmieszany z wódką. (Można też kupić Bullgaritę, czyli Red Bulla z tequilą, Chambulla, który jest Red Bullem z szampanem lub Bullmeistera, który jest Red Bullem z Jägermeisterem.) „Red Bull szaleje całą dobę”, zapewniała w reklamie firma, dodając pomocną uwagę: „Dodawanie alkoholu nie zmienia właściwości Red Bulla.” Red Bull wszedł ma amerykański rynek w 1997 roku, promując serię ekstremalnych wydarzeń sportowych i zatrudniając „społeczne supergwiazdy” na uczelniach jako menedżerów marki Red Bull. Obecnie produkt jest obecny w ponad stu krajach i sprzedaje się w liczbie blisko dwa miliardy puszek rocznie. Biuro domowe Red Bulla, położone na zapierającym dech w piersiach skraju austriackich Alp, nad mieniącym się jak klejnot błękitnym, górskim jeziorem Fuschlsee, zdaje się być bardziej ekskluzywnym klubem plażowym niż siedzibą wielomiliardowej korporacji. Mateschitz poprosił architekta, aby zaprojektował budynek w kształcie dwóch wybuchających wulkanów, które odzwierciedlałyby gwałtowny wzrost sprzedaży produktu. Młodzi prawnicy w koszulkach bez rękawków i dżinsach zapełniają rowerami górskimi firmowy parking, a w holu przy biurze dyrektora śpi duży czarny pies pod 6 metrowymi palmami. Herr Mateschitz, teraz sześćdziesięcioletni, trzyma się obowiązującej mody, nosząc do pracy dżinsy i mokasyny (bez skarpetek) i grając z młodszymi menedżerami w siatkówkę na plaży nad jeziorem. Mateschitz bagatelizuje swoją rolę w sukcesie Red Bulla i przypisuje wszelkie zasługi „wzorowi”. – W marketingu musisz odróżnić się od istniejących produktów – mówi. – Kawa oferuje kofeinę, ale w gorzkiej formie, a nie zimnej i orzeźwiającej. Inne napoje bezalkoholowe są orzeźwiające i gaszą pragnienie, ale nie oferują żadnych korzyści. Łatwo sprzedać przyjemność, ale widzieliśmy, że na rynku było też miejsce dla skuteczności, dla przyjemnego napoju, który spełnia swoją funkcję. To jest ta nisza; to jest Red Bull. Pomysł, żeby napój miał „funkcję”, którą realizuje dzięki dodaniu znacznej dawki uzależniającej substancji, sprawia, że niektórzy podchodzą do tego z obawą. Francja i Dania zakazały całkowicie napojów energetycznych, takich jak Red Bull, powołując się na obawy o zdrowie obywateli w związku z podwyższonym poziomem kofeiny, a także innych suplementów. Początkowo nawet w jego własnym kraju, Austrii, puszki Red Bulla nosiły ostrzeżenie Nicht mit Alkohol Mischen - nie mieszać z alkoholem. W Irlandii opinia publiczna została zaalarmowana po tym, gdy 18-letni koszykarz wypił kilka puszek Red Bulla przed meczem, a potem upadł i zmarł na boisku. Autopsja nie rozstrzygnęła, czy Red Bull przyczynił się do tej nagłej śmierci. Jednak ten niewyjaśniony przypadek zgonu wysportowanego, młodego człowieka skłonił rząd w Dublinie do stworzenia Komisji ds. napojów pobudzających, która bada ich wpływ na zdrowie irlandzkich obywateli. – Pierwszą rzeczą, jaką zauważyłem podczas spotkania komisji, było to jak dużo pili kawy – mówi Martin Higgins, tryskający energią dyrektor ds. promocji bezpiecznej żywności w Irlandii, który nadzorował badania. – Myślę, że wszyscy stosujemy jakieś używki w ten czy inny sposób. Główny stymulant Chociaż Komisja przejrzała wszystkie składniki Red Bulla i podobnych produktów, stwierdzono, że właśnie kofeina była głównym stymulantem. – Ludzie wcale nie kupowali ich ze względu na energię czy siłę fizyczną – mówi Higgins. – Chodziło o kofeinowe pobudzenie, szczególnie w nocnych klubach. I to właśnie kofeina budziła największe obawy. W końcu Komisja ds. napojów pobudzających nie dopatrzyła się poważnego zagrożenia wynikającego ze spożycia energetyków z kofeiną - w umiarkowanych ilościach. Grupa zaleciła stosowanie etykiet ostrzegających o tym, że napoje te są nieodpowiednie dla dzieci, kobiet w ciąży i osób wrażliwych na kofeinę, a także wystosowała ogłoszenia zdrowotne, informujące o tym, że napoje energetyczne z kofeiną nie powinny być spożywane w celach sportowych lub do uzupełniania utraty płynów podczas ćwiczeń. W zeszłym roku Unia Europejska, częściowo pod wpływem irlandzkiego badania, zaczęła wymagać, aby napoje zawierające ponad 150 miligramów kofeiny na litr były oznaczone jako napoje o „wysokiej zawartości kofeiny”. W tej sytuacji Red Bull i większość konkurencyjnych produktów, podobnie jak filiżanka kawy, są napojami wysokokofeinowymi, ale większość słodkich gazowanych napojów już nie. Wymóg etykietowania obejmuje wszystkie 25 krajów UE. Australia i Nowa Zelandia również przyjęły podobne przepisy. W Stanach Zjednoczonych nie ma takich obostrzeń, ale wiele napojów energetycznych tam sprzedawanych i tak nosi podobne ostrzeżenia. Jeden z członków irlandzkiej Komisji ds. napojów pobudzających wcale nie był zadowolony z uchwalonej decyzji - do tego stopnia, że wycofał się z udziału w jej pracach. Jack James, psycholog, uważa, że niewiele można zyskać etykietując napoje o wysokiej zawartości kofeiny. Uważa, że takie oznaczenie wskazuje konsumentom, że mogą całkowicie bezpiecznie pić napoje z niższym poziomem kofeiny, co, jak zauważa, wcale nie jest poparte dowodami. Podczas gdy konsumenci na całym świecie nadal systematycznie spożywają kofeinę, James siedzi w swoim spartańskim biurze na kampusie Narodowego Uniwersytetu Irlandii w Galway, dokumentując przyczyny, dla których powinni przestać. Jeden z kolegów zażartował kiedyś, że prowadzi krucjatę przeciwko kofeinie. James, rodowity Australijczyk z kręconymi włosami, drucianymi okularami i stalową determinacją, popija letnią wodę w trakcie czterogodzinnego wywiadu. Wcześniej codziennie spożywał kofeinę, ale zupełnie zrezygnował kilka lat temu. – Ludzie na spotkaniach naukowych pytają mnie: „Hej, Jack, chcesz kawy?” James krytykuje raporty badawcze finansowane przez branże napojów gazowanych i kawy, które jego zdaniem przedstawiają kofeinę jako nieszkodliwą substancję, ignorując dowody na jej potencjalny negatywny wpływ. Jego własne prace badawcze ostrzegają, że kofeina jest środkiem psychoaktywnym, który podnosi ciśnienie krwi, a tym samym zwiększa ryzyko chorób serca. Jednak ocena Jacka Jamesa odstaje od większości opinii na temat kofeiny wyrażanych w kontekście zdrowia publicznego. Producenci kawy i napojów bezalkoholowych finansują część badań laboratoryjnych nad kofeiną, ale jest również wielu badaczy niezależnych. Panuje niepodzielna opinia, że ta najbardziej popularna na świecie substancja nie jest niebezpieczna przy umiarkowanym poziomie konsumpcji - do 300 miligramów (małej, 0,35-litrowej kawy na wynos lub sześciu do ośmiu puszek gazowanego napoju na dobę). Mimo wszystko, kofeina pozostaje substancją chemiczną, co może tłumaczyć, zmartwienie niektórych osób. Prowadzone przez lata badania populacyjne wykazały, że ludzie, którzy spożywają kofeinę są bardziej narażeni na raka nerek, pęcherza moczowego, piersi i trzustki oraz na osteoporozę. Jednak te odkrycia nie udowodniły, że to kofeina była przyczyną choroby. Wszystko, co może być zbadane, to efekty krótkookresowe. Podobnie jak inne substancje chemiczne, kofeina ma wyraźny wpływ na funkcje psychiczne i fizyczne. Liczne badania wykazały, że kofeina ma działanie analeptyczne (stymuluje centralny układ nerwowy) i ergogeniczne (poprawia sprawność fizyczną). Jest również diuretykiem, chociaż według niedawnych analiz spożywana w umiarkowanych ilościach nie odwadnia nawet sportowców, jak się powszechnie uważa. Napoje z kofeiną zwiększają wydalanie moczu w takim samym stopniu jak woda. Kofeina podnosi również ciśnienie krwi, ale efekt jest tymczasowy. Chociaż niektóre badania wykazały, że kofeina zwiększa straty wapnia, jednakże dzieje się to w tak małym stopniu, że można je wyrównać, spożywając zaledwie dwie łyżki mleka dziennie. W rzeczywistości większość badań sugeruje, że kofeina może być korzystna dla zdrowia. Jak wykazały, może pomóc złagodzić ból, zmniejszyć zagrożenie migrenowymi bólami głowy, zredukować objawy astmy i poprawić nastrój. Jako środek pobudzający umysł, zwiększa czujność, percepcję i szybkość reakcji, a ponieważ zwalcza zmęczenie, poprawia wydajność w zadaniach wymagających czujności, takich jak prowadzenie samochodu czy samolotu, rozwiązywanie prostych zadań matematycznych i wprowadzanie danych. I chociaż jest praktycznie powszechnie stosowana, przypadki jej nadużywania są rzadkie. – Z kofeiną, nadużywanie ma tendencję do samoczynnego zatrzymania – mówi Jack Bergman, farmakolog behawioralny na oddziale psychiatrii w Harvard Medical School. – Osoba robi się zdenerwowana, czuje się nieswojo i po prostu nie chce kontynuować. Moment, w którym dana osoba osiąga ten stopień rozdrażnienia jest bardzo zróżnicowany. Niektórzy ludzie wydają się być genetycznie bardziej podatni na wpływ kofeiny i ich niepokój może wzrosnąć nawet po spożyciu niewielkich ilości. U niektórych konsumentów dawki 300 mg lub więcej mogą spowodować wzrost napięcia, niepokój, a nawet wywołać ataki paniki, które są wytłumaczeniem, dlaczego badania pokazują, że ludzie nerwowi na ogół spożywają mniej kofeiny. Wzrost niepokoju i nerwowości Co do spożycia kofeiny wśród dzieci, to jasne, że ich niższa masa ciała oznacza, powinny przyjmować mniejsze ilości niż dorośli. W raporcie irlandzkiej Komisji ds. napojów pobudzających zaleca się, żeby zniechęcać dzieci do spożywania napojów z wysoką zawartością kofeiny, aby uniknąć ewentualnego wzrostu niepokoju czy nerwowości. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów, by kofeina w małych ilościach była szkodliwa dla dzieci. Raport australijskiego i nowozelandzkiego Urzędu ds. żywności stwierdza, że dzieci prawdopodobnie metabolizują kofeinę szybciej i nie ma powodów, aby podejrzewać, że są one bardziej podatne na jej wpływ - dobry czy zły - niż dorośli. Nawet dla kobiet w ciąży, grupie osób, której Agencja Żywności i Leków zaleca unikanie kofeiny, jeśli to możliwe, ryzyko wydaje się małe, o ile dawka dzienna jest utrzymywana na umiarkowanym poziomie. Michael Bracken, epidemiolog zajmujący się badaniami okołoporodowymi z Wydziału zdrowia publicznego w Yale, prześledził zwyczaje tysięcy kobiet w ciąży w ciągu ostatnich dwóch dekad i stwierdził: „Na podstawie aktualnych danych możemy śmiało powiedzieć kobietom w ciąży, że jeśli spożywają mniej niż 300 miligramów kofeiny dziennie - to jedna do dwóch filiżanek kawy - nie robią nic szkodliwego dla dziecka.” Po kilkudziesięciu latach badań kofeina pozostaje na prowadzonej przez Agencję Żywności i Leków liście dodatków do żywności „ogólnie uważanych za bezpieczne”. – Patrząc na wszystkie badania poświęcone kofeinie bardzo trudno dowieść, że umiarkowane spożycie jest szkodliwe – wyjaśnia Bergman. – Efekty behawioralne występują, ale łagodne. Bez wątpienia pojawia się pewne uzależnienie fizyczne. Wstaję rano i zwykle wypijam dwie filiżanki kawy. Ale jeśli tego nie zrobię, nie poczuję ciężkich objawów odstawienia. Niektórzy stosujący regularnie kofeinę mogliby się spierać z Bergmanem: dzień bez kofeiny może powodować bóle głowy, drażliwość, brak energii i, oczywiście, senność. Ale w porównaniu z rezygnacją z kokainy lub heroiny, odstawienie kofeiny jest szybkie i łatwe. Objawy zazwyczaj znikają w ciągu dwóch do czterech dni, choć mogą trwać nawet tydzień lub dłużej. Mimo to, chęć uniknięcia nieprzyjemności z odstawienia może wyjaśnić, dlaczego miliardy ludzi tak chętnie codziennie ją spożywają. Osoba, która mówi: „Jestem nieznośny nim wypiję pierwszą filiżankę kawy rano”" opisuje łagodną formę uzależnienia. W rzeczywistości, Jack James twierdzi, że powszechne fizyczne uzależnienie od kofeiny mogło wpłynąć na wyniki badań, wyolbrzymiając efekt poprawy nastroju przez kofeinę. Jeśli naukowcy porównują dwie grupy badanych - tych, którzy otrzymali dawkę kofeiny i tych, którzy mają mają ją otrzymać - jakakolwiek poprawa nastroju lub funkcjonowania w grupie spożywającej kofeinę może wynikać po prostu z likwidacji objawów odstawienia. – Być może wszyscy jesteśmy uwikłani w ten niekończący się cykl – zgadza się Derk-Jan Dijk, fizjolog z Uniwersytetu w Surrey pracujący w centrum badań snu. – Spożywasz kofeinę i jesteś bardziej czujny. Potem następnego dnia rano, efekt mija i potrzebujesz jej więcej, aby przywrócić czujność. Ale może moglibyśmy wyrwać się z tego cyklu. Ci z nas, którzy pracują w ciągu dnia, mogą robić to tak samo dobrze bez kofeiny. Z drugiej strony, rytuał wypicia kawy z rana, może ze słodkim rogalikiem, jest normalną częścią życia, która nas cieszy. Uspokaja. Pomaga zaplanować dzień. To coś, co może przydać się każdemu. Przez wieki ludzie tworzyli liczne rytuały towarzyszące spożywaniu ich ulubionego narkotyku. Często przerastały one sam napój. Spójrzmy choćby na japońską surową i elegancką ceremonię parzenia herbaty, czyli chanoyu. Proste wnętrze herbaciarni, miękki szelest kimono po podłodze tatami i piękno formowanych ręcznie brązowych filiżanek są tak samo ważne, jak sama herbata. Brytyjczycy obrócili swój popołudniowy rytuał w konkurs przepychu i luksusu. W lśniącym blaskiem londyńskim królestwie jedzenia Fortnum & Mason popołudniowa herbata jest serwowana pośród zielonych, marmurowych kolumn i ogromnych kwiatowych wzorów, w delikatnych złoto-zielonych porcelanowych filiżankach. Usłużni kelnerzy podają przekąski, bułeczki z gęstą śmietaną i tarty z owocami tropikalnymi do herbaty Earl Grey lub Lapsang Souchong. Pianista w środku pomieszczenia odgrywa „On the Sunny Side of the Street” (Po słonecznej stronie ulicy), co idealnie to współgra z miejscem, bo rzeczywiście można się poczuć bogatym jak Rockefeller, przynajmniej dopóki nie skończy się herbata i nie pojawi się rachunek na, bagatela, 44 funty. Amerykanie, bardziej praktyczni, skupili się na raczej swobodnym zbiorze kofeinowych rytuałów: pączek wiedeński i kawa w lokalnym Dunkin' Donuts lub kawa instant ze sproszkowaną śmietanką i słodzikiem przy biurku. Jednak w ciągu ostatnich dziesięciu lat, amerykański poranny rytuał spożywania kofeiny stał się zdecydowanie bardziej ekskluzywny. Zalew nowych kawiarni zmienił kubek lury za 75 centów z darmową dolewką w ekstrawagancką kawę za sześć dolarów, parzoną i dobieraną smakowo specjalnie dla każdego klienta przez baristę. – Stworzyliśmy zupełnie nowy rytuał picia kawy w tym kraju – mówi Howard Schultz, założyciel Starbucksa. W ciągu dwudziestu lat Schultz przemienił kawiarnię na rogu Fourth i Spring w Seattle w firmę z listy Fortune 500, budując międzynarodową ikonę tak znaną na całym świecie, że nawet Playboy zrobił sesję „Kobiety Starbucksa”. Pijący pięć filiżanek kawy dziennie, 51-letni Schultz z werwą kręci się po biurze i opowiada, jak to wszystko się zaczęło. Schultz był w Seattle sprzedawcą ziaren kawy dla sklepu Starbucks - nazwanym na cześć pierwszego oficera Moby'ego Dicka Melville'a - kiedy odwiedził Mediolan w 1983 roku i zakochał się w atmosferze tej wielkiej włoskiej instytucji, barze espresso. – Chodziło o doskonałą kawę, ale jeszcze o coś więcej – mówi z zaangażowaniem. – Chodziło o rozmowę. O społeczność. O relacje międzyludzkie. A kawa łączyła to wszystko. Pomyślałem, że możemy to zrobić w Seattle. Sukces kofeinowy W dżdżysty (a jakby inaczej?) poranek w kwietniu 1984 roku, Schultz otworzył w Seattle mały bar espresso w rogu sklepu z ziarnami kawy, oferując tajemnicze napoje jak caffe latte, o jakich podobnym do Dunkin' Donuts nawet się nie śniło. W ciągu kilku dni na chodniku zaczęły ustawiać się długie kolejki, a Howard Schultz nigdy nie żałował swojej decyzji. Wkrótce opuścił firmę i otworzył własny bar espresso, zwany Il Giornale. Dwa lata później wykupił swojego byłego pracodawcę, a teraz na całym świecie jest ponad 20 tys. kawiarni Starbucks. Schultz nie lubi podkreślać roli, jaką mogła odegrać kofeina w sukcesie jego firmy – Nie sądzę, żeby to była kofeina. Myślę, że rytuał, romans tego wszystkiego, są naprawdę ważn – stwierdza. Jednak kofeina też tam jest. Kilkanaście kilometrów autostradą od biura Schultza, w palarni ziaren kawy Starbucks w Kent, w stanie Waszyngton, kierownik Tom Walters przekonał się o tym na własne oczy. – Proszono mnie bym nie robił bezpośredniego połączenia między kawą a kofeiną – mówi Walters przechadzając się miedzy górami 70 kilowych worków jutowych ze świeżo zebranymi ziarnami z Kolumbii, Kostaryki, Nikaragui i Indonezji – ale widzimy tu cholernie dużo kofeiny. Gdy wypiekamy ziarna, kofeina tworzy rodzaj osadu na piecu. Tak więc, gdy jesteśmy zbyt zajęci, by zrobić sobie przerwę na kawę, niektórzy ludzie po prostu jeżdżą palcem po obudowie pieca, oblizują go i w ten sposób dostają kopa. To pobudzenie tłumaczy dlaczego tak wiele z najbardziej popularnych napojów na Ziemi - cola, kawa, herbata - zawiera akurat kofeinę. Czy to student sączący mokkę w laboratorium czy mnich popijający zieloną herbatę przy modlitwie w świątyni, kofeina to ulubiony stymulant ludzkości w pracy każdego dnia, na całym świecie. W nocy zresztą też. Wracamy do migających świateł i ogłuszającego hałasu w londyńskim klubie Egg, gdzie Lee Murphy tańczy teraz w rytm hitu „Give It What You've Got!” Bierze długi łyk z jednej z jego dwóch puszek Red Bulla. – Słuchaj, stary, wiem, że to jak narkotyk – przekrzykuje hałas – ale bez tego nie dam rady.
Powszechnie wiadomo, że miododajne pracusie odwiedzają kwiaty nie dla ich ładnego wyglądu, lecz z powodu cukru.
Okazuje się jednak, że nie tylko. Badacze z Uniwersytetu w Hajfie odkryli bowiem, że pszczołom bardziej smakuje nektar z dodatkiem kofeiny lub nikotyny. Obie substancje w dużych stężeniach są trujące, ale w małych stanowią skuteczny wabik na owady – badane robotnice chętniej latały do pojemniczków z nektarem wzbogaconym używkami. Takie roślinne „dopalacze” występują zresztą w naturze: kwiaty tytoniu (Nicotiana glauca) zawierają nikotynę w stężeniu do 2,5 mg/l, a drzewa cytrusowe – całkiem spore ilości kofeiny (średnio 11–17,5 mg/l kwiatowego nektaru, ale grejpfruty nawet ponad 90 mg/l). Co ciekawe, w warunkach laboratoryjnych owady najchętniej wybierały nektar ze stosunkowo niewielkim stężeniem kofeiny lub nikotyny (tej ostatniej ok. 1 mg/l). Gdy stężenie używek wzrastało, wracały do „czystego” roztworu cukrów. Najprawdopodobniej rośliny w toku ewolucji „nauczyły się” wytwarzać nektar w odpowiednim stężeniu używek, by wabić, a nie odstraszać potencjalnych zapylaczy. Na razie jednak naukowcom nie udało się wyjaśnić, z czego wynikają te pszczele preferencje.
Raczej nie, choć, jak stwierdzili naukowcy z Uniwerytetu w Hajfie, zdecydowanie stały się smakoszami kofeiny i nikotyny. Czy to znaczy, że zechcą nam spijać „małą czarną” lub upajają się dymem papierosowym?
Do tego jeszcze nie doszło, niemniej badacze, eksperymentując, „częstowali” je sztucznymi nektarami, zawierającymi wyżej wspomniane używki w różnym stężeniu. Okazało się, że pracowite te owady najbardziej kusił nektar z niewielką, bo jednomiligramową, zawartością używki, natomiast, mając do wyboru „posiłek”, w którym koncentracja używek była duża oraz nektar „czysty”, czyli całkowicie ich pozbawiony, wybierały ten ostatni. Jaki stąd wniosek? Posmakować i lekko się zauroczyć, ale w żadnym razie nie uzależnić! Badanie preferencji pszczół wynikało naturalnie nie tylko ze zwykłej ciekawości uczonych, lecz z chęci sprawdzenia, czy toksyczne, ale i uzależniające substancje, znajdujące się w nektarze niektórych roślin, stanowią ewolucyjne „pomysły” tychże, mające przyciągnąć do nich większe ilości skrzydlatych zapylaczy. A roślin takich jest sporo. Nikotynę znajdziemy np. w nektarze kwiatów tytoniu, natomiast kofeinę w kwiatach roślin cytrusowych, z których największą, bo około 95 miligramową dawkę, oferują pszczołom kwiaty drzewka grapefruitowego. Powstaje pytanie, czy przyroda chce nam pokazać, że rośliny, choć bezmózgowe, umieją o siebie zadbać? Tekst: Agnieszka Budo
Wyszukane, kuszące opakowanie, wewnątrz szeleszczące sreberko, wreszcie - jedwabista, czekoladowa doskonałość, która powinna się dzielić z delikatnym trzaskiem zapowiadającym niezwykłe przeżycia. Oto tabliczka czekolady: smakołyk, afrodyzjak, lekarstwo, nawet kosmetyk.
Czekolada dla przyjemności, zdrowia, odrobiny luksusu Wyszukane, kuszące opakowanie, wewnątrz szeleszczące sreberko, wreszcie - jedwabista, czekoladowa doskonałość, która powinna się dzielić z delikatnym trzaskiem zapowiadającym niezwykłe przeżycia. Oto tabliczka czekolady: smakołyk, afrodyzjak, lekarstwo, nawet kosmetyk. Zdaniem koneserów uczucie rozkoszy, jakiej dostarcza kawałek brązowej słodyczy - pamiętajmy przy tym, że najwyższej jakości wyroby mogą być gorzkawe - rozpływający się na języku, bywa bardziej intensywne niż orgazm. Jakże zdziwiłby się współczesny łasuch, gdyby zakosztował czekolady w postaci, w jakiej spożywali ją Majowie i Aztekowie. Odkrycia archeologiczne w Belize pokazały, że prawie 3 tys. lat temu czekoladowy napój znali już Olmekowie, twórcy rozwiniętej cywilizacji w Ameryce Środkowej. Trudno przesądzić, jak wpadli na to, by spośród dwudziestu paru gatunków drzew i krzewów kakaowych wybrać ten jeden nadający się do sporządzania ożywczego napoju. Wiele wieków później, w XVIII stuleciu, Karol Linneusz, szwedzki botanik zajmujący się systematyką roślin, docenił to odkrycie, ale i rolę, jaką kakaowiec pełnił w kulturze ludów prekolumbijskich, nadając temu gatunkowi wielce stosowną nazwę: Theobroma cacao; po grecku theos oznacza bóg, broma – napój, pokarm. A może było tak, jak głosi legenda, że sam bóg Quetzalcoatl, Pierzasty Wąż, współtwórca świata i opiekun ludzi, nauczył ich uprawy rośliny dającej siłę i szczęście, którą sam hodował w raju? To wielce prawdopodobne, bo Quetzalcoatl kochał ludzi. Przekazał im wiedzę o świecie i sprzeciwiał się poświęcaniu ich w ofierze, co zresztą przypłacił konfliktem z innymi bogami. Musiał opuścić swoich protegowanych, zapowiadając wszakże powrót po latach. Jak by nie było, warunki klimatyczne Ameryki Środkowej sprzyjały drzewom kakaowym. Duża wilgotność, wysokie temperatury i półcień, jaki tworzyły drzewa wyższego piętra lasów, przyczyniły się do rozprzestrzenienia Theobroma cacao w całym pasie międzyzwrotnikowym. Wiecznie zielone drzewko może osiągać ok. 15 m wysokości, a owocuje na okrągło. Na jednym drzewie można dostrzec i różowe kwiatki, i dojrzewające czerwonobrązowe owoce wyrastające wprost z pnia lub z cienkich gałązek. Przypominają „wysychającą” piłkę do rugby i zawierają 20–50 gorzkich ziaren zatopionych w białym miąższu. Te właśnie ziarna, 2-, 3-centymetrowe, są surowcem do produkcji czekolady. W czasach prekolumbijskich były tak cenne, że używano ich także jako środka płatniczego. Niewolnik kosztował 100 ziaren, za 10 można było kupić indyka lub skorzystać z usług prostytutki. Podczas zaślubin małżonkowie obdarowywali się pięcioma ziarnami kakaowca, a czekoladowy napój towarzyszył ceremonii, podobnie zresztą jak uroczystościom o charakterze religijnym. Trzeba było być naprawdę bogatym, by przeznaczyć „migdałki” na sporządzenie cudownego napoju zaspokajającego wszakże doczesne potrzeby. Prekolumbijscy Indianie (zwyczaj picia czekolady przeszedł z Olmeków na Majów, a potem Azteków) przyrządzali swój specjał z tłuczonych ziaren, które mieszali z wodą, dodając mąkę kukurydzianą i chili. Majowie nauczyli się spieniać napój przez wielokrotne przelewanie z naczynia do naczynia. Aztekowie zaczęli dodawać wanilię i płatki suszonych kwiatów, które oprócz walorów smakowych nadawały też płynowi różne kolory. Nadal jednak pozostawał on gorzki. W takiej postaci poznał czekoladowy napój pierwszy Europejczyk, Krzysztof Kolumb. Według spisanej relacji, podczas swej ostatniej podróży do Nowego Świata, 15 sierpnia 1502 r. zawinął na wyspę Guanaja u wybrzeży Hondurasu, gdzie przejął łódź handlową wypełnioną ubiorami z bawełny, maczugami i ziarnem kakaowca. Pouczony przez Azteków, jak przyrządzać xocolatl, spróbował „obrzydliwego” gorzkiego płynu i choć przywiózł ziarna do Europy, nie przekonał władców do ich handlowego znaczenia. Znacznie lepiej poszło Ferdynandowi Cortezowi, który przybył na ziemie Azteków z zamiarem ich podbicia i zawłaszczenia legendarnych skarbów. Aztecki władca Montezuma uznał go za powracającego na ziemię, zgodnie z przepowiednią, Quetzacoatla. Znamy relację z powitania Corteza i wydanego na jego cześć przyjęcia, na którym – oczywiście – podano także czekoladę. „Napój ten to najzdrowsza rzecz i najlepsze pożywienie, ponieważ ten, kto wypije kubek, może iść przez cały dzień bez jedzenia czegokolwiek” – pisał członek wyprawy Corteza. Inną zaletą boskiego płynu było działanie afrodyzjakalne; Montezuma – który wypijał ogromne ilości czekolady – wyjaśniał Cortezowi, że zawsze spożywa dodatkową porcję, nim uda się do swego haremu. Musieli uwierzyć w tę magiczną moc i słynny kochanek Casanova, i markiz de Sade, którzy znani byli nie tylko z rozwiązłości, ale i zamiłowania do czekolady, gdy ta na dobre zadomowiła się na Starym Kontynencie. Zawdzięczamy to Cortezowi właśnie, który dostrzegł ogromną wartość ziarna kakaowego i szybko zaczął zakładać kolejne plantacje, na prawie 100 lat zapewniając Hiszpanii monopol na handel ziarnem kakaowym. Cortez przywiózł też na hiszpański dwór przepis, który poddano modyfikacjom, by uczynić czekoladę bardziej strawną dla europejskiego podniebienia. Zmielone ziarna mieszano tu tylko z gorącą wodą, do której dodawano następnie cukier, cynamon i anyż. Aromatyczny smakołyk szybko podbił serca Hiszpanów, którzy w 1580 r. otworzyli pierwszą wytwórnię czekolady. Popyt na kakaowe ziarno rósł w takim tempie, że plantacje przeniesiono do Afryki, później, po złamaniu hiszpańskiego monopolu, Holendrzy zaczęli je zakładać w swoich azjatyckich koloniach – na Jawie i Sumatrze, Filipinach i Indonezji, a Portugalczycy – w Brazylii. Jeszcze w XVII w. w Anglii pojawiły się kawiarnie serwujące pitną czekoladę, znowu nieco zmodyfikowaną – zamiast wody zastosowano mleko. Włosi zaczęli dodawać czekoladę do swoich potraw, popularne stało się wzbogacanie czekoladą deserów, a w 1679 r. kucharz Ludwika XIV stworzył dla swego pana pralinki. Zresztą żona Ludwika, Maria Teresa, przyznawała się, że czekolada jest jej namiętnością, co ułatwiło zadanie trucicielowi działającemu na zlecenie króla, mającemu zrobić miejsce dla nowej faworyty. Od początku XVIII w., gdy cesarz Karol VI przenosi swój dwór z Madrytu do Wiednia, zaczyna się kariera czekolady nad Dunajem. Europa została wzięta szturmem. Kwestią czasu – i nowych wynalazków – było to, kiedy czekolada trafi pod strzechy. Do tej pory bowiem cała produkcja wyglądała jak w czasach Olmeków. Ręcznie zbierane i rozłupywane owoce, ręcznie wydobywane z łupin miąższ i ziarenka, poddawane były kilkudniowej fermentacji pod przykryciem, gdzie nabierały czekoladowej barwy. Potem znów suszenie – albo na słońcu, gdzie ludzkie ręce nieustannie mieszają ziarna, by uniknąć zaparowania, albo w suszarniach, gorącym powietrzem. W transporcie nic się nie zmieniło – jak na statkach Kolumba i Corteza, tak i dziś wysuszone ziarna kakaowe podróżują do celu w jutowych workach. W naszych czasach głównie jednak z Afryki: Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Kamerun i Nigeria dostarczają na światowy rynek trzy z każdych czterech worków ziarna. Te kraje produkują też najczęściej spotykaną odmianę forastero, z której powstaje 85 proc. wyrobów czekoladowych. Bardziej szlachetna odmiana, criollo, pochodzi z ojczyzny kakaowców – krajów Ameryki Środkowej, Ekwadoru i Wenezueli. To z niej powstają najznakomitsze wyroby znanych producentów. Odmiana trinitario jest krzyżówką obu gatunków. Zanim powstanie czekolada, ziarna poddawane są prażeniu według receptury, która ma wydobyć ich walory smakowe i zapachowe, po czym oddziela się jądra od łusek. Olmekowie miażdżyli ziarna, potem je rozcierali, ciągle zawierały one jednak dużo tłuszczu. Aztekowie dodawali do napoju mąkę kukurydzianą, która częściowo wchłaniała masło kakaowe. Jednak dopiero wynalazek holenderskiego chemika Konrada van Houtena z 1828 r. był na tym gruncie prawdziwą rewolucją, umożliwiając odtłuszczenie masy kakaowej poprzez oddzielenie masła kakaowego za pomocą prasy hydraulicznej. Sypki, dobrze rozpuszczalny produkt dawał cukiernikom nieograniczone możliwości, a przy tym był względnie tani. Następnym krokiem musiało być stworzenie czekolady w postaci, jaką znamy dzisiaj – stałej tabliczki. Prace takie trwały zapewne w wielu wytwórniach czekolady, ale pierwszeństwo przyznaje się Anglikowi Francisowi Frayowi, który w 1847 r. w rodzinnym zakładzie zmieszał masę kakaową z cukrem i dodał do niej nie wodę, a tłuszcz kakaowy, pozwalający nadać czekoladzie dowolny kształt. W 1875 r. pojawia się na rynku czekolada mleczna, którą z dodatkiem mleka skondensowanego wyprodukował Daniel Peter, korzystając z receptury przyjaciela, Henriego Nestle. Cztery lata później Rudolf Lindt skonstruował konchę – urządzenie, które pozwala idealnie wymieszać masę czekoladową. Szorstka, zawierająca grudki czekolada przeistoczyła się w gładką tabliczkę o jednolitej strukturze. Proces konchowania – oprócz procentowej zawartości masy kakaowej – do dzisiaj decyduje o jakości wyrobu. 60–70 proc. zawartości kakao i tydzień dojrzewania masy w konchach daje najszlachetniejsze czekolady. Na rynek masowy trafiają tabliczki z zawartością kakao poniżej 30 proc., podczas produkcji których mieszanie składników trwa ledwie kilka godzin. O tzw. „wyrobach czekoladopodobnych” lepiej tu nie wspominać. Listę sław, które zaprzedały duszę temu smakołykowi, można ciągnąć długo. Znalazłby się na niej i Mozart, którego wizerunki zdobią dziś opakowania austriackich specjałów, i francuski filozof oświecenia Voltaire, który raczył się tym napojem na berlińskim dworze w towarzystwie Fryderyka II, i sam Napoleon, który bez filiżanki czekolady nie wyruszał do żadnej bitwy... Współczesne badania potwierdzają niezwykłą moc czekolady. Zawarta w niej fenyloetyloamina pobudza organizm do produkcji tzw. hormonów szczęścia, czego efekt jest podobny jak w stanie zakochania. Teotrombina i kofeina działają pobudzająco na układ nerwowy i rozszerzają naczynia krwionośne. Flawonidy neutralizują wolne rodniki, odpowiedzialne za choroby nowotworowe i proces starzenia, a także wpływają na obniżenie poziomu tzw. złego cholesterolu. Węglowodany dostarczają energii, magnez zwiększa sprawność komórek nerwowych, żelazo wpływa na produkcję czerwonych krwinek, cynk i selen pomagają zredukować poziom stresu, wapń wzmacnia kości... A znajdziemy w niej jeszcze potas, fosfor, miedę i witaminy. Wystarczy? Wobec tych faktów kariera czekolady wydaje się być czymś absolutnie oczywistym.
Pewnego ranka chodziłam po starej części Bogoty, fotografując pierwsze promienie słońca na murach. Nagle zobaczyłam sklep. Na każdej półce widniała twarz farmera z osiołkiem. Słynny kolumbijski farmer to Juan Valdez, obecny w reklamach kawy na całym świecie. Postanowiłam odnaleźć jego plantację znajdującą się w regionie Zona Cafetera. To główny obszar upraw kawy w Kolumbii, leżący 300 km na zachód od stolicy tego kraju.
Podróż lokalnym autobusem była długa i ogłuszająco głośna. Kierowca zgodnie z miejscowym zwyczajem na cały regulator słuchał przebojów w rytmie salsy, z fantazją pędząc po krętej górskiej drodze. Kiedy po dziesięciu godzinach dojechaliśmy wreszcie na miejsce, marzyłam tylko o jednym: napić się kawy. Na jej brak nie mogłam na szczęście narzekać. Na świecie liczą się dwa gatunki kawy – kongijska (Coffea canephora), bardziej znana pod nazwą robusta, oraz arabska (Coffea arabica) nazywana arabicą. Pierwszą można uprawiać nawet w niezbyt sprzyjających warunkach – jest bardziej odporna na choroby i zmiany pogody, a przez to tańsza. Produkuje się z niej m.in. kawy rozpuszczalne. Druga to szlachcianka o dużych wymaganiach, zawierająca mniej kofeiny i dająca napój o bardziej wyrafinowanym, głębokim smaku. To właśnie arabica stanowi większość (ponad trzy czwarte) światowej produkcji kawy. Rząd Kolumbii w trosce o utrzymanie renomy swoich zbiorów całkowicie zakazał uprawy robusty. Pierwsze kwiaty pojawiają się na krzewach po 3–4 latach, ale arabica w pełni zaczyna owocować dopiero po siedmiu. Najbardziej odpowiadają jej tereny wyżynne lub niewysokie góry, gdzie nie ma upałów, a nocą temperatura nie spada zbyt nisko (optymalna to 16–24oC przez cały rok). Drzewka kawy lubią ciepło, ale niedobrze się czują w pełnym słońcu, dlatego sadzonki osłania się odpowiednimi daszkami. Dojrzałe krzewy ukryte są w cieniu liści i gałęzi specjalnie posadzonych tam drzew, najczęściej palm, kakaowców albo bambusów. Idealna ilość opadów to 1 500–2 500 mm deszczu w ciągu 9 miesięcy (pozostałe to pora sucha – czas zbiorów). Takie warunki panują m.in. w Meksyku, Zimbabwe, na Jamajce i w południowo-wschodniej Brazylii. Kolumbijska Strefa Kawy, leżąca blisko równika, ma jednak dwie pory suche, kawa jest tam więc zbierana dwukrotnie w ciągu roku: między kwietniem i lipcem oraz wrześniem i grudniem. Arabica, wywodząca się z Etiopii i Jemenu, oraz mniej szlachetna robusta, pierwotnie występująca w Zachodniej Afryce, to nie jedyni przedstawiciele rodzaju kawowiec. W sumie należy do niego ok. 10 gatunków wiecznie zielonych drzew i krzewów, m.in. kawa liberyjska (liberika), a także sztucznie otrzymany mieszaniec arabiki i robusty, który został nazwany arabustą. Pora zbiorów Na plantacji nie ma czasu na odpoczynek. Gdziekolwiek poszłam, widziałam uwijających się robotników. Przyglądali się uważnie krzakom kawy, zrywając z nich tylko najbardziej dojrzałe owoce – czerwone, lśniące kulki. Czasami do zbiorów używa się maszyn, które wprawdzie są efektywne, ale pozostawiają wiele do życzenia, jeśli chodzi o jakość. Na krzewach znajdują się bowiem owoce we wszystkich stadiach rozwoju. Są więc zielone, niedojrzałe kulki i piękne, intensywnie czerwone owoce, ale też białe delikatne kwiaty o jaśminowo-pomarańczowym zapachu – jak określiła go duńska pisarka Karen Blixen, która uprawiała kawę w Kenii. Maszyna zrywa z gałązek wszystkie owoce, człowiek wybiera tylko najdojrzalsze – gotowe do obróbki. Zanim ziarna kawy zostaną zapakowane do eksportowych worków, muszą przejść skomplikowaną obróbkę – na sucho lub na mokro. W tej drugiej owoce pozostawia się na kilkanaście godzin w wodzie, dzięki czemu pęcznieją i stają się miękkie. Następnie usuwa się z nich łupiny i część miąższu, po czym umieszcza w kadziach, gdzie zaczynają fermentować. Oczyszczone nasiona rozkłada się na słońcu do wyschnięcia. Przez dziesięć dni odpoczywają na powietrzu, obracane co jakiś czas za pomocą specjalnej motyki. Ostatecznie ziarna trafiają do urządzeń zwanych łuszczarkami, które usuwają z nich pergaminowe otoczki. Sucha metoda nie wymaga namaczania ani poddawania fermentacji nasion kawy – od razu wysypuje się je do wyschnięcia na słońcu. Po 30 dniach można je przenieść do łuszczarki. Świeże ziarna są zielone lub zielonobeżowe i nie mają zapachu. W poznaniu ich wyjątkowych właściwości pomógł ponoć przypadek. Ziarna z piekła rodem Jak mówi legenda, w górach Etiopii pasterz imieniem Kaldi codziennie wyprowadzał stadko kóz do pobliskiego zagajnika. Pewnego dnia zauważył, że im dłużej kozy pasły się przy kępie krzaków z małymi, czerwonymi owocami, tym więcej miały animuszu – nie okazywały zmęczenia, nie spały w nocy. Zaintrygowany Kaldi postanowił również spróbować nieznanych owoców i gdy to zrobił, niespodziewanie poczuł przypływ sił i dobrego humoru. Czym prędzej poinformował o swoich spostrzeżeniach mnichów z pobliskiego klasztoru. Zakonnicy podeszli do odkrycia bardzo ostrożnie. Po kilku eksperymentach stwierdzili, że nasiona ukryte w czerwonych owocach nie nadają się ani do zjedzenia, ani do przyrządzenia napoju. I wrzucili je do ognia. Gdy w powietrzu rozniósł się niezwykły aromat, braciszkowie szybko zmienili zdanie i uznali nieznany krzew za interesującą roślinę. Zapach palonych nasion podobnie zadziałał kilka wieków później. W XVI w. ktoś zasugerował, że w czarnych ziarnach prawdopodobnie kryje się piekielna moc. Świat chrześcijański zadrżał, wielki strach padł też na producentów i kupców, którzy zainwestowali w handel kawą wielkie pieniądze. Drażliwa kwestia trafiła do Watykanu. Papież Klemens VIII postanowił osobiście zbadać sprawę i poprosił o przygotowanie filiżanki podejrzanego naparu. Zapach gorącej kawy wydał mu się bardzo przyjemny, a smak zdecydowanie zbyt atrakcyjny, by zabronić kosztowania napoju. Wydano więc oficjalną zgodę na handlowanie, przywożenie i spożywanie kawy. W świecie muzułmańskim picie kawy także wzbudzało kontrowersje. Stwierdzono, że ma ona właściwości pobudzające, co kojarzono z zabronionym przez islam alkoholem. Jednak nawet najwięksi znawcy Koranu nie odnaleźli w Świętej Księdze ani jednej wskazówki dotyczącej kawy. Ostatecznie zalecono powstrzymywanie się od jej picia, nie wprowadzając jednak zakazu. Najdroższe na świecie Za pół kilograma najdroższej na świecie kawy, indonezyjskiej kopi luwak, trzeba zapłacić nawet 600 dolarów. Rocznie na rynek trafia ledwie 500 kg tego specyfiku, mającego ponoć aksamitnie głęboki smak, z nutami czekolady i karmelu. Wysoką cenę i niewielką światową produkcję tłumaczy specyficzna „obróbka” nasion kawy – są one pozyskiwane z odchodów cywety. Ten wszystkożerny ssak z rodziny łaszowatych chętnie zjada owoce kawowca. Miąższ owoców wędrujących przez układ pokarmowy zostaje strawiony, a nasiona nie – poddawane są za to fermentacji. Mieszkańcy indonezyjskich wysp zbierają odchody cywet i sprzedają do punktów skupu. Inna ceniona kawa to Blue Mountains z Jamajki. Jest uprawiana w Górach Błękitnych (stąd nazwa) na wysokości 2 200 m n.p.m. Po zbiorach i przygotowaniu do transportu ziarna pakuje się do dębowych beczek, w których wcześniej leżakował rum. To właśnie on nadaje kawie wyjątkowy aromat, z nutami egzotycznych owoców. Największym na świecie producentem kawy jest Brazylia (w 2007 r. dostarczyła ponad 33 mln worków – każdy po 60 kg), ale rekordowe jej ilości wypijają mieszkańcy Skandynawii. Pierwsze miejsce zajmują Finowie – na głowę przypada tam ponad 11 kg kawy (w Polsce tylko 3,3 kg). W Etiopii kawa jest dobra na wszystko, zgodnie z miejscowym powiedzeniem: Jeżeli masz zmartwienie – napij się kawy, jeżeli się cieszysz – napij się kawy, jeżeli jesteś zmęczony – napij się kawy.