Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy?
Elżbieta Batory od stuleci budzi skrajne emocje. Dla jednych pozostaje jedną z najbardziej okrutnych postaci w historii Europy, a dla innych ofiarą politycznych intryg i czarnej legendy. Kim była naprawdę węgierska arystokratka, którą historia zapamiętała jako „krwawą hrabinę”? I ile w tej opowieści jest faktów, a ile późniejszych wyobrażeń?
Spis treści: Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Życie na granicy władzy i niepewności Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Elżbieta Batory przyszła na świat 7 sierpnia 1560 roku w Nyírbátorze (Węgry), w jednej z najpotężniejszych rodzin szlacheckich Europy Środkowej. Ród Batorych odgrywał istotną rolę polityczną w regionie, a jego członkowie sprawowali władzę zarówno w Siedmiogrodzie, jak i w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Elżbieta otrzymywała staranne wykształcenie – znała kilka języków, w tym łacinę i niemiecki. Jako dorosła kobieta zarządzała rozległymi majątkami ziemskimi, co wymagało nie tylko kompetencji administracyjnych, ale i dużej samodzielności. Po ślubie z Ferencem Nádasdym, wpływowym węgierskim magnatem, jej pozycja jeszcze wzrosła. Gdy mąż prowadził działania wojenne przeciwko Imperium Osmańskiemu, to właśnie ona zajmowała się zarządzaniem majątkiem i opieką nad poddanymi. Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Elżbieta Batory była blisko spokrewniona z królem Polski Stefanem Batorym – była jego siostrzenicą. To pokrewieństwo nie tylko podnosiło jej prestiż, ale także sytuowało ją w centrum europejskich układów politycznych. Ród Batorych należał do elity władzy w Europie Środkowo-Wschodniej, a jego członkowie odgrywali ważną rolę w konfliktach politycznych epoki. Powiązania rodzinne Elżbiety sprawiały, że jej los nie był wyłącznie prywatną historią, lecz wpisywał się w szerszy kontekst rywalizacji między możnymi rodami oraz wpływami Habsburgów. Życie na granicy władzy i niepewności Małżeństwo z Ferencem Nádasdym, za którego została wydana piętnastoletnia Elżbieta, było typowym dla epoki sojuszem politycznym. Para posiadała liczne dobra ziemskie i zamki, w tym rezydencję w Čachticach, która później stała się centralnym miejscem legend o Elżbiecie. Po śmierci męża w 1604 roku Elżbieta Batory została jedną z najbogatszych i najbardziej wpływowych kobiet w regionie. Samodzielne zarządzanie majątkiem przez kobietę tej rangi było sytuacją nietypową i potencjalnie budzącą sprzeciw w patriarchalnym społeczeństwie. Jednocześnie był to okres napięć politycznych. Konflikty o władzę w regionie sprawiały, że pozycja tak wpływowej osoby jak hrabina Batory mogła być postrzegana jako zagrożenie. Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Przydomek, który przylgnął do Elżbiety Batory, nie powstał w czasie jej życia, lecz znacznie później. Historie o jej rzekomych zbrodniach zaczęły krążyć już w XVII wieku, jednak najbardziej sensacyjne elementy – w tym słynne kąpiele we krwi dziewic – pojawiły się dopiero w XVIII stuleciu. Współcześni historycy są zgodni: nie istnieją wiarygodne dowody potwierdzające, że arystokratka rzeczywiście praktykowała takie rytuały. Opowieści te należy traktować jako część rozwijającej się przez lata legendy. Warto więc pamiętać, że przydomek Elżbiety Batory to efekt późniejszej narracji, a nie fakt historyczny. Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? W 1610 roku rozpoczęto śledztwo w sprawie Elżbiety Batory. Dochodzenie prowadził palatyn Węgier, Jerzy Thurzo, który zebrał zeznania świadków. Na podstawie tych relacji hrabinę oskarżono o torturowanie i zabijanie młodych kobiet. Jej służący zostali skazani i straceni, natomiast sama Elżbieta, ze względu na pochodzenie, została osadzona w swoim zamku, gdzie spędziła ostatnie lata życia. Co istotne, większość dowodów opierała się na zeznaniach świadków, często pośrednich lub uzyskanych w trudnych warunkach. Brakuje jednoznacznych dowodów materialnych, które pozwoliłyby potwierdzić z całą pewnością skalę zarzucanych jej zbrodni. Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Ocena Elżbiety Batory pozostaje do dziś przedmiotem debat. Z jednej strony istnieją liczne świadectwa wskazujące na brutalne traktowanie służby i możliwe nadużycia. Z drugiej – coraz więcej badaczy podkreśla, że proces mógł mieć podłoże polityczne i ekonomiczne, gdyż hrabina Batory była niezwykle bogata, a jej majątki stanowiły łakomy kąsek dla władzy. Nie bez znaczenia był również fakt, że Elżbieta po śmierci męża była kobietą samodzielnie zarządzającą ogromnym majątkiem. To w ówczesnym świecie mogło budzić sprzeciw i prowadzić do prób jej marginalizacji. Ile było ofiar? Problem, którego nie da się rozstrzygnąć Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów sprawy jest liczba domniemanych ofiar. W źródłach pojawiają się bardzo różne dane – od kilkudziesięciu do nawet kilkuset osób. Najwyższe liczby opierają się na relacjach świadków i nie zostały potwierdzone żadnymi zachowanymi dokumentami. Brak również fizycznych dowodów, które pozwalałyby zweryfikować te dane. Z perspektywy historycznej oznacza to jedno: skala zbrodni przypisywanych Elżbiecie Batory pozostaje niepewna i prawdopodobnie nigdy nie zostanie jednoznacznie ustalona. Śmierć i dziedzictwo Elżbiety Batory Elżbieta Batory zmarła 21 sierpnia 1614 roku w zamku Čachtice, gdzie była przetrzymywana w odosobnieniu. Okoliczności jej śmierci nie budzą większych wątpliwości, jednak miejsce pochówku pozostaje niepewne. Mimo upływu ponad czterech stuleci jej historia wciąż budzi zainteresowanie. Jest przykładem tego, jak łatwo granica między faktami a legendą może się zatrzeć. Zwłaszcza gdy w grę wchodzą polityka, władza i ludzkie emocje. Historia, która wymyka się jednoznacznej ocenie Elżbieta Batory pozostaje jedną z najbardziej niejednoznacznych postaci w historii Europy. Z jednej strony mamy relacje o okrucieństwie i przemocy, z drugiej – brak jednoznacznych dowodów i wyraźny kontekst polityczny całej sprawy. Dziś coraz częściej postrzega się ją nie jako jednoznaczną zbrodniarkę, lecz jako postać uwikłaną w realia swojej epoki – świata, w którym władza, majątek i wpływy często decydowały o czyimś losie bardziej niż fakty. To właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że historia Elżbiety Batory wciąż skłania do zadawania pytań, na które być może nigdy nie poznamy jednoznacznej odpowiedzi. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej staruszki. Żyła 800 lat temu w Norwegii
Jak wyglądała kobieta w średniowieczu? Dzięki archeologom i technologii 3D możemy dziś zobaczyć twarz Tory sprzed ponad 800 lat. Rekonstrukcja robi ogromne wrażenie.
Spis treści: Realistyczny model średniowiecznej staruszki Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Kolejna ciekawostka z Norwegii. Badacze z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim (NTNU) stworzyli niedawno realistyczny, trójwymiarowy model kobiety, która żyła w Norwegii prawie 800 lat temu. Do stworzenia tej niezwykłej rekonstrukcji naukowcy wykorzystali jej kości, które odnaleziono w Trondheim. Tora, bo tak nazwano tę kobietę, w chwili śmierci miała 65 lat. Realistyczny model średniowiecznej staruszki – Zastanawiam się, co mogłaby pomyśleć, gdyby 800 lat temu powiedziano jej, że któregoś dnia stanie się główną atrakcją muzeum – mówi Ellen Grav, archeolożka, która brała udział w tworzeniu rekonstrukcji. Kobieta, którą widać w postaci pełnowymiarowego modelu 3D jest uśmiechniętą staruszką, która podpiera się na drewnianym kiju. Ma na sobie pomarańczową suknię oraz lekkie buty. – Chcieliśmy pokazać każdemu, kto przyjdzie na spotkanie z Torą, że średniowiecze nie było wyłącznie okresem w historii Europy. Powstawało wtedy przecież wiele przełomowych dla ludzkości wynalazków. Ta starsza kobieta mogła ciężko pracować, ale na pewno były chwile, w których była szczęśliwa. Chcieliśmy, żeby ludzie zobaczyli ją właśnie z uśmiechem na twarzy – mówi prof. Ellen Grav. Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Tora urodziła się pod koniec XIII wieku w Trondheim, w środkowej Norwegii. Miasto zamieszkiwało wówczas ok. 4000 osób, głównie kupcy i rzemieślnicy. Prof. Ellen Grav uważa, że w tamtym okresie był to spory i dobrze funkcjonujący ośrodek miejski. Kobieta została pochowana na średniowiecznym cmentarzu przy głównej ulicy Kaupmannastretet. Jej szczątki odkopano w latach 70. XX wieku. Badacze twierdzą, że staruszka prawdopodobnie pochodziła z kupieckiej rodziny. – Na ulicy Kaupmannastretet mieszkali głównie rzemieślnicy, którzy sprzedawali swoje towary na straganach obok domów, zwróconych w stronę drogi. Zakładamy, że Torą pochodziła z rodziny lepiej sytuowanej, ponieważ kupcy należeli do bogatszej warstwy społecznej Trondheim – podkreśla prof. Grav. – Sam fakt, że Tora dożyła 65 lat, już jest na swój sposób wyjątkowy i świadczy o jej lepszym statusie. W ówczesnych czasach w Norwegii tylko bogatsi ludzie mieli odpowiednią dietę, która mogła zapobiegać niektórym chorobom – dodaje prof. Grav. Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Suknia, którą ma na sobie Tora, jest wzorowana na prawdziwej sukni, którą odnaleziono w kościele klepkowym w Uvdal. Pochodzi z okresu, w którym żyła Tora. Została utkana ten sam sposób, co średniowieczne damskie odzienie. Zafarbowano ją również ręcznie przy użyciu naturalnego barwnika z rośliny zwanej marzanna barwierska (Rubia tinctorum). Tora, którą widzimy w postaci trójwymiarowego modelu, jest zgarbiona i nie ma dolnych zębów. Naukowcy odkryli, że miała mocno zdeformowany kręgosłup, a zęby straciła jeszcze wiele lat przed śmiercią. Archeolodzy uważają, że jej postura może wskazywać, że pomimo wysokiego statusu społecznego całe życie ciężko pracowała. Ellen Grav współpracowała z duńskim charakteryzatorem filmowym Thomasem Foldbergiem, aby stworzyć jak najbardziej rzeczywisty model Tory. Archeolożka przyznaje, że każdy fragment ciała norweskiej kobiety był ręcznie malowany, a każdy kosmyk włosów pojedynczo doklejany. Skóra Tory została wykonana z silikonu. Ubranie z kolei zostało stworzone przez Nille Glæsel, która zajmuje się szyciem i rekonstrukcją m.in. ubrań wikingów. Suknia została uszyta z wykorzystaniem średniowiecznych technik. Źródło: National Geographic Polska, NTNU Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Trzecie największe miasto Indii jednych zachwyca, a innych przytłacza. Najlepiej poznawać je przez historie kobiet
Kalkuta to miasto pełne kontrastów, w którym przeszłość wciąż przeplata się z nowoczesnością. Od kolonialnych budynków po tętniące życiem ulice – sprawdź, co wyróżnia to miejsce na tle innych indyjskich metropolii.
Spis treści: Miasto między przeszłością a nowoczesnością Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Smaki i codzienność Bengalu Duchowość i kontrasty życia 3 sposoby na tanie Indie Kalkuta, na tle innych wielkich indyjskich metropolii, wyróżnia się swoją tożsamością. W przeciwieństwie do dynamicznego Delhi czy technologicznego Bangaluru, to miasto zachowuje nostalgiczny charakter dawnej epoki, który wciąż definiuje jego rytm. Miasto między przeszłością a nowoczesnością W przeciwieństwie do Delhi, które przypomina brutalnie rozpychającego się mężczyznę, czy Bangaluru, któremu bliżej do nastolatka wpatrzonego w ekran smartfona, Kalkuta jest kobietą. Stateczną damą, która nosi stare koronki, choć już zmurszały i przydałoby się cerowanie. Jest najmłodszym z wielkich indyjskich miast, ale tylko ona ma w sobie wdzięk wspaniałego wczoraj. Inni pędzą ku przyszłości. Delhi się rozrasta, buduje satelickie miasta. Mumbaj pnie się wzwyż, bo nowoczesność musi się pomieścić z biedą. A Kalkuta drepcze, próbując dogonić postęp. Przeszła ostatnio rozległy lifting i kilka zabiegów upiększających. Wzdłuż centralnej alei Chowringhee leżą nowe chodniki, pyszni się kwitnący park, w którym jeszcze kilka lat temu na ubitej ziemi przysypiały bezpańskie psy. Lśniący gmach Victoria Memorial, pamiątka po brytyjskim panowaniu, jest symbolicznym śladem kolonialnej historii – onieśmielający i obcy, jak obiekt pozostawiony przez kosmitów. Przed odrestaurowanym ceglanym budynkiem głównego targowiska New Market szumią nowe fontanny – zadziwiający dowód troski o komfort mieszkańców w mieście, w którym w wielu miejscach wciąż trudno o stały dostęp do bieżącej wody. Dawne rezydencje Brytyjczyków, o pałacowych kopułach zdobionych zegarami, przechodzą metamorfozę. Otoczone rusztowaniami z bambusa cierpliwie czekają, aż bosonodzy mężczyźni odmalują ich frontony. Robota ciągnie się miesiącami, a odzyskana uroda i tak uleci z pierwszym atakiem monsunu. Mimo to sprawa została przesądzona – Kalkuta zdecydowała się na nowoczesność. By szybciej ku niej iść, wszczepiła sobie swoistą „endoprotezę” – w dzielnicy Salt Lake, niedaleko sennego lotniska i wiecznie zakorkowanej obwodnicy, przyjął się nowy byt: nowoczesne osiedla z centrami handlowymi i multipleksami. Również w śródmieściu, przy Park Street i Esplanade, przybywa klimatyzowanych salonów z telefonami i kawiarni z mrożoną kawą. Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Jedno, czego indyjska Kalkuta nie odmładza, to jej serce, bijące w najstarszej, północnej części. Tu zegary wciąż pokazują XIX wiek. W wąskich uliczkach rzemieślnicy wykuwają metalowe dzwonki dla rikszarzy, którzy pobiegną z drewnianym wózkiem nawet w najcięższą ulewę. W małych świątyniach tlą się kadzidła, a handlarze przekrzykują się, negocjując ceny. Wysyłają tragarzy, by na głowach przenieśli kopy twardych guaw i delikatnych, czerwieniejących mango. Wokół poczty głównej przy dawnym placu Dalhousiego kucają pakowacze – obszywają przesyłki płótnem, kaligrafują adres, lakują, stemplują. Tradycyjne metody pakowania wciąż funkcjonują obok nowoczesnej logistyki lotniczej. Wokół domu Rabindranatha Tagorego, nagrodzonego Noblem geniusza literatury i muzyki, rozciąga się nieregularna sieć uliczek. Zabłądzić w którąkolwiek to zanurzyć się w opowieść, która toczy się od wieków. Smaki i codzienność Bengalu W małych knajpach ze stołami z surowego drewna leżą umyte liście bananowca. Wąsaty kelner wyrzuca na nie górę sypkiego ryżu, kawałki ryby w marynacie, duszone warzywa – wszystko, co oferuje tradycyjna kuchnia bengalska. Obok, w gęstym syropie, pływa gorący gulab dźamun albo biała roszogula – życie jeszcze nigdy nie było tak słodkie. Nieopodal, w położonej nad brzegiem Hugli dzielnicy Kumartuli, rzeźbiarze budzą do życia ukochane bóstwa. Słomiany szkielet otulają miękką gliną – spod ich dłoni wyłaniają się krągłe piersi, słoniowe trąby i ostre tygrysie kły. To właśnie tutaj powstają figury wykorzystywane podczas religijnych festiwali Durga Puja. Kiedy wyschną, zostaną pomalowane na jaskrawe barwy widoczne nawet nocą, podczas upojnych religijnych festiwali. Duchowość i kontrasty życia Szybki przejazd metrem na południe to podróż po jeszcze silniejsze przeżycia. W świątyni Kali, sąsiadującej z najstarszym wciąż działającym przytułkiem założonym przez Matkę Teresę, drżą młode kozy. Jeszcze chwila i zostaną złożone w ofierze – to element lokalnych rytuałów religijnych, które wciąż są obecne w przestrzeni miasta. Znużeni kwiaciarze wyplatają girlandy – czerwone kwiaty przypominają krople krwi. Przed świątynią zamieszanie – trwa handel nadzieją na lepsze jutro. Z dachu restauracji w jedynym wieżowcu przy New Market widać miasto, które właśnie się przebudziło. Zrzuca z siebie pleśń i upalny letarg. Warto je zobaczyć, zanim gwałtowna modernizacja całkowicie zmieni jego oblicze. 3 sposoby na tanie Indie Loty z Europy do Kalkuty są drogie. Lepiej w Delhi przesiąść się na linie indyjskie lub kolej – to często tańsza alternatywa podróży. Jeden kurs żółtą taksówką wystarczy, by poczuć urok jazdy słynnym ambasadorem. Potem warto wybrać autobusy i tramwaje – transport publiczny jest bardzo tani (całe miasto nawet za 10 rupii). Tanią i dobrą knajpkę najłatwiej znaleźć w porze lunchu, podążając za tłumem. Je się w tłoku, ale świeżo i lokalnie, często bez użycia sztućców. Źródło: National Geographic Traveler
Kto jadł mięso, a kto rośliny? Izotopy zdradzają prawdę o menu sprzed tysiącleci
Co jedli nasi przodkowie na przestrzeni ostatnich dziesięciu tysięcy lat? Naukowcy przeanalizowali dane z blisko 13 tysięcy osób z 40 krajów Eurazji Zachodniej i basenu Morza Śródziemnego. Z ustaleń naukowców wynika, że dostęp do mięsa i ryb zależał od płci.
Tematyka diety od zawsze wzbudza zainteresowanie społeczne. Nieraz wymiana poglądów na temat tego, co ląduje na naszych talerzach, podnosi ciśnienie rozmówców. Dlatego nie powinno dziwić to, że również badaczy przeszłości interesuje to, co jedli nasi przodkowie. A głównym tematem z reguły jest mięso lub jego brak w pradziejowej diecie. Tego zagadnienia dotyczy nowe, szeroko zakrojone badanie, które opublikowano właśnie na łamach „PNAS Nexus”. Komu mięsa? Eksperci postanowili sprawdzić, kto i w jakiej skali spożywał mięso i ryby na przestrzeni ostatnich 10 tys. lat. To okres rozciągający się od społeczeństw zbieracko-łowieckich aż po czasy nowożytne. Materiał podzielono na główne okresy historyczne: Przedrolniczy, w którego zakres wchodzą łowcy i zbieracze; Neolit i pierwsze społeczeństwa rolnicze; Chalkolit; Epoka brązu; Epoka żelaza; Antyk; Średniowiecze; Era nowożytna. Dane do badań pochodziły z 40 krajów położonych w Eurazji Zachodniej oraz basenie Morza Śródziemnego. Talerz jako arena nierówności Do jakich wniosków doszli naukowcy? Mężczyźni systematycznie cieszyli się lepszym dostępem do białka zwierzęcego niż kobiety. Mięso w preindustrialnych społeczeństwach było symbolem wysokiego statusu, a jego podział odzwierciedlał hierarchię władzy, a nie potrzeby biologiczne. „Mięso było wysoce pożądaną żywnością” – piszą naukowcy. Ewolucja tych nierówności nie była jednak liniowa. Najbardziej egalitarne okazały się pierwsze społeczeństwa rolnicze neolitu, choć nawet wtedy mężczyźni mieli uprzywilejowany dostęp do mięsa i ryb. Drastyczna zmiana nastąpiła w epoce brązu, kiedy rozwój struktur państwowych i elit pogłębił przepaść w dostępie do prestiżowego, w punktu widzenia ówczesnych społeczności, jedzenia. To wtedy upowszechniło się proso – zboże o niskim prestiżu, którym częściej żywiły się kobiety i ubożsi mężczyźni. Szczytowe nierówności odnotowano w antyku i późnym średniowieczu. Jak badacze doszli do swoich wniosków? Badanie to nie polegało na pobieraniu nowych próbek fizycznych ze szczątków ludzkich przez autorów publikacji, lecz było zakrojoną na szeroką skalę analizą danych pochodzących z wcześniej opublikowanych źródeł i baz danych. Naukowcy skompilowali zbiór danych z wielu istniejących baz archeologicznych, takich jak IsoArch, CIMA, Isotopia, MAIA oraz projekt AIDE, a także z wcześniejszych opracowań naukowych. Dietę wyczytano z izotopów stabilnych węgla i azotu, które zostały wcześniej wyekstrahowane z kolagenu kostnego blisko 13 000 dorosłych osób o znanej płci. Zamiast porównywać surowe wartości izotopowe, które mogą być zanieczyszczone stosowaniem, badacze zastosowali wskaźnik międzydecylowy (IDC) zapożyczony z ekonomii. Takie podejście pozwoliło na znormalizowanie różnic środowiskowych i obiektywne porównanie skali nierówności w spożyciu mięsa między różnymi regionami i okresami historycznymi na przestrzeni 10 000 lat. Różne izotopy, różne informacje Badania izotopowe coraz częściej pomagają zajrzeć w dietę dawnych społeczności. Inne izotopy – np. strontu – zdradzają to, jakie rośliny jedli ludzie. Te informacje są zaklęte w zębach, które są poddawane analizom. Jesteśmy tym, co jemy… Źródło: PNAS Nexus Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Przełomowe odkrycie dotyczące rzymskich wojowniczek. Zmienia sposób patrzenia na walki gladiatorów
Najnowsze badania przełamują stereotypy odnośnie ról kobiet w społeczeństwach starożytnego Rzymu. Analiza mozaiki z Reims ukazała venatrix - rzymską pogromczynię zwierząt, która ścierała się z groźnymi ssakami na arenach. Odkrycie stanowi pierwszy i jedyny znany dowód wizualny na istnienie żeńskich wojowniczek, zmieniając również postrzeganie czasu, kiedy ta forma rozrywki powszechna była w starożytnym państwie.
Produkcje takie jak kultowy „Gladiator” w reżyserii Ridleya Scotta bezpośrednio wpłynęły na nasz obraz starożytnych starć wojowników na arenie. Tytułowi gladiatorzy przedstawiani są jako umięśnieni mężczyźni stający naprzeciwko siebie wewnątrz Koloseum, z którego na koniec wyjdzie jedynie ten, kto przetrwa morderczy bój. Badania przeprowadzone przez Alfonso Mañasa – naukowca z Uniwersytetu Kalifornijskiego – starają się rozszerzyć powszechnie panujące przekonanie o kobiecy wątek. Historyk kładzie nacisk na uczestnictwo antycznych wojowniczek w gladiatorskich potyczkach. Zwierzęce starcia na arenie Choć głośny „Gladiator II” przywrócił do popkultury widowiskowe starcia z bestiami, przez lata ta forma rozrywki pozostawała w cieniu walk gladiatorów. Venatio, czyli potyczki ludzi z dzikimi zwierzętami, rzadziej gościły w zbiorowej wyobraźni niż gladiatura – klasyczne starcia człowieka z człowiekiem. To właśnie te drugie zostały drobiazgowo przebadane przez naukę i zdominowały kino. Alfonso Mañas w swoich badaniach postanowił jednak odwrócić ten trend, skupiając się właśnie na venatio. To w tym mniej rozpoznanym świecie antycznych potyczek naukowiec odnalazł dowody na obecność kobiet – walecznych wojowniczek zwanych venatrices. Wojowniczka z mozaiki Alfonso Mañas oparł swoje tezy na analizie rzymskiej mozaiki z III w. n.e., która została znaleziona w Reims, lecz uległa całkowitemu zniszczeniu w 1917 roku, podczas I wojny światowej. Choć fizyczny obiekt przestał istnieć, dzięki niezwykle precyzyjnym rycinom wykonanym tuż po odkryciu przez archeologa Jeana Charlesa Loriqueta naukowcy wciąż mogą badać to wyjątkowe dziedzictwo starożytności. Jeden z fragmentów mozaiki przez lata interpretowano jako wizerunek mężczyzny – gladiatora lub pomocnika areny odpowiedzialnego za odwracanie uwagi zwierząt. Naukowiec z Uniwersytetu Kalifornijskiego dowodzi jednak, że dotychczasowe analizy rozmijały się z pierwotną ideą twórców. Zdaniem badacza układ płytek został starannie zaprojektowany tak, by ukazać nagi tors kobiety mierzącej się z leopardem. Wyeksponowanie żeńskiej fizjonomii było celowym zabiegiem artystycznym, mającym wyraźnie odróżnić postać wojowniczki od towarzyszących jej na mozaice mężczyzn. Taka analiza diametralnie odmienia sposób interpretowania starożytnej mozaiki. W oczach badacza uwieczniona kobieta staje się wojowniczką venatrix, która przy pomocy bicza i drugiej – trudniejszej do rozpoznania – broni walczy z groźnym kotem. Starcie to wpisuje się w kulturę venatio, w której gladiatorzy mierzyli się na arenie ze zwierzętami. Kiedy skończyły się kobiece walki? Analiza mozaiki z Reims pozwala nam nie tylko dostrzec fizyczny ślad kobiecych starć na arenie, ale również zmienia nasze postrzeganie okresu, w którym tego typu walki miały miejsce. Chociaż zabytek został bezpowrotnie zniszczony podczas I wojny światowej, zachowana rycina autorstwa Jeana Charlesa Loriqueta umożliwiła precyzyjne datowanie obiektu na III wiek n.e. poprzez analizę porównawczą stylu artystycznego. Odkrycie to jest kluczowe, gdyż przesuwa cezurę czasową aktywności żeńskich pogromczyń zwierząt o co najmniej sto lat względem wcześniejszych ustaleń naukowych. Dowodzi to jednoznacznie, że mimo oficjalnego zakazu udziału kobiet w walkach gladiatorskich z około 200 roku n.e., profesjonalne wojowniczki nadal cieszyły się popularnością na rzymskich arenach. Badania Alfonso Mañasa poruszają niezwykle istotny element współczesnych nauk historycznych, które często starają się demaskować to, co minęło. Feministyczne podejście pozwalające dostrzec rolę kobiet w minionych kulturach stanowi element wielu badań nauki krytycznej, wywracając niekiedy dotychczasowe spojrzenie na historię. Opis i położenie akcentu na funkcjonowanie venatrix pozwala lepiej zrozumieć starożytne realia, w których – jak się okazuje – kobiety pełniły podobną rolę do mężczyzn. Źródła: Phys.org, Taylor & Francis Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Monika Witkowska o „klątwie K2” i pożegnaniu z ośmiotysięcznikami. „Życie jest za krótkie na nudę”
Zaczęła zdobywać ośmiotysięczniki po czterdziestce, a na K2 stanęła jako 56-latka, odczarowując mit góry, która rzekomo „nie lubi kobiet”. W szczerej rozmowie Monika Witkowska – himalaistka, żeglarka i dziennikarka – opowiada o tym, dlaczego decyduje się zejść z najwyższych szczytów świata, jak „rozmawia” z górami i dlaczego marzenia to nie coś, co się spełnia, ale coś, co się… wykonuje.
Spis treści: Czy K2 faktycznie nie lubi kobiet? Odczarowanie klątwy Kobieca strategia: „Myślimy o tym, że trzeba jeszcze zejść” Dlaczego to koniec z ośmiotysięcznikami? Marzenia się „spełnia”, a nie „czekasz, aż się spełnią” Posłuchaj całej rozmowy z Moniką Witkowską Monika Witkowska to postać, której nie da się zamknąć w jednej definicji. Himalaistka, która zdobyła Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki, żeglarka, która opłynęła przylądek Horn, oraz autorka poczytnych książek. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska podróżniczka dzieli się refleksjami na temat współczesnego himalaizmu, kobiecej strategii przetrwania w ekstremalnych warunkach oraz odwagi, by w odpowiednim momencie powiedzieć „pas”. – „Dla mnie praca musi być połączona z pasją. Życie jest krótkie i nie ma czasu na marnotrawienie go na nudę” – podkreśla Witkowska. Czy K2 faktycznie nie lubi kobiet? Odczarowanie klątwy Przez dekady w środowisku wspinaczkowym krążyła legenda o „klątwie K2”. Statystyki były bezlitosne: przez pierwsze 50 lat od zdobycia szczytu niemal wszystkie kobiety, które na nim stanęły, ginęły krótko po sukcesie. Monika Witkowska, będąc drugą Polką w historii (po Wandzie Rutkiewicz), która zdobyła ten prestiżowy szczyt, patrzy na to z zupełnie innej perspektywy. – K2 było dla mnie kobietą. Wyczułam taką kumpelską chemię, dobre fluidy. Z kolei Broad Peak, z którego zjechałam nieprzytomna 300 metrów, był dla mnie facetem – wyznaje podróżniczka. Według niej rok 2022, w którym zdobyła szczyt, ostatecznie przełamał złą passę. W jej międzynarodowej grupie to właśnie kobiety miały statystycznie lepszy współczynnik wejść niż mężczyźni. – Myślę, że odczarowałyśmy tę górę. Wszystkie dziewczyny mają się dobrze i wchodzą na kolejne szczyty – dodaje z uśmiechem. Kobieca strategia: „Myślimy o tym, że trzeba jeszcze zejść” Witkowska zwraca uwagę na fundamentalne różnice w podejściu do ryzyka między płciami. Choć himalaizm nazywa sportem „egoistycznym”, przyznaje, że to właśnie kobieca empatia i odpowiedzialność często stają się gwarantem bezpieczeństwa. Kobiety rzadziej ulegają „gorączce szczytowej”, lepiej gospodarując siłami. – Mężczyźni mają często zadaniowe podejście: idą na szczyt. Kobiety jeszcze myślą o tym, że trzeba z niego zejść. To jest nasza strategia, która daje większe szanse na sukces – tłumaczy. Podkreśla również, że w górach wysokich najważniejsza jest „głowa”, a nie tylko przygotowanie fizyczne. Determinacja, pokora i umiejętność motywowania się w kryzysowych momentach to cechy, które pozwoliły jej stawać na najwyższych dachach świata w wieku, w którym wielu myśli o emeryturze. Dlaczego to koniec z ośmiotysięcznikami? Decyzja o zakończeniu przygody z najwyższymi górami świata nie była nagła. Monika Witkowska otwarcie mówi o kosztach, jakie niesie za sobą himalaizm – zarówno emocjonalnych, jak i finansowych. Strata wielu przyjaciół na każdej wyprawie oraz zmiana klimatu panującego w bazie sprawiły, że poczuła potrzebę zamknięcia tego rozdziału. – Ośmiotysięczniki to był ważny epizod, ale nie muszę mieć skompletowanych wszystkich czternastu szczytów. Zbyt wielu znajomych zginęło na moich oczach – wyznaje. Dodaje również, że współczesne góry wysokie tracą swój romantyzm na rzecz marketingu i pogoni za sławą. – Coraz więcej ludzi traktuje góry jako trampolinę do wybicia się, a dla mnie zawsze najważniejsze było przeżywanie wewnętrzne, a nie zaliczanie szczytów. Marzenia się „spełnia”, a nie „czekasz, aż się spełnią” Dla Moniki Witkowskiej wiek to tylko liczba. Autostopem podróżuje po Norwegii, planuje kolejne rejsy i wyprawy trekkingowe (m.in. na Ojos del Salado). Jej przesłanie dla innych kobiet jest proste: nigdy nie jest za późno na własną drogę. –Kto nie chce, szuka powodów, kto chce – szuka sposobów. Nawet jeśli nie miałam pieniędzy na K2, wiedziałam, że pojadę tam choćby nie wiem co. Myślałam: wrócę w sierpniu, to we wrześniu pojadę na jabłka do Holandii, żeby spłacić długi – wspomina. Jej zdaniem największą barierą jest nasz własny umysł. – Nic nie musicie, dużo możecie. Realizujcie swoje marzenia, bo życie jest tylko jedno. Posłuchaj całej rozmowy z Moniką Witkowską Rozmowę z Moniką Witkowską poprowadziła Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektorka artystyczna National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Starożytne kobiece rytuały z mlekiem bez laktozy. Niezwykłe odkrycie na Kujawach
W starożytności na Kujawach kobiety spotykały się w sekrecie, by w formie rytualnej uczty spożywać mleko o obniżonej zawartości laktozy. Archeolodzy badający osadę w Sławęcinku dowodzą, że „mleczne toasty” mogły być wyjątkową praktyką kobiecych stowarzyszeń sprzed 5,5 tys. lat.
Najciekawsze w tej historii nie jest to, że w neolicie pito mleko. Nawet to „bez laktozy”. Najciekawsze jest, że ktoś zadał sobie trud, by podać je w kontrolowany sposób: z kompletu naczyń, w miejscu i sytuacji, które archeologicznie pachną rytuałem. W Sławęcinku na Kujawach znaleziono zestaw naczyń, w których analizy biomolekularne wykazały obecność białek mleka. A obok – ślady uczt i pochówki, które mogły być częścią starożytnych kobiecych praktyk. Sławęcinek: neolityczne centrum Kujaw Sławęcinek to neolityczna osada datowana na 2. połowę IV tysiąclecia p.n.e. (czyli 5,5 tys. lat temu) związana z kulturą pucharów lejkowatych. Czemu wykształciła się ona na Kujawach? To region żyznej ziemi, która sprzyjała zakładaniu wczesnych osad rolniczych. Wierzcie lub nie, ale w tamtym okresie Europa – tak jak i teraz – przechodziła okres głębokich przemian społecznych i technologicznych Sławęcinek odkryto przypadkiem w 2016 roku podczas budowy obwodnicy Inowrocławia. Na powierzchni niemal pięciu hektarów odsłonięto ponad tysiąc obiektów archeologicznych i pozyskano ponad 6 tys. fragmentów ceramiki. Pieczołowicie przebadali je archeolodzy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN oraz Uniwersytetu w York i Uniwersytetu w Cambridge. Wyniki tych badań opublikowano w czasopiśmie „Praehistorische Zeitschrift”. Zestaw naczyń do „mlecznej libacji” Wśród tysięcy ceramicznych fragmentów wyróżnia się komplet, który wygląda jak zastawa „na specjalne okazje”: duży puchar, flasze z kryzą oraz dwa małe kieliszki. Badacze traktują go jako zestaw naczyń libacyjnych, czyli przeznaczonych do rytualnego podawania i picia. W okolicy znaleziono także wiele pozostałości uczt i biesiad. Ceramiczna zastawa jest kluczowa dla wątku kobiecego, bo rytuały rzadko są „demokratyczne” – zwykle ktoś je organizuje, ktoś ma prawo nalewać, ktoś decyduje o kolejności. Dodatkowo część naczyń znaleziono w częściach, co może wskazywać na celowe rozbijanie w trakcie ceremonii. Tłuczenie naczyń bywa gestem granicznym i symbolizuje ulotność i „tajność” rytuału. To wzmacnia więź grupy, a najprawdopodobniej była to grupa kobiet. Najpierw jednak przejdźmy do mleka. Mleko bez laktozy nie wymysł współczesności Co znajdowało się w znalezionych pucharach? W Sławęcinku zastosowano zaawansowane metody biomolekularne i w ceramice wykryto białka pochodzące z mleka krów oraz owiec lub kóz. To nie jest „podejrzenie” oparte na kształcie naczynia, tylko informacja zapisana w biologicznych pozostałościach. Żeby być precyzyjnym, to nie było to mleko bez laktozy, które znamy ze sklepowych półek. Był to produkt mleczny przetworzony w sposób obniżający zawartość laktozy (np. w wyniku procesów podobnych do wytwarzania sera lub serwatki). Dlaczego starożytne mieszkanki Kujaw musiały pić mleko bez laktozy? Sens tego rozwiązania tłumaczy kontekst biologiczny. W okresie neolitu nietolerancja laktozy przez ludzi była zjawiskiem powszechnym. Skoro więc większość dorosłych źle tolerowała świeże mleko, to przetworzenie go w produkt „łagodniejszy” dla żołądka było nie tylko wyborem „lifestyle’owym”, co sposobem na brak rewolucji trawiennych. Dziś wiele osób wyśmiewa produkty bez laktozy – tymczasem ich wybór to podążanie drogą naszych przodków! Kobiecy rytuał picia mleka bez laktozy Gdzie w tym jednak kobiety? Tu docieramy do sedna: w pobliżu odkrytych naczyń znajdowano także pochówki, ale były to wyłącznie… pochówki kobiet. – Wysnuliśmy więc hipotezę, że rytuały, które miały miejsca w Sławęcinku, mogły być związane z matrylinearnością a niewykluczone, że również z tajnymi stowarzyszeniami kobiecymi. W wielu społecznościach tradycyjnych takie organizacje odgrywały ważną rolę w podtrzymywaniu więzi społecznych i przekazywaniu wiedzy – tłumaczy pierwszy autor publikacji Łukasz Kowalski z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu. Matrylinearność była systemem pokrewieństwa, w którym dzieci włączane były do linii rodowej matki. – Wykorzystywanie flasz z kryzą do podawania i spożywania produktów mlecznych, które mogły być postrzegane jako płyn płodności i zdrowia symbolizujący matkę, otwiera możliwość interpretacji tych praktyk jako rytuałów wzmacniających więzi między kobietami w obrębie grupy – dodaje. Sensacja na skalę światową Rytualne, kobiece uczty spajające porządek grupy za pomocą rytuałów picia mleka bez laktozy są interesujące, ale archeolodzy zwrócili uwagę na jeszcze jeden detal. Na powierzchni jednego z pucharów znajduje się scena, której wizerunek składa się z dwóch okręgów i linii opisywanych jako koła i pojazd. Jeśli interpretacja jest poprawna, to zdobienie naczynia ze Sławęcinka należy do najstarszych znanych przedstawień transportu kołowego na świecie. Źródło: Praehistorische Zeitschrift, naukawposlce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ann Lee stworzyła własną religię. Była „jedną z najwcześniejszych feministek”
Do polskich kin zawitał „Testament Ann Lee”, który już zdobył uznanie krytyków. W roli głównej wystąpiła Amanda Seyfried, a jej kreacja przyniosła aktorce nominację do Złotego Globa. Co szczególnie interesujące, historia przedstawiona w filmie nie jest fikcją, a scenariusz oparto na losach prawdziwej kobiety z XVIII wieku, której życie i działalność religijna wzbudzały zarówno zachwyt, jak i kontrowersje. Kim była Ann Lee i dlaczego jej postać do dziś budzi tak duże zainteresowanie?
Ann Lee przez swoich wyznawców była uznawana za żeńską manifestację Boga i duchową przywódczynię wspólnoty religijnej. Jej droga do tej roli była jednak pełna dramatycznych doświadczeń. Dorastała w ubogiej rodzinie w Anglii, a w młodości zmagała się z trudnymi warunkami życia i osobistymi tragediami, które ukształtowały jej poglądy religijne. Z czasem zaczęła głosić idee duchowej czystości i wspólnotowego życia, stając się założycielką protestanckiego ruchu religijnego znanego jako szejkerzy albo szejkersi. Co sprawiło, że jej nauki zdobyły tak wielu zwolenników i jak doszło do powstania tej niezwykłej wspólnoty? Kim była Ann Lee? Trudne dzieciństwo i początki jej religijnych przekonań Ann Lee przyszła na świat w 1736 roku w Manchesterze jako drugie z ośmiorga dzieci kowala Johna Leesa. Dorastała w bardzo skromnych warunkach – cała rodzina mieszkała w niewielkim mieszkaniu należącym do dziadków, a codzienność klasy robotniczej w XVIII-wiecznej Anglii była naznaczona ubóstwem i ciężką pracą. Lee nie otrzymała formalnego wykształcenia i jako młoda dziewczyna pracowała m.in. w fabryce tekstyliów. Już w dzieciństwie wyróżniała się jednak głęboką religijnością oraz silnym przekonaniem o konieczności moralnej czystości. Wczesne doświadczenia rodzinne odegrały istotną rolę w kształtowaniu jej poglądów. W ciasnym domu była świadkiem życia intymnego rodziców, co – według wielu biografów – wywołało u niej trwałą niechęć do seksualności. Mimo to w 1762 roku wyszła za mąż za kowala Abrahama Standerina. Małżeństwo okazało się jednak dla niej niezwykle trudne – Lee urodziła czworo dzieci, które zmarły w niemowlęctwie. Kolejne osobiste tragedie umocniły ją w przekonaniu, że życie w czystości i celibacie jest drogą do duchowego zbawienia. W tym samym czasie Lee zaczęła coraz intensywniej angażować się w działalność religijną. W wieku około 22 lat dołączyła do wspólnoty Wardley Society – niewielkiej protestanckiej grupy znanej z ekstatycznych modlitw, śpiewów i tańców podczas nabożeństw. Członkowie tej wspólnoty, nazywani później „Shaking Quakers”, wierzyli m.in. w równość kobiet i mężczyzn oraz możliwość bezpośredniego doświadczenia działania Boga. Lee szybko stała się jedną z najbardziej charyzmatycznych postaci wśród wiernych. Jej radykalne poglądy – zwłaszcza nawoływanie do celibatu i odrzucenia tradycyjnego małżeństwa – budziły jednak kontrowersje i doprowadziły do konfliktów z władzami religijnymi. W 1770 roku została nawet uwięziona w Manchesterze za zakłócanie nabożeństw. To właśnie podczas pobytu w więzieniu, jak później twierdziła, doznała duchowego objawienia, które utwierdziło ją w przekonaniu, że celibat powinien stać się fundamentem nowego ruchu religijnego. Dlaczego Ann Lee wyjechała do Ameryki? Powstanie ruchu szejkerów W 1774 roku Ann Lee wraz z niewielką grupą zwolenników opuściła Anglię i wyruszyła statkiem z Liverpoolu do Nowego Jorku. Wśród towarzyszy podróży znaleźli się m.in. jej brat William Lee oraz mąż Abraham Standerin, choć ich relacja wkrótce się rozpadła. Po przybyciu do USA wspólnota zaczęła budować nowe życie w zupełnie innych warunkach społecznych i religijnych. Kilka lat później wyznawcy Lee osiedlili się w Niskayunie w stanie Nowy Jork, niedaleko Albany, gdzie powstała pierwsza trwała osada ruchu znanego dziś jako szejkerzy. Ann Lee szybko stała się centralną postacią tej wspólnoty i duchową przywódczynią, a jej wyznawcy zaczęli nazywać ją „Matką Anną”. Nauki głoszone przez Lee były w XVIII wieku wyjątkowo radykalne. Jednym z najważniejszych filarów jej doktryny był całkowity celibat – uważała ona, że seksualność jest źródłem grzechu, a życie w czystości pozwala osiągnąć duchową doskonałość. Szejkerzy odrzucali również tradycyjny model małżeństwa i własności prywatnej, a ich wspólnoty funkcjonowały w sposób niemal monastyczny. Jednocześnie Lee propagowała idee niezwykle nowatorskie jak na swoje czasy, zwłaszcza przekonanie o pełnej równości kobiet i mężczyzn. W strukturach szejkerskich kobiety mogły pełnić funkcje przywódcze, co w XVIII wieku było rzadkością w świecie religijnym. Wyznawcy wierzyli też, że drugie przyjście Chrystusa ma charakter duchowy i może objawić się w postaci kobiety – dla wielu z nich właśnie Ann Lee była taką manifestacją. Wspólnoty szejkersów wyróżniały się także charakterystycznymi nabożeństwami. Podczas modlitw wierni śpiewali, tańczyli i wykonywali rytmiczne ruchy ciała, które – według nich – oczyszczały człowieka z grzechu. Od tych praktyk wzięła się potoczna nazwa grupy: „Shaking Quakers”, czyli „drżący kwakrzy”, z czasem skrócona do „Shakers”. Członkowie wspólnoty starali się tworzyć społeczeństwo wolne od przemocy i konfliktów, dlatego zdecydowanie sprzeciwiali się wojnie. To właśnie pacyfizm stał się jednym z powodów licznych napięć z otoczeniem w czasie amerykańskiej walki o niepodległość. Lee została nawet aresztowana pod zarzutem sprzyjania Brytyjczykom, gdy odmówiła złożenia przysięgi lojalności władzom stanu Nowy Jork. Niektórzy historycy twierdzą też, że była ona jedną z pierwszych orędowniczek feminizmu. – Powiedziałabym, że Lee była jedną z najwcześniejszych feministek – dodała reżyserka Mona Fastvold. Mimo prześladowań ruch stopniowo się rozwijał. Lee i jej współpracownicy podróżowali po Nowej Anglii, głosząc kazania i przyciągając nowych wyznawców. Po jej śmierci w 1784 roku wspólnoty szejkersów zaczęły powstawać w różnych częściach Stanów Zjednoczonych. W połowie XIX wieku ruch osiągnął szczyt popularności – istniało około 20 osad, a liczba członków sięgała ok. 6 tysięcy. Szejkerzy zasłynęli wówczas także z wysokiej etyki pracy, rozwiniętego rzemiosła i licznych wynalazków, a ich wspólnoty stały się miejscem schronienia dla sierot, osób starszych czy kobiet uciekających przed przemocą. Choć dziś ruch niemal zanikł (znani są trzej członkowie), idee propagowane przez Ann Lee – zwłaszcza równość płci, życie wspólnotowe i pacyfizm – wciąż uznawane są przez historyków za niezwykle nowatorskie jak na realia XVIII wieku. Źródła: BBC, Elle Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Szamanka w kolorach lata – nowe oblicze słynnego szamańskiego grobu sprzed tysiącleci
Dziewięć tysięcy lat temu w Bad Dürrenberg w dzisiejszych Niemczech pochowano kobietę z dzieckiem w ramionach. Dziś dzięki nowoczesnym analizom wiemy, że była to szamanka pożegnana z niezwykłymi honorami. Analiza pyłków ujawniła, że otaczały ją lecznicze rośliny i wielobarwne polne kwiaty. To potwierdza wysoką rangę kobiety w pradziejowej społeczności.
W 1934 roku robotnicy budujący kanalizację w Bad Dürrenberg w Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt, natknęli się na niezwykły pochówek. Archeolodzy mieli wtedy tylko jedno popołudnie na jego eksplorację. W pośpiechu wyciągnięto szkielet 30–40 letniej kobiety złożony wraz z sześciomiesięcznym dzieckiem oraz porożami jeleni. Później okazało się, że wykonano z nich maskę lub rodzaj nakrycia głowy. W grobie były też wisiorki z zębów zwierzęcych. To wyposażenie świadczy o szczególnym statusie zmarłej – archeolodzy stwierdzili, że byłą to szamanka, duchowa przywódczyni swojej grupy. Ustalono, że żyła 9 tysięcy lat temu. Jej grób stał się jednym z najbardziej intrygujących pochówków mezolitycznej Europy. Wielki come back archeologów W ostatnich latach badacze powrócili na to stanowisko archeologiczne i postanowili zlokalizować miejsce pochówku. To zadanie się udało. Jednocześnie zarejestrowano masę informacji, które pominięto w czasie badań w latach 30. XX wieku. Odkryte teraz skarby nie mają wielkiej wartości materialnej, bo są to próbki ziemi zawierające mikroślady. Te zdradziły masę informacji na temat pradziejowego pochówku. W tym celu naukowcy spędzili wiele godzin w czasie analiz laboratoryjnych. Kwitnący pradziejowy grób W analizowanej ziemi pochodzącej z wypełniska komory grobowej eksperci znaleźli masę kwitnących roślin. Nie jest to pierwszy pradziejowy grób, do którego włożono kwiaty. Najgłośniejszym przypadkiem były znaleziska w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar w górach Zagros w Iraku, gdzie rzekomo stwierdzono niezwykle wysokie stężenie pyłków kwiatowych. Archeolodzy zinterpretowali to jako pozostałości kwiatów złożonych przy zmarłym, ale obecnie to ustalenie jest podważane. Jednakże bardziej pewne znaleziska świadczące o obecności kwiatów w grobach pochodzą sprzed kilkunastu tysięcy lat z czterech grobów z jaskini Raqefet w Izraelu. Łowcy-zbieracze wyłożyli kwiatami jamy grobowe. Kwiaty w grobie szamanki? Analizy gleby z grobu szamanki w Bad Dürrenberg przeprowadziła Elisabeth Endtmann z Urzędu Geologii i Górnictwa Landu Saksonia-Anhalt. Ekspertka wykryła pyłki roślin kwitnących – co sugeruje, że do pochówku doszło w lipcu. Jak podaje w komunikacie Landowy Urząd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt, duże natężenie pyłków było zlokalizowane przy głowie zmarłej. Znaleziono tam pyłek z wizualnie atrakcyjnych roślin kwiatowych, takich jak: wiązówka błotna, dziewanna, jaskier, świerzbnica polna. Wiązówka błotna kwitnie na biało, kremowo, różowo lub czerwono; dziewanna jest zazwyczaj żółta, rzadko biała lub fioletowa; jaskier jest jaskrawożółty; świerzbnica polna jest fioletowa lub niebieska. – Pyłek prawdopodobnie utknął we włosach szamanki, gdy jeszcze żyła. Możliwe jednak, że jej głowę umieszczono na kwiatach podczas pogrzebu. Niestety, ze względu na niewielką liczbę znalezionych próbek pyłku, nie jest możliwe uzyskanie ostatecznej pewności – wyjaśnia Elisabeth Endtmann. „Apteczka” w grobie? Badanie pyłków przyniosło jeszcze dwa dodatkowe fascynujące wnioski. Po pierwsze, w grobie znaleziono rośliny znane z medycyny ludowej, takie jak brzoza, kruszyna, chmiel i przywrotnik. To sugeruje, że szamanka mogła być ekspertką od leczenia ran, bólów głowy czy bezsenności. – Oczywiście nie jest jasne, czy szamanka z Bad Dürrenberg była świadoma leczniczych właściwości tych roślin. Jednak istnieją liczne przykłady etnograficzne szamanów stosujących rośliny lecznicze, a łowcy-zbieracze, którzy żyją w zgodzie ze swoim środowiskiem i w harmonii z nim, często posiadają taką wiedzę – wyjaśnia Harald Meller, jeden z głównych archeologów landu. Po drugie, analiza okresów kwitnienia tych roślin pozwoliła ustalić datę pogrzebu. Największa liczba znalezionych kwiatów kwitnie jednocześnie w lipcu i to właśnie ten miesiąc naukowcy wskazują jako czas śmierci i pochówku szamanki. Szamanka na wystawie Od 27 marca do 1 listopada 2026 r. w Muzeum Prehistorii w Halle będzie można obejrzeć ekspozycję prezentującą nowe dane płynące z analizy grobu szamanki. Do tego miasta można wpaść też z innych powodów – na przykład świetnie zachowało się jego stare miasto. Warto też odwiedzić planetarium w Halle, znajduje się w dawnym gazometrze na zielonej Wyspie Solnej, zaledwie kilka kroków od centrum miasta. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mammografia może wykrywać choroby serca. Pomogła w tym sztuczna inteligencja
Sztuczna inteligencja może przewidywać ryzyko poważnych chorób serca na podstawie mammografii – pokazuje przełomowe badanie obejmujące 123 tys. kobiet w USA. Wyniki opublikowane w „European Heart Journal” otwierają nowy rozdział w walce o zdrowie kobiet.
Połączenie fraz „sztuczna inteligencja” i „piersi” może kojarzyć się z algorytmami, które cyfrowo rozbierają kobiety na zdjęciach, takimi jak Grok Elona Muska. Jednak warto pamiętać, że AI ma też wartościowe zastosowania. Jednym z najbardziej obiecujących obszarów jest diagnostyka medyczna. Właśnie opublikowano badanie dowodzące, że sztuczna inteligencja doskonale sprawdza się w badaniu piersi. A konkretnie – przy analizie mammografii, czyli prześwietlenia rentgenowskiego tych części ciała. Standardowo jest ono wykorzystywane do wczesnego wykrywania raka piersi. Badanie na ogromnej liczbie kobiet Zespół badaczy kierowany przez dr. Hari Trivediego z Emory University w Atlancie przeprowadził badanie z udziałem 123 762 kobiet. Uczestniczki przeszły standardowe mammografie w ramach przesiewowych badań piersi i nie miały wcześniej zdiagnozowanej choroby sercowo-naczyniowej. Dzięki innowacyjnemu wykorzystaniu sztucznej inteligencji naukowcy przeanalizowali stopień zwapnienia tętnic w piersi, czyli ilość złogów wapnia widocznych na zdjęciach rentgenowskich. Te analizy mają kluczowe znaczenie dla zdrowia tysięcy kobiet. Sztuczna inteligencja przewiduje poważne choroby serca na podstawie mammografii Za pomocą zaawansowanych algorytmów sztucznej inteligencji badacze zmierzyli ilość wapnia w tętnicach piersi. Wyniki podzielili na cztery grupy: brak zwapnień, łagodne, umiarkowane lub ciężkie zwapnienia. Następnie porównali te wyniki z przypadkami poważnych incydentów sercowych, takich jak zawał serca, udar, niewydolność serca czy śmierć z przyczyn kardiologicznych. Wyniki są znaczące: już łagodne zwapnienie oznaczało ryzyko poważnych chorób serca wyższe o około 30% w porównaniu z kobietami, u których nie stwierdzono zwapnienia. Umiarkowane zwapnienie wiązało się z ryzykiem wyższym o ponad 70% , a ciężkie zwapnienie – nawet dwu- lub trzykrotnie większym zagrożeniem życia! Badanie pokazało, że podwyższone ryzyko dotyczy nie tylko starszych kobiet. U kobiet poniżej 50. roku życia, które często nie są uznawane za grupę zagrożoną, także wykryto powiązanie między zwapnieniem tętnic a ryzykiem zawału, udaru czy śmierci. Ten efekt był niezależny od innych czynników ryzyka, takich jak cukrzyca czy palenie. Przełomowe wnioski badaczy obejmują również szeroki zakres grup etnicznych oraz dwa główne systemy ochrony zdrowia w USA – potwierdzając uniwersalność odkrycia. Mammografia daje podwójne korzyści Autorzy badania podkreślają, że mammografia może stać się kluczowym narzędziem w walce z chorobami serca. Kobiety, które i tak ją wykonują, mogą dowiedzieć się nie tylko o ryzyku raka piersi, ale także uzyskać wczesny sygnał ostrzegawczy dotyczący potencjalnych chorób serca – bez żadnych dodatkowych kosztów czy badań. Wystarczy wdrożenie narzędzi AI do istniejących programów profilaktycznych. Dr Hari Trivedi zapowiedział już kolejny krok. Planowane jest duże badanie kliniczne mające sprawdzić skuteczność wprowadzenia tego przełomowego rozwiązania do rutynowej praktyki. Zespół badawczy sugeruje także opracowanie jasnych wytycznych powiadamiania pacjentek i lekarzy o wynikach. Eksperci podkreślają, że takie wykorzystanie mammografii mogłoby objąć dziesiątki milionów kobiet rocznie, radykalnie poprawiając wykrywalność i profilaktykę najgroźniejszych chorób układu sercowo-naczyniowego. Wyniki badania są już dostępne w czasopiśmie „European Heart Journal”. Naukowcy apelują do decydentów o rozważenie wdrożenia tego narzędzia na szeroką skalę. To nie tylko szansa na wcześniejsze wykrycie zagrożeń, ale realna możliwość uratowania tysięcy kobiet przed przedwczesną śmiercią z powodu nieleczonych chorób serca. W Polsce badanie mammograficzne mogą bezpłatnie wykonać kobiety między 45. a 74. rokiem życia. Dla osób zdrowych jest ono dostępne co 2 lata, dla tych z czynnikami ryzyka raka piersi – co 12 miesięcy. Nie trzeba mieć skierowania, wystarczy udać się do poradni lub mammobusu. Źródło: European Heart Journal
Dokąd najchętniej wyjeżdżają Polki? Te kierunki wybierają najczęściej
Kobiety coraz częściej same decydują o tym, jak i dokąd chcą podróżować. Dla wielu z nich wyjazd przestaje być dodatkiem do codzienności, a staje się ważnym elementem stylu życia. Dane branży turystycznej pokazują, że Polki coraz śmielej planują podróże na własnych zasadach – od wyboru kierunku po sposób spędzania czasu na miejscu.
Podróżowanie staje się dla wielu kobiet ważną formą realizacji własnych potrzeb i stylu życia. Z analiz rynku turystycznego wynika, że Polki coraz częściej samodzielnie planują wyjazdy i świadomie wybierają kierunki dopasowane do swoich oczekiwań. Wśród najważniejszych kryteriów pojawiają się nie tylko cena, lecz także jakość hoteli, elastyczność oferty oraz możliwość zdobywania nowych doświadczeń. Choć nadal dużą popularnością cieszą się sprawdzone kierunki w Europie, podróżniczki coraz chętniej sięgają również po mniej oczywiste destynacje, które pozwalają odkrywać nowe kultury i krajobrazy poza najbardziej zatłoczonymi szlakami turystycznymi. Jak podróżują Polki? Coraz częściej same planują wyjazdy Z okazji zbliżającego się Dnia Kobiet internetowe biuro podróży eSky przeanalizowało dane dotyczące rezerwacji dokonywanych przez swoje klientki. Z zestawienia wynika, że kobiety coraz częściej przejmują rolę głównych organizatorek wyjazdów – zarówno rodzinnych wakacji, jak i krótszych wypadów typu city break. W wielu przypadkach to właśnie one odpowiadają za wybór kierunku, standardu noclegu czy sposobu spędzania czasu podczas podróży. Dane wskazują też na rosnącą świadomość wyborów oraz bardziej przemyślane planowanie wyjazdów – od przelotów i hoteli po lokalne atrakcje. Okazuje się również, że podróże kobiet coraz rzadziej koncentrują się wyłącznie na intensywnym zwiedzaniu i odwiedzaniu jak największej liczby miejsc. Coraz bardziej istotne są natomiast jakość doświadczeń, komfort oraz możliwość spędzenia czasu z bliskimi. – Nie chodzi już o to, by zobaczyć jak najwięcej, ale by poczuć jak najgłębiej. Relaks, jakość, estetyka i autentyczne przeżycia są dziś ważniejsze niż tempo. Kobiety podróżują po to, by doświadczać nowych kultur i niesamowitych przygód oraz budować relacje z bliskimi. Klientki eSky coraz częściej wyjeżdżają nie tylko na jedne wakacje, ale robią sobie kilka krótkich przerw w roku na przerwanie rutyny, oderwanie się od codzienności i spędzenie czasu w zupełnie innym otoczeniu – mówi Katarzyna Hauton, Group Brand Manager w internetowym biurze podróży eSky.pl. Tym samym podróże coraz częściej traktowane są przez kobiety jako sposób na regenerację oraz świadome budowanie równowagi między codziennymi obowiązkami a czasem przeznaczonym na odpoczynek. Gdzie podróżują Polki? Najpopularniejsze kierunki i styl wyjazdów Najchętniej wybierane przez Polki pozostają kierunki europejskie, które oferują dobrą infrastrukturę turystyczną, stosunkowo krótki czas podróży oraz szeroką bazę hotelową. Wśród najczęściej rezerwowanych destynacji znajdują się m.in. Włochy, Hiszpania czy Malta – kraje łączące stabilną pogodę z bogatą ofertą atrakcji, zabytków i lokalnej kuchni. To przewidywalność organizacyjna oraz łatwość zaplanowania wyjazdu sprawiają, iż Europa wciąż pozostaje dla wielu kobiet naturalnym pierwszym wyborem. Jednocześnie dane wskazują, że coraz większa grupa podróżniczek zaczyna interesować się również mniej oczywistymi kierunkami, które pozwalają doświadczyć odmiennych kultur i krajobrazów – przykładem jest rosnące zainteresowanie wyjazdami do Maroka. Analiza rezerwacji pokazuje także, że kobiety najczęściej decydują się na krótsze, kilkudniowe wyjazdy – szczególnie popularne są 3- i 4-dniowe city breaki organizowane w niewielkich grupach liczących od dwóch do czterech osób. Są to zarówno wyjazdy z przyjaciółkami, jak i rodzinne wypady, które pozwalają połączyć zwiedzanie z odpoczynkiem. Coraz większą rolę odgrywa też standard zakwaterowania. Ponad 55% rezerwacji dokonywanych przez kobiety dotyczy hoteli cztero- i pięciogwiazdkowych, często o charakterze butikowym lub oferujących strefy wellness i spa. Jednocześnie wiele podróżniczek wybiera opcję noclegu ze śniadaniem, która zapewnia spokojny początek dnia i daje możliwość odkrywania lokalnej kuchni podczas dalszego zwiedzania miasta lub regionu. Źródło: eSky.pl Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Archeolodzy odkryli nietknięte starożytne trumny w Egipcie. Hieroglify zdradziły, kim były zmarłe
Egipt nie przestaje odsłaniać swoich tajemnic. Archeolodzy natrafili w Luksorze na ciasną skrytkę z trumnami sprzed trzech tysiącleci. Wśród pochowanych znajdowały się kapłanki Amona – jednego z najważniejszych bóstw egipskiego panteonu. Znalezisko jest obecnie poddawane szczegółowym analizom.
Egipt ciągle obfituje w znaleziska archeologiczne. Trzy tysiące lat trwania cywilizacji faraońskiej pozostawiły trwały ślad w dzisiejszym krajobrazie tego kraju. Wiele z zabytków widocznych jest na powierzchni. Wśród nich są legendarne piramidy w Gizie czy świątynie, takie jak Abu Simbel, wzniesiona przez potężnego Ramzesa II. Jednak wiele artefaktów skrywa się w piaskach pustyni. Ministerstwo Starożytności i Turystyki Egiptu ogłosiło właśnie odkrycie 22 starożytnych trumien w rejonie Luksoru – ulubionego celu podróżników od wielu lat. Obok trumien znaleziono szereg naczyń ceramicznych, w tym zapewne urny kanopskie, w których w czasie procesu mumifikacji umieszczano organy zmarłych. Wiele z nich jest opieczętowanych, więc możliwe będzie wykonanie specjalistycznych analiz fizykochemicznych. Nekropola tebańska pełna niespodzianek Znaleziska dokonano na terenie nekropolii tebańskiej, służącej starożytnemu miastu Luksor. Położona jest po zachodniej stronie Nilu, gdzie znajduje się słynna Dolina Królów czy grobowa świątynia Hatszepsut. Ale w tej okolicy składano do grobów nie tylko faraonów, ale też inne osoby – wiele o wysokim statusie społecznym. Skrytka wykuta w skale, którą właśnie odkryto, położona jest w południowo-zachodniej części nekropolii Asasif. Ciasny grobowiec pełen trumien Egipcjanie byli bardzo praktycznymi ludźmi. Przy wykonywaniu grobowców kierowali się tym, by spełniły swoją funkcję – zabezpieczały mumie przed zbezczeszczeniem. Dlatego wiele z grobowców było ukrytych wśród załomów skalnych. Zdarza się, że archeolodzy odkrywają mumie nietknięte ręką rabusiów, chociaż wiele grobowców nie przetrwało do dziś. W przypadku najnowszego odkrycia wszystko wskazuje, że grobowiec lub skrytka (czasem przenoszono trumny do zbiorowej skrytki po włamaniach) jest nietknięta. Wykopaliska prowadziła misja Najwyższej Rady Starożytności i Fundacji dr. Zahiego Hawassa na rzecz Archeologii i Dziedzictwa. Rozśpiewane kapłanki Amona Kilka z dwudziestu dwóch trumien należy do kapłanek Amona, co mówią nam hieroglify zapisane na ich wielobarwnie zdobionych trumnach. Kobiety te posiadały wysoki status społeczny i pochodziły często z kapłańskich rodzin. Trudno wskazać zakres ich zakres obowiązków w ramach posiadanego tytułu, ale w jakiś sposób służyły bogowi Amonowi. Zapewne brały udział w rytuałach związanych z czczeniem boga, uczestniczyły w procesjach, śpiewały w chórze i grały z pomocą sistrum, czyli charakterystycznego egipskiego instrumentu, który był rodzajem grzechotki. Kiedy złożono zmarłe do grobu? Zdaniem archeologów trumny pochodzą z czasów III Okresu Przejściowego (ok.1070–664 lat p.n.e.), kiedy stery kierowania państwem przejął potężny kler boga Amona. Kapłani uniezależnili się od dynastii panującej w północnej części kraju w ramach XXI dynastii. Były to czasy schyłku panowania faraonów egipskich, bo wkrótce królestwo przeszło w ręce władców libijskich, a później nubijskich. Trumny są obecnie poddawane pilnej konserwacji ze względu na delikatny stan drewna i znajdujących się na nich malowideł. Źródło: Ministerstwo Starożytności i Turystyki Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co naprawdę robiły kobiety w epoce kamienia? To znalezisko w Węgier przełamuje stereotypy
Czy nasi przodkowie sprzed siedmiu tysięcy lat żyli w świecie sztywnego podziału na zadania „męskie” i „żeńskie”? Najnowsze badania neolitycznej osady z Węgier ukazują to zagadnienie od nowej strony. Płeć co prawda wyznaczała pewne standardy, ale ta pradawna społeczność akceptowała zaskakujące wyjątki.
W ostatnich latach ukazuje się coraz więcej publikacji naukowych, które skupiają się na roli kobiet w pradziejach. Wcześniej, co dobrze widać po rysunkowych rekonstrukcjach, w przekazie dominowali mężczyźni. Widać na nich często na pierwszym planie łowców z bronią, podczas gdy kobiety, gdy były ukazywane, znajdowały się w dalekim tle lub nie było ich w ogóle. Specjalistyczne analizy pokazują, że taki obraz jest fałszywy. Kobiety już przed tysiącami lat bardzo aktywnie uczestniczyły w życiu społeczności. W najnowszym badaniu opublikowanym przez ekspertów z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) w czasopiśmie „American Journal of Biological Anthropology” czytamy na temat roli kobiet w osadzie pierwszych rolników zlokalizowanej na terenie dzisiejszych Węgier. Szkielety przemówiły W jaki sposób można analizować rolę ludzi w pradawnej osadzie? Można przyjrzeć się kościom, z których wyczytać da się często całkiem sporo, o ile ludzie ci nie poddawali swoich szczątków ciałopaleniu – a tak było z wczesnymi Słowianami. Jednak w przypadku pierwszych rolników (czyl w czasach neolitu) na terenie Europy pochówki były inhumacyjne – składano do ziemi całe szkielety. Francuski zespół badawczy przeanalizował 125 szkieletów osób dorosłych z dwóch węgierskich stanowisk archeologicznych: Ferenci-hát (5300–5000 lat p.n.e.) i Csőszhalom (4800–4600 lat p.n.e.). Naukowcy połączyli badanie śladów aktywności na kościach – mikrourazów w miejscach przyczepów mięśni, uszkodzeń kręgów związanych z intensywnym wysiłkiem fizycznym oraz markerów powtarzających się pozycji, takich jak klęczenie – z analizą praktyk pogrzebowych, w tym pozycji ciała i przedmiotów składanych w grobach. Dwie osady, dwa światy Mimo bliskości geograficzne dwa osady różniły się podejściem do życia i śmierci. W starszej osadzie, Ferenci-hát, zmarłych chowano skromnie i podobnie, bez względu na płeć. Stanowisko archeologiczne datowane na późniejszy okres, Csőszhalom, było już inne. Tam zasady składania do grobu były znacznie bardziej rygorystyczne. Kobiety układano na lewym boku, a mężczyzn na prawym. To tak, jakby społeczność nagle postanowiła wyraźniej zaznaczyć, kto jest kim w ich świecie. Permanentny wysiłek pierwszych rolników i... rolniczek Mężczyźni z obu osad mieli specyficzne zmiany w prawym łokciu. Ich stawy wyglądały niemal identycznie jak u dzisiejszych miotaczy baseballowych. Sugeruje to, że regularnie wykonywali ruchy rzucania, być może podczas polowań lub obróbki drewna i kamienia. W osadzie Csőszhalom poziom wysiłku fizycznego był rekordowo wysoki. Częstość urazów kręgosłupa była tam znacznie większa niż w innych częściach Europy z tego okresu. Co ciekawe, te zmiany dotyczyły w podobnym stopniu obu płci. Oznacza to, że kobiety pracowały równie ciężko jak mężczyźni. „Męski” grób dla kobiety? Uwagę badaczy przykuł jeden z grobów w Csőszhalom. Biologicznie zmarła była kobietą, jednak pochowano ją z atrybutami typowymi dla mężczyzn: siekierą i narzędziami z krzemienia. Takie wyposażenie było typowe w tej osadzie właśnie dla mężczyzn. Kości jej stóp również nosiły ślady częstego klęczenia, tak jak u mężczyzn wykonujących specjalistyczne zadania. Według archeologów jest to dowód na to, że 7 tysięcy lat temu tożsamość mogła być płynna – ktoś mógł urodzić się kobietą, ale pełnić w grupie rolę tradycyjnie przypisaną mężczyznom. Źródło: American Journal of Biological Anthropology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kobiety nauczyły łowców i zbieraczy uprawy roli? Tak sugerują badania DNA w Zachodniej Europie
Rola kobiet w rozwoju rolnictwa w Europie okazała się większa, niż dotąd sądzono. Analiza kopalnego DNA z Belgii i Holandii pokazuje, że to właśnie one przekazywały wiedzę o uprawach i hodowli. Zmiany zachodziły powoli i bez gwałtownej wymiany ludności. To jeden z najciekawszych wniosków najnowszych badań genetycznych.
Europa od dawna była areną olbrzymich migracji. Jedną z nich była ta, która miała miejsce około 6500 lat p.n.e., kiedy z Anatolii zaczęli napływać pierwsi rolnicy. Przynieśli ze sobą udomowione zboża i zwierzęta hodowlane. To zjawisko nazywane jest neolityzacją. Nie we wszystkich miejscach ten proces przebiegał szybko. Na przykład na obecnych terenach Polski pierwsze osady rolników pochodzą z już z drugiej połowy VI tysiąclecia p.n.e. Ale były w Europie enklawy, gdzie dawne społeczności łowiecko-zbierackie uchowały się zdecydowanie dłużej. Kobiety jako ambasadorki nowej wiedzy Analiza DNA ujawniła, że kiedy około 4500 lat p.n.e. rolnictwo dotarło do dzisiejszej Belgii i Holandii, nie wywołało ono genetycznego trzęsienia ziemi. Zamiast gwałtownej wymiany populacji, doszło do powolnego przenikania się dwóch grup – zastanej łowiecko-zbierackiej i imigrantów-rolników. Kluczową rolę w tym procesie odegrały kobiety z rolniczych społeczności. Badania chromosomu X oraz mitochondrialnego DNA wykazały, że to imigrantki „wżeniały się” z lokalnie żyjącymi mężczyznami. W ten sposób – zdaniem naukowców – dzieliły się nie tylko swoimi genami, ale przede wszystkim bezcenną wiedzą na temat upraw i hodowli. – Badanie to ujawniło również kluczową rolę, jaką kobiety odegrały w przekazywaniu wiedzy od napływających społeczności rolniczych lokalnym łowcom-zbieraczom. Dzięki badaniom kopalnego DNA możemy nie tylko odkryć przeszłość, ale także dać wyraz nieocenionej, choć często pomijanej roli, jaką kobiety odegrały w kształtowaniu ewolucji człowieka – skomentowała współautorka badania, dr Maria Pala z University of Huddersfield. Powolne zmiany wśród łowców W regionie dolnego Renu i Mozy wysoki poziom domieszki genetycznej od łowców-zbieraczy (wynoszący około 50%) utrzymywał się wyjątkowo długo, bo aż do końca neolitu, czyli do około 2500 r. p.n.e. Był to ewenement na skalę europejską, gdyż w innych częściach kontynentu geny te zostały znacznie szybciej zdominowane przez rolników. Do takiego wniosku doszedł międzynarodowy zespół badaczy, który opublikował na ten temat artykuł w „Nature”. Kierował nimi prof. David Reich z Uniwersytetu Harvarda. Genetyka oknem na pradziejowe relacje W jaki sposób naukowcom udało się dojść do wniosków o dużej roli kobiet? Połączyli techniki archeologiczne, biologiczne i zaawansowane modelowanie statystyczne. Przeanalizowali dane genomowe 112 osób, które żyły w okresie od 8500 do 1700 r. p.n.e. Dane te pochodziły ze szczątków ludzkich odkrytych w regionie dolnego Renu i Mozy, obejmującym dzisiejszą Belgię, Holandię oraz przyległe części Niemiec. Materiał badawczy obejmował zarówno nowo odkryte szczątki z wykopalisk w jaskiniach, jak i wcześniej opublikowane dane. Jak wyglądały procedury laboratoryjne i pobieranie DNA? Prace laboratoryjne przeprowadzono w sterylnych pomieszczeniach, aby uniknąć zanieczyszczenia próbek współczesnym DNA. Naukowcy pobierali proszek kostny z zębów i kości długich. Stosowano wolnoobrotowe wiercenie, aby zapobiec termicznemu uszkodzeniu DNA. Zsekwencjonowano również genom mitochondrialny (dziedziczony w linii żeńskiej) oraz chromosom Y (w linii męskiej) i chromosom X. Nie tylko badania genetyczne Aby precyzyjnie osadzić dane genetyczne w czasie i kontekście kulturowym, naukowcy wykorzystali kilka narzędzi: Datowanie radiowęglowe. Wykonano 14 nowych pomiarów, aby potwierdzić wiek badanych osobników. Modelowanie qpAdm. To zaawansowane narzędzie statystyczne pozwoliło oszacować proporcje trzech głównych komponentów genetycznych (łowców-zbieraczy, wczesnych rolników i ludności stepowej) u każdej z badanych osób. Analiza IBD (Identity-by-Descent). Szukano długich wspólnych odcinków genomu między osobnikami. Pozwoliło to na wykrycie bliskich powiązań rodzinnych (nawet do dziesiątego stopnia pokrewieństwa) oraz dalekosiężnych kontaktów między populacjami oddalonymi o tysiące kilometrów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Coraz więcej kobiet podróżuje solo. W tych miastach czują się najbezpieczniej w 2026 roku
Rynek podróży solo rośnie dziś wyjątkowo dynamicznie, co wynika zarówno z rosnącej potrzeby niezależności i samorozwoju, jak i z coraz łatwiejszego dostępu do technologii ułatwiających planowanie wyjazdów. Samotne wyprawy przestały być niszą, a stały się jednym z wyraźnych trendów współczesnej turystyki. Wraz z tym wzrostem coraz częściej pojawia się jednak kluczowe pytanie – które miejsca oferują kobietom podróżującym w pojedynkę największe poczucie bezpieczeństwa?
Znaczenie tego segmentu potwierdzają prognozy rynkowe – globalna wartość rynku podróży solo ma do 2035 roku osiągnąć 2092,34 mld dolarów, przy średniorocznym tempie wzrostu (CAGR) na poziomie 14,5% w latach 2025–2035. Już w 2024 roku kobiety podróżujące samotnie odpowiadały za 52,67% całkowitych przychodów generowanych w tym sektorze, a szacunki wskazują, że w 2026 roku aż 84% osób wybierających takie wyjazdy stanowią właśnie kobiety. Dane z wyszukiwarki Google w Wielkiej Brytanii pokazują dodatkowo, że liczba zapytań dotyczących samotnych podróży bije kolejne rekordy, przy wzroście zainteresowania o 116% rok do roku. Skala zjawiska rośnie więc szybciej niż kiedykolwiek, ale jednocześnie to właśnie wybór odpowiedniej, bezpiecznej destynacji pozostaje dla wielu kobiet największą barierą przed podjęciem decyzji o wyjeździe. Najbezpieczniejsze miasta dla kobiet podróżujących solo – lider rankingu Rosnąca liczba kobiet decydujących się na samodzielne podróże nie jest już jedynie stylem spędzania wolnego czasu, lecz elementem szerszej zmiany społecznej. Samotne wyjazdy coraz częściej postrzegane są jako narzędzie budowania tożsamości, niezależności i poczucia sprawczości, dlatego dynamicznie rozwijają się nisze takie jak turystyka wellness czy wyjazdy organizowane wyłącznie dla kobiet. Odpowiadają na to zarówno wyspecjalizowane biura podróży, jak i programy grupowe tworzone z myślą o bezpieczeństwie i wsparciu społecznościowym. Szczególnie widoczny jest udział kobiet dojrzałych (wdów lub osób, których partnerzy nie podróżują), traktujących samodzielne wyprawy jako sposób na aktywne i świadome przeżywanie świata. W odpowiedzi na ten trend przeprowadzono badanie mające wskazać najkorzystniejsze miasta dla kobiet podróżujących solo. Analiza objęła m.in. poziom bezpieczeństwa i przestępczości, sprawność transportu publicznego, jakość infrastruktury cyfrowej oraz zainteresowanie samotnymi podróżami mierzone trendami wyszukiwań. Tym samym na pierwszym miejscu znalazł się Singapur, który wyróżnił się wysokim wskaźnikiem bezpieczeństwa na poziomie 77,5, bardzo szybkim internetem szerokopasmowym (średnio 407,05 Mb/s) oraz wyjątkowo sprawnym transportem miejskim – średni czas oczekiwania na połączenia to zaledwie 6 minut. Połączenie nowoczesnej infrastruktury, stabilności społecznej i przejrzystych zasad funkcjonowania przestrzeni publicznej sprawia, że miejsce to bywa postrzegane jako jedno z najbardziej przewidywalnych i komfortowych środowisk miejskich dla podróżujących w pojedynkę. Dodatkowo tropikalny klimat, liczne tereny zielone i dostęp do wybrzeża powodują, że pobyt nie ogranicza się do zwiedzania metropolii, lecz umożliwia także wypoczynek na świeżym powietrzu. Dane platformy TrustedHousesitters wskazują, że zainteresowanie hasłem „wakacje w Singapurze” wzrosło o 27% rok do roku, co potwierdza rosnącą pozycję tego miasta jako bezpiecznego i wygodnego kierunku dla kobiet planujących samodzielną podróż. Kolejne miasta w rankingu dla kobiet wyjeżdżających w pojedynkę Tuż za liderem zestawienia uplasował się Nowy Jork, który zdobył drugą pozycję dzięki korzystnemu połączeniu bezpieczeństwa i jakości infrastruktury miejskiej. Wskaźnik przestępczości na poziomie 21,1/100 oraz szybki internet o średniej prędkości 295,18 Mb/s sprawiają, że miasto pozostaje funkcjonalne także dla osób przemieszczających się samodzielnie. Krótki, 8-minutowy średni czas oczekiwania na transport publiczny dodatkowo ułatwia poruszanie się między dzielnicami, co w praktyce ogranicza stres związany z logistyką i pozwala skupić się na zwiedzaniu. Zwarta struktura wielu rejonów Manhattanu i rozbudowana sieć metra powodują, że nawet intensywny program dnia można realizować sprawnie, bez konieczności długich przejazdów. Na trzecim miejscu znalazł się Dubaj, wyróżniający się jednym z najwyższych wyników bezpieczeństwa w zestawieniu (83,9/100), przy jednocześnie bardzo niskim poziomie przestępczości. Stabilne środowisko miejskie, nowoczesna infrastruktura i dobrze zorganizowany transport tworzą warunki sprzyjające podróżom solo, zwłaszcza dla kobiet, które zwracają uwagę na przewidywalność przestrzeni publicznej. Dalej w rankingu pojawiają się azjatyckie metropolie, takie jak Tokio i Seul (4. i 5. miejsce), doceniane za punktualny transport, wysoką jakość usług miejskich i rozwiniętą infrastrukturę cyfrową. Europejskie miasta – Paryż oraz Amsterdam (czyli 6. i 7. miejsce) – łączą z kolei ofertę kulturalną z relatywnie sprawnym systemem komunikacji, choć uzyskały nieco niższe wyniki bezpieczeństwa niż czołówka. W pierwszej dziesiątce znalazły się również Abu Zabi, Londyn oraz Bangkok. W przypadku Londynu istotna pozostaje zarówno rozbudowana sieć transportu publicznego, jak i gęstość instytucji kultury, kawiarni oraz przestrzeni publicznych, które sprzyjają samodzielnemu odkrywaniu miasta bez konieczności szczegółowego planowania każdego przejazdu. Abu Zabi z kolei wyróżnia się jednym z najwyższych wskaźników bezpieczeństwa w zestawieniu, oferując uporządkowaną, nowoczesną przestrzeń miejską, podczas gdy Bangkok łączy dynamiczne tempo metropolii z rozbudowaną infrastrukturą usługową i cyfrową. Razem tworzą przekrój kierunków bardzo od siebie różnych kulturowo i geograficznie, lecz wspólnie wskazujących, że kobiece podróże solo coraz śmielej przenoszą się z niszy do głównego nurtu globalnej turystyki. Źródła: Dailu Mail, Market Analysis Report Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Pięć mitów o menopauzie, które wciąż powtarzają nawet lekarze. Ekspertki ostrzegają
Menopauza wciąż jest tematem pełnym nieporozumień – i to nie tylko wśród kobiet, ale także w gabinetach lekarskich. Ekspertki alarmują, że wokół tego etapu życia narosło wiele mitów, które wpływają na decyzje zdrowotne kobiet i często odbierają im szansę na realną pomoc.
Spis treści: Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dezinformacja na temat menopauzy wciąż jest frustrująco powszechna – zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentek. Zapytaliśmy ekspertów, dlaczego nie warto wierzyć w kilka najczęściej powtarzanych informacji. Trudno uwierzyć, że zjawisko dotyczące połowy populacji obrosło tyloma nieporozumieniami. A jednak tak właśnie jest w przypadku menopauzy. Przypada ona zwykle na lata od połowy czwartej dekady życia kobiety do wczesnych lat pięćdziesiątych, kiedy to poziom hormonów waha się, a potem gwałtownie spada, gdy jajniki przestają funkcjonować. Zarówno kobiety, jak i pracownicy ochrony zdrowia potrafią mylić fakty. – Kobiety przechodzące przez etap menopauzalny mają dziś większy dostęp do informacji niż kiedykolwiek wcześniej, ale część z nich jest błędna albo wprowadza w błąd – mówi Makeba Williams, badaczka menopauzy z University of Illinois College of Medicine. Niektórzy eksperci wskazują na stygmatyzację starzenia, która sprawia, że kobiety rzadziej dzielą się doświadczeniami. Ta sytuacja się poprawia, ale problem wciąż istnieje. Zwracają też uwagę na niedostateczną edukację medyczną dotyczącą okresu okołomenopauzalnego oraz na skromne finansowanie badań naukowych. Najczęściej jednak obwiniają rosnącą falę samozwańczych „ekspertów” z mediów społecznościowych, którzy promują nieprawdziwe lub niepotwierdzone metody. – Dezinformacja w internecie rośnie równolegle z możliwościami zarabiania na niej – na przykład poprzez sprzedaż wątpliwych testów albo terapii – mówi Jen Gunter, ginekolożka z San Francisco i autorka książki „The Menopause Manifesto”. Temat poruszała podczas jesiennej konferencji Menopause Society. Oto kilka najważniejszych mitów na temat menopauzy – oraz to, co naprawdę wynika z badań. Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Większość kobiet kojarzy menopauzę z objawami, które eksperci nazywają „podstawową czwórką”. As ą to: uderzenia gorąca lub nocne poty, suchość pochwy, trudności ze snem oraz zmiany nastroju. I faktycznie, są to dolegliwości najczęstsze. Ponad 80% kobiet doświadcza uderzeń gorąca, a u około jednej trzeciej pojawia się niedostateczne nawilżenie pochwy. Jednak wahania hormonów mogą wywoływać też wiele innych objawów. Williams wymienia między innymi: swędzenie skóry, bóle stawów, kołatanie serca, zawroty głowy, pieczenie w jamie ustnej, szumy uszne, nietolerancje pokarmowe i inne dolegliwości. Pełne spektrum objawów rzadko jest dobrze uchwycone w badaniach nad menopauzą. Wynika to częściowo z tego, że badania bywają stosunkowo niewielkie. W Stanach Zjednoczonych projekty śledzące pacjentki przez cały okres przejścia – czyli najbardziej wartościowe – obejmowały w maksymalnie około 3000 kobiet, a w innych jedynie po kilkaset. Sama Williams po raz pierwszy powiązała pieczenie w jamie ustnej z menopauzą dopiero cztery lata temu. Stało się to wtedy, gdy pacjentka zgłosiła ten problem. – Kiedy zaczyna się przeglądać literaturę, widać, że w jamie ustnej znajdują się receptory estrogenowe. To sprawia, że takie powiązanie ma sens – mówi. Zanim jednak uzna się, że objawy wynikają z menopauzy, lekarze powinni przeprowadzić dokładną diagnostykę. Trzeba wykluczyć inne możliwe przyczyny – podkreśla Williams. Ból w jamie ustnej może na przykład oznaczać problemy stomatologiczne, a kołatania serca mogą sygnalizować kwestie kardiologiczne. Dodatkowo sytuację komplikuje fakt, że lata poprzedzające menopauzę, czyli perimenopauza, często zbiegają się z innymi trudnościami zdrowotnymi i życiowymi. Kobiety mogą w tym czasie czuć zmęczenie, obniżony nastrój, „mgłę” mózgową albo ogólne rozbicie. Niekoniecznie wynika to bezpośrednio z hormonów – zaznacza Williams. Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Wielu lekarzy proponuje kobietom w średnim wieku sprawdzenie poziomów FSH i LH, czyli folikulotropiny i lutropiny. Wiadomo, że w czasie przejścia menopauzalnego poziomy tych hormonów przysadki zwykle rosną. Jednak płatne badania laboratoryjne – jak twierdzi Williams – bywają sposobem na wykorzystywanie kobiet. Wynik pojedynczego testu jest w dużej mierze bezwartościowy. – Poziomy hormonów w tym okresie falują, więc wynik teraz może być już inny nawet za godzinę – mówi. Najbardziej wiarygodnym sposobem rozpoznania perimenopauzy jest obserwowanie zmian w cyklu miesiączkowym. Na wczesnym etapie długość cyklu różni się od typowej dla danej osoby o około siedem dni. W późniejszym etapie miesiączki pojawiają się co najmniej co dwa miesiące. Samą menopauzę rozpoznaje się retrospektywnie – po roku od ostatniej miesiączki. Również w kwestii płodności testy hormonalne zawodzą. Płodność istotnie spada w latach perimenopauzy – z około 30% szans na zajście w ciążę w jednym cyklu miesiączkowym u kobiet w wieku 20 lat do wartości jednocyfrowych po czterdziestce. Mimo to do poczęcia nadal może dojść niezależnie od wyników hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że u starszych kobiet odsetek poronień przekracza 50%. Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Terapia hormonalna jest – jak jasno stwierdza Menopause Society – „najskuteczniejszym leczeniem uderzeń gorąca”. Leki te są szczególnie ważne dla dwóch trzecich kobiet, u których objawy mocno zaburzają jakość życia. Mimo to tylko niewielka część kobiet, które mogłyby skorzystać z terapii, faktycznie ją stosuje. Powodem są błędne przekonania o ryzyku raka piersi lub innych chorób. W jednym badaniu ankietowym online ponad 70% z 1500 kobiet deklarowało regularne uderzenia gorąca, a tylko 11% przyjmowało leki hormonalne. Tak niska popularność terapii bywa szczególnie niebezpieczna dla kobiet, u których perimenopauza zaczyna się wcześnie. Spadek poziomu estrogenów zwiększa u nich ryzyko problemów z sercem i kośćmi. Z badania opublikowanego w styczniu 2026 roku wynika, że terapię hormonalną stosuje tylko około jedna trzecia tych kobiet. Terapia hormonalna nie tylko łagodzi uderzenia gorąca. Może też wspierać zdrowie układu krążenia, ponieważ nieleczone objawy wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zawału, niewydolności serca lub udaru. Zdrowe kobiety poniżej 60. roku życia, które są w ciągu 10 lat od menopauzy, mogą bezpiecznie stosować te leki. Kobiety, których historia zdrowotna wyklucza hormony, mogą sięgnąć po inne, niehormonalne opcje leczenia. Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Reklamy „naturalnych” hormonów są w internecie wszędzie. Przedstawia się je jako bezpieczniejsze lub skuteczniejsze, choć – jak mówi Gunter – te określenia nie mają znaczenia naukowego. – Bioidentyczny estradiol to po prostu estradiol – tłumaczy. – To nie czyni go wyjątkowym. W praktyce jedynym rzeczywiście „naturalnym” hormonem jest Premarin. Każdy inny hormon jest wytwarzany w laboratorium, także ten nazywany bioidentycznym. Często chodzi o preparaty, które nie przeszły tak rygorystycznych badań jak leki zatwierdzane przez urzędy. W przeglądzie badań z 2022 roku nie wykazano skuteczności takich preparatów w leczeniu uderzeń gorąca. Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dziesiątki suplementów obiecują poprawę snu, nastroju i redukcję objawów. Tymczasem nie ma wiarygodnych dowodów, że którykolwiek z nich działa. – Nie mamy bezpiecznych i skutecznych środków bez recepty na uderzenia gorąca – mówi Stephanie Faubion. Badania wykazały brak korzyści lub wyniki mieszane, a Menopause Society nie rekomenduje większości popularnych suplementów. Niektóre z nich mogą być wręcz potencjalnie niebezpieczne. Istnieją jednak skuteczne metody niefarmakologiczne. Badania wykazały, że hipnoza kliniczna i terapia poznawczo-behawioralna mogą znacząco zmniejszać objawy. – Nie ma nic bardziej naturalnego niż to – podsumowuje Gunter. Źródło: National Geographic
Kobiety nie udają – je naprawdę częściej i mocniej od mężczyzn boli brzuch. Naukowcy odkryli mechanizm zespołu jelita drażliwego
Estrogen nasila ból jelit – wszystko przez aktywację określonych komórek. To może wyjaśniać, czemu kobiety dwa razy częściej chorują na zespół jelita drażliwego oraz obalać mit, że są po prostu bardziej „delikatne”.
Badanie poświęcone reakcji komórek jelitowych na hormony może pomóc wyjaśnić, dlaczego kobiety doświadczają częstszego i silniejszego bólu brzucha niż mężczyźni. Naukowcy z San Francisco właśnie znaleźli winnego. Kobiety dwa razy częściej chorują na zespół jelita drażliwego Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekłe zaburzenie czynnościowe jelit, charakteryzująca się nawracającymi bólami brzucha oraz zmianami w rytmie wypróżnień. Dotyka ono 10–15% populacji na całym świecie, ale to kobiety diagnozowane są z tym schorzeniem nawet dwa razy częściej niż mężczyźni. Objawy IBS, takie jak wzdęcia, zaparcia czy biegunki, często nasilają się pod wpływem stresu lub określonych pokarmów. Jak dotąd przyczyny tej płciowej różnicy w zachorowalności były niejasne, ale właśnie się to zmienia. Na jelita działają… hormony. Wszystkiemu winien estrogen Zespół badawczy pod kierownictwem neurofizjologa Davida Juliusa z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco przeprowadził pionierskie badania na myszach, które sugerują, że estrogen – główny kobiecy hormon płciowy – może zwiększać wrażliwość nerwów jelitowych na bodźce bólowe. Odkrycia te zostały opublikowane 18 grudnia 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie „Science”. W ramach eksperymentów zespół porównał reakcje bólowe jelit u samców i samic myszy. Wyniki wykazały, że samice myszy miały wyższy poziom wrażliwości jelit już w stanie spoczynku. Co więcej, po usunięciu jajników, co spowodowało obniżenie poziomu estrogenu, ich reakcje na ból uległy znacznemu osłabieniu. Przywrócenie estrogenu doprowadziło do ponownego wzrostu wrażliwości. W jaki sposób ból zależny jest od hormonów? To teraz trochę teorii. Badacze skupili się na lokalizacji receptorów estrogenu w jelitach. Ku ich zaskoczeniu znajdowały się one w rzadkich komórkach jelita zwanych komórkami L. Estrogen je aktywował, a te z kolei zwiększały produkcję receptora OLF78. Receptor OLFR78 odpowiada za wykrywanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Są one ubocznymi efektami trawienia. Ich obecność z kolei wywołuje wydzielanie hormonu PYY, który sygnalizuje naszemu organizmowi, że jesteśmy najedzeni. Jak się jednak okazało, PYY wpływa również na komórki enterochromafinowe, pobudzając je do wydzielania serotoniny – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za aktywację nerwów bólowych. Nowe terapie mogą poradzić sobie z zespołem jelita drażliwego Zidentyfikowanie tego procesu stanowi klucz do rozwiązania zagadki większej wrażliwości jelit u kobiet. Genetycznie zmodyfikowane samice myszy, u których usunięto receptory estrogenu w komórkach L, wykazywały znacząco obniżoną wrażliwość nerwową oraz mniejsze uwalnianie serotoniny. To odkrycie może otworzyć drogę do opracowania nowych terapii. Jak podkreśla David Julius, OLFR78 i PYY to potencjalne cele leczenia, które mogłyby przynieść ulgę pacjentkom z IBS. Co więcej, może to także wyjaśniać, dlaczego niektóre diety – takie jak dieta low FODMAP, ograniczająca spożycie cukrów fermentowanych przez bakterie jelitowe – łagodzą objawy IBS. Co to oznacza dla kobiet? – Wahania poziomu estrogenu podczas cyklu menstruacyjnego mogą wpływać na nasilenie objawów IBS – mówi prof. Marissa Scavuzzo. Dodaje, że badanie to potwierdza realne doświadczenia kobiet, których dolegliwości często były bagatelizowane. Znaczenie odkrycia wykracza poza kobiety w wieku reprodukcyjnym. Wyniki mogą mieć istotne implikacje także dla kobiet po menopauzie oraz osób przechodzących terapię hormonalną. Naukowcy podkreślają jednak, że choć badania na myszach dostarczają cennych wskazówek, konieczne są dalsze badania kliniczne na ludziach, aby potwierdzić mechanizm działania w organizmie człowieka. Nie da się jednak zaprzeczyć, że mechanizm hormonalny odkryty przez zespół z San Francisco rzuca nowe światło na związek pomiędzy hormonami a bólem jelit. To ważny krok w stronę bardziej spersonalizowanego i skutecznego leczenia IBS – schorzenia, które dotyka milionów kobiet na całym świecie. Źródło: Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Maria Skłodowska-Curie i inne kobiety nauki zostaną uwiecznione na wieży Eiffla. Na stałe
Gustave Eiffel chciał, by sławna paryska wieża stała się „panteonem nauki”. Dlatego na jej konstrukcji wyryto nazwiska 72 wybitnych mężczyzn – naukowców, inżynierów i przemysłowców. Kobiety zostały wówczas pominięte, ale decyzją merki fracuskiej stolicy, Anne Hidalgo, ma się to zmienić. Do mężczyzn dołączą 72 naukowczynie, a wśród nich znalazła się polska reprezentantka: Maria Skłodowska-Curie.
28 stycznia 2026 merka Paryża Anne Hildago ogłosiła przełomowy krok w historii symbolu Francji. Do 72 wyrytych na wieży Eiffla w XIX wieku mężczyzn nauki dołączą 72 pominięte przez jej twórców kobiety. Kto znajdzie się na Wieży Eiffla? Razem z Marią Skłodowską-Curie, dwukrotną zdobywczynią Nagrody Nobla (z fizyki w 1903 r. i z chemii w 1911 r.) na wieży znajdzie się także jej córka: Irene Joliot-Curie, również laureatka prestiżowej nagrody (z chemii w 1935 r.). Oprócz polskich akcentów na liście nazwisk umieszczono także Angelique du Coudray – pionierkę położnictwa z XVIII wieku, Rosalind Franklin – brytyjską fizykochemiczkę czy m.in. Jeanne Barret – botaniczkę uznawaną za pierwszą kobietę, która opłynęła świat. Choć wiele z tych nazwisk nie jest szeroko znanych, ich upamiętnienie na wieży Eiffla ma ogromne znaczenie symboliczne dla historii nauki i walki o równość. Dzięki temu możemy to zmienić. Historyczne wyrównanie – gdzie pojawią się nazwiska? Według planów nazwiska kobiet mają zostać wyryte na pierwszej kondygnacji wieży Eiffla, w sposób identyczny jak nazwiska ich męskich poprzedników – złotymi literami i tym samym krojem pisma. To ma nadać kobietom nauki należne im miejsce w historii francuskiej i światowej nauki. Inicjatywa Anne Hidalgo trafi do francuskich akademii Lista 72 kobiet-naukowczyń zostanie przekazana do zaopiniowana trzem francuskim instytucjom naukowym: Akademii Nauki, Akademii Technologii i Akademii medycyny. Ich stanowisko będzie kluczowe przed podjęciem ostatecznej decyzji i rozpoczęciem pracy nad projektem. Merostwo Paryża nie podało na razie daty ukończenia upamiętnienia. Kiedy i z jakiej okazji powstała wieża Eiffla? Wieża Eiffla stanęła w Paryżu 31 marca 1889 roku. Prace budowlane rozpoczęto pod koniec stycznia 1887 roku i ukończono po dwóch latach, dwóch miesiącach i pięciu dniach. Wybudowano ją z okazji światowej wystawy mającej odbyć się we francuskiej stolicy i początkowo nazywała się „wieżą trzystumetrową”. Była wspólnym dziełem Gustava Eiffela, Maurice’a Koechlina i Émile’a Nouguiera, a do pracy przy jej stworzeniu zatrudniono 50 projektantów, 150 pracowników fabryki i około 300 robotników. Chociaż początkowo mierzyła 312 metrów i 27 centymetrów, to obecnie stojące na niej anteny jeszcze ją zwiększają – obecnie wznosi się na 330 metrów. Gustav Eiffel, odpowiedzialny za realizację projektu, był uznanym konstruktorem – zaprojektował m.in. most w Bordeaux, wiadukt w Lyonie czy dworzec w Budapeszcie. Był także właścicielem intratnego przedsiębiorstwa Levallois-Perret, w którym wykonywano wiele potrzebnych do budowy części. Uhonorowanie 72 kobiet – pominiętych przez przedsiębiorcę-konstruktora – to wyraz uznania dla ich osiągnięć oraz krok w kierunku zmiany postrzegania roli kobiet w świecie nauki. Wieża Eiffla, jako jeden z najważniejszych symboli Francji, stanie się także symbolem docenienia wkładu naukowczyń w rozwój cywilizacji. Źródła: naukawpolsce.pl, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ptaki w Europie uciekają przed kobietami szybciej niż przed mężczyznami. Dlaczego bardziej się ich boją?
Ptaki bardziej boją się kobiet – do takich wniosków doszli m.in. naukowcy z Poznania. To wyniki, które zaskoczyły nawet samych naukowców, a wyjaśnienie tego zjawiska jest… nieoczywiste. Czy zwierzęta wiedzą coś więcej?
Ptaki w europejskich miastach zaczynają uciekać przed kobietami średnio 1 metr wcześniej, niż przed mężczyznami. Potwierdził to międzynarodowy zespół naukowców, w skład którego weszli badacze z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu w Turynie oraz czeskiego Uniwersytetu Przyrodniczego w Pradze. Naukowcy zbadali reakcje ptaków na kobiety i mężczyzn Zespół – do którego należał m.in. polski ornitolog, prof. Piotr Trojanowski – odkrył, że miejskie ptaki w Europie wykazują większy dystans inicjacji ucieczki (FID – z ang. Flight Initation Discance) wobec kobiet niż mężczyzn. FID to odległość, z której ptak podejmuje decyzję o ucieczce przed zbliżającym się człowiekiem. Różnica pomiędzy płciami okazała się istotna statycznie i była spójna niezależnie od lokalizacji. Czemu miejskie ptaki boją się kobiet? Gdzie prowadzono obserwacje? M.in. w polskim mieście Dane zebrano wiosną 2023 roku w siedmiu europejskich miastach: Pradze, Fréjus, Saint-Raphaël, Draguignan, Freising, Poznaniu i Madrycie. Obserwacje prowadzono w miejskich parkach i terenach zielonych. W każdym miejscu pracowała para obserwatorów – kobieta i mężczyzna – dobrani pod względem wzrostu (różnica w nim wynosiła średnio 5,5 cm i jest nieistotna statystycznie) i ubioru. Obserwatorzy podchodzili do ptaków w linii prostej, z zachowaniem stałej prędkości. Mierzono FID, odległość początkową, wielkość stada, płeć ptaka oraz otoczenie (udział trawy, wody, zabudowań, drzew i krzewów). Zastosowano rygorystyczne środki, aby wyeliminować możliwość błędów: rotację obserwatorów, kalibrację pomiarów odległości i unikanie powtarzających się obserwacji tego samego osobnika, który mógłby przyzwyczaić się do ludzkiej obecności. Ptaki naprawdę uciekają szybciej przed kobietami Wyniki potwierdziły istnienie stałej różnicy w zachowaniu ptaków wobec płci ludzkiego obserwatora. We wszystkich lokalizacjach i niezależnie od analizowanych zmiennych ptaki reagowały większym FID wobec kobiet. Badanie objęło ponad 2700 obserwacji i 77 gatunków ptaków, z czego 37 poddano szczegółowej analizie. Zarówno gatunki znane z długiego dystansu inicjacji ucieczki, takie jak dzięcioł zielony czy sroka, jak i te z krótszym FID, jak gołąb miejski, wykazywały tę samą tendencję. Wyniki są tym bardziej zaskakujące, że zachowanie ptaków było takie samo w całej Europie: od Poznania po Madryt. To sugeruje uniwersalny mechanizm. Dlaczego ptaki boją się kobiet? Autorzy badania wskazują na kilka potencjalnych przyczyn takiego zachowania. Jedną z nich są subtelne sygnały, takie jak różnice w chodzie, zapachu czy postawie między kobietami a mężczyznami. Ptaki mogły odbierać sygnały feromonowe lub inne niewidoczne dla ludzkiego oka różnice. Nie można też wykluczyć hipotez kulturowych, choć naukowcy podkreślają, że ze względu na spójność wyników w pięciu krajach, bardziej prawdopodobne są biologiczne i ewolucyjne adaptacje ptaków. Według prof. Tryjanowskiego, konsekwentność tego zjawiska we wszystkich lokalizacjach podkreśla, że ptaki miejskie mogą mieć wrodzone lub wyuczone mechanizmy rozpoznawania ryzyka związanego z płcią człowieka. – Jako kobieta w terenie byłam zaskoczona, że ptaki reagują na nas inaczej, mimo kontroli wyglądu i ruchu. System działa tak, że ptaki szybko oceniają zagrożenie – zauważa dr Benedetti. – [...] kobiety mogą być postrzegane jako mniej przewidywalne, ale to tylko ciekawa hipoteza; na razie ważniejsze jest to, że wyniki są stałe dla wielu gatunków – dodaje. Źródło: PLOS ONE, naukawpolsce.pl, People and Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chłopiec czy dziewczynka u władzy? Tak dzieci widzą autorytet – naukowcy przebadali kilkaset dzieci
Czy przedszkolaki uważają, że chłopcy powinni rządzić światem? Naukowcy zbadali, jak setki dzieci dzielą cenne nagrody między „szefa” a „podwładnego”. Wyniki rzucają nowe światło na to, jak w naszych głowach rodzi się poczucie równości i czy faktycznie faworyzujemy mężczyzn u władzy.
Nierówności na tle płci są na porządku dziennym. Nawet w dążącej do równości Unii Europejskiej z jakiegoś powodu kobiety zarabiają średnio o 12% mniej za godzinę pracy niż mężczyźni. W naszym kraju luka płacowa jest niższa od średniej unijnej i wynosi 7,8%. Z jakiego powodu kobiety zarabiają mniej na tym samym stanowisku? Bo są kobietami, nie ma na to innego wytłumaczenia. Nierówności dotyczą również dostępu kobiet do awansów na najwyżej płatne stanowiska. Trafia ich tam zdecydowanie mniej niż mężczyzn. Skąd biorą się takie różnice? Kiedy zaczynają się pojawiać takie nierówności? Czy dzieci uznają męską dominację nad kobietami za uzasadnioną? Ten temat rozpoznali naukowcy, którzy postanowili zbadać sprawę u kilkulatków i dowiedzieć się, czy już w tym wieku widoczne są przejawy dyskryminacji. Badania w przedszkolach Badacze z francuskich uniwersytetów postanowili sprawdzić, czy dziecięce intuicje wspierają „męski przywilej”, czy może kierują się zupełnie innymi zasadami. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Child Development”. W badaniu wzięło udział 653 dzieci w wieku od 3 do 8 lat z Francji. Zostały one zrekrutowane z obszaru metropolitalnego Lyonu we Francji. Naukowcy przeprowadzili testy w konkretnych placówkach edukacyjnych i wychowawczych, którymi były: 10 przedszkoli, 9 szkół publicznych, 1 centrum rekreacji. Jak zbadać tendencje nierówności? Naukowcy opowiedzieli dzieciom historię o dwóch postaciach, które wspólnie planowały zabawę. Jedna z nich – postać dominująca – zawsze narzucała swoje zdanie i wybierała gry. Druga – postać podległa – musiała się dostosować. Postacie te były rówieśnikami dzieci, co ułatwiało badanym identyfikację z sytuacją. Kluczowym momentem był podział nagród. Dzieci otrzymały trzy naklejki, które miały rozdzielić między bohaterów. Trzy to liczba nieparzysta, więc nie dało się ich podzielić po równo – ktoś musiał dostać więcej. Komu dać bonus? Skutecznemu liderowi czy podwładnemu? Naukowcy sprytnie zmieniali płeć postaci w różnych grupach. Dzięki temu mogli sprawdzić, czy chłopiec u władzy jest traktowany inaczej niż dziewczynka o tej samej pozycji. Dla kogo naklejka? To nie takie proste Wyniki badania można uznać za optymistyczne. Okazało się, że dzieci wcale nie faworyzują męskiej władzy. Postać dominująca nie dostawała więcej naklejek tylko dlatego, że była chłopcem. Okazało się jednak, że kluczowy dla decyzji jest wiek dziecka. Najmłodsze maluchy (3–4 lata) częściej nagradzały „szefa” niezależnie od jego płci. Dla trzylatka ktoś, kto rządzi, jest jak superbohater – wydaje się kompetentny i warto z nim trzymać. Sytuacja zmienia się radykalnie u siedmiolatków i ośmiolatków. Starsze dzieci wolały dawać więcej naklejek postaci podległej. Wykazały się one zatem empatią i chęcią naprawienia nierówności. Badanie ujawniło też efekt „własnej drużyny” – dzieci chętniej wspierały postacie tej samej płci, co one. Było to szczególnie widoczne u dziewczynek, które mocniej faworyzowały inne dziewczynki niż chłopcy chłopców. Przyszłość badań nad postrzeganiem autorytetu wśród dzieci Dzieci wcale nie poważają autorytetu mężczyzn mniej, ale też nie przyznają mu specjalnych przywilejów ani większej legitymizacji w porównaniu do autorytetu kobiet. Ale już czterolatki mają świadomość, że w świecie dorosłych to mężczyźni częściej sprawują władzę – wynika z najnowszego badania. Naukowcy zastrzegają, że konieczne są dalsze badania i to poza Europą, aby ustalić, czy legitymizacja męskiej władzy może pojawić się w innych sytuacjach lub kulturach, czy też tego typu uprzedzenia rozwijają się w późniejszym wieku. Źródło: Child Development Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
Cesarzowa Matylda niemal została pierwszą królową Anglii. Zobacz, jak niewiele zabrakło, by kobieta w XII wieku objęła koronę. Jak jej historia wpłynęła na dzieje Europy?
Spis treści: Kim była cesarzowa Matylda? Katastrofa „Białego Statku” Prawo Matyldy do tronu Anglii Anarchia Przyszły król Kiedy w 1120 roku zatonięcie „Białego Statku” zdziesiątkowało angielską linię sukcesji i pogrążyło królestwo w chaosie, jedyną osobą uprawnioną do dziedziczenia brytyjskiego tronu pozostała nastoletnia dziewczyna. Nawet przy – początkowo niechętnym – poparciu ze strony ojca, króla Henryka I, 25-letniej Matyldzie nie udało się dokonać historycznego przełomu: objąć rządów jako królowej z własnego prawa. Oto jak droga Matyldy – i, być może, kluczowy „brak bezwzględności” – sprawiły, że tylko o krok minęła się z tytułem pierwszej królowej Anglii. Kim była cesarzowa Matylda? W 1112 roku, gdy miała zaledwie osiem lat, król Henryk I wysłał Matyldę do Niemiec, aby poślubiła Henryka V, króla Niemiec, późniejszego cesarza rzymskiego. Swoje pierwsze doświadczenia zdobywała na niemieckim dworze, ucząc się, jak przetrwać z dala od potężnej rodziny. Te lata wzmocniły jej „stalowy rdzeń” – mówi Catherine Hanley, mediewistka i autorka książki Matilda: Empress, Queen and Warrior. – Nie była tylko jego żoną, która miała siedzieć w tle – podkreśla Hanley. – Wiele ośmioletnich dziewczynek, rozdzielonych z matką i wysłanych za granicę, załamałoby się. A historycy mówią, że ona przyjęła to wyzwanie i powiedziała: „To mój los. Tym mam się zająć”. Niesamowita determinacja Matyldy zrobiła wrażenie na jej mężu. Po koronacji Matyldy na cesarzową rzymską w 1114 roku Henryk V traktował ją jak polityczną doradczynię i współrządczynię. Ufał jej na tyle, że w 1118 roku mianował ją swoją regentką. Gdy sam prowadził serię wojen za granicą, uznał Matyldę za na tyle kompetentną, by powierzyć jej zarząd nad Italią. Jednak zatonięcie „Białego Statku” w 1120 roku oraz śmierć męża w 1125 roku postawiły pod znakiem zapytania dalszy los Matyldy. Wróciła do Anglii jako bezdzietna wdowa i była cesarzowa. Jej lata spędzone na obcym dworze i umiejętności wyostrzone za granicą zaczęły intrygować jej potężnego ojca. Katastrofa „Białego Statku” Katastrofa „Białego Statku” była dla Henryka I, króla Anglii, druzgocąca. Jak opisuje to jedna z ballad, król „nigdy już się nie uśmiechnął” po otrzymaniu wieści o tragedii. Stawką był niemal cały dorobek jego panowania. Po utonięciu jedynego prawowitego syna rozpaczliwie starał się spłodzić kolejnego męskiego dziedzica – bez powodzenia. Bez syna groziła mu utrata całej dynastii i, prawdopodobnie, krwawa wojna o utrzymanie korony. Obserwowanie talentów Matyldy na dworze dawało jednak pewną nadzieję. Podczas bożonarodzeniowego zjazdu w 1127 roku Henryk zgromadził możnych, aby ogłosić zmianę w porządku dziedziczenia: Matylda i każdy z jej przyszłych synów mieli być następni w kolejce do tronu. Jednocześnie król wynegocjował dla córki nowe małżeństwo – tym razem z wpływowym Gotfrydem z Anjou. Gotfryd władał Normandią, regionem na północy Francji, o który Henryk I od dawna zabiegał. I tak, po tym jak zmusił swoich wasali do złożenia przysięgi wierności Matyldzie, Henryk zmarł w 1135 roku. Wtedy zaczęła się gorączkowa walka wśród męskiej części angielskiej szlachty – wszyscy chcieli zepchnąć kobietę z drogi i sami sięgnąć po koronę. Prawo Matyldy do tronu Anglii Pomimo wyraźnego poparcia ze strony potężnego ojca i królewskiego pochodzenia, wielu angielskich baronów miało wątpliwości co do praw Matyldy do tronu. Póki Henryk I żył, nikt nie odważył się wypowiadać tych zastrzeżeń głośno – Hanley opisuje go jako „absolutnie przerażającego”. Po śmierci Henryka I dawno tłumione obawy zaczęły jednak wybrzmiewać coraz donośniej. Niektórzy twierdzili, że Matylda jest „zbyt obca”, by Anglicy mogli ją zaakceptować jako królową. Inni uważali, że jest zbyt mało znana poddanym, bo sporą część życia spędziła za granicą. Część baronów obawiała się także, że jej drugi mąż, Gotfryd z Anjou, ma własne ambicje sięgnięcia po koronę. Jako władca Normandii Gotfryd dysponował niemałą potęgą. W czasach, gdy królowe miały być widziane i podziwiane, ale niekoniecznie szanowane, wielu postrzegało Matyldę jedynie jako pionek w większej grze jej męża. Ten lęk zdradzał jednak zasadniczy problem: Matylda była kobietą. – Gdyby Henryk I pozostawił tron zdolnemu, inteligentnemu, wykształconemu synowi z międzynarodowym doświadczeniem politycznym, czy ktokolwiek by to kwestionował? – pyta retorycznie Hanley. – Fakt, że w ogóle to podważano, wynikał wyłącznie z tego, że Matylda była kobietą. Anarchia w średniowiecznej Anglii Choć jej doświadczenie jako cesarzowej rzymskiej świetnie sprawdzało się za kulisami, droga Matyldy do tronu była zablokowana przez ambitnych możnych, dworskie intrygi i – rzecz jasna – seksizm. W 1135 roku Matylda była w zaawansowanej ciąży z trzecim synem i nie mogła dostatecznie szybko przybyć z Francji, by dopilnować swojej koronacji. W tych decydujących tygodniach po śmierci króla jej kuzyn Stefan z Blois zagarnął koronę – mimo że sam należał do grona tych, którzy przysięgali Matyldzie wierność, gdy Henryk I żył i domagał się tej przysięgi. Ta zdrada doprowadziła do piętnastu lat wojny domowej, tak brutalnej, że lud nazwał ją „Anarchią”. Wojna o tron niemal rozdarła Anglię na strzępy. Przyszły król. Dziedzictwo Matyldy W 1153 roku Stefan i Matylda zgodzili się na kruche porozumienie, znane jako traktat westminsterski. Ustalono, że Stefan zachowa koronę, ale uzna Henryka II za swojego następcę. Stefan zmarł rok później, a syn Matyldy objął tron, który niegdyś obiecano jego matce. Gdyby Matylda została koronowana, mogłaby odmienić bieg angielskiej historii – i los innych potężnych kobiet średniowiecznej Europy. Żona jej syna, Eleonora Akwitańska, odegra w dziejach późnego średniowiecza znacznie aktywniejszą rolę. Jednak żadna królowa nie obejmie tronu Anglii we własnym imieniu aż do koronacji Marii Tudor w 1553 roku – czterysta lat po tym, jak Matylda zapewniła koronę swojemu synowi. Matylda spędziła resztę życia w Normandii, gdzie nadal posługiwała się tytułami „cesarzowej” i „Pani Anglików”. Zmarła śmiercią naturalną w 1167 roku, w wieku 65 lat. Jej epitafium dobrze pokazuje, jak widzieli ją współcześni mężczyźni – bardziej jako przypis do dziejów mężczyzn niż samodzielną bohaterkę. Głosi ono: „Wielka z urodzenia, większa dzięki małżeństwu, największa dzięki potomstwu: tu leży Matylda, córka, żona i matka Henryka”. Źródło: National Geographic
Podróżniczki muszą mieć się na baczności. Policjant ujawnił nowy, niebezpieczny trik taksówkarzy
Podczas samotnych podróży kobiety muszą uważać na wiele zagrożeń, a przestępcy wciąż wymyślają nowe sposoby, by je wykorzystać. Najnowsza metoda, o której głośno zrobiło się w sieci, polega na podawaniu podróżnym „poczęstunku”, który ma je odurzyć i pozbawić kontroli.
Kobiety podróżujące samotnie za granicą od lat zwracają uwagę na konieczność wzmożonej czujności. W obcych krajach mogą stać się celem osób, które próbują je oszukać, okraść lub wykorzystać ich nieuwagę. Teraz jeden z funkcjonariuszy policji opublikował w mediach społecznościowych ostrzeżenie dotyczące niebezpiecznej praktyki, którą – według relacji – stosują niektórzy taksówkarze oraz kierowcy oferujący przejazdy współdzielone. Chodzi o pozornie niewinną propozycję napoju lub przekąski, która w rzeczywistości może zawierać substancję odurzającą. Viralowe ostrzeżenie policjanta Policjant obecny w sieci pod pseudonimem @police_g0tur6, którego na TikToku obserwuje ponad 1,1 mln użytkowników, opublikował niedawno nagranie, które błyskawicznie stało się viralem. Funkcjonariusz ostrzegł w nim podróżujące kobiety przed tym, co nazwał „nowym zagrożeniem”, podkreślając, że sprawa wymaga maksymalnej uwagi. – Wszystkie kobiety i nastolatki, które jeżdżą Uberem i taksówkami, muszą wiedzieć o tym niebezpieczeństwie. Posłuchajcie uważnie – rozpoczął. Jak wyjaśnił, pojawiają się doniesienia o kierowcach, którzy wręczają pasażerkom butelki wody zaraz po wejściu do samochodu. Problem w tym, że takie butelki mogły zostać wcześniej naruszone. – Zdarza się, że wstrzykują do środka niewielką ilość fentanylu lub innej substancji mającej wywołać senność czy utratę przytomności – ostrzegł policjant. Z tego powodu radzi, by nie przyjmować żadnych napojów ani przekąsek od nieznanych kierowców. Dodał też praktyczną wskazówkę: jeśli ktoś z powodu silnego pragnienia rozważa przyjęcie oferowanej wody, powinien delikatnie ścisnąć butelkę – jeśli pojawi się wyciek, może to świadczyć o wcześniejszym przekłuciu opakowania. – Moja najlepsza rada dla pań i nastolatek brzmi: jeśli wsiadacie do pojazdu prowadzonego przez obcą osobę, nie przyjmujcie od niej żadnego jedzenia ani napojów. Dbajcie o swoje bezpieczeństwo – podsumował. Rosnąca liczba niepokojących relacji kobiet z całego świata W komentarzach pod nagraniem wiele kobiet zaczęło dzielić się własnymi, niepokojącymi doświadczeniami. Jedna z internautek opisała: „Przydarzyło mi się to i kierowca wyraźnie się zdenerwował, gdy odmówiłam wypicia wody. Co chwilę odwracał się i pytał, czy mam zamiar ją otworzyć. Zgłosiłam to na policję”. Inna relacjonowała, że kierowca Ubera zaoferował jej cukierka i nalegał, by go zjadła, dodając: „Poprosiłam, żeby natychmiast mnie wysadził”. Kolejna użytkowniczka TikToka wspomniała natomiast, że pewien kierowca próbował podać jej butelkę wody aż trzy razy, co wydało jej się niezwykle natarczywe – wideo opublikowane przez policjanta uświadomiło jej dopiero jakiego niebezpieczeństwa mogła uniknąć. Co istotne, część kobiet w komentarzach pod filmikiem opublikowała też własne wskazówki dotyczące bezpieczeństwa, podkreślając, że nie tylko napoje mogą stanowić zagrożenie. Czytamy: „Nie przyjmujcie balsamu, środka do dezynfekcji rąk ani niczego, co kierowca próbuje podać”, „Używajcie chusteczek lub rękawiczek do otwierania drzwi i zapinania pasów bezpieczeństwa” oraz „Nie tylko woda może być pułapką – również guma do żucia, cukierki, słodycze, czekolada czy nawet opakowanie chusteczek”. Tego typu praktyki zgłaszane są nie tylko w USA, skąd pochodzi policjant. Podobne doniesienia pojawiają się również w Australii, Wielkiej Brytanii, a także w krajach Azji Południowo-Wschodniej, m.in. w Wietnamie i na Filipinach. Tam lokalne służby bezpieczeństwa przestrzegają podróżnych przed przyjmowaniem napojów lub przekąsek od obcych, w tym także od kierowców usług przewozowych. Eksperci ds. bezpieczeństwa podkreślają jednak, że w większości przypadków wystarczy stanowczo powiedzieć: „Nie, dziękuję”, a w razie potrzeby warto mieć przy sobie własną butelkę wody. Zwracają również uwagę, że celem tych ostrzeżeń nie jest wzbudzanie strachu przed korzystaniem z taksówek, lecz przypomnienie o podstawowych zasadach ostrożności. Źródła: TikTok, vt.co Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przetrwała dwa lata na arktycznej wyspie. Walczyła o życie, by wrócić do syna
To opowieść, która mimo upływu lat wciąż porusza i budzi podziw. Ada Blackjack miała zaledwie 23 lata, kiedy znalazła się na skutej lodem wyspie, z dala od ludzi i świata, zmagając się z chłodem, głodem i samotnością. Jej jedynym towarzyszem był kot.
Spis treści: Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Na początku ubiegłego wieku Arktyka pozostawała miejscem niemal nieznanym, a przez to niebezpiecznym. Wyprawy na polarne pustkowia podejmowali wówczas głównie mężczyźni, przekonani, że tylko oni są w stanie przetrwać w świecie lodu i ciszy. Los sprawił jednak, że wśród uczestników jednej z takich ekspedycji znalazła się młoda kobieta, która nie szukała przygody, lecz możliwości utrzymania siebie i dziecka. Wyspa, do której dotarła, miała dać jej pracę i szansę na zmianę życia. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna, gdyż zastane tam warunki szybko zamieniły codzienność w nieustanną walkę o przetrwanie. To, co miało być prostym zadaniem, stało się próbą siły, wytrwałości i odwagi w jednym z najbardziej bezlitosnych krajobrazów na Ziemi. Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Ada Deletuk, która później zyskała popularność jako Ada Blackjack, urodziła się w 1898 roku w Spruce Creek na Alasce, niedaleko Nome – osady, która w czasie gorączki złota przyciągała poszukiwaczy przygód i szczęścia. Choć Ada była Inupiatką, jej dorastanie przebiegało inaczej niż w tradycyjnych rdzennych społecznościach. Nie uczono jej polowania, tropienia zwierzyny ani przetrwania w arktycznej dziczy. Wychowywali ją metodystyczni misjonarze, którzy kładli nacisk na naukę języka angielskiego, czytania Biblii oraz prowadzenia domu zgodnie z zachodnimi normami. Ada nauczyła się szyć, gotować potrawy „dla białych” i wykonywać prace, które w jej późniejszym życiu okazały się dla niej zarówno ratunkiem, jak i przekleństwem. W wieku zaledwie 16 lat wyszła za mąż za Jacka Blackjacka, mężczyznę prowadzącego psie zaprzęgi. Małżeństwo nie przyniosło jej jednak bezpieczeństwa ani stabilizacji. Para miała troje dzieci, z których dwoje zmarło, a jedyne ocalałe (czyli pięcioletni Bennett) poważnie chorowało na gruźlicę. W 1921 roku Jack opuścił rodzinę, zostawiając Adę samą na Półwyspie Seward bez środków do życia. Zdesperowana, odbyła liczącą około 64 kilometry pieszą drogę do Nome, niosąc chłopca na rękach, gdy nie był już w stanie samodzielnie iść. Tam, nie mogąc zapewnić mu odpowiedniej opieki, podjęła jedną z najbardziej bolesnych decyzji w swoim życiu i oddała go do lokalnego sierocińca. Przysięgła jednak, że zrobi wszystko, by pewnego dnia sprowadzić go z powrotem. Właśnie dlatego we wrześniu 1921 roku, gdy do Nome zawinął statek „Victoria” z młodymi mężczyznami przygotowującymi ekspedycję na odległą Wyspę Wrangla, Ada dostrzegła w tym szansę. Poszukiwano osoby mówiącej po angielsku i potrafiącej szyć, czyli dokładnie tego, czego ją uczono. Miesięczna pensja w wysokości 50 dolarów mogła umożliwić jej odzyskanie Bennetta. Nawet fakt, że Inuici, którzy mieli dołączyć do wyprawy, wycofali się w ostatniej chwili, jej nie zniechęcił. 21 września 1921 roku Ada wyruszyła na północ wraz z czterema mężczyznami i kotką o imieniu Victoria, nie wiedząc jeszcze, że ta podróż stanie się najtrudniejszą próbą jej życia. Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Po dotarciu na Wyspę Wrangla początkowo wszystko wskazywało na to, że wyprawa przebiegnie zgodnie z planem. Allan Crawford, Lorne Knight, Fred Maurer i Milton Galle rozbili obóz, wywiesili brytyjską flagę i rozpoczęli badanie terenu. Klimat wydawał się łagodniejszy, niż zakładano, a obecność zwierzyny (zwłaszcza lisów, ptaków i okazjonalnie fok) pozwalała uzupełniać zapasy. Ada wykonywała obowiązki, dla których ją zatrudniono: szyła ubrania, naprawiała sprzęt i przygotowywała posiłki. Wszyscy byli przekonani, że latem przypłynie statek z kolejną dostawą żywności, dlatego zapasów nie racjonowano tak ostrożnie, jak należało. Statek jednak nigdy nie dotarł. Jednostka wysłana z zaopatrzeniem utknęła w lodzie i została zmuszona do odwrotu, co dla obozu oznaczało konieczność przetrwania zimy bez wsparcia. Wraz ze spadkiem temperatur i nadejściem nocy polarnej narastało zmęczenie, frustracja i poczucie zagrożenia. Zwierzyna zaczęła znikać z okolic obozu, a u Lorne’a Knighta pojawiły się objawy szkorbutu: osłabienie, ból stawów i krwawiące dziąsła. Gdy zapasy były na wyczerpaniu, Crawford, Maurer i Galle podjęli dramatyczną decyzję. W styczniu 1923 roku wyruszyli przez zamarznięte morze, by dotrzeć do lądu i sprowadzić pomoc. Zabrali psy zaprzęgowe i część racji żywnościowych. Nie wrócili, a ślad po nich na zawsze zaginął. Ada wówczas została sama z Knightem, którego stan stale się pogarszał. Co więcej, mężczyzna wyładowywał na niej swoje frustracje, choć przejęła wszystkie obowiązki. 23-latka zapisała w dzienniku: „Nigdy nie pomyślał, jak trudno jest kobiecie zastąpić czterech mężczyzn”. Finalnie 23 czerwca 1923 roku Knight zmarł, a jej jedyną towarzyszką została kotka Vic. Ada się nie poddała. Codziennie zastawiała sidła, polowała na ptaki i foki, szyła ubrania ze skór i zostawiała w obozie notatki z informacją, dokąd się udała na wypadek, gdyby pomoc przybyła pod jej nieobecność. W dzienniku często pisała o synu, uszyła dla niego nawet parę kapci. W końcu 20 sierpnia 1923 roku, czyli po blisko dwóch latach od przybycia na wyspę, do brzegu dotarł szkuner Donaldson. Ada była wyczerpana, lecz żywa. Członkowie załogi byli pod wrażeniem porządku w obozie i twierdzili, że mogłaby przetrwać tam z Victorią jeszcze jedną zimę. Ada nie przypisywała jednak sobie bohaterstwa, lecz powtarzała, że była po prostu matką, która chciała wrócić do syna. Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Po powrocie na Alaskę Ada Blackjack trafiła w sam środek zainteresowania mediów. Prasa chciała dowiedzieć się, jak zdołała przeżyć w warunkach, które odebrały życie czterem zdrowym mężczyznom. Początkowy podziw szybko jednak ustąpił podejrzeniom i oskarżeniom. Zarzucano jej, że nie zrobiła wystarczająco dużo, by ocalić Lorne’a Knighta. Jeden z członków ekipy ratunkowej próbował nawet udowodnić jej winę, wyrywając z jej dziennika strony, które jasno świadczyły o jej trosce i wysiłkach. Z czasem jego manipulacje wyszły na jaw, a rodzice Knighta podkreślali publicznie, że Ada opiekowała się ich synem najlepiej, jak było to możliwe i nazywali ją bohaterką. Dzięki pieniądzom z wyprawy mogła sprowadzić Bennetta do Seattle na leczenie i na pewien czas odsunąć się od reporterów. Jej życie nie stało się jednak łatwiejsze. Otóż ponownie wyszła za mąż i urodziła drugiego syna, Billy’ego, lecz trudności finansowe znów zmusiły ją do oddania obu chłopców do sierocińca – tym razem na dziewięć lat. Bennett nigdy nie odzyskał pełni zdrowia i zmarł w 1972 roku. Ada przeżyła go o dziesięć lat. Pracowała później m.in. przy hodowli reniferów, nieustannie zmagając się z ubóstwem. Zmarła w wieku 85 lat w Palmer na Alasce. Jej grób w Anchorage nosi napis: „Bohaterka wyprawy na Wyspę Wrangla”. Syn Billy wspominał ją później jako „jedną z najbardziej kochających matek i jedną z największych bohaterek w historii eksploracji Arktyki”. Źródła: Oceanwide Expedition, Atlas Obscura, Myślakowice Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Oto, co dzieje się z mózgiem podczas menopauzy. Najnowsze odkrycia na międzynarodowej konferencji
Czy menopauza faktycznie wywołuje „mgłę mózgową”? Czy w mózgu zachodzą w tym czasie fizyczne zmiany? Czy są odwracalne? Odpowiedzi na te i inne pytania są coraz bliżej. Naukowcy właśnie przedstawili wyniki badań na konferencji w Orlando.
Spis treści: To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Czy zmiany w mózgu są trwałe? Około 41% kobiet w czasie menopauzy ma problemy z pamięcią. Często pojawia się „mgła mózgowa” i trudności z przypomnieniem sobie słów. Naukowcy coraz częściej dokumentują zmiany w mózgu, takie jak zmniejszanie się jego objętości i spadek przepływu krwi. To one mogą stać za dolegliwościami. Starają się też powiązać te zmiany z hormonalnymi, które zaczynają się na całe lata przed menopauzą. To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Tuż po pięćdziesiątce Susan Shaw zauważyła, że co i rusz coś „umyka jej z głowy”: gdzie zaparkowała samochód, do kogo miała zadzwonić, a nawet data urodzin jej najlepszej przyjaciółki. Choć wcześniej w pracy była wielozadaniowcem, nagle nawet drobne rzeczy wytrącały ją z rytmu. W ciągu kolejnych pięciu lat problem się nasilał. – Mój mózg działa teraz inaczej niż kiedyś – mówi Shaw. Radzi sobie na różne sposoby, ale nie martwi się , że te objawy mogą być zwiastunem demencji. A to dlatego, że pracuje jako ginekolożka-położniczka, z pacjentkami w okresie okołomenopauzalnym. Doskonale wie, że takie objawy są powszechne. – Menopauza to nie tylko proces hormonalny, także mózgowy. W mózgu zachodzą bardzo konkretne zmiany strukturalne – mówi Angélica Rodríguez, doktorantka z Ponce Health Sciences University w Portoryko, która przedstawiła przegląd tych badań na dorocznej konferencji The Menopause Society w Orlando na Florydzie. Dekadę temu kobiety u lekarza mówiły głównie o uderzeniach gorąca i nocnych potach, ale w ostatnich latach, jak mówi Shaw, „coraz częściej słyszymy od pacjentek także o tych objawach”, co najpewniej wynika z większej świadomości całego wachlarza zmian, jakie niesie menopauza. Wciąż jednak pozostaje wiele pytań, bo neurobiologia menopauzy jest niedofinansowana, jak stwierdziła na konferencji Pauline Maki, badaczka poznawczych funkcji kobiet z University of Illinois w Chicago. Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Przegląd Angeliki Rodríguez objął pięć kluczowych badań opublikowanych w latach 2020–2024. Jedno, w czasopiśmie „Scientific Reports”, wykorzystało kilka rodzajów obrazowania mózgu u ponad 150 kobiet. Wykazało, że objętość kory mózgowej (obszaru odpowiedzialnego za pamięć, przetwarzanie informacji i inne funkcje poznawcze), a także istoty białej łączącej neurony, spada w czasie perimenopauzy. Zmniejsza się również przepływ krwi w mózgu. Inne badania łączą menopauzę ze zmniejszeniem hipokampa, gdzie zachodzi formowanie pamięci i nawigacja przestrzenna. Przegląd Rodríguez podkreślił dodatkowo, że z czasem menopauza zwiększa gęstość receptorów estrogenowych w mózgu. Ten wzrost wiązano z pogorszeniem pamięci i funkcji poznawczych. W przypadku niektórych zmian w mózgu znaczenie może mieć wiek, w którym kobieta przechodzi menopauzę. Te, u których miesiączka ustaje przed 47. rokiem życia, częściej mają drobne uszkodzenia małych naczyń w istocie białej, tzw. hiperintensywności, niż kobiety, u których dzieje się to po 55. roku życia. Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Kluczowe pytanie badaczy brzmi: czy obserwowane zmiany w mózgu są skutkiem zmian hormonalnych, czy wynikają z samego procesu starzenia? Od dawna wiadomo, że objętość mózgu zaczyna spadać u wszystkich po 35. roku życia i przyspiesza po 60. W badaniu z „Scientific Reports” wiek nie wydawał się czynnikiem kluczowym, ponieważ zmian nie obserwowano u mężczyzn w podobnym wieku. Inny eksperyment przedstawiony na konferencji wykazał, że menopauza nie była decydująca w zmianach objętości mózgu. Badanie objęło ponad 200 zdrowych kobiet w średnim wieku, które przeszły co najmniej jedno badanie obrazowe mózgu. Wykazano kurczenie się kilku części kory mózgowej, ale korelowało to wyłącznie z wiekiem badanych. Katrina Wugalter, doktorantka psychologii na University of Illinois Chicago i główna autorka badania, podsumowuje: „Na podstawie naszych badań odpowiedź na pytanie „czy mózgi kobiet kurczą się w czasie menopauzy?” brzmi: kobiety doświadczają tylko normalnych, związanych z wiekiem spadków objętości mózgu i nie są one nasilane przez menopauzę. Wugalter tłumaczy rozbieżność wyników tym, że wcześniejsze badania były na zbyt małej próbie lub używały mniej precyzyjnych kryteriów niż przyjęty „złoty standard”, oparty na danych o krwawieniach, a nie na wieku kobiety czy jej odczuciach. Aby rozstrzygnąć ten dylemat, badania muszą potrwać wiele lat, u tych samych kobiet – to tzw. badania podłużne. Jedno takie badanie jest obecnie prowadzone w Women’s Brain Health Initiative na University of California w Santa Barbara. Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą – Kobiety często obawiają się, że ich objawy mogą świadczyć o rozwijającej się demencji, ale u większości absolutnie tak nie jest – mówi Emily Jacobs, neurobiolożka z Uniwersytetu Kalifornijskiego. Jacobs mówi, że każda kobieta przejdzie menopauzę, ale tylko 20% kiedykolwiek zachoruje na Alzheimera. – Neurologiczne objawy podczas menopauzy są powszechne i przejściowe i rzadko stanowią powód do niepokoju – podsumowuje Jacobs. Istnieje jedna grupa z wyższym ryzykiem demencji: kobiety, które przeszły menopauzę przed 40. rokiem życia. Mają one o 35 proc. wyższe ryzyko rozwoju demencji, zgodnie z obszernym badaniem, obejmującym ponad 150 000 kobiet w Wielkiej Brytanii, znanym jako UK Biobank. Drugą mogą stanowić kobiety z wyjątkowo nasilonymi uderzeniami gorąca i innymi objawami naczynioruchowymi. Laboratorium Maki powiązało to ze zmianami istoty białej w niewielkim badaniu 20 kobiet. Powody obu tych wzrostów ryzyka pozostają niejasne. Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Nie wiadomo też, hormonalna terapia zastępcza (HTZ), powszechnie przepisywana na uderzenia gorąca, może poprawić zaburzone funkcje poznawcze lub zahamować fizyczne zmiany w mózgu. Żadnego badania klinicznego w tym zakresie, póki co nie przeprowadzono. – Zatem nie należy przepisywać HTZ w tym celu – stwierdziła Maki na konferencji. Jednak lekarze przepisujący HTZ na uderzenia gorąca regularnie zauważają u pacjentek korzyści poznawcze. Młodsze kobiety po zabiegu usunięcia macicy i jajników, odnoszą największe korzyści poznawcze z HTZ, jak pokazują wstępne badania Maki. Tutaj również przyczyny nie są jasne. Kto jeszcze mógłby skorzystać? Najnowsze badanie Jacobs z udziałem innych uczestniczek UK Biobank, wykazało, że obecne użytkowniczki HTZ oraz kobiety kończące tę terapię później, miały niższą objętość istoty szarej i hipokampa, wskazującą na „starszy” mózg. Z kolei kobiety na terapii, które przeszły histerektomię, miały większą ich objętość, czyli „młodsze” mózgi. – Wniosek z tej pracy jest taki, że to skomplikowane. Nie ma jednego, uniwersalnego podejścia do HTZ – mówi Jacobs. Czy zmiany w mózgu są trwałe? Kolejne wielkie pytanie brzmi, czy fizyczne i poznawcze zmiany w mózgu cofają się po roku lub dłużej bez miesiączki? W badaniu opublikowanym w „Scientific Reports” stwierdzono prawidłowe poziomy istoty szarej i przepływu krwi w mózgach kobiet po menopauzie. Jednak objętość istoty białej była nadal niższa. Jeśli chodzi o objawy, niektórzy naukowcy opisują problemy poznawcze jako przejściowe, ale Rodríguez mówi, że wiele starszych kobiet, z którymi rozmawia podkreśla, że pewne deficyty pozostają. – Mamy dobre badania nad procesami hormonalnymi menopauzy, ale wciąż zbyt mało danych o procesach zachodzących w mózgu – podsumowuje Rodríguez. Źródło: National Geographic
Dlaczego mężczyźni żyją krócej od kobiet? Rozwiązaniem zagadki jest świat zwierząt
Dlaczego kobiety żyją dłużej niż mężczyźni? Wyjaśnienie tego fenomenu nie jest wcale takie oczywiste. Aby odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy przeanalizowali przeżywalności ponad tysiąca gatunków zwierząt. Wyniki są intrygujące.
Zarówno naukowców, jak i ogół społeczeństwa od dawna intrygują stosunkowo duże i stałe różnice w przeżywalności między kobietami a mężczyznami. Panie na całym świecie żyją średnio o 5,4 roku dłużej niż panowie. Taka prawidłowość obserwowana jest niezależnie od kontekstu kulturowego czy społecznego. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem naukowców z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku postanowił zbadać tę sprawę dogłębnie i sprawdzić, jak przeżywalność wygląda w przypadku zwierząt. Wnioski opublikowano w „Science Advances”. Długowieczność zaklęta w genetyce? U ssaków samice zazwyczaj żyją dłużej. Tak jest np. u pawianów i goryli. Jednak ten wzorzec nie jest uniwersalny: u wielu ptaków, owadów i gadów płcią żyjącą dłużej są samce. Jedno z wyjaśnień genetycznych to tzw. hipoteza płci heterogametycznej – wskazuje na różnice w chromosomach płci. U ssaków samice mają dwa chromosomy X, podczas gdy samce mają tylko jeden chromosom X i jeden Y (co czyni je płcią heterogametyczną). Niektóre badania sugerują, że posiadanie dwóch chromosomów X może chronić samice przed szkodliwymi mutacjami, dając im przewagę w przetrwaniu. U ptaków jednak system jest odwrócony: samice są płcią heterogametyczną – dlatego to samce żyją dłużej. Tyle że w nowe badanie nie do końca potwierdza tę hipotezę. Dłuższe życie? To skomplikowane Korzystając z danych z systemu zarządzania informacją zoologiczną dotyczących ponad 1176 gatunków ptaków i ssaków w ogrodach zoologicznych na całym świecie, naukowcy odkryli uderzający kontrast w długości życia potwierdzający hipotezę heterogametyczną: u większości ssaków (72%) samice żyły dłużej, średnio o 12%; u większości gatunków ptaków (68%) samce żyły dłużej, średnio o 5%. Ale dalsze analizy zburzyły porządek. – Niektóre gatunki wykazywały odwrotny do oczekiwanego wzorzec – mówi główna autorka dr Johanna Stärk z Instytutu Maxa Plancka. – Na przykład u wielu ptaków drapieżnych samice są zarówno większe, jak i żyją dłużej niż samce. Zatem chromosomy płci mogą być tylko częścią tej historii – opowiada. Przepis na dłuższe życie We wnioskach naukowcy stwierdzają, że różnice w długości życia między płciami są głęboko zakorzenione w procesach ewolucyjnych – kształtowanych przez dobór płciowy i inwestycje rodzicielskie. A różnice genetyczne w systemie determinacji płci mogą również odgrywać rolę. Także czynniki środowiskowe wpływają na zakres tych różnic. Porównanie populacji w ogrodach zoologicznych i dzikich wykazało, że różnice te były często mniejsze w ogrodach zoologicznych, ale rzadko zanikały. To odzwierciedla przypadek człowieka, gdzie postęp medycyny i warunków życia zmniejszył różnicę w długości życia, ale jej nie wyeliminował. Oprócz genetyki w przeżywalności istotną rolę odgrywają również strategie reprodukcyjne. W wyniku doboru płciowego samce rozwijają charakterystyczne cechy, takie jak kolorowe upierzenie czy duże rozmiary ciała, które zwiększają sukces reprodukcyjny, ale mogą skracać życie. Nowe badanie potwierdza to założenie: u ssaków poligamicznych, u których występuje silna konkurencja, samce zazwyczaj umierają wcześniej niż samice. Z drugiej strony wiele ptaków jest monogamicznych, co oznacza, że ​​presja konkurencyjna jest mniejsza, a samce często żyją dłużej. Ogólnie rzecz biorąc, różnice były najmniejsze u gatunków monogamicznych, podczas gdy poligamia i wyraźne różnice w rozmiarach wiązały się z wyraźniejszą przewagą samic. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.