Podróżniczki muszą mieć się na baczności. Policjant ujawnił nowy, niebezpieczny trik taksówkarzy
Podczas samotnych podróży kobiety muszą uważać na wiele zagrożeń, a przestępcy wciąż wymyślają nowe sposoby, by je wykorzystać. Najnowsza metoda, o której głośno zrobiło się w sieci, polega na podawaniu podróżnym „poczęstunku”, który ma je odurzyć i pozbawić kontroli.
Kobiety podróżujące samotnie za granicą od lat zwracają uwagę na konieczność wzmożonej czujności. W obcych krajach mogą stać się celem osób, które próbują je oszukać, okraść lub wykorzystać ich nieuwagę. Teraz jeden z funkcjonariuszy policji opublikował w mediach społecznościowych ostrzeżenie dotyczące niebezpiecznej praktyki, którą – według relacji – stosują niektórzy taksówkarze oraz kierowcy oferujący przejazdy współdzielone. Chodzi o pozornie niewinną propozycję napoju lub przekąski, która w rzeczywistości może zawierać substancję odurzającą. Viralowe ostrzeżenie policjanta Policjant obecny w sieci pod pseudonimem @police_g0tur6, którego na TikToku obserwuje ponad 1,1 mln użytkowników, opublikował niedawno nagranie, które błyskawicznie stało się viralem. Funkcjonariusz ostrzegł w nim podróżujące kobiety przed tym, co nazwał „nowym zagrożeniem”, podkreślając, że sprawa wymaga maksymalnej uwagi. – Wszystkie kobiety i nastolatki, które jeżdżą Uberem i taksówkami, muszą wiedzieć o tym niebezpieczeństwie. Posłuchajcie uważnie – rozpoczął. Jak wyjaśnił, pojawiają się doniesienia o kierowcach, którzy wręczają pasażerkom butelki wody zaraz po wejściu do samochodu. Problem w tym, że takie butelki mogły zostać wcześniej naruszone. – Zdarza się, że wstrzykują do środka niewielką ilość fentanylu lub innej substancji mającej wywołać senność czy utratę przytomności – ostrzegł policjant. Z tego powodu radzi, by nie przyjmować żadnych napojów ani przekąsek od nieznanych kierowców. Dodał też praktyczną wskazówkę: jeśli ktoś z powodu silnego pragnienia rozważa przyjęcie oferowanej wody, powinien delikatnie ścisnąć butelkę – jeśli pojawi się wyciek, może to świadczyć o wcześniejszym przekłuciu opakowania. – Moja najlepsza rada dla pań i nastolatek brzmi: jeśli wsiadacie do pojazdu prowadzonego przez obcą osobę, nie przyjmujcie od niej żadnego jedzenia ani napojów. Dbajcie o swoje bezpieczeństwo – podsumował. Rosnąca liczba niepokojących relacji kobiet z całego świata W komentarzach pod nagraniem wiele kobiet zaczęło dzielić się własnymi, niepokojącymi doświadczeniami. Jedna z internautek opisała: „Przydarzyło mi się to i kierowca wyraźnie się zdenerwował, gdy odmówiłam wypicia wody. Co chwilę odwracał się i pytał, czy mam zamiar ją otworzyć. Zgłosiłam to na policję”. Inna relacjonowała, że kierowca Ubera zaoferował jej cukierka i nalegał, by go zjadła, dodając: „Poprosiłam, żeby natychmiast mnie wysadził”. Kolejna użytkowniczka TikToka wspomniała natomiast, że pewien kierowca próbował podać jej butelkę wody aż trzy razy, co wydało jej się niezwykle natarczywe – wideo opublikowane przez policjanta uświadomiło jej dopiero jakiego niebezpieczeństwa mogła uniknąć. Co istotne, część kobiet w komentarzach pod filmikiem opublikowała też własne wskazówki dotyczące bezpieczeństwa, podkreślając, że nie tylko napoje mogą stanowić zagrożenie. Czytamy: „Nie przyjmujcie balsamu, środka do dezynfekcji rąk ani niczego, co kierowca próbuje podać”, „Używajcie chusteczek lub rękawiczek do otwierania drzwi i zapinania pasów bezpieczeństwa” oraz „Nie tylko woda może być pułapką – również guma do żucia, cukierki, słodycze, czekolada czy nawet opakowanie chusteczek”. Tego typu praktyki zgłaszane są nie tylko w USA, skąd pochodzi policjant. Podobne doniesienia pojawiają się również w Australii, Wielkiej Brytanii, a także w krajach Azji Południowo-Wschodniej, m.in. w Wietnamie i na Filipinach. Tam lokalne służby bezpieczeństwa przestrzegają podróżnych przed przyjmowaniem napojów lub przekąsek od obcych, w tym także od kierowców usług przewozowych. Eksperci ds. bezpieczeństwa podkreślają jednak, że w większości przypadków wystarczy stanowczo powiedzieć: „Nie, dziękuję”, a w razie potrzeby warto mieć przy sobie własną butelkę wody. Zwracają również uwagę, że celem tych ostrzeżeń nie jest wzbudzanie strachu przed korzystaniem z taksówek, lecz przypomnienie o podstawowych zasadach ostrożności. Źródła: TikTok, vt.co Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przetrwała dwa lata na arktycznej wyspie. Walczyła o życie, by wrócić do syna
To opowieść, która mimo upływu lat wciąż porusza i budzi podziw. Ada Blackjack miała zaledwie 23 lata, kiedy znalazła się na skutej lodem wyspie, z dala od ludzi i świata, zmagając się z chłodem, głodem i samotnością. Jej jedynym towarzyszem był kot.
Spis treści: Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Na początku ubiegłego wieku Arktyka pozostawała miejscem niemal nieznanym, a przez to niebezpiecznym. Wyprawy na polarne pustkowia podejmowali wówczas głównie mężczyźni, przekonani, że tylko oni są w stanie przetrwać w świecie lodu i ciszy. Los sprawił jednak, że wśród uczestników jednej z takich ekspedycji znalazła się młoda kobieta, która nie szukała przygody, lecz możliwości utrzymania siebie i dziecka. Wyspa, do której dotarła, miała dać jej pracę i szansę na zmianę życia. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna, gdyż zastane tam warunki szybko zamieniły codzienność w nieustanną walkę o przetrwanie. To, co miało być prostym zadaniem, stało się próbą siły, wytrwałości i odwagi w jednym z najbardziej bezlitosnych krajobrazów na Ziemi. Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Ada Deletuk, która później zyskała popularność jako Ada Blackjack, urodziła się w 1898 roku w Spruce Creek na Alasce, niedaleko Nome – osady, która w czasie gorączki złota przyciągała poszukiwaczy przygód i szczęścia. Choć Ada była Inupiatką, jej dorastanie przebiegało inaczej niż w tradycyjnych rdzennych społecznościach. Nie uczono jej polowania, tropienia zwierzyny ani przetrwania w arktycznej dziczy. Wychowywali ją metodystyczni misjonarze, którzy kładli nacisk na naukę języka angielskiego, czytania Biblii oraz prowadzenia domu zgodnie z zachodnimi normami. Ada nauczyła się szyć, gotować potrawy „dla białych” i wykonywać prace, które w jej późniejszym życiu okazały się dla niej zarówno ratunkiem, jak i przekleństwem. W wieku zaledwie 16 lat wyszła za mąż za Jacka Blackjacka, mężczyznę prowadzącego psie zaprzęgi. Małżeństwo nie przyniosło jej jednak bezpieczeństwa ani stabilizacji. Para miała troje dzieci, z których dwoje zmarło, a jedyne ocalałe (czyli pięcioletni Bennett) poważnie chorowało na gruźlicę. W 1921 roku Jack opuścił rodzinę, zostawiając Adę samą na Półwyspie Seward bez środków do życia. Zdesperowana, odbyła liczącą około 64 kilometry pieszą drogę do Nome, niosąc chłopca na rękach, gdy nie był już w stanie samodzielnie iść. Tam, nie mogąc zapewnić mu odpowiedniej opieki, podjęła jedną z najbardziej bolesnych decyzji w swoim życiu i oddała go do lokalnego sierocińca. Przysięgła jednak, że zrobi wszystko, by pewnego dnia sprowadzić go z powrotem. Właśnie dlatego we wrześniu 1921 roku, gdy do Nome zawinął statek „Victoria” z młodymi mężczyznami przygotowującymi ekspedycję na odległą Wyspę Wrangla, Ada dostrzegła w tym szansę. Poszukiwano osoby mówiącej po angielsku i potrafiącej szyć, czyli dokładnie tego, czego ją uczono. Miesięczna pensja w wysokości 50 dolarów mogła umożliwić jej odzyskanie Bennetta. Nawet fakt, że Inuici, którzy mieli dołączyć do wyprawy, wycofali się w ostatniej chwili, jej nie zniechęcił. 21 września 1921 roku Ada wyruszyła na północ wraz z czterema mężczyznami i kotką o imieniu Victoria, nie wiedząc jeszcze, że ta podróż stanie się najtrudniejszą próbą jej życia. Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Po dotarciu na Wyspę Wrangla początkowo wszystko wskazywało na to, że wyprawa przebiegnie zgodnie z planem. Allan Crawford, Lorne Knight, Fred Maurer i Milton Galle rozbili obóz, wywiesili brytyjską flagę i rozpoczęli badanie terenu. Klimat wydawał się łagodniejszy, niż zakładano, a obecność zwierzyny (zwłaszcza lisów, ptaków i okazjonalnie fok) pozwalała uzupełniać zapasy. Ada wykonywała obowiązki, dla których ją zatrudniono: szyła ubrania, naprawiała sprzęt i przygotowywała posiłki. Wszyscy byli przekonani, że latem przypłynie statek z kolejną dostawą żywności, dlatego zapasów nie racjonowano tak ostrożnie, jak należało. Statek jednak nigdy nie dotarł. Jednostka wysłana z zaopatrzeniem utknęła w lodzie i została zmuszona do odwrotu, co dla obozu oznaczało konieczność przetrwania zimy bez wsparcia. Wraz ze spadkiem temperatur i nadejściem nocy polarnej narastało zmęczenie, frustracja i poczucie zagrożenia. Zwierzyna zaczęła znikać z okolic obozu, a u Lorne’a Knighta pojawiły się objawy szkorbutu: osłabienie, ból stawów i krwawiące dziąsła. Gdy zapasy były na wyczerpaniu, Crawford, Maurer i Galle podjęli dramatyczną decyzję. W styczniu 1923 roku wyruszyli przez zamarznięte morze, by dotrzeć do lądu i sprowadzić pomoc. Zabrali psy zaprzęgowe i część racji żywnościowych. Nie wrócili, a ślad po nich na zawsze zaginął. Ada wówczas została sama z Knightem, którego stan stale się pogarszał. Co więcej, mężczyzna wyładowywał na niej swoje frustracje, choć przejęła wszystkie obowiązki. 23-latka zapisała w dzienniku: „Nigdy nie pomyślał, jak trudno jest kobiecie zastąpić czterech mężczyzn”. Finalnie 23 czerwca 1923 roku Knight zmarł, a jej jedyną towarzyszką została kotka Vic. Ada się nie poddała. Codziennie zastawiała sidła, polowała na ptaki i foki, szyła ubrania ze skór i zostawiała w obozie notatki z informacją, dokąd się udała na wypadek, gdyby pomoc przybyła pod jej nieobecność. W dzienniku często pisała o synu, uszyła dla niego nawet parę kapci. W końcu 20 sierpnia 1923 roku, czyli po blisko dwóch latach od przybycia na wyspę, do brzegu dotarł szkuner Donaldson. Ada była wyczerpana, lecz żywa. Członkowie załogi byli pod wrażeniem porządku w obozie i twierdzili, że mogłaby przetrwać tam z Victorią jeszcze jedną zimę. Ada nie przypisywała jednak sobie bohaterstwa, lecz powtarzała, że była po prostu matką, która chciała wrócić do syna. Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Po powrocie na Alaskę Ada Blackjack trafiła w sam środek zainteresowania mediów. Prasa chciała dowiedzieć się, jak zdołała przeżyć w warunkach, które odebrały życie czterem zdrowym mężczyznom. Początkowy podziw szybko jednak ustąpił podejrzeniom i oskarżeniom. Zarzucano jej, że nie zrobiła wystarczająco dużo, by ocalić Lorne’a Knighta. Jeden z członków ekipy ratunkowej próbował nawet udowodnić jej winę, wyrywając z jej dziennika strony, które jasno świadczyły o jej trosce i wysiłkach. Z czasem jego manipulacje wyszły na jaw, a rodzice Knighta podkreślali publicznie, że Ada opiekowała się ich synem najlepiej, jak było to możliwe i nazywali ją bohaterką. Dzięki pieniądzom z wyprawy mogła sprowadzić Bennetta do Seattle na leczenie i na pewien czas odsunąć się od reporterów. Jej życie nie stało się jednak łatwiejsze. Otóż ponownie wyszła za mąż i urodziła drugiego syna, Billy’ego, lecz trudności finansowe znów zmusiły ją do oddania obu chłopców do sierocińca – tym razem na dziewięć lat. Bennett nigdy nie odzyskał pełni zdrowia i zmarł w 1972 roku. Ada przeżyła go o dziesięć lat. Pracowała później m.in. przy hodowli reniferów, nieustannie zmagając się z ubóstwem. Zmarła w wieku 85 lat w Palmer na Alasce. Jej grób w Anchorage nosi napis: „Bohaterka wyprawy na Wyspę Wrangla”. Syn Billy wspominał ją później jako „jedną z najbardziej kochających matek i jedną z największych bohaterek w historii eksploracji Arktyki”. Źródła: Oceanwide Expedition, Atlas Obscura, Myślakowice Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Oto, co dzieje się z mózgiem podczas menopauzy. Najnowsze odkrycia na międzynarodowej konferencji
Czy menopauza faktycznie wywołuje „mgłę mózgową”? Czy w mózgu zachodzą w tym czasie fizyczne zmiany? Czy są odwracalne? Odpowiedzi na te i inne pytania są coraz bliżej. Naukowcy właśnie przedstawili wyniki badań na konferencji w Orlando.
Spis treści: To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Czy zmiany w mózgu są trwałe? Około 41% kobiet w czasie menopauzy ma problemy z pamięcią. Często pojawia się „mgła mózgowa” i trudności z przypomnieniem sobie słów. Naukowcy coraz częściej dokumentują zmiany w mózgu, takie jak zmniejszanie się jego objętości i spadek przepływu krwi. To one mogą stać za dolegliwościami. Starają się też powiązać te zmiany z hormonalnymi, które zaczynają się na całe lata przed menopauzą. To już potwierdzone: menopauza wpływa na mózg Tuż po pięćdziesiątce Susan Shaw zauważyła, że co i rusz coś „umyka jej z głowy”: gdzie zaparkowała samochód, do kogo miała zadzwonić, a nawet data urodzin jej najlepszej przyjaciółki. Choć wcześniej w pracy była wielozadaniowcem, nagle nawet drobne rzeczy wytrącały ją z rytmu. W ciągu kolejnych pięciu lat problem się nasilał. – Mój mózg działa teraz inaczej niż kiedyś – mówi Shaw. Radzi sobie na różne sposoby, ale nie martwi się , że te objawy mogą być zwiastunem demencji. A to dlatego, że pracuje jako ginekolożka-położniczka, z pacjentkami w okresie okołomenopauzalnym. Doskonale wie, że takie objawy są powszechne. – Menopauza to nie tylko proces hormonalny, także mózgowy. W mózgu zachodzą bardzo konkretne zmiany strukturalne – mówi Angélica Rodríguez, doktorantka z Ponce Health Sciences University w Portoryko, która przedstawiła przegląd tych badań na dorocznej konferencji The Menopause Society w Orlando na Florydzie. Dekadę temu kobiety u lekarza mówiły głównie o uderzeniach gorąca i nocnych potach, ale w ostatnich latach, jak mówi Shaw, „coraz częściej słyszymy od pacjentek także o tych objawach”, co najpewniej wynika z większej świadomości całego wachlarza zmian, jakie niesie menopauza. Wciąż jednak pozostaje wiele pytań, bo neurobiologia menopauzy jest niedofinansowana, jak stwierdziła na konferencji Pauline Maki, badaczka poznawczych funkcji kobiet z University of Illinois w Chicago. Menopauza a „kurczące się” obszary mózgu Przegląd Angeliki Rodríguez objął pięć kluczowych badań opublikowanych w latach 2020–2024. Jedno, w czasopiśmie „Scientific Reports”, wykorzystało kilka rodzajów obrazowania mózgu u ponad 150 kobiet. Wykazało, że objętość kory mózgowej (obszaru odpowiedzialnego za pamięć, przetwarzanie informacji i inne funkcje poznawcze), a także istoty białej łączącej neurony, spada w czasie perimenopauzy. Zmniejsza się również przepływ krwi w mózgu. Inne badania łączą menopauzę ze zmniejszeniem hipokampa, gdzie zachodzi formowanie pamięci i nawigacja przestrzenna. Przegląd Rodríguez podkreślił dodatkowo, że z czasem menopauza zwiększa gęstość receptorów estrogenowych w mózgu. Ten wzrost wiązano z pogorszeniem pamięci i funkcji poznawczych. W przypadku niektórych zmian w mózgu znaczenie może mieć wiek, w którym kobieta przechodzi menopauzę. Te, u których miesiączka ustaje przed 47. rokiem życia, częściej mają drobne uszkodzenia małych naczyń w istocie białej, tzw. hiperintensywności, niż kobiety, u których dzieje się to po 55. roku życia. Hormony czy starzenie? Pytanie, na które trudno odpowiedzieć Kluczowe pytanie badaczy brzmi: czy obserwowane zmiany w mózgu są skutkiem zmian hormonalnych, czy wynikają z samego procesu starzenia? Od dawna wiadomo, że objętość mózgu zaczyna spadać u wszystkich po 35. roku życia i przyspiesza po 60. W badaniu z „Scientific Reports” wiek nie wydawał się czynnikiem kluczowym, ponieważ zmian nie obserwowano u mężczyzn w podobnym wieku. Inny eksperyment przedstawiony na konferencji wykazał, że menopauza nie była decydująca w zmianach objętości mózgu. Badanie objęło ponad 200 zdrowych kobiet w średnim wieku, które przeszły co najmniej jedno badanie obrazowe mózgu. Wykazano kurczenie się kilku części kory mózgowej, ale korelowało to wyłącznie z wiekiem badanych. Katrina Wugalter, doktorantka psychologii na University of Illinois Chicago i główna autorka badania, podsumowuje: „Na podstawie naszych badań odpowiedź na pytanie „czy mózgi kobiet kurczą się w czasie menopauzy?” brzmi: kobiety doświadczają tylko normalnych, związanych z wiekiem spadków objętości mózgu i nie są one nasilane przez menopauzę. Wugalter tłumaczy rozbieżność wyników tym, że wcześniejsze badania były na zbyt małej próbie lub używały mniej precyzyjnych kryteriów niż przyjęty „złoty standard”, oparty na danych o krwawieniach, a nie na wieku kobiety czy jej odczuciach. Aby rozstrzygnąć ten dylemat, badania muszą potrwać wiele lat, u tych samych kobiet – to tzw. badania podłużne. Jedno takie badanie jest obecnie prowadzone w Women’s Brain Health Initiative na University of California w Santa Barbara. Alzheimer czy nie? Naukowcy tłumaczą – Kobiety często obawiają się, że ich objawy mogą świadczyć o rozwijającej się demencji, ale u większości absolutnie tak nie jest – mówi Emily Jacobs, neurobiolożka z Uniwersytetu Kalifornijskiego. Jacobs mówi, że każda kobieta przejdzie menopauzę, ale tylko 20% kiedykolwiek zachoruje na Alzheimera. – Neurologiczne objawy podczas menopauzy są powszechne i przejściowe i rzadko stanowią powód do niepokoju – podsumowuje Jacobs. Istnieje jedna grupa z wyższym ryzykiem demencji: kobiety, które przeszły menopauzę przed 40. rokiem życia. Mają one o 35 proc. wyższe ryzyko rozwoju demencji, zgodnie z obszernym badaniem, obejmującym ponad 150 000 kobiet w Wielkiej Brytanii, znanym jako UK Biobank. Drugą mogą stanowić kobiety z wyjątkowo nasilonymi uderzeniami gorąca i innymi objawami naczynioruchowymi. Laboratorium Maki powiązało to ze zmianami istoty białej w niewielkim badaniu 20 kobiet. Powody obu tych wzrostów ryzyka pozostają niejasne. Czy HTZ pomaga na funkcje poznawcze? „To skomplikowane” Nie wiadomo też, hormonalna terapia zastępcza (HTZ), powszechnie przepisywana na uderzenia gorąca, może poprawić zaburzone funkcje poznawcze lub zahamować fizyczne zmiany w mózgu. Żadnego badania klinicznego w tym zakresie, póki co nie przeprowadzono. – Zatem nie należy przepisywać HTZ w tym celu – stwierdziła Maki na konferencji. Jednak lekarze przepisujący HTZ na uderzenia gorąca regularnie zauważają u pacjentek korzyści poznawcze. Młodsze kobiety po zabiegu usunięcia macicy i jajników, odnoszą największe korzyści poznawcze z HTZ, jak pokazują wstępne badania Maki. Tutaj również przyczyny nie są jasne. Kto jeszcze mógłby skorzystać? Najnowsze badanie Jacobs z udziałem innych uczestniczek UK Biobank, wykazało, że obecne użytkowniczki HTZ oraz kobiety kończące tę terapię później, miały niższą objętość istoty szarej i hipokampa, wskazującą na „starszy” mózg. Z kolei kobiety na terapii, które przeszły histerektomię, miały większą ich objętość, czyli „młodsze” mózgi. – Wniosek z tej pracy jest taki, że to skomplikowane. Nie ma jednego, uniwersalnego podejścia do HTZ – mówi Jacobs. Czy zmiany w mózgu są trwałe? Kolejne wielkie pytanie brzmi, czy fizyczne i poznawcze zmiany w mózgu cofają się po roku lub dłużej bez miesiączki? W badaniu opublikowanym w „Scientific Reports” stwierdzono prawidłowe poziomy istoty szarej i przepływu krwi w mózgach kobiet po menopauzie. Jednak objętość istoty białej była nadal niższa. Jeśli chodzi o objawy, niektórzy naukowcy opisują problemy poznawcze jako przejściowe, ale Rodríguez mówi, że wiele starszych kobiet, z którymi rozmawia podkreśla, że pewne deficyty pozostają. – Mamy dobre badania nad procesami hormonalnymi menopauzy, ale wciąż zbyt mało danych o procesach zachodzących w mózgu – podsumowuje Rodríguez. Źródło: National Geographic
Dlaczego mężczyźni żyją krócej od kobiet? Rozwiązaniem zagadki jest świat zwierząt
Dlaczego kobiety żyją dłużej niż mężczyźni? Wyjaśnienie tego fenomenu nie jest wcale takie oczywiste. Aby odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy przeanalizowali przeżywalności ponad tysiąca gatunków zwierząt. Wyniki są intrygujące.
Zarówno naukowców, jak i ogół społeczeństwa od dawna intrygują stosunkowo duże i stałe różnice w przeżywalności między kobietami a mężczyznami. Panie na całym świecie żyją średnio o 5,4 roku dłużej niż panowie. Taka prawidłowość obserwowana jest niezależnie od kontekstu kulturowego czy społecznego. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem naukowców z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku postanowił zbadać tę sprawę dogłębnie i sprawdzić, jak przeżywalność wygląda w przypadku zwierząt. Wnioski opublikowano w „Science Advances”. Długowieczność zaklęta w genetyce? U ssaków samice zazwyczaj żyją dłużej. Tak jest np. u pawianów i goryli. Jednak ten wzorzec nie jest uniwersalny: u wielu ptaków, owadów i gadów płcią żyjącą dłużej są samce. Jedno z wyjaśnień genetycznych to tzw. hipoteza płci heterogametycznej – wskazuje na różnice w chromosomach płci. U ssaków samice mają dwa chromosomy X, podczas gdy samce mają tylko jeden chromosom X i jeden Y (co czyni je płcią heterogametyczną). Niektóre badania sugerują, że posiadanie dwóch chromosomów X może chronić samice przed szkodliwymi mutacjami, dając im przewagę w przetrwaniu. U ptaków jednak system jest odwrócony: samice są płcią heterogametyczną – dlatego to samce żyją dłużej. Tyle że w nowe badanie nie do końca potwierdza tę hipotezę. Dłuższe życie? To skomplikowane Korzystając z danych z systemu zarządzania informacją zoologiczną dotyczących ponad 1176 gatunków ptaków i ssaków w ogrodach zoologicznych na całym świecie, naukowcy odkryli uderzający kontrast w długości życia potwierdzający hipotezę heterogametyczną: u większości ssaków (72%) samice żyły dłużej, średnio o 12%; u większości gatunków ptaków (68%) samce żyły dłużej, średnio o 5%. Ale dalsze analizy zburzyły porządek. – Niektóre gatunki wykazywały odwrotny do oczekiwanego wzorzec – mówi główna autorka dr Johanna Stärk z Instytutu Maxa Plancka. – Na przykład u wielu ptaków drapieżnych samice są zarówno większe, jak i żyją dłużej niż samce. Zatem chromosomy płci mogą być tylko częścią tej historii – opowiada. Przepis na dłuższe życie We wnioskach naukowcy stwierdzają, że różnice w długości życia między płciami są głęboko zakorzenione w procesach ewolucyjnych – kształtowanych przez dobór płciowy i inwestycje rodzicielskie. A różnice genetyczne w systemie determinacji płci mogą również odgrywać rolę. Także czynniki środowiskowe wpływają na zakres tych różnic. Porównanie populacji w ogrodach zoologicznych i dzikich wykazało, że różnice te były często mniejsze w ogrodach zoologicznych, ale rzadko zanikały. To odzwierciedla przypadek człowieka, gdzie postęp medycyny i warunków życia zmniejszył różnicę w długości życia, ale jej nie wyeliminował. Oprócz genetyki w przeżywalności istotną rolę odgrywają również strategie reprodukcyjne. W wyniku doboru płciowego samce rozwijają charakterystyczne cechy, takie jak kolorowe upierzenie czy duże rozmiary ciała, które zwiększają sukces reprodukcyjny, ale mogą skracać życie. Nowe badanie potwierdza to założenie: u ssaków poligamicznych, u których występuje silna konkurencja, samce zazwyczaj umierają wcześniej niż samice. Z drugiej strony wiele ptaków jest monogamicznych, co oznacza, że ​​presja konkurencyjna jest mniejsza, a samce często żyją dłużej. Ogólnie rzecz biorąc, różnice były najmniejsze u gatunków monogamicznych, podczas gdy poligamia i wyraźne różnice w rozmiarach wiązały się z wyraźniejszą przewagą samic. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nowi astronauci wybrani. NASA stawia na kobiety
Specjaliści z zakresu nauk ścisłych i piloci testowi – głównie z tych dwóch grup wybrano nowych astronautów NASA. Po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość wśród nowych rekrutów. Do 24 Korpusu Astronautów zakwalifikowano ich aż 6.
W poniedziałek 22 września 2025 roku NASA przedstawiła światu grupę 10 nowych kandydatów na astronautów, wyłonionych w wyniku wieloetapowej selekcji. Do konkursu zgłosiło się ponad osiem tysięcy osób z całych Stanów Zjednoczonych. Jakie warunki należy spełnić, by znaleźć się wśród szczęśliwców, którzy będą mieli szansę polecieć na Księżyc, a kto wie, może również na Marsa? Co robić, by zostać astronautą NASA? Podstawowym warunkiem jest obywatelstwo USA. Od tej zasady nie ma odstępstw. Konieczny jest też tytuł magistra w dziedzinie STEM — inżynierii, naukach biologicznych, naukach fizycznych, informatyce lub matematyce. W dodatku tytuł taki musiał zostać uzyskany w jednej z akredytowanej przez NASA instytucji. Dalej robi się ciut trudniej. Wymagane trzy lata doświadczenia zawodowego nie wydają się problemem, jednak w przypadku pilotów mowa jest już o minimum 1000 godzin w roli dowódcy (Pilot-in-Command), z czego co najmniej 850 godzin na odrzutowcach o wysokich osiągach. W przypadku lekarzy czas rezydentury może zostać zaliczony do wymaganego doświadczenia. Poza tym należy przejść przez sito różnorodnych badań lekarskich mających wykazać, czy przyszły astronauta podoła fizycznie długookresowym misjom. Dziesięcioro wybrańców Kim są ci, którym udało się przejść szczegółową rekrutację, pokonać tysiące kandydatów i trafić do 24 Korpusu Astronautów? Oto oni: Ben Bailey, 38 lat, starszy chorąży sztabowy U.S. Army. Dyplomowany inżynier mechanik Uniwersytetu Wirginii. Absolwent U.S. Naval Test Pilot School, ma na swoim koncie ponad 2000 godzin lotu. Jest specjalistą testującym nowe technologie w śmigłowcach UH-60 Black Hawk i CH-47F Chinook. Lauren Edgar, 40 lat, geolożka z doktoratem uzyskanym na Caltech. Zastępczyni głównego badacza zespołu geologii Artemis III. Przez ponad 17 lat wspierała misje łazików marsjańskich. Pracowała również w U.S. Geological Survey. Adam Fuhrmann, 35 lat, major, U.S. Air Force. Jest inżynierem lotniczym i absolwentem MIT. Ma za sobą ponad 2100 godzin lotu, w tym 400 godzin bojowych. Pilot myśliwców F-16 i F-35. Piastował stanowisko dyrektora operacyjnego jednostki testowej USAF. Cameron Jones, 35 lat, major, U.S. Air Force. Inżynier lotniczy, absolwent U.S. Air Force Test Pilot School i Weapons School. Ponad 1600 godzin lotu, głównie na F-22 Raptor. Pracował jako stypendysta akademicki w DARPA. Yuri Kubo, 40 lat. Inżynier elektryk, absolwent Purdue. Przez 12 lat pracował w SpaceX, w tym jako dyrektor startów Falcon 9. Wcześniej był praktykantem w NASA Johnson. Ostatnio piastował stanowisko wiceprezesa ds. inżynierii w Electric Hydrogen. Rebecca Lawler, 38 lat. Była pilotka marynarki wojennej i testów eksperymentalnych, z ponad 2800 godzin lotu na koncie. Absolwentka Akademii Marynarki Wojennej i Uniwersytetu Johna Hopkinsa. Latała m.in. jako „hurricane hunter” dla Narodowej Administracji ds. Oceanów i Atmosfery (NOAA). Ostatnio pilotka testowa w United Airlines. Anna Menon, 39 lat. Matematyczka i inżynierka biomedyczna. Pracowała w Mission Control NASA. W 2024 poleciała w kosmos jako specjalistka misji na pokładzie Polaris Dawn (SpaceX), uczestniczyła również w pierwszym komercyjnym spacerze kosmicznym. Imelda Muller, 34 lata. Lekarka, była porucznik marynarki i lekarz medycyny podwodnej. Absolwentka neurobiologii i medycyny. Doświadczenie m.in. w NASA Neutral Buoyancy Laboratory. Erin Overcash, 34 lata, komandor podporucznik, U.S. Navy. Inżynierka lotnicza, magister bioastronautyki. Pilotka Super Hornetów F/A-18E/F, ponad 1300 godzin lotu, 249 lądowań na lotniskowcach. Trenerka rugby w programie olimpijskim Marynarki. Katherine Spies, 43 lata. Inżynierka chemiczna i projektowa. Była pilotka śmigłowców szturmowych AH-1 w USMC i testów eksperymentalnych, ponad 2000 godzin lotu. Ostatnio dyrektorka ds. testów w Gulfstream Aerospace. Na początek: dwuletnie szkolenie Grupa ma teraz przed sobą prawie dwuletnie szkolenie. Dopiero jego przejście pozwoli uzyskać kwalifikacje do przydzielenia im odpowiednich lotów kosmicznych. Program obejmuje instruktaż i rozwijanie umiejętności prowadzenia skomplikowanych operacji na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, w misjach Artemis na Księżyc i dalej. Szkolenie obejmuje m.in. robotykę, przetrwanie na lądzie i w wodzie, geologię, języki obce, medycynę kosmiczną i fizjologię, a także symulowane spacery kosmiczne i loty na samolotach wysokiej wydajności. Nowi astronauci mają wspierać przyszłe misje naukowe i eksploracyjne na niskiej orbicie okołoziemskiej, a także na Księżycu i Marsie. Przed nowymi astronautami złota era ekploracji Pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy powitał nowy korpus astronautów podczas ceremonii w Centrum Kosmicznym Johnsona w Houston podkreślając, że „razem otworzymy Złotą Erę eksploracji”. Przypomniał również, że nowa grupa dołączyła do 360 astronautów NASA zrekrutowanych od powstania agencji. Jednak, w odróżnieniu od pierwszych dekad amerykańskiej eksploracji, po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość grupy. Źródło: NASA Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.[/highlight-box]
Ma 17 lat i zmienia świat nauki. Kornelia Wieczorek na prestiżowej liście „TIME”
Kornelia Wieczorek z Łodzi znalazła się na liście „Girls of the Year” (Dziewczyny Roku) 2025 amerykańskiego magazynu „TIME”. Młoda naukowczyni opracowała już m.in. biodegradowalny nawóz i aplikację do diagnostyki zmian skórnych. Obecnie zajmuje się chorobami neurodegeneracyjnymi w Cambridge i planuje studia.
Amerykański dwutygodnik „TIME” opublikował listę „Girls of the Year 2025”. To prestiżowa inicjatywa, realizowana we współpracy z LEGO Group, która wyróżnia młode liderki i naukowczynie z całego świata. Wszystkie wyróżnione dziewczyny nie skończyły jeszcze 18 lat, jednak każda z nich już ma wiele osiągnięć. Wśród nich znalazła się 17-letnia Kornelia Wieczorek z Polski. Kornelia Wieczorek „Dziewczyną Roku 2025” Projekt powstał w ramach kampanii LEGO „She Built That”, nagłaśniającej osiągnięcia młodych dziewcząt. Punktem wyjścia były badania naukowe pokazujące, że dziewczynki nie widzą siebie w roli liderek a brak żeńskich wzorców osłabia ich wiarę we własne możliwości. „Dziewczyny Roku” mają te narrację zmienić. „TIME” przygotował z tej okazji limitowaną okładkę magazynu, przedstawiającą wyróżnione dziewczęta w formie figurek LEGO. Magazyn z USA tak opisuje osiągnięcia Polki: „Kornelia Wieczorek pracuje nad wieloma projektami — od aplikacji do wykrywania i diagnozowania zmian skórnych, przez badania nad wykorzystaniem komórek macierzystych w terapiach choroby Parkinsona, po aplikację do brachyterapii we współpracy z jednym z największych ośrodków onkologicznych w Polsce. Planuje studia na dwóch kierunkach — neuronauka i medycyna. Ostatnie miesiące przyniosły jej jednak tak wiele możliwości, że trudno przewidzieć, co w końcu wybierze." „Nie jestem do końca pewna, co wydarzy się za pół roku, ale mam nadzieję, że będę ekspertką w tym, co mnie interesuje, ponieważ to coś, co naprawdę lubię” – cytuje Polkę magazyn. Cała lista wyróżnionych Oto reszta młodych liderek z całego świata, wyróżnionych przez „TIME”: Rutendo Shadaya, 17 lat – propagatorka młodych autorów z Nowej Zelandii; Coco Yoshizawa, 15 lat – złota medalistka olimpijska z Japonii; Valerie Chiu, 15 lat – edukatorka naukowa z Chin; Zoé Clauzure, 15 lat – aktywistka przeciwko przemocy rówieśniczej z Francji; Clara Proksch, 12 lat – działaczka na rzecz bezpieczeństwa dzieci z Niemiec; Ivanna Richards, 17 lat – kierowczyni wyścigowa z Meksyku; Defne Özcan, 17 lat – pilotka z Turcji; Rebecca Young, 12 lat – inżynierka z Wielkiej Brytanii, działa na rzecz bezdomnych; Naomi S. DeBerry, 12 lat – aktywistka na rzecz dawstwa narządów i autorka książek dla dzieci z USA. Osiągnięcia Kornelii Wieczorek O sukcesach Kornelii Wieczorek już pisaliśmy. W wieku 14 lat opracowała biodegradowalny nawóz oparty na bakteriach Rhizobium, który wspomaga wzrost roślin bez degradacji gleby i eutrofizacji wód. Opracowała też aplikację mobilną „Skin without fear”, służącą do diagnostyki zmian skórnych. W wieku 16 lat znalazła się na liście 100 najbardziej wpływowych kobiet w Polsce magazynu Forbes. Jako najmłodsza prelegentka uczestniczyła w wydarzeniach takich jak TEDxWarsaw Women oraz konferencji StartUP in the Palace, organizowanej w Pałacu Prezydenckim. Źródło: TIME Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
Jeszcze nie istnieją, a już wywołały międzynarodowe tarcia. Na nowych banknotach euro ma widnieć nasza podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Jednak jej imię i nazwisko znajdą się tam we francuskiej wersji – Marie Curie. W sprawie interweniuje polskie ministerstwo.
Spis treści Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Długi proces projektowania nowych banknotów euro wszedł w decydującą fazę – wiadomo jakie motywy i postaci się na nich znajdą. Jedną z nich jest nasza najsłynniejsza fizyczka i chemiczka, podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Nie obyło się jednak bez kontrowersji – przynajmniej z polskiego punktu widzenia. Na banknocie o nominale 20 euro ma bowiem widnieć francuskie imię i nazwisko – Marie Curie. W sprawę zaangażowało się Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Proces projektowania nowych banknotów euro rozpoczął się w 2021 roku i potrwa do 2026. Jednym z jego kluczowych etapów był wybór motywów i postaci, jakie się na nich znajdą. Według aktualnych informacji, w ramach ogólnego tematu „kultura europejska” na banknotach zobaczymy m.in. Leonardo da Vinci, Ludwiga van Beethovena, Miguela de Cervantesa oraz Marię Skłodowską-Curie. Problem w tym, że Europejski Bank Centralny wybrał francuską wersję jej imienia i nazwiska – Marie Curie. To pominięcie polskiej narodowości spotkało się z reakcjami Polski na najwyższym szczeblu. Teraz oficjalny list wystosował minister nauki. „Wybór pełnego imienia i nazwiska Marii Skłodowskiej-Curie na banknocie 20 euro to nie tylko kwestia formalna – to także symbol uznania dla naszej wspólnej europejskiej tożsamości, historii i dziedzictwa. Musimy pamiętać o korzeniach i walczyć o widoczność polskiego wkładu w światowe osiągnięcia naukowe” – napisał minister Marcin Kulasek w liście skierowanym do prezes EBC Christine Lagarde. Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Banknotów jeszcze nie zaprojektowano. Od 15 lipca do 18 sierpnia 2025 trwa konkurs na projekty, z których specjalna komisja wybierze do 20 najciekawszych propozycji. Finał konkursu poznamy dopiero pod koniec 2026 roku, a nowe banknoty trafią do obiegu w roku 2028. Informacja o polskim obywatelstwie Marii Skłodowskiej-Curie pojawiła się na oficjalnej stronie Europejskiego Banku Centralnego, poświęconej nowym banknotom. Brzmi w tej chwili: Marie Curie born (ang. urodzona) Skłodowska. Można przypuszczać, że nie jest to jednak ostateczna wersja, jaka znajdzie się na banknocie. Źródło: MNiSW, European Central Bank Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pilotki lepiej niż piloci reagują pod presją. Zdradziły to ich oczy
Pilotki radzą sobie lepiej do mężczyzn sterujących latającymi maszynami – dowodzą najnowsze badania amerykańskich naukowców. Tak oto upada mit o predysponowaniu do tego wymagającego zawodu panów.
Spis treści: Przyglądając się oczom Kobieta pod presją radzi sobie lepiej Gdy myślimy o osobach sterujących samolotami, przed oczami najczęściej staje nam mężczyzna w średnim wieku. I faktycznie, szacuje się, że kobiety stanowią zaledwie 4–6% pilotów pracujących w liniach lotniczych. Tymczasem nowe badania podważają uprzedzenia płciowe w lotnictwie. Okazuje się, że panie pod pewnymi względami są lepszymi pilotami od mężczyzn. Przyglądając się oczom Według nowego badania przeprowadzonego przez naukowców z Uniwersytetu w Waterloo w USA kobiety za sterami mogą osiągać lepsze wyniki niż mężczyźni w sytuacjach wymagających znoszenia dużej presji. Naukowcy wykorzystali wysokiej jakości symulator lotu do badania 20 doświadczonych pilotów lotnictwa ogólnego – 10 kobiet i 10 mężczyzn – podczas lotów w typowych i awaryjnych sytuacjach. W każdym scenariuszu zespół rejestrował, gdzie piloci patrzyli i jak reagowali. Wszyscy piloci nosili okulary śledzące ruchy gałek ocznych i wykonywali standardowe zadania lotnicze. Eye-tracking stosowany jest też m.in. w badaniach archeologicznych. Wśród zadań dla pilotów były działania w sytuacji nieoczekiwanej awarii silników i trudne lądowania, mające na celu sprawdzenie reakcji pod presją. Pozwoliło to badaczom zebrać dane dotyczące zarówno uwagi wzrokowej, jak i precyzji działania. Kobieta pod presją radzi sobie lepiej Badania wykazały, że pomimo niemal identycznych wzorców koncentracji uwagi wzrokowej i doświadczenia w lotnictwie wśród pilotów płci męskiej i żeńskiej, kobiety rzadziej popełniają błędy w sterowaniu lotem w warunkach rosnącego stresu. Oznacza to, że chociaż obie płcie zwracały uwagę na te same informacje podczas lotu, kobiety reagowały na nie bardziej konsekwentnie i precyzyjnie. – Zrozumienie, jak różni ludzie radzą sobie z działaniem pod presją, pomaga nam tworzyć lepsze programy szkoleniowe dla wszystkich, bezpieczniejsze kokpity i bardziej inkluzywne systemy lotnicze – powiedziała współautorka artykułu, prof. Suzanne Kearns z Waterloo Institute for Sustainable Aeronautics. Zespół ma nadzieję, że wyniki jego pracy pomogą ukształtować przyszłe standardy szkolenia i oceny pilotów poprzez rozpoznanie szerszego zakresu mocnych stron i umiejętności. – Te odkrycia są ekscytujące, ponieważ skłaniają nas do ponownego przemyślenia sposobu oceny pilotów – dodała Naila Ayala, główna autorka badania i adiunktka w Laboratorium Badań Mózgu i Poznania Wielozmysłowego Uniwersytetu Waterloo. Nowe badanie pokazuje, że kobiety mogą lepiej niż mężczyźni panować nad sytuacją i podejmować trafniejsze decyzje w stresujących sytuacjach lotniczych. – W czasach, gdy branża zmaga się z niedoborem pilotów, wykorzystanie pełnego potencjału wszystkich pilotów, niezależnie od płci, jest ważniejsze niż kiedykolwiek – podkreśla prof. Kearns. Czy to badanie otworzy szerzej drzwi dla kobiet za sterami samolotów i ich widok w kokpitach nie będzie już czymś zaskakującym? Pokażą to kolejne lata. Źródło: Proceedings of the 2025 Symposium on Eye Tracking Research and Applications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na tę fińską wyspę miały wstęp tylko kobiety. Nie potrwało to długo
SuperShe Island w Finlandii miała być luksusowym azylem dla kobiet, z dala od mężczyzn. Pomysł bizneswoman Kristiny Roth jednak szybko przestał działać – wyspa zyskała popularność tylko na dwa sezony, a potem spotkała się z ostrą krytyką.
Spis treści Pomysł na luksusowy azyl tylko dla kobiet Dobry początek, ostra krytyka i szybki koniec O tym miejscu rozpisywały się największe światowe media. SuperShe Island – maleńka wysepka na bałtyckim wybrzeżu Finlandii miała być wyjątkowym, ekskluzywnym ośrodkiem tylko dla kobiet. Pomysł jednak nie wypalił, a feministyczna miejscówka szybko zaczęła być krytykowana przez same zainteresowane. Pomysł na luksusowy azyl tylko dla kobiet Kristina Roth, niemiecko-amerykańska przedsiębiorczyni, po sprzedaży swojej firmy konsultingowej podjęła decyzję o zakupie prywatnej wyspy na południowym wybrzeżu Finlandii, niedaleko Helsinek. Nabyła ją w 2017 roku z zamiarem przekształcenia w bezpieczną przestrzeń dla kobiet. Na wyspę miało wstęp tylko kilku mężczyzn i tylko na jakiś czas – byli to budowlańcy, elektrycy i hydraulicy, pracujący nad koniecznymi na dziewiczej wysepce instalacjami. Na SuperShe powstały: sauna, cztery oryginalne drewniane domki, jurta do jogi, spa i ścieżki oraz lądowisko dla helikopterów. Jednocześnie na wyspie mogło przebywać tylko 8 pań. SuperShe Island była przedstawiana jako połączenie luksusu i holistycznego podejścia do zdrowia. Na urlopowiczki czekały m.in. sesje jogi, medytacje, spa, potrawy inspirowane dietą paleo i ajurwedą, sesje motywacyjne, warsztaty rozwojowe. Kristina Roth podkreślała, że relaks bez mężczyzn tworzy bezpieczną przestrzeń, pozwalającą kobietom skupić się na sobie i budować wzajemne wsparcie. Dobry początek, ostra krytyka i szybki koniec Pierwszy sezon rozpoczęto 23 czerwca 2018 roku. Zainteresowanie było olbrzymie, mimo wysokiej ceny – 4 tys. euro za tydzień. Wpłynęło ponad 6 tys. zgłoszeń, z których wybrano tylko kilkaset kobiet do rozmów kwalifikacyjnych i dalszej selekcji. Jednak dobra passa trwała jeszcze tylko przez rok. SuperShe Island zaczęła być szybko krytykowana za nadmierną elitarność, która miała mało wspólnego z feministycznymi deklaracjami, przyciągając wyłącznie zamożne kobiety. Krytyka przyszła również ze strony samych kobiet – Arwa Mahdawi, dziennikarka brytyjskiego Guardiana – pisała, że takie miejsce wspiera niewielki odsetek już uprzywilejowanych kobiet, zamiast działać na rzecz szerzej pojętej równości płci. Rozmowy kwalifikacyjne i cena 4 tys. euro za tydzień mało komu kojarzyły się z feminizmem. W 2021 roku wyspa trafiła na sprzedaż na portalu z ekskluzywnymi nieruchomościami. Dwa lata później kupił ją Deyan Mihov, właściciel firmy żeglugowej Swissmarine. Pytany o plany wobec SuperShe stwierdził że nie ma żadnych, a na wyspę będzie przyjeżdżał z rodziną żeby odpocząć. Źródło: The Guardian, Hufvudstadsbladet Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kluczowa rola kobiet w prastarym mieście Çatalhöyük. Co mówią ich groby?
Kobiety odgrywały kluczową rolę w funkcjonowaniu jednego z najstarszych miast świata – Çatalhöyük w obecnej Turcji. Taki wniosek był możliwy dzięki analizie DNA ich szczątków złożonych… pod posadzkami domów. W analizach uczestniczyli Polacy.
Spis treści: Szkielety pod podłogą domów Krewni w domach? Nie zawsze Szczególna rola kobiet Równość mieszkańców osady na barkach kobiet Çatalhöyük jest stanowiskiem archeologicznym położonym w centralnej Turcji. Niegdyś znajdowała się tutaj obszerna osada. Ale była wyjątkowa pod wieloma względami: nie było tutaj ulic, a domostwa przylegały do siebie ścianami. Z lotu ptaka wyglądała jak plaster miodu. Ludzie żyli tutaj prawie 1200 lat – od 7100 do 5950 roku p.n.e. W momencie rozkwitu żyło tu nawet 6 tys. osób. Kiedyś Çatalhöyük określano najstarszym miastem świata, ale nie jest to prawda. Jednak jest to jedna z najstarszych złożonych i największych osad na świecie. Obecnie jej relikty znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Od lat w badaniach tego miejsca zaangażowani są polscy archeolodzy i badacze innych specjalności. Właśnie opublikowano publikację naukową w prestiżowym „Science”, której są współautorami. Rzuca ona nowe światło na rolę kobiet. Szkielety pod podłogą domów Jedną z zaskakujących dla nas rzeczy jest sposób pochówków mieszkańców osady. Otóż składano ich na wieczny odpoczynek w domach – w jamach pod posadzką. Podobnie było w przypadku innych osad z na Bliskim Wschodzie w okresie neolitu, czyli w czasach, gdy upowszechniło się rolnictwo i hodowla. Na potrzeby najnowszych badań, które opublikowano na łamach czasopisma „Science”, przeanalizowano genomy 131 ludzi z Çatalhöyük. Naukowców ciekawiło, kim byli ludzie pochowani w poszczególnych domach i jakie łączyły ich więzy pokrewieństwa. Badania paleogenetyczne wykonał zespół genetyków z Bliskowschodniego Uniwersytetu Technicznego i uniwersytetu Hacettepe w Ankarze pod kierunkiem prof. Mehmeta Somela, we współpracy m.in. z prof. Arkadiuszem Marciniakiem z Wydziału Archeologii z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace zespołu trwały przez 12 lat, bo pobrano próbki z kilkuset szczątków, ale tylko część nadawała się do analiz. Krewni w domach? Nie zawsze Badaczy czekało kilka zaskoczeń. Otóż okazało się, że we wczesnym okresie funkcjonowania osady pochówki należały w głównej mierze do członków rodzin biologicznych. Jednak w kolejnych stuleciach to genetycznie niespokrewnione ze sobą osoby były w głównej mierze grzebane w poszczególnych domach. Taką prawidłowość sugerował już kilka lat temu dr Maciej Chyleński z UAM w Poznaniu. Teraz udowodniono ją ponad wszelką wątpliwość. Stwierdzono też, że ludzie pochowani razem, zarówno ci powiązani więzami biologicznymi, jak i ich nieposiadający, jedli podobną żywność. A to oznacza, że zapewne także mieszkali razem. Wniosek: w jednym domu mieszkały osoby niespokrewnione ze sobą. Być może świadczy to o praktyce przyjmowania niespokrewnionych biologicznie osób, która była formą opieki zastępczej lub adopcji. Szczególna rola kobiet Çatalhöyük uznawane jest za jedną z najwcześniejszych na świecie, w pełni ukształtowanych osad rolniczych, zamieszkiwanych przez egalitarną społeczność. Jednak pewne odkrycia wskazywały na szczególną rolę kobiet – są to figurki korpulentnych przedstawicielek tej płci. Stały się one inspiracją do powstania hipotez o matriarchalnym charakterze tej społeczności. Sporym zaskoczeniem dla badaczy było bogate wyposażenie grobów dziewczynek. Znajdowało się tam ponad pięć razy więcej przedmiotów, takich jak paciorki i bransolety, misy i kosze, pigment czy kamienne ostrza, niż w porównywalnych grobach chłopców. Praktyka ta trwała przez cały okres istnienia Çatalhöyük. Powiązanie genetyczne osób pogrzebanych w domach przebiegały głównie w linii żeńskiej. – Pokrewieństwa po linii żeńskiej się nie spodziewaliśmy – przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska prof. Marciniak. Oznacza to, że to kobiety pozostawały w domach, a mężczyźni je opuszczali. Z wcześniejszych badań wiadomo, że ta sprawa w ówczesnej Europie wyglądała na odwrót. – Obecność dużej ilości krewnych nie-biologicznych utrudniało wykrycie tej prawidłowości we wcześniej publikowanych badaniach pilotażowych, ale obecne wyniki jasno wskazują większą trwałość linii żeńskich w obrębie domostw – mówi dr Chyleński. Równość mieszkańców osady na barkach kobiet Zdaniem badaczy kobiety odgrywały dominującą rolę w społeczności zamieszkującej osadę w Çatalhöyük. Jak zauważa prof. Arkadiusz Marciniak, którego zespół bada ostatni etap zasiedlenia osady, „pozycja kobiet staje się szczególnie dominująca pod koniec głównego etapu zasiedlenia osady, która liczyła wówczas około tysiąca mieszkańców. Czy oznacza, że kobiety zajmowały kluczowe „stanowiska” i, na przykład, kierowały osadą? – Tak nie możemy o tym mówić. Społeczeństwo było egalitarne przez cały czas trwania osady. Uważamy, że wdrożona była i konsekwentnie stosowana strategia, która zapobiegała i likwidowała przejawy nierówności, które mogły się pojawiać – mówi National Geographic Polska prof. Marciniak. – Okazuje się, że z jakiegoś powodu utrzymywanie takiej zamierzonej równości złożono na barki kobiet – podsumowuje. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ranking najbezpieczniejszych miejsc dla kobiet podróżujących samotnie. Na liście znalazło się polskie miasto
Bezpieczeństwo jest priorytetem dla wielu kobiet podróżujących w pojedynkę. Sprawdź, które miasta znalazły się w tegorocznym rankingu najlepszych destynacji dla podróżniczek chcących w spokoju cieszyć się wrażeniami z urlopu.
Spis treści: Dubaj najlepszym miastem dla kobiet podróżujących samotnie Które jeszcze miejsca są bezpieczne? Kraków w czołówce Samotne podróże stały się jednym z najważniejszych trendów turystycznych ostatnich lat. Coraz więcej kobiet decyduje się na wyjazdy bez towarzystwa, by odkrywać świat na własnych warunkach. Jednak podróże solo wiążą się także z dodatkowymi wyzwaniami, szczególnie w kwestii bezpieczeństwa. Kobiety podróżujące w pojedynkę często muszą podejmować dodatkowe środki ostrożności, by czuć się komfortowo w nowym miejscu, co w niektórych przypadkach wiąże się z wyborem odpowiednich destynacji. Jakie miasta zapewniają poczucie bezpieczeństwa, a które mogą stanowić zagrożenie? Odpowiedzi na te pytania starał się znaleźć serwis InsureMyTrip, który oferuje ubezpieczenia turystyczne. Dubaj najlepszym miastem dla kobiet podróżujących samotnie Na szczycie tegorocznego rankingu najbezpieczniejszych miast dla kobiet podróżujących samotnie znalazł się Dubaj. To niespodzianka, bo nie znajduje się on ani w Europie, ani w Stanach Zjednoczonych, tylko w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. A to sprawia, że jego miejsce na pierwszej pozycji budzi tym większe zainteresowanie. W czym tkwi sekret tej wyjątkowej destynacji? Badanie InsureMyTrip, które oceniało 62 miejsca pod kątem takich czynników, jak poczucie bezpieczeństwa podczas samotnych spacerów w nocy, wskazuje, że Dubaj jest absolutnym liderem. Miasto uzyskało najwyższe wyniki, z notą 86,23 na 100 za ogólne poczucie bezpieczeństwa i 83,11 na 100 za bezpieczeństwo nocą. To jedno z najbezpieczniejszych miast na świecie, co doceniły także kobiety, które na TikToku wymieniają je jako swoje ulubione miejsce podróży. Dubaj zyskał popularność nie tylko dzięki niskiej przestępczości, ale także rozwiniętej infrastrukturze, nowoczesnym systemom monitoringu i obecności służb porządkowych, które szybko reagują na wszelkie incydenty. Miasto oferuje także dobrą jakość usług turystycznych – wysoka jakość hoteli oraz liczba atrakcji sprawiają, że kobiety czują się tu komfortowo, bezpiecznie i nie obawiają się zagrożeń. Które jeszcze miejsca są bezpieczne? Kraków w czołówce Choć Dubaj zdobył pierwsze miejsce w tegorocznym rankingu, inne miasta także wyróżniają się na tle pozostałych, zapewniając kobietom wysoki poziom bezpieczeństwa. Co ciekawe, na drugim miejscu owej listy znalazł się Kraków, który w porównaniu do 2024 roku awansował aż o dziesięć miejsc. Zyskał uznanie dzięki niskiej przestępczości, przyjaznej atmosferze i dobrze rozwiniętej infrastrukturze turystycznej. Stolica Małopolski pełna zabytków, z pięknym Starym Miastem jest miejscem, gdzie kobiety podróżujące solo czują się swobodnie, spacerując po rynku czy zwiedzając Wawel i Sukiennice. Na kolejnych miejscach w rankingu uplasowały się Madryt (Hiszpania), Monachium (Niemcy) oraz Chiang Mai (Tajlandia). Madryt wyróżnia się nie tylko historią, ale także bezpieczeństwem, Monachium cieszy się reputacją spokojnego ośrodka, a Chiang Mai, znane z pięknych krajobrazów i tajskich świątyń, jest popularne wśród turystów z całego świata. Wszystkie te miejsca charakteryzują się niskim poziomem przestępczości oraz wysoką jakością życia, co sprawia, że są idealnymi destynacjami dla podróżniczek. Źródło: insuremytrip.com Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi reakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak wyglądała Tora? Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej kobiety
Jak wyglądała średniowieczna kobieta? Dzięki pracy archeologów i technologii modelowania 3D poznaliśmy twarz kobiety sprzed ponad 800 lat. Zobacz, co odkryli naukowcy.
Spis treści: Realistyczny model średniowiecznej staruszki Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Kolejna ciekawostka z Norwegii. Badacze z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim (NTNU) stworzyli niedawno realistyczny, trójwymiarowy model kobiety, która żyła w Norwegii prawie 800 lat temu. Do stworzenia tej niezwykłej rekonstrukcji naukowcy wykorzystali jej kości, które odnaleziono w Trondheim. Tora, bo tak nazwano tę kobietę, w chwili śmierci miała 65 lat. Realistyczny model średniowiecznej staruszki – Zastanawiam się, co mogłaby pomyśleć, gdyby 800 lat temu powiedziano jej, że któregoś dnia stanie się główną atrakcją muzeum – mówi Ellen Grav, archeolożka, która brała udział w tworzeniu rekonstrukcji. Kobieta, którą widać w postaci pełnowymiarowego modelu 3D jest uśmiechniętą staruszką, która podpiera się na drewnianym kiju. Ma na sobie pomarańczową suknię oraz lekkie buty. – Chcieliśmy pokazać każdemu, kto przyjdzie na spotkanie z Torą, że średniowiecze nie było wyłącznie okresem w historii Europy. Powstawało wtedy przecież wiele przełomowych dla ludzkości wynalazków. Ta starsza kobieta mogła ciężko pracować, ale na pewno były chwile, w których była szczęśliwa. Chcieliśmy, żeby ludzie zobaczyli ją właśnie z uśmiechem na twarzy – mówi prof. Ellen Grav. Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Tora urodziła się pod koniec XIII wieku w Trondheim, w środkowej Norwegii. Miasto zamieszkiwało wówczas ok. 4000 osób, głównie kupcy i rzemieślnicy. Prof. Ellen Grav uważa, że w tamtym okresie był to spory i dobrze funkcjonujący ośrodek miejski. Kobieta została pochowana na średniowiecznym cmentarzu przy głównej ulicy Kaupmannastretet. Jej szczątki odkopano w latach 70. XX wieku. Badacze twierdzą, że staruszka prawdopodobnie pochodziła z kupieckiej rodziny. – Na ulicy Kaupmannastretet mieszkali głównie rzemieślnicy, którzy sprzedawali swoje towary na straganach obok domów, zwróconych w stronę drogi. Zakładamy, że Torą pochodziła z rodziny lepiej sytuowanej, ponieważ kupcy należeli do bogatszej warstwy społecznej Trondheim – podkreśla prof. Grav. – Sam fakt, że Tora dożyła 65 lat, już jest na swój sposób wyjątkowy i świadczy o jej lepszym statusie. W ówczesnych czasach w Norwegii tylko bogatsi ludzie mieli odpowiednią dietę, która mogła zapobiegać niektórym chorobom – dodaje prof. Grav. Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Suknia, którą ma na sobie Tora, jest wzorowana na prawdziwej sukni, którą odnaleziono w kościele klepkowym w Uvdal. Pochodzi z okresu, w którym żyła Tora. Została utkana ten sam sposób, co średniowieczne damskie odzienie. Zafarbowano ją również ręcznie przy użyciu naturalnego barwnika z rośliny zwanej marzanna barwierska (Rubia tinctorum). Tora, którą widzimy w postaci trójwymiarowego modelu, jest zgarbiona i nie ma dolnych zębów. Naukowcy odkryli, że miała mocno zdeformowany kręgosłup, a zęby straciła jeszcze wiele lat przed śmiercią. Archeolodzy uważają, że jej postura może wskazywać, że pomimo wysokiego statusu społecznego całe życie ciężko pracowała. Ellen Grav współpracowała z duńskim charakteryzatorem filmowym Thomasem Foldbergiem, aby stworzyć jak najbardziej rzeczywisty model Tory. Archeolożka przyznaje, że każdy fragment ciała norweskiej kobiety był ręcznie malowany, a każdy kosmyk włosów pojedynczo doklejany. Skóra Tory została wykonana z silikonu. Ubranie z kolei zostało stworzone przez Nille Glæsel, która zajmuje się szyciem i rekonstrukcją m.in. ubrań wikingów. Suknia została uszyta z wykorzystaniem średniowiecznych technik. Źródło: National Geographic Polska, NTNU Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Najnowsze badania archeologiczne i literackie odkrywają tajemnice ciąży w czasach wikingów
Ciężarne kobiety w czasach wikingów były rzadko przedstawiane w sztuce i tekstach. A gdy tak się działo – ukazywano je z ekwipunkiem wojennym. Najnowsze interdyscyplinarne badania ujawniają nieoczywiste fakty.
Spis treści: Ciąża w świecie wikingów Uzbrojona ciężarna i inne wnioski Pochówki ciężarnych i młodych matek – spora rzadkość Kobiety i różne aspekty kobiecości były przez wiele dekad pomijane przez badaczy przeszłości. Spójrzmy na ilustracje dotyczące pradziejów w książkach popularnonaukowych. Najczęściej widzimy na nich mężczyzn lub praludzi rodzaju męskiego na pierwszym planie i w aktywnej roli. Obecnie się to zmienia. Badacze i badaczki podejmują coraz częściej tematy związane z kobietami. W jednym z ostatnich badań udało się na przykład ustalić, że tysiące lat temu kobiety odgrywały ważną rolę w czasie polowań. Ciąża w świecie wikingów Teraz zespół badaczy postanowił przyjrzeć się ciąży w epoce wikingów (ok. 750–1050 n.e.). Skandynawów z tego okresu często kojarzy się z wojowniczym i nieokrzesanym ludem, ale to tylko jedna strona medalu. Ich potęga polegała nie tylko na nieustannej wojaczce, ale też na rozwijaniu sieci handlowych. Ciężarnym kobietom wśród wikingów przyjrzały się, w ramach interdyscyplinarnych badań, dr Marianne Hem Eriksen z Uniwersytetu w Leicester oraz dr Katherine Marie Olley, dyrektorka Centrum Badań nad Epoką Wikingów w Szkole Języka Angielskiego na Uniwersytecie w Nottingham. Wnioski opublikowały na łamach „Cambridge Archaeological Journal”. Ekspertki analizowały szeroki zakres źródeł. Były to zarówno teksty staronordyckie, jak i przedstawienia w sztuce, a nawet szczątki kobiet, które potencjalnie zmarły w czasie porodu. Sagi opisujące kobiety w ciąży miewają niezwykłą treść. W jednej z nich mowa jest o płodzie w łonie matki, który ma pomścić swojego ojca. Tym samym – jak wyjaśniają autorki – płód został wpisany jeszcze przed narodzinami w złożoną społeczną i polityczną dynamikę pokrewieństwa, waśni i przemocy. Uzbrojona ciężarna i inne wnioski Istnieją dowody sugerujące, że w epoce wikingów kobiety w ciąży mogły być przedstawiane lub kojarzone z bronią tudzież rynsztunkiem wojennym – ustaliły badaczki. Potwierdzają to następujące przykłady: Srebrna figurka z Aska w Szwecji. To jedyna znana figurka z epoki wikingów, która jest interpretowana jako przedstawiająca kobietę w ciąży ze względu na jej zaokrąglony brzuch. Na głowie ma hełm; Saga o Eryku Rudym. Tutaj opisano Freydís Eiríksdóttir, która została zaatakowana, będąc w ciąży. Udało się jej spłoszyć napastników, bijąc się mieczem w nagą pierś. Pochówki ciężarnych i młodych matek – spora rzadkość Badaczki stwierdziły, że wśród tysięcy pochówków w całym świecie wikingów istnieje tylko garstka możliwych należących do matki i niemowlęcia. To zaskakujące, bo tysiąc lat temu śmiertelność w czasie porodu i połogu była wysoka. Oznacza to, że małe dzieci były chowane oddzielnie. Znane są przypadki takich grobów w domach mieszkalnych. Nie jest ich jednak dużo, więc zagadką pozostaje, co działo się ze zmarłymi noworodkami. Źródło: Cambridge Archaeological Journal Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zagadka afrykańskich mieczy rozwiązana. Używano ich w czasie rytuałów w królestwie Dahomej
Pieczołowicie wykonane miecze z afrykańskiego królestwa Dahomeju, były wykorzystywane w czasie rytuałów. Długo sądzono, że sprowadzano je z Europy. Nowe badania temu przeczą. Ta broń była związana z formacją żołnierek.
Spis treści: Broń wojowniczek pod lupą Lokalna produkcja mieczy? Gdy mowa o kobiecych wojowniczkach, z reguły przed oczami stają nam mityczne Amazonki. Jednak z historii znane są przykłady formacji zbrojnych, które tworzyły panie. Na przykład w królestwie Dahomeju, w dzisiejszym Beninie w zachodniej Afryce, istniała formacja kobiet, która strzegła władcy i pałacu. Niektórzy naukowcy sugerują, że pierwsza taka jednostka zaczęła działalność w XVII lub początku XVIII wieku. Znana była ze swojej zaciekłości i wojowniczości. W połowie XIX wieku było już kilka tysięcy wojowniczek, co stanowiło około jednej trzeciej wszystkich żołnierzy królestwa Dahomeju. Broń wojowniczek pod lupą Eksperci z Australijskiej Organizacji Nauki i Technologii Jądrowej (ANSTO) postanowili bliżej przyjrzeć się broni używanej w królestwie Dahomeju. Przebadali sześć mieczy z XIX wieku. Były one używane zapewne do celów rytualnych. Miecze często wiązane są z legendami. Naukowcy sugerują, że analizowane miecze „są związane” z afrykańskimi Amazonkami. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Heritage”. Do tej pory uważano, że broń ta lub surowiec były sprowadzane z Europy. Powątpiewano w umiejętności i technologię mieszkańców królestwa Dahomej. Do zbadania mieczy z Dahomeju użyto nieinwazyjnej metody opartej na technikach neutronowych, w tym dyfrakcji neutronowej. Dzięki niej można się sporo dowiedzieć o surowcu, z którego powstał badany przedmiot. Lokalna produkcja mieczy? We wnioskach badacze stwierdzili, że miecze z dużym prawdopodobieństwem zostały wykonane w Afryce przez lokalnych kowali. Odkrycia te znacząco podważają wcześniejsze założenia o masowym imporcie żelaza z Europy do Dahomeju w XIX wieku. O tym, że miecze wykonano w zachodniej Afryce świadczą: specyficzna obróbka rudy żelaza, obecność w metalu wtrąceń żużlowych (zanieczyszczeń), brak obecności cementytu, który występuje w wytworach europejskich wytapianych w wysokich temperaturach, charakterystyczna afrykańska technika kucia i zdobienia. Z kolei z samych analiz surowca wynika, że ruda mogła pochodzić z różnych źródeł. Mogło być to Bassar (obecnie Togo), Szwecja lub Zagłębie Ruhry, a nawet Brazylia (za pośrednictwem niewolników). Może więc były różne domieszki rudy, a miecze wykonano w Dahomeju – na to wskazuje technika kucia. We wnioskach archeolodzy stwierdzili, że miecze były związane z magiczno-religijnymi rytuałami i obrzędami, a żelazo z lokalnych źródeł mogło być preferowane do tych celów. Źródło: Heritage Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Poznaj mieszkanki najsłynniejszego starożytnego miasta. Te historie mogą zaskoczyć
Nevoleia Tyche miała aż dwa groby. Mamia za swoje własne pieniądze kazała wznieść monument ku czci Oktawiana Augusta. Z kolei Asellina była właścicielką lokalu gastronomicznego, w którym dania serwowały pięknie dziewczęta. Poznajcie mieszkanki Pompejów – miasta, które 2 tys. lat temu zniszczył Wezuwiusz.
Spis treści: Kobiety w Pompejach Nie tylko matrony. Kim były mieszkanki Pompejów? Opowieści ośmiu kobiet „Być kobietą w Pompejach” – to tytuł nowej wystawy czasowej, którą można obejrzeć w Palestra Grande na terenie Parku Archeologicznego w Pompejach do 31 stycznia 2026 r. Pompeje to jedno z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych na świecie. W sierpniu 79 roku n.e. wulkan Wezuwiusz spalił i przysypał grubą warstwą popiołów zarówno to starożytne miasto, jak i pobliskie Herkulanum oraz Stabie. W dwóch pierwszych miejscowościach znaleziono zwłoki 1500 zaskoczonych mieszkańców. Kobiety w Pompejach Nowa ekspozycja w Pompejach rzuca światło na życie kobiet i dziewcząt, licznych aspektów ich życia codziennego i pozycji, jaką zajmowały w domu i społeczeństwie rzymskim. Jej kuratorkami są Francesca Ghedini i Monika Salvadori. Ekspozycja jest naprawdę bogata i we wszechstronny sposób przybliża życie kobiet. Znaleziska archeologiczne, które pozyskano w czasie blisko trzystu lat wykopalisk, dają cenny wgląd w rolę pań w społeczeństwie rzymskim. Nie tylko matrony. Kim były mieszkanki Pompejów? Poszczególne części poświęcone są różnym rolom odgrywanym przez kobiety w społeczeństwie. Były to zarówno majętne matrony, jak też prządki, tkaczki, sprzedawczynie, karczmarki, osoby parające się magią czy prostytutki. Szacuje się, że w Pompejach nierządem zajmowało się około 100 kobiet. Wiele z nich było do tego zmuszonych. Na ekspozycji zaprezentowano różne kategorie zabytków związanych z paniami. Są to freski, prywatne portrety, graffiti, inskrypcje i przedmioty codziennego użytku. Rzucają światło na życie kobiet w różnych fazach życia – od młodości po starość. Opowieści ośmiu kobiet Dodatkowym elementem, który umożliwi zanurzenie się w świecie starożytnych kobiet, są podcasty dostępne w aplikacji MyPompei (w języku angielskim). Poznamy tu historie ośmiu niezwykłych kobiet. Aktorki wcielają się w te postaci. Wśród nich jest Eumachia, która przejęła po ojcu firmę produkującą amfory i cegły. A dzięki małżeństwu z bogatym przedsiębiorcą zajęła się nawet handlem wełną. Giulia Felice z kolei była właścicielką łaźni. Okazały się one dobrym biznesem po trzęsieniu ziemi, które zniszczyło sporą część pompejańskiej infrastruktury. Również Asselina była przedsiębiorczynią i właścicielką lokalu gastronomicznego. Na pięterku nad nim znajdowały się pokoje na wynajem. Eutychis z kolei była niewolnicą pracującą dla wyzwoleńców. Dużą część dnia spędzała w kuchni. Amaryllis też była zniewolona, ale zajmowała się przede wszystkim przędzeniem. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nellie Bly była gotowa na wszystko, by głosić prawdę. Dała się zamknąć w szpitalu psychiatrycznym
Nellie Bly postawiła sobie za cel osiągnąć wszystko, na co przed nią nie zdobyła się żadna inna kobieta. Znała swoją wartość, nie bała się pracy, a do tego cechował ją wrodzony upór. Tak silna kobieta musiała osiągnąć sukces. Przyjrzyjmy się bliżej sylwetce dziennikarki, która inspirowała nie tylko swoje, ale także kolejne pokolenia.
Spis treści: Dzieciństwo i młodość Nellie Bly Jeden artykuł zadecydował o przyszłości Nellie Bly Nellie Bly jako dziennikarka śledcza Nellie Bly jako podróżniczka Nellie Bly jako żona milionera Nellie Bly jako działaczka społeczna i korespondentka wojenna Nellie Bly jako inspiracja Jako dziennikarka śledcza zeszła do samych trzewi piekła. Jako podróżniczka okrążyła cały świat. Jako korespondentka wojenna relacjonowała wydarzenia z frontu wschodniego. Nellie Bly żyła i działała w czasach, w których rola kobiet w amerykańskim społeczeństwie była postrzegana zupełnie inaczej niż dzisiaj. Postanowiła jednak iść pod prąd. Zamiast godzić się na rolę przykładnej żony lub podjąć nisko płatną pracę, postanowiła zatroszczyć się o swoją karierę i przy okazji – o prawa innych kobiet. Dzieciństwo i młodość Nellie Bly Nellie Bly, a właściwie Elizabeth Cochran Seaman, urodziła się 5 maja 1864 roku, w Cochran’s Mille w stanie Pensylwania. Jej ojciec, Michael Cochran był ubogim robotnikiem. Jego życie odmieniło się, gdy postanowił kupić lokalny młyn. Ta decyzja okazała się świetnym posunięciem. Interes przynosił duże dochody i niebawem zaczął skupywać ziemie otaczające jego zakład. Michael Cochran zmarł, gdy jego córka miała sześć lat. Mary, matka dziewczynki, została sama z piętnaściorgiem dzieci. Ponownie wyszła za mąż, jednak dość szybko okazało się, że podjęła pochopną decyzję. Po ślubie okazało się, że jej wybranek jest niestroniącym od przemocy despotą. Kobieta nie zamierzała godzić się na takie traktowanie, tym bardziej, że cierpiały na tym jej dzieci. Wniosła o rozwód, mimo że w tamtych trudnych dla kobiet czasach nie było łatwo o prawne rozwiązanie małżeństwa. Mała „Pink” znała swoją wartość Trudne doświadczenia małej Elizabeth musiały odcisnąć na niej piętno, jednak dziewczynka nie zatraciła swojego charakteru. Wśród swojego pokaźnego rodzeństwa, była prawdziwą indywidualnością. Podczas gdy jej bracia i siostry nosili się na szaro, zgodnie z obowiązującą wówczas modą, ona wybierała ubrania w jasnych, radosnych kolorach. Stąd wziął się jej pseudonim – Pink. W szkole szło jej świetnie, jednak nauczycielki nie wróżyły jej świetlanej przyszłości. Elizabeth marzyła o karierze pisarki, ale gdy mówiła o tym głośno, zawsze była sprowadzana na ziemię. Nie zamierzała jednak rezygnować ze swoich planów i trudno się temu dziwić. Jej ojciec na wszystko zapracował swoimi rękami i przyszła dziennikarka śledcza doskonale rozumiała, że z odrobiną uporu i samozaparcia można osiągnąć wszystko. Jeden artykuł zadecydował o przyszłości Nellie Bly Po śmierci Michaela rodzinny interes upadł, a finanse szybko zaczęły topnieć. Gdy Elizabeth skończyła szesnasty rok życia, postanowiła wspomóc matkę i pójść do pracy. Nie zamierzała jednak decydować się na byle jakie zajęcie za najniższą stawkę, mimo że ofert dla kobiet było wtedy jak na lekarstwo. Szczęśliwie dla niej, podczas lektury jednego z wydań „The Pittsburgh Dispath” natrafiła na artykuł, który wzbudził w niej oburzenie. Publikacja zatytułowana „Do czego nadają się dziewczęta” poruszała temat kobiet na rynku pracy i była ewidentnie zamknięta w obszarze męskiego punktu widzenia, czyli jedynego słusznego w XIX-wiecznej Ameryce. Autor doszedł do wniosku, że kobiety nie powinny pracować. Ich miejsca upatrywał w domu, przy mężu i dzieciach. Elizabeth natychmiast chwyciła za pióro i wystosowała list do redakcji, nie kryjąc w nim oburzenia. Podpisała się jako „Samotna Sierota”. Najwyraźniej wydawcy spodobał się cięty język czytelniczki i jej osobiste zaangażowanie. W kolejnym numerze redaktor naczelny George Madden wystosował apel do autorki o wyjawienie swojej tożsamości podczas osobistego spotkania. Elizabeth zgodziła się na to. O tym, że w istocie udaje się na rozmowę kwalifikacyjną, dowiedziała się dopiero w redakcji. Nellie Bly jako dziennikarka śledcza Madden zaproponował jej posadę dziennikarki, na co Elizabeth przystała. Zastrzegła jednak, że pracę podejmie wyłącznie pod warunkiem, że będzie opisywać wyłącznie te tematy, które są ważne i interesujące z jej punktu widzenia, a takimi było życie zwykłych, szarych ludzi. Wydawca przystał na to. W tamtych czasach nie wypadało, by kobieta pisała pod swoim nazwiskiem. Elizabeth musiała wymyślić sobie pseudonim. Wybór padł na „Nellie Bly”. Przybrane nazwisko nawiązywało do postaci z ludowej przyśpiewki. 18-letnia Nellie w pierwszej kolejności podjęła się tematu trudnej sytuacji kobiet. Pisała o skandalicznych warunkach na rynku pracy i śmiesznie niskich wynagrodzeniach. Na tapet wzięła też temat rozwodów. Na potrzeby reportażu rozmawiała ze sławnymi kobietami, które przeżyły rozpad małżeństwa. Wyglądało na to, że pisanie o życiu kobiet jest dla niej misją. Pierwsza praca pod przykrywką Artykuły Nellie spotykały się z krytyką kolegów po fachu, co jednoznacznie wskazywało, że mężczyźni widzieli w niej zagrożenie. To tylko dodało jej skrzydeł. Wkrótce napisała głośny artykuł o skandalicznych warunkach pracy w jednej z fabryk. Żeby przeprowadzić rzetelne śledztwo, zatrudniła się w zakładzie, który wzięła na celownik. Bezkompromisowy reportaż trafił do druki i... wywołał istną burzę. Fabrykanci zaczęli grozić, że zbojkotują „The Pittsburgh Dispath”. Redakcji groził upadek, więc Madden uznał, że najlepszym wyjściem będzie przenieść niesforną Nellie do działu kobiecego. ta w odpowiedzi położyła przed nim wypowiedzenie. Wyjazd do Meksyku Zatrudniła się jako korespondentka zagraniczna i wyjechała za południową granicę USA. Zamierzała obalić powszechny pogląd na temat rzekomej wolności, która miała panować w Meksyku. W swoich reportażach opisywała ułomności tamtejszego ustroju, który nazwała „najgorszą monarchią świata”. Głosząca prawdę Amerykanka stała się solą w oku Porfirio Diaza. Musiała wrócić do Stanów. W przeciwnym wypadku groził jej surowy wyrok. Zamknięta w zakładzie psychiatrycznym Z Meksyku dotarła do Nowego Jorku, gdzie szybko znalazła zatrudnienie w prestiżowej gazecie „New York World”, której wydawcą był sam Jospeh Pulitzer. W nowoczesnej, bezkompromisowej redakcji dziennikarka zyskała pełną swobodę działania. Pierwszym trudnym tematem, którego się podjęła, była sprawa zakładu psychiatrycznego, działającego na Blackwell’s Island w Nowym Jorku. Żeby dostać się do strzeżonego ośrodka, musiała symulować chorobę psychiczną. W tym celu przeniosła się do ośrodka dla kobiet. Grała tak przekonująco, że jej współlokatorki szybko uznały ją za obłąkaną. Wydawca wyciągnął ją stamtąd po 10 dniach. Po powrocie była wyczerpana fizycznie i umysłowo, ale od razu przystąpiła do pracy. Opisała skandaliczne warunki panujące w placówce. Wskazała na podawaną pacjentom „papkę” nazywaną jedzeniem, w której lęgły się robaki. Obnażyła brak przygotowania personelu i stosowanie przemocy. Wskazała, że wiele podopiecznych zakładu nie wymagało żadnego leczenia. Dziennikarka inicjatorką zmian Uchybień (delikatnie mówiąc) było znacznie więcej. Po publikacji reportażu, Nellie zyskała rozgłos, a opinia publiczna nie pozostawiła suchej nitki na zarządzie placówki. To musiało sprowokować zmiany i tak się w istocie stało. Większość personelu pożegnała się z pracą. Wprowadzono standardy w zatrudnieniu, a pacjentki zostały gruntownie przebadane. Wiele wróciło do swoich domów. Nellie Bly jako podróżniczka Ambitna dziennikarka szukała kolejnych wyzwań. Zaproponowała wydawcy, że uda się w podróż dookoła świata i pobije rekord Fileasa Fogga, postaci z powieści Julesa Verne’a „W 80 dni dookoła świata”. Początkowo Pulitzer nie chciał się zgodzić. Uważał, że takie wyzwanie przerasta możliwości kobiety. Wtedy Bly zagroziła mu odejściem. Wydawca nie miał więc innego wyjścia, jak tylko przyklasnąć zamiarom swojej gwiazdy. W podróż wyruszyła sama. Wszystkie potrzebne rzeczy spakowała w dwa podręczne kuferki. Przemierzyła Anglię, Egipt Sri Lankę, Singapur i Chiny. Do New Jersey, skąd wyruszyła, wróciła 25 stycznia 1890 roku, po 72 dniach, 6 godzinach i 11 minutach podróży. Nellie Bly jako żona milionera Jako nastolatka deklarowała, że nigdy nie wyjdzie za mąż. Jednak w 1895 roku stanęła na ślubnym kobiercu z Robertem Seamanem, starszym o 42 lata przedsiębiorcą. NA jakiś czas porzuciła pracę dziennikarki. Jako żona milionera, skupiła się na poprawie warunków panujących w fabrykach męża. To właśnie za jej sprawą robotnikom zapewniono m.in. opiekę zdrowotną. Seaman zmarł w 1904 roku. Nellie przez jakiś czas zarządzała przedsiębiorstwem samodzielnie, ale bez sukcesów. Po upadku firmy postanowiła zająć się tym, co potrafiła robić najlepiej. Nellie Bly jako działaczka społeczna i korespondentka wojenna Wróciła do dziennikarstwa, a oprócz tego aktywnie uczestniczyła w ruchu sufrażystek. Nie ulega wątpliwości, że swoimi publikacjami nadała sprawie rozgłos. I wojna światowa zastała ją w Europie. Większość osób na jej miejscu starałaby się wrócić do domu, ale nie Nellie. Postanowiła zostać korespondentką wojenną. Wyjechała na front wschodni, by na bieżąco relacjonować stamtąd przebieg walk, ryzykując wolność i życie. Nellie Bly jako inspiracja Niezłomna dziennikarka i orędowniczka prawdy zmarła 27 stycznia 1922 roku, na zapalenie płuc. Była prekursorką dziennikarstwa śledczego i inspiracją dla swojego pokolenia. Swoją pracą inicjowała zmiany społeczne, nie tylko lokalnie, ale w skali ogólnokrajowej. Jej blask nie przygasł nawet wiele lat po śmierci. Nellie Bly do dziś jest szanowana, nie tylko w kręgach dziennikarskich. Trudno się temu dziwić. W końcu udowodniła całemu światu, że rzeczy niemożliwe nie istnieją. Swoim życiem i działalnością Nellie Bly inspiruje do dziś, nie tylko jej kolegów po piórze. W 2024 roku ukazała się jej biografia – „Niezwykłe życie Nellie Bly. Dziennikarka, która wyprzedziła epokę” – autorstwa Nicoli Attadio. Pięć lat wcześniej ukazał się film w reżyserii Karen Moncrieff, zatytułowany „Ucieczka z domu obłąkanych”, inspirowany pobytem Bly w zakładzie psychiatrycznym. Sławna dziennikarka była też inspiracją dla postaci Lany Winters, jednej z bohaterek telewizyjnego serialu „American Horror Story: Asylum”. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Siła natury i kobiecego wsparcia – Cosy Festiwal Kobiecego Outdooru
Pośród górskich szczytów, w otoczeniu dziewiczej przyrody i kojącego szumu potoku, odbył się 4. Cosy Festiwal Kobiecego Outdooru.
Spis treści: Natura na pierwszym miejscu Przyroda i jej tajemnice Wieczory pełne historii i inspiracji Moda z misją i taniec wolności Cosy Biwak – beskidzka przygoda Przestrzeń dla każdej z nas To miejsce, gdzie przyroda spotyka się z kobiecą energią, a różnorodność doświadczeń i historii tworzy przestrzeń, w której każda z nas mogła poczuć się jak w domu. Natura na pierwszym miejscu Od samego początku czułam, że przyroda była główną bohaterką tego wydarzenia. Ale dla pomysłodawczyni i organizatorki Joanny Długowskiej, równie ważne jest poznanie zasad, jakimi rządzi się natura, a co za tym idzie, jej ochrona. To właśnie ten element mocno wybrzmiewał podczas czterech festiwalowych dni w schronisku Roztoka w Tatrach. – Kiedy coś znamy i rozumiemy, to chcemy o to dbać – stwierdza Joanna. To już czwarta edycja festiwalu – tym razem zimowa. W połowie roku odbywa się letnia – Bardzo zależy mi, żeby dziewczyny miały jak najwięcej okazji, żeby zobaczyć siatkę połączeń między nimi, a naturą, i przez ten wspólny czas skupić się na tym, co dzikie dookoła nich i w nich samych. Chcę, żeby zmieniły perspektywę – zamiast pędzić po szlaku, zatrzymać się i przytknąć nos do mokrej kory drzewa lub pochylić się nad kupą niedźwiedzia. Zastanowić się, po co ja tutaj jestem? – mówi Joanna. Przyroda i jej tajemnice Wyjątkowe spotkania, fascynujące warsztaty i inspirujące rozmowy sprawiły, że każda chwila festiwalu była odkryciem czegoś nowego. O świcie wyruszyłyśmy na tropienie wilków z Anną Maziuk, dziennikarką i propagatorką wiedzy o przyrodzie. Wspólnie uczyłyśmy się rozpoznawać tropy zwierząt żyjących w Tatrach słuchając opowieści o ich zwyczajach i roli w ekosystemie. To prawdziwa lekcja pokory wobec natury i duża dawka wiedzy. View Gallery on the source website Dla aktywnych odbyły się warsztaty trekkingu sprzętowego z Dorotą Szparagą – miłośniczką długodystansowych szlaków górskich. Spotkanie pełne konkretnej wiedzy o tym jak radzić sobie w wymagających warunkach i czerpać satysfakcję z bycia w górach na własnych zasadach. Natomiast podczas biegu do Morskiego Oka z Aleks Siwczuk, biegową trenerką, można było bezpiecznie stawiać pierwsze kroki w biegach górskich. Nie był to jednak zwykły wyścig. Tu nie liczył się czas ani miejsce na mecie, lecz radość z ruchu w otoczeniu górskiego krajobrazu i poczucie harmonii z naturą. Wieczory pełne historii i inspiracji Wieczorami schronisko ożywało innym rodzajem energii. Słuchałyśmy opowieści kobiet, które swoją odwagą, pasją i determinacją pokazywały, jak różnorodne mogą być nasze drogi życiowe. Magdalena Bartczak, dziennikarka i mieszkanka Chile, przeniosła nas na południe tego kraju snując opowieść o tysiącu niespokojnych wysp. Jej historia o Patagonii była jak powiew świeżego wiatru – inspirujący i zachęcający do odkrywania świata. Spotkanie z Anną Kamińską, autorką biografii o Simonie Kossak, która przybliżyła nam postać Simony, było nie tylko lekcją historii, ale też przypomnieniem, jak ważne jest dbanie o to, co naturalne. Tylko wtedy możemy zachować piękno świata dla przyszłych pokoleń. Z kolei Anna Żak, podróżniczka, zabrała nas w motocyklową podróż solo przez Afrykę – to była opowieść o przekraczaniu granic – nie tylko tych geograficznych, ale także tych, które same sobie czasem narzucamy. Nie zabrakło też tematu o ptakach – Małgorzata Górska z fundacji OTOP Bird Life Polska z dużym zaangażowaniem podzieliła się wiedzą o ochronie ptasich siedlisk. To świetne uzupełnienie całego festiwalu, które jeszcze bardziej uświadomiło mi, jak wiele możemy zrobić, aby pomagać przyrodzie. Każda z tych historii była jak mała iskierka, która zapalała ciekawość, podziw a czasem po prostu radość z tego, że mogę być częścią tej wspólnoty. Ten czas przypomniał mi, jak ważna jest bliskość natury i akceptacja – zarówno wobec innych, jak i siebie. Moda z misją i taniec wolności Jak to w kobiecym świecie, pojawił się również temat ciuchów. Podczas dyskusji i warsztatów o zrównoważonej modzie outdoorowej, prowadzonych przez Karolinę Sulej, dziennikarkę, podcasterkę i aktywistkę w @fundacjakraina, odpowiadałyśmy wspólnie na pytania – czym jest greenwashing i czy branża mody uczy się dobrych praktyk od tzw. ubrań technicznych. Karolina przybliżyła nam również wizerunek kobiety w outdoorze na przestrzeni wieków oraz jakie marki odzieży outdoorowej mają ciekawe propozycje dla kobiet. Jednak największym zaskoczeniem okazał się dla mnie taniec intuicyjny z Nicole Czajką. Na początku podchodziłam do niego sceptycznie – taniec w górach? Ale już po kilku minutach zrozumiałam, że to coś więcej niż ruch. To było otwieranie się na siebie i na otaczającą przestrzeń. Sposób na uwolnienie emocji i zbudowanie bliskości z innymi kobietami i otoczeniem. Ostatni wieczór był jak wisienka na torcie. Silent disco – tańce w środku nocy pod rozgwieżdżonym niebem, w rytm muzyki, którą każda z nas słyszała w słuchawkach. To magiczne zwieńczenie tych czterech intensywnych dni. Moment radości i wolności. Cosy Biwak – beskidzka przygoda Festiwal Kobiecego Outdooru ma dwie odsłony: zimową i letnią. Latem dłuższy dzień i wyższe temperatury pozwalają na dużo więcej działania w terenie. To wręcz preludium do własnych wypraw. Należy samodzielnie zaplanować prowiant na 4 dni, dojazd, rozbicie namiotu itp. Ale nie trzeba być w tym mistrzem – na miejscu można skorzystać z pomocy ekspertek lub bardziej doświadczonych koleżanek. W tym roku Cosy Biwak odbędzie się 12–15 czerwca w Beskidzie Żywieckim, gdzie nie brakuje dzikiej przyrody i malowniczych górskich potoków, w których można zamorsować nawet latem. – W malowniczo położonej Osadzie Molusiówka rozbijemy swoje namioty, rozwiesimy hamaki, rozpalimy wielkie ognisko i posłuchamy inspirujących historii kobiet ze świata outdooru. Ale przede wszystkim będziemy spędzać mnóstwo czasu na różnych warsztatach. W planach są warsztaty z orientacji w terenie z Anią Zakościelną czy szkolenie Wendo z samoobrony dla kobiet i obowiązkowo już silent disco w środku lasu – mówi Joanna Długowska. Przestrzeń dla każdej z nas Cosy Festiwal Kobiecego Outdooru to coś więcej niż tylko wydarzenie – to przestrzeń, gdzie każda z kobiet może być sobą. Nieważne, czy jesteś doświadczoną wędrowniczką, czy dopiero zaczynasz przygodę z outdoorem. To miejsce otwarte dla każdej kobiety – z jej historią, potrzebami i opiniami, gdzie każdy głos ma znaczenie, a różnorodność jest siłą. Jeśli szukacie przestrzeni, w której chcecie czerpać z outdooru na własnych zasadach, odkrywać piękno przyrody i dostać porządną dawkę wiedzy na jej temat, Cosy Biwak jest odpowiedzią. Szczegółowe informacje i aktualności na Instagramie oraz na stronie Edycja V Biwak – Cosy Outdoor Festival Nasza autorka Iwona El Tanbouli-Jabłońska Dyrektorka artystyczna National Geographic Polska, fotografka i współwłaścicielka studia fotograficzno-filmowego F11 STUDIO. Fotografią i fotoedycją zajmuje się od 18 lat. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych. Większość jej pracy koncentruje się na fotoreportażu i projektach długoterminowych. Podróżuje z aparatem po świecie podejmując trudne społecznie tematy. Prowadzi warsztaty, przeglądy portfolio, bywa jurorką w konkursach fotograficznych. Członkini stowarzyszenia RAV.A Stories. Podwójna laureatka tegorocznej edycji Grand Press Photo 2022. Jej fotoreportaż z Wysp Owczych zajął 1. Miejsce w kategorii Climate&Responsibility.
Helena Moskiewska była prawosławną królową Polski. Oskarżano ją o szpiegostwo
Helena Moskiewska, żona króla Aleksandra Jagiellończyka, była piękną i inteligentną kobietą, która starała się łagodzić napięte stosunki między Polską i Litwą a Wielkim Księstwem Moskiewskim. Nigdy nie zdobyła jednak przychylności dworu. Jaka była tego przyczyna?
Spis treści: Trudna droga do małżeństwa Helena Moskiewska dobrodziejką cerkwi prawosławnej Królowa bez korony Helena Moskiewska orędowniczką pokoju Tajemnicza śmierć Heleny Moskiewskiej Małżeństwo Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Rurykowiczówny, zwanej również Heleną Moskiewską, było jednym z najbardziej udanych w historii polskiej monarchii. Władca wspierał swoją prawosławną żonę, kiedy zmagała się z krytyką ze strony polskiego duchowieństwa i religijnej teściowej Elżbiety Rakuszanki. Ona zaś próbowała łagodzić napięte stosunki męża z teściem Iwanem III Srogim, a w czasie wojny litewsko-moskiewskiej dążyła za wszelką cenę do zawarcia przez nich pokoju. Parze nie było jednak pisane długie i szczęśliwe życie. Po jedenastu latach małżeństwa Helena została wdową, a następnie sama zmarła przedwcześnie w niewyjaśnionych okolicznościach. Trudna droga do małżeństwa Heleny Rurykowiczówny Helena Rurykowiczówna przyszła na świat 19 maja 1476 r. w Moskwie jako córka wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego i Zofii (Zoe) Paleolog. Jej matka była bratanicą ostatniego cesarza Bizancjum Konstantyna XI, którego śmierć w czasie oblężenia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. stanowi jedną z umownych dat wyznaczających koniec średniowiecza. Helena miała jedenaścioro rodzeństwa, w tym m.in. wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III i księcia starickiego Andrzeja. Dzieciństwo i młodzieńcze lata spędziła w Moskwie pod okiem matki, która zadbała o to, by jej córka otrzymała wykształcenie godne potomkini Rurykowiczów i Paleologów. Po przejęciu władzy w Wielkim Księstwie Litewskim po śmierci ojca Kazimierza Jagiellończyka w czerwcu 1492 r. Aleksander Jagiellończyk postanowił zadbać o poprawne relacje z Wielkim Księstwem Moskiewskim, które od lat nie układały się najlepiej. Już w październiku 1492 r. sejm litewski zaakceptował pomysł jego małżeństwa z księżniczką moskiewską Heleną, ale droga do realizacji tych planów okazała się długa i skomplikowana. Wiosną 1493 r. doszło bowiem do wybuchu wojny litewsko-moskiewskiej, która zakończyła się zawarciem traktatu pokojowego 5 lutego 1494 r. oraz zaręczynami Aleksandra i Heleny dnia następnego. Posłowie polscy, którzy przybyli do Moskwy, byli pod wrażeniem urody córki wielkiego księcia moskiewskiego. „Wyszła panna do ojca swego i pokłoniwszy się, stała. A gdy ją zobaczyli posłowie, rozumieli, że anioł w ludzkim ciele i zadumawszy się pięknością, stali jak wryci” – opisywała spotkanie Heleny z posłami „Chronika Litowskaja i Zmojtskaja”. Wielki książę moskiewski Iwan III Srogi zastrzegł jednak, że jego córka „ma dzierżyć swój grecki zakon” i nigdy nie pozwoli na to, by przeszła z prawosławia na katolicyzm. Kiedy więc wielkoksiążęca rada litewska dodała do umowy małżeńskiej zapis, iż jeśli księżniczka „zechce dobrowolnie przystąpić do rzymskiego zakonu, to jej w tym wola”, monarcha stanowczo oświadczył, że nie wyraża na to zgody. Ostatecznie nie wycofał się jednak z planów małżeńskich wobec córki i 6 stycznia 1495 r. do Moskwy przybyli polscy posłowie z kasztelanem wileńskim Aleksandrem Juriewiczem Holszańskim i kasztelanem trockim Janem Juriewiczem Zabrzezińskim na czele, aby zabrać Helenę ze sobą w długą podróż do Wilna. Dobrodziejka cerkwi prawosławnej Ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej odbył się 15 lutego 1495 r. w katolickiej katedrze św. Stanisława w Wilnie. Udzielał go biskup wileński Wojciech Tabor, lecz ze stojącym w pobliżu prawosławnym duchownym Tomą. Nie chcąc narażać się na gniew potężnego teścia, Aleksander nigdy nie naciskał na Helenę, by zmieniła wyznanie. Nie był to zresztą jedyny przejaw królewskiej wyrozumiałości. W liście do ojca Rurykowiczówna chwaliła bowiem małżonka, iż zdecydował się przyjąć żonę bez posagu. Nie należy jednak rozumieć jej stwierdzenia zbyt dosłownie. Chociaż posag faktycznie nie był zbyt hojny, otrzymała od ojca na drogę liczne srebrne i złocone naczynia, futra, tkaniny i stroje oraz cenne ikony oprawione w złoto, diamenty i perły. Po ślubie wielka księżna zaczęła aktywnie działać na rzecz Kościoła prawosławnego w Wielkim Księstwie Litewskim, a następnie również w Królestwie Polskim. Doprowadziła do odnowienia soboru Przeczystej Bogurodzicy i monastyru Trójcy Świętej w Wilnie, a także wspierała budowę cerkwi w Mińsku i hojnie obdarowała monastyr w Supraślu. Przez kolejne lata Aleksander i Helena stanowili udane małżeństwo, lecz do pełni szczęścia brakowało im potomka. Najprawdopodobniej latem 1497 r. Rurykowiczówna zaszła w ciążę, a w liście z 15 października 1497 r. matka wypytywała ją, czy faktycznie spodziewa się dziecka i kiedy przyjdzie ono na świat. Po kilku miesiącach wielka księżna straciła jednak dziecko lub okazało się, że błędnie wzięła za odmienny stan oznaki choroby. Kolejna nadzieja na upragnionego dziedzica pojawiła się wiosną 1500 r., lecz ta ciąża również zakończyła się poronieniem i wywołaną na jego skutek ciężką chorobą. Innym problemem Heleny był brak aprobaty ze strony teściowej Elżbiety Rakuszanki, która nie zaakceptowała wyznawanej przez synową religii i ostentacyjnie okazywała jej swoją niechęć. Iwan III Srogi instruował zresztą córkę: „Jeżeli matka męża twego będzie w Wilnie i poleci tobie iść z sobą do kościoła, przeprowadź ją do drzwi i powiedz grzecznie, że idziesz do swojej cerkwi”. Królowa bez korony Po bezpotomnej śmierci króla Jana I Olbrachta, zmarłego 17 czerwca 1501 r. w Toruniu, istniała obawa, że szlachta nie zdecyduje się na wybór Aleksandra na jego następcę z powodu prawosławnej wiary jego żony. Wielki książę nie miał jednak zamiaru porzucać Heleny. Przeciwnie, 28 sierpnia 1501 r. nadał jej prawem dziedzicznym dobra Kniażyce, Teteryn, Smolniany, Hradyszcze i Łosice, a dwa lata później także zamek Mohylew z przyległościami. Ostatecznie 3 października 1501 r. sejm walny w Piotrkowie wybrał go na nowego króla, lecz dostojnicy kościelni nie zgodzili się na koronację monarchini odmiennego wyznania. Helena pozostała więc w Wilnie, kiedy 12 grudnia 1501 r. w katedrze na Wawelu Aleksander przyjął koronę królewską z rąk swojego brata arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Rurykowiczówna przybyła na Wawel dopiero 4 lutego 1502 r. i z miejsca wywołała oburzenie polskiego duchowieństwa, ponieważ w jednej z kaplic katedry odprawiono dla niej prawosławne nabożeństwo. Głos w sprawie monarchini zabrał sam papież Aleksander VI – notabene ojciec kilkorga nieślubnych dzieci – który nakazywał Jagiellończykowi „wykluczyć ją z łoża, domu i wszelkiej wspólnoty małżeńskiej” oraz skonfiskować jej posag i dobra. Dopiero 22 sierpnia 1505 r. jego następca Juliusz II zezwolił monarsze na współżycie z żoną, a Helenie na swobodne wyznawanie prawosławia. Duchowni nadal nazywali ją jednak tylko „żoną króla Aleksandra, wielką księżną litewską”, odmawiając jej prawa do królewskiego tytułu. Ona sama za zgodą męża, a może nawet na jego prośbę, konsekwentnie tytułowała się „królową Polski” i podobnie postępowali XVI-wieczni polscy kronikarze, jak choćby autor „Kroniki Polaków” Maciej Miechowita. Nie może zatem dziwić, że monarchini nie czuła się dobrze w Krakowie i większość czasu spędzała w Wielkim Księstwie Litewskim. Helena Moskiewska orędowniczką pokoju Helena starała się nie angażować w sprawy polityczne, lecz kiedy w 1500 r. wybuchła trwająca trzy lata wojna pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a Wielkim Księstwem Moskiewskim, pomagała mężowi w negocjacjach z Iwanem III. 2 stycznia 1503 r. napisała do ojca przejmujący list: „Pan mój, król polski, ze swą matką, bracią i szwagrami rozumieli, że z Moskwy przyniosę z sobą do Litwy wszystko dobre, wieczny pokój, miłość pokrewieńską, przyjaźń i pomoc przeciw poganom. Dziś przeciwnie, wszyscy są przekonani, że ze mną zlało się wszystko najgorsze: wojna, najazdy, rabunki, pożoga miast, przelew krwi chrześcijańskiej, żon wdowieństwo, osierocone dzieci, niewola, jęki, płacz i zgrzytanie zębów”. Z ogromną ulgą przyjęła więc informację o zawartym 28 marca 1503 r. sześcioletnim rozejmie, choć radość tą przyćmiła śmierć jej matki niecałe dwa tygodnie później. Na łożu śmierci Zofia Paleolog przesłała córce swoje ostatnie błogosławieństwo i złoty krzyżyk z relikwiami. Królowa Helena czuwała przy swoim mężu, kiedy latem 1506 r. zachorował, i opiekowała się nim aż do jego śmierci 19 sierpnia 1506 r. w Wilnie. Przeczuwając zbliżający się koniec, Aleksander spisał testament, w którym polecił swojemu młodszemu bratu Zygmuntowi I Staremu oraz prałatom i radom Polski i Litwy, aby „wielką księżnę Helenę, swoją małżonkę oraz jej sprawy i życzenia, ażeby jak miała za jego życia obronę i zachowanie, pozostała w należnej czci po koniec swojego życia”. Zygmunt, który został nowym królem Polski, początkowo uszanował ostatnią wolę brata. W 1507 r. nadał szwagierce w dożywocie Suraż, Bielsk i Brańsk, a w listach zawsze tytułował ją królową. Jako wdowa Helena nadal starała się łagodzić trudne relacje między Polską i Litwą a Moskwą, w której w 1505 r. objął władzę jej młodszy brat Wasyl III. Tajemnicza śmierć Heleny Moskiewskiej Dobroć króla Zygmunta I Starego wobec Heleny Rurykowiczówny miała zapewne swoje drugie dno – swoimi hojnymi darami chciał za wszelką cenę zatrzymać szwagierkę na ziemiach polskich i litewskich. Królowa jeszcze za życia swojego męża była podejrzewana o spiskowanie na rzecz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, więc monarcha obawiał się, że wykorzysta przeciw niemu posiadaną wiedzę. Tymczasem od początku swojego pobytu w Polsce Helena na różne sposoby dystansowała się od swojego ojca. Niedługo po ślubie z Aleksandrem odesłała do Moskwy kapelana Tomę, który był „nie po jej myśli”, a na namowy Iwana III, by mąż wybudował specjalnie dla niej cerkiew w Wilnie, odpowiedziała, że ma blisko do soboru Przeczystej Bogurodzicy. To było jednak za mało, by uciszyć plotki. Kiedy w 1511 r. królowa planowała wyjazd do Moskwy, Zygmunt kategorycznie zabronił jej opuszczania terenu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podjęta przez nią próba potajemnej ucieczki do ojczyzny została zaś udaremniona przez kanclerza wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła. Pod koniec 1512 r. Helena Moskiewska wyjechała do Brasławia, gdzie zmarła po krótkiej chorobie 20 stycznia 1513 r. w wieku niespełna 37 lat. Została pochowana w soborze Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie, lecz jej grób został zniszczony podczas powstania kościuszkowskiego w 1794 r. Nagła śmierć Rurykowiczówny sprawiła, że na dworze królewskim rozeszła się pogłoska, jakoby została otruta na polecenie Mikołaja Radziwiłła. Niewykluczone, że przyczyną jej otrucia była chęć zatrzymania na Litwie jej pokaźnego majątku. Po śmierci królowej w klasztorze bernardynów w Wilnie znaleziono bowiem jej czternaście skrzyń, w których znajdowało się 400 tysięcy florenów. Ironią losu, chociaż Helena całe życie pozostawała gorliwą wyznawczynią prawosławia, to właśnie katolickim duchownym powierzyła dorobek swojego życia. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Przedsława – losy tej księżniczki są pełne zagadek. Bolesław Chrobry okrył ją hańbą
Kronikarze i historycy nie są zgodni co do dokładnego przebiegu zdarzeń i roli, jaką księżniczka Przedsława odegrała w życiu Bolesława Chrobrego. Kiedy w 1018 r. wkroczył do Kijowa, nie tylko zajął miasto dla swojego zięcia Świętopełka I Przeklętego, ale uprowadził i zgwałcił tę księżniczkę.
Spis treści: Co wiemy o Przedsławie? Polityczna rola Przedsławy Chrobry w Kijowie Przedsława na Ostrowie Lednickim Wyprawa kijowska Bolesława Chrobrego z 1018 r. miała na celu ponowne osadzenie na Rusi Kijowskiej pozbawionego władzy zięcia monarchy Świętopełka I Przeklętego. Po śmierci ojca Włodzimierza I Wielkiego w 1015 r. Świętopełk objął na krótko rządy na Rusi Kijowskiej, lecz już po roku został zmuszony przez swojego przyrodniego brata Jarosława I Mądrego do ucieczki. Chrobry nie spieszył się zbytnio z pomocą zięciowi, lecz po zakończeniu wieloletniej wojny z Niemcami wyruszył w końcu na wschód, aby odzyskać dla niego tron. Sam miał zresztą napięte stosunki z Jarosławem I Mądrym, który prowadził antypolską politykę i odmówił mu ręki swojej siostry Przedsławy. Chrobry zemścił się więc na władcy Rusi Kijowskiej, uprowadzając i gwałcąc swoją niedoszłą narzeczoną. Okazuje się jednak, że Przedsława mogła odgrywać znacznie większą rolę niż przypisują jej to przekazy kronikarskie. Co wiemy o Przedsławie? Nawet podstawowe informacje biograficzne dotyczące księżniczki Przedsławy pełne są znaków zapytania. O ile bowiem wiadomo, że była córką księcia Rusi Kijowskiej Włodzimierza I Wielkiego, o tyle tożsamość jej matki budzi wątpliwości wśród badaczy. Najczęściej przyjmuje się, że była jedną z dwóch córek Włodzimierza z małżeństwa z księżniczką połocką Rognedą, o których wspomina spisana w 1113 r. kronika kijowska „Powieść minionych lat”. Przyszła zatem na świat przed 986 r. Łącznie Przedsława miała co najmniej dwunastu braci i osiem sióstr z różnych związków swojego ojca. Rodzeństwo mogło być zresztą znacznie liczniejsze, bowiem przed przyjęciem chrztu w 988 r. Włodzimierz miał ponad osiemset kochanek i – jak pisał w swej kronice Thietmar z Merseburga – „nosił opaskę podniecającą na lędźwiach, aby pobudzić jeszcze silniej wrodzoną lubieżność”. Tajemnice towarzyszą również losom Przedsławy przed wyprawą kijowską Bolesława Chrobrego. Francuski historyk Nicolas de Baumgarten w publikacji „Saint Vladimir et la conversion de la Russie” z 1932 r. przekazał, iż była ona żoną Bolesława III Rudego, księcia czeskiego w latach 999–1002 i w 1003 r., lecz nie podał żadnego źródła na potwierdzenie tej informacji. Władca ten został w 1003 r. pojmany i oślepiony przez Bolesława Chrobrego, a następnie osadzony w więzieniu, najprawdopodobniej w Krakowie. Jeśli zatem wiadomość Baumgartena była prawdziwa, polski władca poprzez gwałt na Przedsławie zemścił się nie na jednym, a na dwóch swoich politycznych przeciwnikach. Badacz ten przypisywał jednak również Bolesławowi i Przedsławie córkę, która wyszła za mąż za zmarłego w 1003 r. przedstawiciela czeskiego rodu Wrszowców, co jest niemożliwe ze względów chronologicznych. Polityczna rola Przedsławy Według średniowiecznego „Pateryku Kijowsko-Pieczerskiego” po śmierci ojca Przedsława odegrała istotną rolę w czasie walk o władzę pomiędzy księciem Świętopełkiem I Przeklętym a jego młodszymi braćmi – Jarosławem I Mądrym, Borysem, Glebem i Świętosławem. Kiedy w 1015 r. Borys został zamordowany na polecenie Świętopełka, Przedsława udzieliła na swoim dworze schronienia jednemu z wojów zmarłego księcia – Mojżeszowi Węgrzynowi. Przekazywała też Jarosławowi wiadomości dotyczące wydarzeń w państwie kijowskim. To właśnie ona wysłała do niego gońca z informacją o zabójstwie Borysa, a następnie o zabójstwie kolejnego z braci Gleba. Niewykluczone, że dwór Przedsławy znajdował się w osadzie Przedsławino pod Kijowem, w której niegdyś umieścił jej matkę książę Włodzimierz I Wielki. Kiedy w 1017 r. zmarła trzecia żona Bolesława I Chrobrego Emnilda, polski monarcha poprosił Jarosława I Mądrego o rękę jego młodszej siostry Przedsławy, lecz spotkał się z odmową. Chociaż już w lutym 1018 r. Chrobry ożenił się z margrabianką miśnieńską Odą, nie zapomniał o zniewadze ze strony kijowskiego księcia. 14 sierpnia 1018 r. wkroczył więc triumfalnie do Kijowa i wykorzystał swoją pozycję, by zemścić się na Jarosławie. Kronikarz Gall Anonim wspominał wręcz w swojej kronice, że Chrobry zorganizował całą wyprawę, by „pomścić swą krzywdę na królu Rusinów, który odmówił mu oddania swej siostry za żonę”. Chrobry w Kijowie Jak Chrobry powiedział, tak zrobił. W dalszej części opowieści o wyprawie kijowskiej Gall Anonim opisał bowiem, jak polski władca uderzył mieczem w prowadzącą do stolicy księstwa kijowskiego Złotą Bramę i rzekł ze złowieszczym śmiechem: „Tak jak w tej godzinie Złota Brama miasta ugodzona została tym mieczem, tak następnej nocy ulegnie siostra najtchórzliwszego z królów, której mi dać nie chciał. Jednakże nie połączy się z Bolesławem w łożu małżeńskim, lecz tylko raz jeden, jak nałożnica, aby pomszczona została w ten sposób zniewaga naszego rodu, Rusinom ku obeldze i hańbie”. Kronikarz Thietmar z Merseburga wspominał z kolei, że wjazd monarchy do Kijowa obserwowały macocha Jarosława I Mądrego, jego żona oraz dziewięć sióstr, z których „jedną, dawniej sobie upatrzoną, ten stary wszetecznik Bolesław uprowadził bezwstydnie, zapominając o swojej ślubnej małżonce”. Przedsława podzieliła więc niejako los swojej matki Rognedy, której małżeństwo z Włodzimierzem I Wielkim zostało zawarte w dramatycznych okolicznościach. Kiedy bowiem połocka księżniczka odmówiła mu ręki, tłumacząc, iż „nie chce rozzuć syna służebnicy” [Włodzimierz był synem Małuszy, klucznicy księżnej Olgi – przyp. aut.], Włodzimierz zabił jej ojca Rogwołoda i dwóch braci, a następnie siłą pojął ją za żonę. W powstałym na początku XIV wieku „Latopisie Ławrientiewskim” zamieszczono nawet informację, że przed zabiciem Rogwołoda zgwałcił Rognedę na oczach jej rodziców. Przedsława na Ostrowie Lednickim Bolesław Chrobry powrócił do Polski najprawdopodobniej pod koniec 1018 r. – jak podaje „Powieść minionych lat” – „zabrawszy skarby i bojarów Jarosławowych, i siostry jego, a Anastazego z Dziesięcinnej cerkwi przystawił do skarbów, bowiem [ten] pochlebstwem pozyskał jego zaufanie”. Przedsława została zapewne osadzona w jednym z polskich grodów w charakterze nałożnicy monarchy. Nie ma jednak podstaw źródłowych obecna w XIX-wiecznych publikacjach, m.in. „Genealogii książąt i królów polskich” Augusta Bielowskiego i Iwana Wagilewicza, informacja, jakoby Chrobry poślubił księżniczkę kijowską po porzuceniu lub śmierci Ody. Historyk Gerard Labuda zasugerował, że miejscem pobytu Przedsławy w Polsce mógł stać się Ostrów Lednicki, ponieważ podczas prac archeologicznych w 1962 r. w ruinach tamtejszego palatium znaleziono liczne przedmioty wykorzystywane w chrześcijańskiej liturgii wschodniej. Według Labudy Przedsława mogła mieć w Ostrowie Lednickim swój dwór złożony z jeńców z Kijowa, a jej kapelanem był wspomniany w „Powieści minionych lat” wysoki dostojnik kościoła kijowskiego Anastazy Korsunianin. Przypuszcza on, że tamtejszy kościół pałacowy został wzniesiony wkrótce po powrocie polskiego władcy z Kijowa z myślą o Przedsławie. Nie mogła ona zamieszkać z Chrobrym w Gnieźnie, gdyż cały czas rezydowała tam jego prawowita żona Oda, ale i tak cieszyła się pozycją godną swego książęcego pochodzenia. To jednak nie koniec ciekawych odkryć w Ostrowie Lednickim, mogących rzucać światło na dalsze losy Przedsławy. W obrębie kaplicy grobowej odnaleziono bowiem grób, w którym pochowano troje dzieci, m.in. kilkuletniego chłopca ze złotą obrączką na palcu. Zapewne był to grób zmarłych w dzieciństwie przedstawicieli dynastii Piastów, lecz Gerard Labuda poszedł o krok dalej i wysunął domysł, że ów chłopiec mógł być… synem Bolesława Chrobrego i jego ruskiej nałożnicy. Wobec milczenia kronik nie sposób potwierdzić lub zaprzeczyć tej wersji wydarzeń. Podobnie jest zresztą z datą śmierci Przedsławy – rozpłynęła się ona w mrokach dziejów, zabierając tajemnicę swojej relacji z polskim monarchą do grobu.
Ponad ćwierć miliona paciorków w grobie sprzed 5 tys. lat. Niezwykłe odkrycie
Przy kobietach złożonych 5 tysięcy lat temu do megalitycznego grobowca w dzisiejszej Hiszpanii archeolodzy odkryli ponad 270 tysięcy miniaturowych paciorków. Wykonano z nich niezwykłe szaty.
Spis treści: Wielki i zagadkowy grobowiec sprzed tysięcy lat Archeologia eksperymentalna, czyli naukowe DIY Kapłanki w niezwykłych strojach. Wizje archeologów Takie znaleziska należą do rzadkości. Co prawda archeolodzy odkrywają pochówki sprzed tysięcy lat, w których umieszczono ozdoby, ale ich liczba z reguły nie przekracza kilku, rzadziej – kilkuset. Dlatego to odkrycie wzbudziło wielkie zainteresowanie archeologów. Wielki i zagadkowy grobowiec sprzed tysięcy lat Grobowiec megalityczny Montelirio w dzisiejszej Hiszpanii powstał około 2800-2600 lat p.n.e. To okrągła w planie budowla kamienna pierwotnie pokryta nasypem ziemnym, którą tworzą dwie komory. W większej znaleziono kilka pochówków kobiet w wieku 24-32 lat. Szczątki mają dość dziwne i nietypowe pozycje. Jedna ze zmarłych ma ramiona wyciągniętą ponad głowę, inna – leży na brzuchu. Każda jest w innej pozycji. Przy zmarłych odkryto wiele zabytków: naczynia ceramiczne, zawieszki z bursztynu, ale przede wszystkim mnóstwo paciorków. Ich analiza zajęła ekspertom kilka lat, bo naliczono ich… 270 769. Oznacza to, że mamy do czynienia najprawdopodobniej z największym zbiorem paciorków kiedykolwiek odkrytym podczas wykopalisk. Właśnie badacze podzielili się swoimi spostrzeżeniami na ich temat na łamach czasopisma „Science Advances”. Archeologia eksperymentalna, czyli naukowe DIY Badacze zidentyfikowali trzy rodzaje paciorków. Wykonano je głównie z muszli morskich. Zdecydowanie mnie było takich z kamienia i kości. Ich wielkość robi wrażenie. Mają zaledwie kilka milimetrów. Aby poznać techniki wykonania ozdób, archeolodzy przystąpili do prac eksperymentalnych. Chcieli zobaczyć, w jaki sposób i ile czasu zajmowała praca nad ozdobami pradziejowym wytwórcom. Prace posuwały się różnie w zależności od surowca. Na przykład produkcja koralika z muszli Cardiidae było bardziej czasochłonne (zajmowała średnio 91 minut) niż wykonanie koralika z muszli Pectinidae (średnio 19 minut). „Biorąc pod uwagę średni czas potrzebny do wykonania obu rodzajów paciorków (55 min) i liczbę 270 000 paciorków, wykonanie wszystkich paciorków znalezionych w Montelirio zajęłoby 247 500 godzin” – czytamy w artykule. Naukowcy zastrzegają, że rzemieślnicy, którzy wytwarzali paciorki w epoce chalkolitu, byli znacznie bardziej wykwalifikowani w tej pracy niż współcześni archeolodzy. Dlatego badacze podzielili swój czas spożytkowany na produkcję paciorków przez liczbę 5, chociaż nie podali, dlaczego właśnie taką, a nie inna liczę. Dało to 49 500 godzin, czyli około 5,5 lat na wykonanie wszystkich ozdób. Jednak zakładając, że paciorki wykonało 10 osób, mogły dokończyć pracę w 7 miesięcy, gdyby zajmowały się tym 8 godzin dziennie. Jak widać, nawet dla umiejętnych rękodzielników było to niesłychanie czasochłonne zadanie. Kapłanki w niezwykłych strojach. Wizje archeologów Zdaniem naukowców koraliki tworzyły elementy strojów, być może były na nie naszyte. Nie można zatem traktować ich jako typowej biżuterii. O tym, że faktycznie były to stroje świadczą: kontekst odkrycia i położenie koralików przy ciele; oryginalny układ, sugerujący, że były naszyte na tkaninę; analizy fitolitów, czuli mikroszczątków roślinnych zachowanych w paciorkach. Znaleziono mikrowłókna należące do tkanin; liczba paciorków – tak duża liczba ozdób i ich rozmiar, wskazują na naszycie na tkaniny. Pojawiły się różne interpretacje dotyczące tego, kim były zmarłe. Niektórzy sugerują, że były to kapłanki. Wskazywać ma na to nietypowa, niezbyt przecież praktyczna odzież. Może kobiety odprawiały w nich ceremonie, albo nosiły je w czasie ważnych okazji. Z pewnością były ważnym osobami w społeczności, skoro poświęcono tak dużo czasu na przygotowanie im wspaniałych strojów. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Mężczyźni rosną szybciej niż kobiety. W ciągu ostatniego stulecia podwoili przewagę
Naukowcy przeanalizowali dane z ponad 100 lat. Zauważyli zaskakującą prawidłowość. W ciągu ostatniego stulecia wzrost i masa ciała zarówno mężczyzn, jak i kobiet powiększyły się. Jednak mężczyźni „urośli” aż dwa razy bardziej niż kobiety.
Spis treści: Gdzie się najlepiej żyje Bogatsi, wyżsi i więksi Wyżsi bardziej pożądani? Mężczyźni są coraz wyżsi, coraz potężniejsi i coraz częściej wyglądają, jakby pół życia spędzali na siłowni. I to nie tylko w internecie, na zdjęciach podkręconych przez algorytmy sztucznej inteligencji. Także w rzeczywistości. Naukowcy opisali tę zaskakującą zmianę w artykule opublikowanym w najnowszym numerze czasopisma „Biology Letters”. Przeanalizowali w nim dane z ponad 100 lat gromadzone przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). W sumie objęły one 135 tys. osób z 62 krajów. Tak jak podejrzewali badacze, lepsza opieka zdrowotna oraz lepszy dostęp do żywności przełożyły się na wyższy wzrost i większą masę ciała ludzi. Jednak gdy spojrzeli na różnice między płciami, odkryli coś niespodziewanego. Wzrost mężczyzn i ich masa ciała zwiększyła się dwa razy bardziej niż kobiet. To oznacza zaś, że dla naszego gatunku wzrósł dymorfizm płciowy – czyli różnice w wyglądzie między płciami. Gdzie się najlepiej żyje Jednym z trojga autorów pracy jest prof. Lewis Halsey z University of Roehampton. – Szczegółowo zbadaliśmy, jak dobór płciowy ukształtował ciała mężczyzn i kobiet oraz jak lepsze warunki środowiskowe – takie jak dostęp do pożywienia i mniejsze obciążenie chorobami – uwolniły nas od ograniczeń – powiedział Halsey „Guardianowi”. Celem badaczy było sprawdzenie, jak wzrost i waga ludzi zmienia się wraz z poprawiającymi się warunkami życia. W tym celu posłużyli się wskaźnikiem rozwoju społecznego (ang. Human Development Index, HDI). Łączy on trzy elementy: oczekiwaną długość życia, lata edukacji oraz dochód narodowy per capita. Dzięki temu HDI – mieszczący się między 0 a 1 – może być wykorzystywany do porównywania jakości życia w różnych krajach. Przykładowo: w 2018 roku na szczycie listy krajów uszeregowanej pod względem wielkości HDI była Norwegia. HDI tego kraju wynosił aż 0,949. Za nią znajdowały się Australia, Szwajcaria i Niemcy. W 2021 r. HDI Polski wynosił 0,876. To plasowało nas w trzeciej dziesiątce krajów świata. Bogatsi, wyżsi i więksi Autorzy najnowszej pracy sprawdzili, jak zwiększenie się HDI przekłada się na wzrost oraz masę ciała ludzi. Okazało się, że każdorazowo, gdy wskaźnik zwiększył się o 0,2, kobiety rosły średnio o 1,7 cm i były o 2,7 kg cięższe. Natomiast mężczyźni byli wyżsi o 4 cm, a ich masa ciała powiększyła się o 6,5 kg. To właśnie wskazuje, że wraz z poprawą warunków to mężczyźni „powiększają się” dwa razy bardziej. – Dla porównania, około jedna na cztery kobiety urodzone w 1905 r. była wyższa od przeciętnego mężczyzny urodzonego w 1905 r. W przypadku kobiet urodzonych w 1958 r. wskaźnik ten spadł do około jednej na osiem kobiet – mówi Halsey. Wyżsi bardziej pożądani? Dlaczego u ludzi mężczyźni są coraz więksi od kobiet? Czyli, innymi słowy, dlaczego w naszym gatunku dymorfizm płciowy rośnie? Zjawisko to występuje u wielu zwierząt: u ptaków to samce są na przykład bardziej kolorowo ubarwione, natomiast samice niekiedy trudno zauważyć. Dla ludzi standardowa odpowiedź brzmi: wyżsi i silniejsi mężczyźni są lepiej przygotowani do walki o zasoby i do rywalizacji między sobą. Niektórzy naukowcy wskazywali też, że takich właśnie mężczyzn wolą kobiety i częściej wybierają ich na swoich partnerów. Nowe badanie dostarcza kolejnych dowodów potwierdzających tę ostatnią hipotezę. Wzrost i tężyzna fizyczna dowodzą zdrowia i witalności, a są to cechy, które dobór płciowych faworyzuje. Podobnie jak zdolność do ochrony partnerki i potomstwa. – Kobiety mogą uznawać wzrost mężczyzn za atrakcyjny, potencjalnie dlatego, że sprawia to, że mężczyźni są bardziej imponujący – powiedział prof. Halsey. Nie ma jednak róży bez kolców. Mężczyźni płacą pewną cenę za więcej centymetrów. Jak pokazały niedawne badania, między innymi zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka. Źródła: phys.org, Guardian, Biology Letters Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy na arenach starożytnego Rzymu walczyły gladiatorki? Odpowiedź jest jasna
W filmowym hicie Ridleya Scotta „Gladiator” w krwawych walkach ku uciesze gawiedzi brały udział również kobiety. Ale nie jest to jedyna produkcja przedstawiająca taką wizję. Czy gladiatorki istniały naprawdę?
Spis treści: Kobiety na arenie przyciągały uwagę Gladiatorki z własnej woli? Jak wyglądały walki gladiatorek? Rozkwit i upadek fachu gladiatorów Trudno zliczyć książki, które poświęcono gladiatorom. Temat zawodowych wojowników w starożytnym Rzymie wzbudza bowiem wielką ciekawość. Gladiatorzy byli rekrutowani z reguły spośród niewolników lub przestępców. Ich zaciekłe walki ekscytowały tłumy na arenach rozsianych po całym imperium. Ale czy wśród nich były też kobiety? Kobiety na arenie przyciągały uwagę Naukowcy nie mają wątpliwości, że areny były zdominowane przez mężczyzn, którzy byli gladiatorami. Jednak od czasu do czasu pojawiały się na nich także kobiety. – Ich obecność była czymś nietypowym, dlatego musiały przyciągać uwagę i ściągać tłumy – powiedział serwisowi Nauka w Polsce historyk starożytności prof. Dariusz Słapek z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. A jaka była skala tego zjawiska? Trudno jest to dzisiaj ustalić. Do naszych czasów na temat kobiet gladiatorek zachowało się niewiele informacji. Wśród dowodów na ich istnienie jest na przykład inskrypcja na grobie Hostilianusa, sędziego z Ostii z II wieku n.e. Czytamy w niej, że urzędnik ten miał być pierwszą osobą od założenia miasta, która zorganizowała zawody gladiatorów płci żeńskiej. Z kolei w Efezie, gdzie znajdował się słynny Artemizjon, na cmentarzu obok amfiteatru znajdują się groby gladiatorów obu płci. Ciekawym dowodem na istnienie gladiatorek jest grób sprzed 2 tys. lat odkryty w 2000 roku w Londynie. Jego wyposażenie było bardzo bogate, co każe sądzić, że zmarła osoba była zamożna. Grób zlokalizowany był jednak poza murami miasta, co sugeruje z kolei, że nie była to postać ciesząca się szacunkiem. Z analiz wyposażenia wynika, że był to gladiator, a w zasadzie gladiatorka zmarła w wieku około dwudziestu kilku lat. Walczyła na arenie rzymskiego Londinium. Gladiatorki z własnej woli? W 11 i 19 roku n.e. rzymski senat uchwalił prawa zakazujące kobietom wywodzącym się z klasy średniej i wyższej udziału w zawodach gladiatorów. Ale chyba nie były to regulacje skuteczne, skoro cesarz rzymski Septymiusz Sewer ustanowił podobne prawo w 200 roku n.e. Czy oznacza to, że wiele z kobiet chciało z własnej woli brać udział w starciach na arenach? Rzymski historyk Tacyt twierdził, że cesarz Neron zmuszał szlachetnie urodzone kobiety do walki na arenie i kazał gladiatorkom walczyć „pod pochodniami”. Być może oznacza to, że działo się to w nocy. Ale było też sporo kobiet, które same zgłaszały się do szkół gladiatorów. Motywowała je chęć zdobycia sławy lub pieniędzy. Jak wyglądały walki gladiatorek? Wygląda na to, że kobiety raczej nie ścierały się z mężczyznami, bo – zdaniem badaczy – nie byłyby to zmagania równe. Dlatego walczyły między sobą i ze zwierzętami. Zachowała się też informacja, że w okresie igrzysk w czasach cesarza Domicjana (70-96 r. n.e.) kobiety w świetle pochodni walczyły z osobami niskorosłymi. Naukowcy przypuszczają, że panie walczyły na arenach do pierwszej krwi. – Szacujemy, że nawet w walkach gladiatorów tylko 10 proc. z nich kończyło się śmiercią. Krwawa jatka nie była po prostu opłacalna. Gladiatorzy byli przede wszystkim dobrze wyszkolonymi showmanami i koszt ich wyszkolenia bywał bardzo wysoki – mówi prof. Słapek. Rozkwit i upadek fachu gladiatorów Pierwszy znany pojedynek gladiatorów odbył się w Rzymie w 264 r. p.n.e. Kolejne organizowano przez następne stulecia aż do upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Niektóre widowiska, odbywające się na terenie całego imperium, cieszyły się tak wielką popularnością, że trwały całymi tygodniami. Uczestniczyły w nich tysiące wojowników. Walki odbywały się w amfiteatrach. Najsłynniejszym i największym z nich było rzymskie Koloseum wzniesione niesione w latach 70–72 do 80 n.e. przez cesarzy Wespazjana i Tytusa. Wprawdzie chrześcijański cesarz Konstantyn I zdelegalizował w 325 roku walki gladiatorów, jednak prawdopodobnie wychodzili oni na areny jeszcze przez kolejne stulecie. Były wśród nich także kobiety, ale skala ich udziału w tych wydarzeniach była raczej niewielka. Chociaż ich występy zawsze przyciągały uwagę gawiedzi. Źródła: Nauka w Polsce, MacQuarie University, Iowa University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tak wyglądała kobieta pochowana 400 lat temu z sierpem na szyi. Spektakularna rekonstrukcja
Zmarła w wieku zaledwie 18–20 lat. W XVII wieku pochowano ją z sierpem na szyi na cmentarzu w rejonie dzisiejszego Pnia w woj. kujawsko-pomorskim. Światowej sławy ekspert odtworzył realistyczny wizerunek kobiety.
Spis treści: Tak wyglądała „wampirka” Zosia Dlaczego kobietę pochowano w tak dziwny sposób? Pień – czy czeka nas więcej zagadek? W 2022 r. naukowcy odkryli w Pniu parę grobów, ale jeden zwrócił ich szczególną uwagę. Był to pochówek kobiety. Na jej szyi znajdował się żelazny sierp. Z kolei na palcu lewej stopy zamknięto trójkątną kłódkę. Znalezisko wzbudziło wielkie zainteresowanie w kraju i za granicą. Z tego powodu badacze postanowili odtworzyć jej realistyczny wizerunek. Właśnie zaprezentowali wynik. Tak wyglądała „wampirka” Zosia Do udziału w projekcie zaproszono znanego szwedzkiego rekonstruktora i jednocześnie archeologa, Oscara Nilssona. To on wykonał popiersie zmarłej, która archeolodzy nazywają Zosia. Dlaczego takie imię? Jak wyjaśniła National Geographic Polska Magdalena Zagrodzka z Toruńskiego Stowarzyszenia Edukacyjnego „Ewolucja”, reprezentująca zespół badaczy, tak ją określił jeden z pracowników zatrudnionych w czasie wykopalisk i takie miano już przylgnęło do zmarłej. Popiersie ukazuje młodą kobietę z jasnymi oczami i ciemnymi blond włosami. Na głowie ma jedwabny czepek – pozostałości po nim znaleźli w czasie wykopalisk archeolodzy. Oznacza to, że mogła pochodzić z zamożnej rodziny. Ciało kobiety ułożono na poduszce w staranny sposób. Eksperci zauważają, że zmarła nie była skazana za rzekome czary – ciała takich osób traktowano w inny sposób. Dlatego interpretacja tego pochówku jest dla badaczy zagadką. Wykonane rekonstrukcji wizerunku zmarłej było wieloetapowe. Pierwszym krokiem w rekonstrukcji były badania antropologiczne szkieletu wykonane przez dr Alicję Drozd-Lipińską z Muzeum we Włocławku. Kolejno przystąpiono do zrobienia tomografii i skanu czaszki zmarłej. Dr Łukasz Czyżewski z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu przygotował pliki 3D, z których wykonano wydruk czaszki w trójwymiarze w skali 1:1. Potem do pracy przystąpił Nilsson. Artysta doklejał do wydruku kołki o różnej długości, które odzwierciedlają grubość ciała w anatomicznych punktach twarzy. Na nie nałożył mięśnie wykonane ze specjalnej gliny. Następnie zamontował gałki oczne i kolejne warstwy imitujące tkanki i skórę, z uwzględnieniem m.in. porów skóry, rysów twarzy oraz blizn po urazach. Ostatnim etapem było zanurzenie „twarzy” w silikonie i osadzenie w nim włosów, rzęs i brwi. Warto przypomnieć, że artysta wykonał wcześniej m.in. rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wynik obiegł cały świat. Dlaczego kobietę pochowano w tak dziwny sposób? Z jakiego powodu kobieta miała na szyi sierp i kłódkę na dużym palcu lewej stopy? Badacze sądzą, iż był to rodzaj zabezpieczenia. Jednak nie zmarłej, tylko lokalnych mieszkańców. Przypuszczalnie lokalna społeczność sądziła, że kobieta powstanie z grobu w postaci wampirzycy czy strzygi. – To pierwszy taki przypadek, gdy spotykamy się z podwójnym zabezpieczeniem. W grobie znajdował się zarówno sierp, jak i kłódka. Wprawdzie znane są w Polsce pochówki z kłódkami, ale nigdy nie występowały one wraz z żelaznym sierpem – powiedział tuż po odkryciu National Geographic, archeolog prof. Dariusz Poliński z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W XVII wieku zmarłych chowano na cmentarzach przykościelnych. Nekropola, na której złożono wampirkę była inna, bo z dala od świątyni. Zdaniem badaczy mógł być to cmentarz dla wykluczonych, gdzie chowano takie osoby, o których nie chciano pamiętać albo obawiano się ich nawet po śmierci. Pień – czy czeka nas więcej zagadek? Planowane są dalsze analizy szkieletu. Już teraz wiemy jednak o zmarłej całkiem sporo. Oprócz rekonstrukcji wizerunku eksperci wykryli w jej kościach nowotwór w trzonie mostka. Mógł powodować ból i przyczynić się do powstania deformacji w postaci widocznego na klatce piersiowej guza. Analizy DNA i izotopowe dały też ciekawe wyniki: ma z nich wynikać, że „wampirka” ma pochodzenie skandynawskie. Archeolodzy chcą też kontynuować prace terenowe, czyli wykopaliska, w 2025 roku. Z badań geofizycznych wynika, że grobów może być więcej. Warto przypomnieć, że na tym samym cmentarzu odkryto do tej pory szereg innych nietypowych pochówków. Wśród nich jest grób dziecka pochowanego twarzą do dołu, z „antywampiryczną” trójkątną kłódką umiejscowioną pod stopą. Źródła: Nauka w Polsce, UMK, National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kobieta w świecie sportów ekstremalnych. Podcast „National Geographic Polska"
O swoich ekstremalnych wyprawach i o tym, czy szczyt K2 nie lubi kobiet oraz czy związana jest z nim klątwa – mówi w podcaście National Geographic Polska himalaistka i pisarka, Monika Witkowska.
Tym razem gościnią podcastu National Geographic Polska jest Monika Witkowska – himalaistka, żeglarka, pisarka, dziennikarka, prelegentka i pilotka grup turystycznych. – Praca musi być u mnie połączona z pasją. Mam taką dewizę, że życie jest krótkie. Trzeba je dobrze wykorzystać – mówi nasza gościni. Balansuje między wspinaczką a żeglarstwem. – Gdybym musiała wybrać jedną z tych pasji, to byłoby to żeglarstwo w ujęciu morsko-oceanicznym, bardzo wyprawowe, często są to rejony polarne – opowiada. Gdy nasza gościni jest w górach, nie jest typowym wspinaczem. Preferuje wysokogórskie trekkingi. W 2024 roku Monika Witkowska wspólnie z Joanną Mostowską udały się zimą na wyprawę na drugi co do wysokości płaskowyż na świecie zlokalizowany w Pakistanie, którego średnia wysokość wynosi 4200 m n.p.m. Jak przebiegła ta ekspedycja? – tego również dowiecie się z naszego podcastu. Himalaistka opowiada też o swoim pożegnaniu z ośmiotysięcznikami, wspinaczce na K2 i poważnym wypadku, którego doświadczyła wspinając się na Broad Peak. – Z nikim się w górach nie ścigam, wchodzę tam swoim tempem. Wchodzę tam, by obserwować widoki i słuchać innych ludzi, by mieć ciekawe opowieści do książki – podkreśla himalaistka. Ostatnio wydała książkę „K2. Ostatnia szansa”. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify.
Pierwsza Polka w historii zdobyła Koronę Himalajów i Karakorum! Mówią o niej „Speedy Lady”​
Dorota Rasińska-Samoćko zapisała się na kartach historii. Jako pierwsza kobieta z Polski wspięła się na wszystkie 14 ośmiotysięczników świata. Jej imponujące wyczyny, szybkość i determinacja zyskały uznanie nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. To pierwsza Polka z Koroną Himalajów i Karakorum.
Spis treści: Dorota Rasińska-Samoćko z historycznym sukcesem Polka z Koroną Himalajów i Karakorum Odległość między Polską a Himalajami wynosi około 6 000 km. Dystans ten nie powstrzymał Polaków przed osiąganiem spektakularnych sukcesów w najwyższych górach świata. Nasi rodacy nieraz zapisali się już w historii światowego himalaizmu. Zdobywanie Himalajów zaczęli w latach 30. XX wieku, ale największe osiągnięcia przypadły na tzw. złotą erę polskiego himalaizmu, czyli lata 70. i 80. Wówczas polscy wspinacze dawali wzór innym swoimi pierwszymi zimowymi wejściami na ośmiotysięczniki, w tym na Mount Everest (w 1980 r. dokonali tego Leszek Cichy i Krzysztof Wielicki). Dorota Rasińska-Samoćko z historycznym sukcesem Polki i Polacy nadal zapisują się na kartach historii himalaizmu. Od kilku dni środowisko wspinaczy świętuje sukces Doroty Rasińskiej-Samoćko. To pierwsza Polka, która zdobyła Koronę Himalajów i Karakorum, czyli wszystkie 14 najwyższych szczytów ośmiotysięcznych na świecie. 9 października 2024 roku zakończyła ten projekt, wspinając się na Sziszapangmę (8027 m n.p.m.), ostatni brakujący szczyt. Tempo, w jakim zdobywała kolejne góry, przyniosło jej wśród nepalskich Szerpów przydomek „Speedy Lady”. Rasińska-Samoćko, znana ze swojej niezwykłej determinacji i szybkości, w 2022 roku wspięła się na 7 ośmiotysięczników, w tym na owiane złą sławą K2 oraz Nanga Parbat. Obie te góry są uznawane za jedne z najtrudniejszych technicznie na świecie. W jednym miesiącu 2022 roku zdobyła 4 ośmiotysięczniki w Nepalu, a w kolejnym wspięła się na 3 w Pakistanie, ustanawiając rekord świata. Wszystko to bez wsparcia sponsorów i komercyjnego zespołu. Dorota Rasińska-Samoćko wspina się z butlą tlenową i wsparciem szerpów. Co ciekawe, pierwszy raz wspinała się w Himalajach zaledwie trzy lata temu – w 2021 r. Polka z Koroną Himalajów i Karakorum Korona Himalajów i Karakorum, którą zdobyła Dorota Rasińska-Samoćko, to tytuł przyznawany osobom, które zdobędą wszystkie 14 ośmiotysięczników na Ziemi, w tym m.in. Mount Everest, K2, Lhotse czy Makalu. Dotychczas zdołało to osiągnąć jedynie kilkadziesiąt osób na świecie, w tym trzech Polaków: Jerzy Kukuczka, Krzysztof Wielicki i Piotr Pustelnik. Dorota jest pierwszą Polką z tym tytułem. Osiągnięcia Doroty Rasińskiej-Samoćko stawiają ją w jednym szeregu z innymi polskimi himalaistkami, które zapisały się na kartach historii. Wcześniej na ośmiotysięcznikach triumfowały m.in. Wanda Rutkiewicz, pierwsza kobieta na K2 i trzecia na Mount Everest oraz Kinga Baranowska, która zdobyła dziewięć ośmiotysięczników. Poza wysokogórskimi szlakami Rasińska-Samoćko nurkuje, jeździ na nartach i podróżuje. Do tej pory odwiedziła ponad 100 państw. Wyprawy do Azji opisała w książce „Moja Azja. Dora na szlaku”. Himalaistka ukończyła studia prawnicze. W przeszłości pracowała jako dyplomatka i rzeczniczka prasowa w Ambasadzie RP w Serbii. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.