Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu
Nosorożec jawajski to zwierzę, które wzbudza nie tylko podziw i fascynację, ale także głęboki niepokój. Ten majestatyczny ssak – żywy relikt epoki megafauny – w XXI wieku stał się symbolem zmagań o zachowanie bioróżnorodności. Niegdyś jego ciężkie kroki rozbrzmiewały w gęstych lasach od Indii po Wietnam, jednak obecnie cały gatunek został zepchnięty do jednego izolowanego skrawka lądu na zachodnim krańcu Jawy.
Spis treści: Nosorożec z Sundy Opancerzony olbrzym Zachowania nosorożca jawajskiego Inżynier bioróżnorodności Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego. Nosorożec z Sundy Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu. Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd. Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata: nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk; nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu; nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne. Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon. Opancerzony olbrzym Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najrzadsze-zwierzeta-swiata-gdzie-wystepuja-i-jak-wygladaja-fot-scott-nelson-wikimedia-commons-cc-by-3-0-b691cf5.jpeg" width="1248" height="1024" alt="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las. Wielkość i masa Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm. Róg Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców. Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania. Zachowania nosorożca jawajskiego Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe. Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie. Komunikacja Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości. W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni. Inżynier bioróżnorodności Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”. Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie. Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m. Siedlisko Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne. Plaga kłusownictwa Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców. Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji. Zagrożenia środowiskowe Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary. Ryzyko genetyczne i choroby Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tygrys azjatycki krytycznie zagrożony. Jak człowiek doprowadził wielkie koty na skraj wyginięcia
Jedno z najbardziej charakterystycznych zwierząt żyjących współcześnie, którego wygląd kojarzą praktycznie wszyscy, a mimo to niedługo może bezpowrotnie zniknąć. Co sprawia, że tygrys azjatycki jest podziwiany, jednak wyniszczany?
Tygrys azjatycki: charakterystyka Tygrys azjatycki (Panthera tigris) jest największym drapieżnym kotem z rodzaju Panthera i jednocześnie jednym z największych współczesnych drapieżników na świecie. Pod tym względem na lądzie ustępuje tylko niedźwiedziowi brunatnemu i polarnemu. Przypadkowe spotkanie z tygrysem na pewno do przyjemnych nie będzie należało, ponieważ zwierzę to znacząco przeważa nad człowiekiem pod względem wielkości i masy ciała. Dorosłe samce ważą do 300 kilogramów przy 3-metrach długości ciała, ale mogą być znacznie większe. Największy w historii tygrys ważył aż 423 kg. Mimo to doskonale skacze, pływa i biega – nawet z prędkością 60 km/h. Dla porównania, człowiek może biec z maksymalną prędkością 45 km/h, ale – nie oszukujmy się – niewielu z nas jest w stanie tyle osiągnąć. Tygrys azjatycki posiada szereg podgatunków różniących się zewnętrznie głównie pręgami i kolorem sierści wynikającym z miejsca ich występowania. Zaliczają się do nich tygrys syberyjski, tygrys bengalski, tygrys indochiński, tygrys sumatrzański, tygrys malajski czy tygrys chiński, który prawdopodobnie już wymarł na wolności. Niezależnie jednak od tego, który podgatunek spotkamy – po prostu nie da się ich pomylić z żadnym innym zwierzęciem żyjącym współcześnie na naszej planecie. Do jego najbardziej charakterystycznych cech należą wyraziste pręgi i umaszczenie zależne od podgatunku oraz pory roku. Ich ciało jest bardzo masywne z krótkimi, ale muskularnymi nogami, które sprawiają, że tygrys jest w stanie skoczyć na 5 metrów wzwyż i aż 8-9 metrów w dal. Gdzie żyją i co jedzą tygrysy azjatyckie? Tygrysy preferują mocno zalesione tereny z dostępem do wody: od tropikalnych lasów deszczowych, poprzez zbocza Himalajów a na zaśnieżonej tajdze skończywszy. Obecnie jednak występują w małych, odizolowanych od siebie populacjach pomiędzy Indiami a Wietnamem i Tajlandią oraz w Chinach, na wschodzie Rosji i na Sumatrze. W ciągu ostatnich 100 lat populacja na wolności została niemalże wytrzebiona w wyniku licznych polowań oraz niszczenia ich naturalnego środowiska. Szacuje się, że w tym czasie tygrysy utraciły aż 93 proc. swojego pierwotnego terytorium zajmującego niemalże całą kontynentalną część południowo-wschodniej Azji. Tygrys podobnie jak wszystkie koty jest drapieżnikiem mięsożernym. Opisywany gatunek stoi na najwyższym poziomie łańcucha pokarmowego, więc niewiele zwierząt jest w stanie mu się przeciwstawić. Praktycznie są to tylko nosorożce, niedźwiedzie i słonie, ale zdarza się, że tygrys porywa ich młode. Z natury unika jednak konfrontacji z przeciwnikami, którzy mogą być dla niego zagrożeniem. Preferuje ssaki kopytne, jak bawoły czy dzikie świnie, ale nie gardzi nawet gryzoniami, rybami czy niewielkimi krokodylami. Zdarzały się także ataki na ludzi, jednak są one tłumaczone pomyłką. Ile żyją tygrysy azjatyckie? W naturalnym środowisku długość życia tygrysów wynosi od 10 do 15 lat, jednakże w rzeczywistości niewiele osobników ma okazję dożyć starości. Przede wszystkim niewiele młodych wchodzi w dorosłość – szacuje się, że tylko jedno z całego miotu, w którym zwykle są 3-4 tygrysiątka. Pierwszego roku nie przeżywa 1/3, a dwóch lat nawet połowa tygrysiąt. Zabija je często samiec, który w ten sposób chce zdobyć dominację i przyśpieszyć gotowość samicy do ponownej kopulacji. Wiele tygrysów ginie również przez powodzie czy pożary lasów, nierzadko wywołane przez człowieka, żeby oczyścić nowe tereny pod uprawy rolne. W niewoli tygrysy azjatyckie potrafią dożyć nawet 20 lat. Najstarszy potwierdzony przypadek to tygrys mający aż 26 lat. Tygrys azjatycki: dlaczego jest zagrożonym gatunkiem? Istnieje wiele czynników wpływających na fakt, że tygrysy azjatyckie są obecnie gatunkiem zagrożonym wymarciem. Przede wszystkim, przyczyniają się do tego ich zachowania socjalne oraz sposób pozyskiwania pożywienia. Wiele tygrysów ginie bowiem podczas ataków na duże ssaki kopytne, które – w razie porażki – potrafią uśmiercić swojego niedoszłego oprawcę. Wiele z nich ginie również w walkach z niedźwiedziami, stadami wilków bądź, w przypadku naruszenia obcego terytorium, z innymi samcami tygrysów. Tradycyjnie jednak zagrożeniem numer jeden jest człowiek. We wschodniej Azji, a w szczególności w Chinach, bardzo rozwinięte jest kłusownictwo specjalizujące się w polowaniu na tygrysy i pozyskiwaniu z nich futra, pazurów czy kłów. Chińska medycyna ludowa bardzo ceni sobie części ciała tygrysów a futro to bardzo cenne trofeum myśliwskie. Szacuje się, że na początku XX wieku w południowo-wschodniej Azji żyło ponad 100 tysięcy tygrysów, a w 2010 roku już tylko 3200. Figurują w Czerwonej Księdze IUCN jako gatunek zagrożony wyginięciem, z czego dwa podgatunki zaliczono do krytycznie zagrożonych, a trzy do wymarłych całkowicie. Tylko w ubiegłym wieku wyginęły trzy podgatunki, to jest: kaspijski, balijski i jawajski. Aktualnie tygrysy są pod ścisłą ochroną, a 13 krajów, w których żyją na wolności, zawarło porozumienie, którego efektem są plany podwojenia liczebności tygrysów do 2022 roku. Istnieje szansa choćby na częściowe powodzenie biorąc pod uwagę, że w 2016 roku zanotowano już 3890 osobników, a więc o 690 więcej niż jeszcze 6 lat wcześniej. Ciekawostki o tygrysie azjatyckim Wprawdzie tygrys azjatycki jest największym drapieżnym ssakiem z rodziny kotowatych, ale istnieje w niewoli nieco większa odmiana. Mowa o legrysie, który jest mieszańcem samca lwa z samicą tygrysa. Jest to wynik celowego krzyżowania, które praktycznie nie zdarza się w naturalnym środowisku ze względu na różnice w zasięgu występowania i konflikty między oboma gatunkami. Umaszczenie legrysów łączy zwykle cechy lwa i tygrysa. Ponadto, są od nich większe i żyją dłużej. Samce są bezpłodne, ale samice mogą rodzić potomstwo. Tygrysy azjatyckie są bardzo żarłoczne. Jednorazowo zjadają od 20 do 35 kilogramów mięsa a wygłodniałe potrafią zjeść nawet 50 kg. Pomiędzy jedną ofiarą a drugą są w stanie jednak głodować kilka dni. Mimo iż są bardzo sprawnymi drapieżnikami, to, szacuje się, że tylko 1 na 10-20 ataków kończy się powodzeniem. Kiedy już jednak upolują, są w stanie z 50-kilogramową ofiarą w pysku skoczyć na wysokość nawet 2 metrów. Ze wszystkich żyjących obecnie 3890 osobników aż połowa żyje w Indiach, gdzie utworzono 18 specjalnych rezerwatów. Dla hinduskiego rządu było to zadanie niezwykle trudne politycznie, ponieważ wymagało nie tylko wyznaczenia terenu na mapie, lecz także fizyczną ingerencję w życie obywateli. W wyniku tych działań około 6000 wiosek trzeba było przesiedlić w rejony buforowe. Włącznie ze wspomnianymi „buforami” powierzchnia wszystkich rezerwatów w Indiach liczy 28 000 km² z czego 10 000 km² stanowią tereny całkowitej ochrony, pozbawionej jakiejkolwiek ingerencji człowieka.
Nie pozwól pożegnać Ducha Gór. Pantera śnieżna znika przez zmianę klimatu
Pantera śnieżna to niezwykły dziki kot zamieszkujący trudno dostępne wysokie góry. Należy do najbardziej tajemniczych i nieuchwytnych zwierząt, dlatego bywa nazywana Duchem Gór. Niestety w wyniku zmiany klimatu, kłusownictwa i konfliktu z człowiekiem już wkrótce może się okazać, że pantera śnieżna zostanie duchem w zupełnie innym znaczeniu.
Co wiemy o panterze śnieżnej? Pantera śnieżna występuje w 12 krajach, od Afganistanu po południową Syberię, najczęściej w górach na wysokości od ok. 3 000 do 5 500 m n.p.m. To niewiarygodne, ale dokładnie zbadane zostało mniej niż 2% obszarów znajdujących się w zasięgu występowania tego gatunku. To zwierzę prowadzące samotniczy tryb życia, łączące się w pary jedynie na czas godów. Wyjątkiem są samice opiekujące się potomstwem. Pantera śnieżna zwykle poluje o świcie i zmierzchu, wykorzystując swoje futro jako doskonały kamuflaż. Może zabić ofiarę nawet trzykrotnie większą od jej własnej wagi. Dzięki swojej potężnej budowie i szerokim łapom pantera śnieżna może bez problemów poruszać się nawet po bardzo stromych zboczach gór. Silne tylne łapy w połączeniu z elastycznym kręgosłupem pozwalają jej skakać na odległość sześciokrotnie przekraczającą długość jej ciała, czyli aż 15 m! Długi i puszysty ogon stanowi mniej więcej połowę całkowitej długości zwierzęcia. Dzięki niemu pantera śnieżna nie tylko utrzymuje równowagę, ale również chroni się przed zimnem i wiatrem podczas odpoczynku, dokładnie się nim owijając. Co ciekawe, w przeciwieństwie do innych dużych kotów, pantera śnieżna nie potrafi ryczeć. Czemu pantery śnieżne są dla nas ważne? Jako gatunek dominujący w środowisku gór wysokich pełni rolę naturalnego regulatora populacji pozostałych zwierząt obszaru, dbając o utrzymanie delikatnej równowagi tego wrażliwego ekosystemu i zachowanie różnorodności biologicznej. Pantera śnieżna to także naturalny wskaźnik stanu siedlisk wysokogórskich. Obecność tego gatunku świadczy o występowaniu pokrywy lodowej, dostępności czystej wody i zróżnicowanej bazy pokarmowej. Ochrona pantery śnieżnej to ochrona innych gatunków, jak i całego ekosystemu, do którego należą. Zatem przetrwanie tego dzikiego kota to także przetrwanie milionów ludzi zależnych od rzek wypływających z lodowców gór wysokich. Co wspólnego ma Andrzej Bargiel z panterą śnieżną? Andrzej Bargiel jest nie tylko skialpinistą, himalaistą, ratownikiem TOPR i zdobywcą odznaczenia alpinistycznego Śnieżnej Pantery za zdobycie 5 siedmiotysięczników dawnego ZSRR, lecz także Ambasadorem Pantery Śnieżnej WWF Polska. Góry wysokie są dla niego drugim domem, co sprawia, że doskonale rozumie sytuację, w której znalazła się pantera śnieżna. Jej dom z roku na rok kurczy się i zmienia. Andrzej Bargiel nie mógł zjechać na nartach z Mount Everestu właśnie przez skutki zmiany klimatu. Dziś w ramach współpracy z Fundacją WWF Polska przybliża ludziom sytuację panter śnieżnych. Czemu się tego podjął? Jakie to ma dla niego znaczenie? Co sam robi, by ograniczyć skutki zmiany klimatu? O tym opowiedział w wywiadzie dla Fundacji WWF Polska. View oEmbed on the source website Co zagraża panterom śnieżnym? Największym długoterminowym zagrożeniem dla panter śnieżnych wydaje się być zmiana klimatu. Szacuje się, że zmiany klimatyczne mogą spowodować utratę nawet 30% środowiska ich życia tylko w samych Himalajach! Wzrost temperatury, topniejąca pokrywa śnieżna, coraz mniejsza dostępność wody, a w konsekwencji zmniejszenie populacji gatunków stanowiących bazę pokarmową panter – to wszystko następstwa zmiany klimatu, stawiające przyszłość tych dzikich kotów pod znakiem zapytania. Ich populacja zmniejszyła się co najmniej o 20% w ciągu ostatnich 20 lat (wynosi obecnie ok. 4000 osobników). Skutki zmiany klimatu i działalność człowieka sprawiają, że tereny pasterskie wznoszą się coraz wyżej, a głodujące pantery śnieżne schodzą z wysokich gór w poszukiwaniu pożywienia. To niestety sprzyja konfliktom na linii pantera śnieżna-człowiek. Często odwetem za upolowane przez panterę śnieżną zwierzę gospodarskie jest śmierć tego dzikiego kota z rąk pasterza. Według raportu organizacji TRAFFIC z 2016 r., w latach 2008-2016 nielegalnie zabijano między 221 a 450 panter śnieżnych rocznie, czyli minimum 4 tygodniowo! Faktycznie skala może być znacznie większa, ze względu na trudności w wykrywaniu takich zajść. 55% z nich to przypadki, w których pantery były zabijane przez pasterzy w ramach odwetu za atak dzikiego kota na ich stada. Najwięcej przypadków kłusownictwa na pantery śnieżne potwierdzono w 5 krajach: Chinach, Mongolii, Pakistanie, Indiach oraz Tadżykistanie. Więcej informacji o tym tajemniczym kocie znajdziecie TUTAJ. Co możemy dla nich zrobić? Fundacja WWF Polska od 2016 r. wspiera program ochrony panter śnieżnych prowadzony przez WWF Mongolia. W tym celu pomagamy w działaniach ochronnych na rzecz tych dzikich kotów lokalnym społecznościom w górach Bumbatkhairkhan w zachodniej Mongolii. Środki od naszych darczyńców, którzy symbolicznie adoptowali panterę śnieżną, są przeznaczone na zakup fotopułapek, dzięki którym możemy obserwować i monitorować populację. Łatwiej je chronić, gdy wiemy o nich więcej. Wpieramy także patrole antykłusownicze, które zbierają sidła zastawione w terenie, ratując życie nie tylko panterom śnieżnym, ale także wielu innym gatunkom. Wraz z WWF Mongolia podnosimy świadomość lokalnych społeczności pasterskich dotyczącą panter śnieżnych i ich roli w ekosystemie poprzez wsparcie działań dzieci z eko klubów. Część zebranych środków przekazywana jest także na zakup odstraszaczy akustycznych i ogrodzeń chroniących stada pasterzy, co zapobiega konfliktom na linii człowiek-pantera śnieżna. Aby pomóc panterze śnieżnej, każdy z nas może coś zrobić. Warto opowiedzieć znajomym i rodzinie o sytuacji tego wspaniałego dzikiego kota. Symboliczna adopcja jest doskonałą formą wsparcia działań ekspertów zajmujących się bezpośrednią ochroną pantery. Każdy adoptujący otrzymuje imienny certyfikat, który świetnie sprawdzi się także jako „ekologiczny prezent”, z poczuciem, że zamiast kolejnego przedmiotu obdarowujemy kogoś dobrym działaniem. Warto włączyć się w działania na rzecz ograniczenia skutków zmiany klimatu. Wystarczy spróbować zmienić kilka nawyków - wybrać rower lub transport publiczny zamiast samochodu, kupować lokalne produkty, ograniczyć spożycie mięsa czy zużycie prądu. Bycie świadomym konsumentem także wspiera ochronę przyrody. Wybierając produkty certyfikowane ze zrównoważonych upraw i hodowli nie przyczyniamy się do dalszej degradacji środowiska. Chcesz wiedzieć więcej, sprawdź źródła: McCarthy T., Mallon D., Jackson R., Zahler P., McCarthy K., 2017, Panthera uncia. The IUCN Red List of Threatened Species, IUCN Red List, dostęp: https://www.iucnredlist.org/species/22732/50664030 (07.09.2020) WWF, 2020, Species – Snow Leopard, dostęp: https://www.worldwildlife.org/species/snow-leopard (07.09.2020) WWF Panda, 2020, Snow Leopard, dostęp: https://wwf.panda.org/knowledge_hub/endangered_species/snow_leopard/ (07.09.2020) WWF UK, 2020, The snow leopard: elegant and elusive, dostęp: https://www.wwf.org.uk/learn/wildlife/snow-leopards (07.09.2020) WWF Mongolia, 2020, Snow Leopard SOS, dostęp: https://mongolia.panda.org/en/our_solutions/snow_leopard_sos/ (07.09.2020) WWF Mongolia, 2020, Snow Leopard, dostęp: https://mongolia.panda.org/en/about_mongolia/wildlife/snowleopard/ (07.09.2020) WWWF, 2016, Where do snow leopards live? And nine other snow leopard facts, dostęp: https://www.worldwildlife.org/stories/where-do-snow-leopards-live-and-nine-other-snow-leopard-facts (11.09.2020)
Botswana ewakuuje czarne nosorożce, aby chronić je przed kłusownikami
Wstrzymanie turystyki w czasie pandemii sprawiło, że problem kłusownictwa w delcie Okawango się zaostrzył. Walcząc z trwającymi powodziami, pracownicy rządowi w północno-zachodniej Botswanie ścigali się z czasem, by ewakuować kilka czarnych nosorożców z rozległej, bagnistej delty Okawango.
Wysiłki podejmowane przez urzędników w celu znalezienia i przeniesienia nosorożców – które zostały skomplikowane przez powodzie zalewające lokalne drogi – nastąpiły po fali napadów kłusowników w marcu, w wyniku której zginęło co najmniej sześć zwierząt. Urzędnicy z Botswany uznali ewakuację za konieczną, ponieważ coraz bardziej martwili się, że kłusowników ośmieli nieobecność turystów w Okawango podczas pandemii koronawirusa – mówi Dereck Joubert, który wraz z żoną Beverly przewodzi botswańskiej organizacji non-profit Rhinos Without Borders, zajmującej się przenoszeniem nosorożców z miejsc zagrożonych kłusownictwem w Afryce Południowej na obszary uważane za bezpieczniejsze. Ograniczona obecność ludzi związana z pandemią, ułatwia polującym przemieszczanie się będąc niezauważonymi, a tylko w marcu, na początku epidemii, sześciu kłusowników zostało zabitych przez organy ścigania – podało Ministerstwo Środowiska, Ochrony Zasobów Naturalnych i Turystyki Botswany. „Ministerstwo jest świadome, że kłusownicy mogą próbować wykorzystać zamknięcie i brak ruchu turystycznego w odległych rejonach w celu prowadzenia nielegalnej działalności” – podał rząd Botswany w oświadczeniu prasowym z kwietnia, dodając, że zintensyfikowano działania inwigilacyjne przeciwko kłusownictwu. Szacuje się, że w całej Afryce żyje około 20 000 białych nosorożców, ale tylko około 4 500 czarnych nosorożców – zagrożonych wyginięciem. Oba gatunki żyją w delcie Okawango, ale tylko krytycznie zagrożone czarne nosorożce są ewakuowane w bezpieczne miejsce. W 1992 r. ostatni rodzimy czarny nosorożec Botswany padł ofiarą kłusowników, a od początku XXI wieku niewielka liczba zagrożonych zwierząt została ponownie wprowadzona na ten obszar z Republiki Południowej Afryki (niektóre z nich z pomocą Joubertów). Joubertowie, którzy są związani z National Geographic, a także prowadzą kilka domków ekoturystycznych w delcie Okawango za pośrednictwem swojej firmy Great Plains Conservation, szacują, że w terenach delty można dziś znaleźć mniej niż 20 nosorożców czarnych. Wysiłki w celu ewakuacji nosorożców do nieujawnionego miejsca, były pilne nie tylko dlatego, że pracownicy ścigali się z czasem, by prześcignąć kłusowników. Musieli także wykonać zadanie przed pełnią księżyca. – Kiedy księżyc jest w pełni, jego jasne światło ułatwia kłusownikom znajdowanie i zabijanie nosorożców bez latarek – kluczowej wskazówki, której strażnicy szukają podczas swoich nocnych patroli w delcie – mówi Joubert. Uważa się, że pełnia księżyca w marcu, podczas pierwszego tygodnia blokady koronawirusa w RPA, była kluczowym czynnikiem powodującym nasilenie działań kłusowników. – Za każdym razem, gdy w Afryce pojawia się krwawy księżyc lub pełnia księżyca, wszyscy zaangażowani w ochronę przyrody – szczególnie w ochronę nosorożców – wzdrygają się – mówi Joubert. Ze względu na ulewne deszcze i powodzie panujące na przełomie kwietnia i maja, znalezienie nosorożców i tak trudne w zwyczajnych okolicznościach, tym razem było wyjątkowo wymagającym zadaniem. Nosorożce są obserwowane z powietrza, a następnie wysyłane są po nie ciężarówki, które zabierają zwierzęta tam, gdzie drogi są przejezdne. – Kiedy w okolicy pada dużo deszczu, drogi robią się bardzo błotniste i to jest część romantyzmu tego miejsca. To jeden z powodów, dla których turyści chcą tam pojechać – ponieważ jest to miejsce tak niedostępne i to jest część cudu – mówi John Hilton, konserwator przyrody, regionalny dyrektor ds. National Geographic Okavango Wilderness Project. Mówi, że w typowym roku byłby to szczytowy okres turystyczny, a zwiedzający przybywaliby drogą powietrzną lub łodzią, nawet w przypadku powodzi i intensywnych opadów. Miejsce, do którego trafiły zagrożone nosorożce pozostaje tajemnicą. – Mogę tylko powiedzieć, że podejmujemy niezbędne kroki, aby chronić nasze nosorożce. Nie mogę mówić o żadnych szczegółach dotyczących bieżącej działalności – mówi Cyril Taolo, pełniący obowiązki dyrektora Departamentu Dzikiej Przyrody i Parków Narodowych Botswany, który odmówił podania szczegółowych informacji na temat ewakuacji. Jak podkreślają Joubertowie, podejmowanie takich działań jest kluczowe. W ciągu ostatnich kilku lat nasiliły się przypadki kłusownictwa w Botswanie, zarówno na słonie, jak i nosorożce. Lukratywny handel rogami nosorożców w regionie jest kontrolowany przez międzynarodowe syndykaty przestępcze – twierdzą eksperci. W zeszłym roku kłusownicy zabili ponad dwa tuziny nosorożców w całej Botswanie, a liczba ta została już przekroczona w ciągu pierwszych czterech miesięcy 2020 roku – zauważa Dereck Joubert. Mimo to uważa Botswanę za jedno z najbezpieczniejszych dla nosorożców miejsc w Afryce. – Chociaż opłakujemy każdego zabitego nosorożca i każdego słonia, trzeba to postrzegać w kontekście. Liczby w Botswanie są nadal stosunkowo niskie – mówi. Źródło: NationalGeographic.com: Botswana is evacuating black rhinos amid poaching threat
Ten park narodowy to strefa walki. Batalia o Wirungę
Na dyrektora tego miejsca zorganizowano zamach, dziś porusza się wszędzie z ochroną. Jak uratować park narodowy w najbardziej niebezpiecznym miejscu na świecie?
Siódemka młodych oberwańców pod okiem strażnika leśnego zajmuje się łataniem dziurawej drogi wiodącej do Parku Narodowego Wirunga. Nietrudno zauważyć, że ów strażnik ma coś wspólnego ze zbieraniną tworzącą podległą mu ekipę. I on, i oni urodzili się i wychowali na obszarach leżących wewnątrz parku narodowego lub na jego obrzeżach, na wschodnim pograniczu Demokratycznej Republiki Konga. I on, i oni są ubodzy. I on, i każdy z nich przeżył śmierć kogoś bliskiego od ciosu maczetą, co stało się chlebem powszednim w toczącej się tu wojnie, której genezy nikt już niemal nie pamięta i której końca nie widać. Dziś ramię w ramię pracują na rzecz parku, zasypując wyboje i czyszcząc przydrożne rowy. Ale stawką jest coś więcej niż tylko wyrównanie 14 km szutrówki do strażnicy w Bukimie. O wiele więcej. Tą drogą pojadą zagraniczni turyści, a ich pieniądze wesprą najstarszy park narodowy Afryki. Goście przybywają tu głównie po to, aby stanąć oko w oko z najbardziej widowiskowym spośród tutejszych rezydentów – rzadkim gorylem górskim. Mniej widoczna, ale nie mniej ważna rola drogi do Bukimy polega na ułatwieniu rolnikom mieszkającym na obrzeżu parku komunikacji z osadami targowymi, a dalej z miastem Goma. To jedyny szlak transportowy w tej okolicy. Przez lata był ledwie przejezdnym grzęzawiskiem o nawierzchni z rzadkiego błota usianego wielkimi kamieniami. W trudnym i bez tego życiu mieszkańców stanowił kolejny koszmar. Ale ostatnio park sypnął groszem na poprawę nawierzchni. Pracują przy tym miejscowi, tak jak tych siedmiu młodych ludzi. W ten sposób droga staje się czymś w rodzaju więzi łączącej park narodowy z ludnością wiejską, która często traktowała go z niechęcią, a nawet wrogością, uważając, że zabiera jej należną ziemię. I tym właśnie, stosunkiem do parku narodowego, strażnik leśny kapitan Theo Kambale różni się od pracujących na drodze młodych ludzi. Kamble ma 55 lat, z czego 31 spędził w służbie parku. Jego ojciec też był strażnikiem. Zginął stratowany przez bawołu w 1960, roku narodzin Kambale. Starszy brat Kambale, również parkowy strażnik, zginął na posterunku w 2006 r. Tym razem sprawcą śmierci był bojownik jednego z wielu ugrupowań, które najeżdżają i dewastują Wirungę od dwóch dekad. Prawna ochrona Wirungi tylko po to, żeby to wszystko oglądali dla przyjemności zamożni cudzoziemcy, wydaje się tym młodym ludziom rażącą niesprawiedliwością. Zostali wcieleni do partyzantki zwanej Ruchem 23 Marca, w skrócie M23, rebelianckiego ugrupowania, które pod pretekstem walki ze skorumpowanymi władzami oddawało się rozbojom i gwałtom we wschodnim zakątku Konga, w pobliżu południowej części parku narodowego. Pod koniec 2013 r., po półtorarocznych walkach, wojsko kongijskie przy wsparciu sił pokojowych ONZ zmusiło M23 do złożenia broni. Wśród objętych amnestią szeregowych żołnierzy partyzantki, których błękitne hełmy oraz władze parku narodowego uznały za dających nadzieję na poprawę, znalazła się ta siódemka. Praca przy naprawie drogi do Bukimy jest cięższa niż rabunek, a i dochody z tego mniejsze. Ale dawni rebelianci trzymają się tego zajęcia. Kambale jest pod wrażeniem. Od czasu do czasu z nimi rozmawia. – Przedtem wszyscy sialiście zamęt – powiada. – Dziś budujecie tę drogę. To dopiero początek. Potem będziecie mogli robić inne rzeczy. Ale nie ma mowy o postępie, jeśli panują strach i niepewność. Powiedzcie to kolegom. Powiedzcie, żeby złożyli broń. Bo to nie jest życie. To – wskazuje gestem drogę – to jest powrót życia. Strażnik ma nadzieję, że jego nauki zapadną im w pamięć. Zna dramatyczne życiorysy tych młodych ludzi. Wie, że większość z nich została wcielona do partyzantki siłą. Na rękach i plecach mają siatkę blizn, świadectwo ich na wpół niewolniczego statusu w oddziałach. Widząc tych dwudziestoparolatków ze śladami brutalnego znęcania się, Kambale przypomina sobie o własnych bliznach. Jak ta na prawej nodze, ślad po włóczni rebelianta. Takie „dokumenty stałego pobytu” mają tu wszyscy. Jeśli te blizny ich nie zaślepią, być może park uda się uratować. Nie ma na świecie obszaru chronionej przyrody, który mógłby się równać z Wirungą – zarówno pod względem wartości przyrodniczej, jak i zagrożeń. 800 tys. ha obfituje w niezliczone bogactwa: gęstą sieć rzeczną, jedno z największych Wielkich Jezior Afrykańskich, wypalone słońcem sawanny, nieprzebyte nizinne wilgotne lasy równikowe, jeden z najwyższych szczytów i dwa spośród najaktywniejszych wulkanów na kontynencie. W Wirundze występuje ponad 700 gatunków ptaków oraz ponad 200 gatunków ssaków (w tym 480 sztuk goryli górskich, czyli ponad połowa światowej populacji gatunku). Gdy stanie się tam, gdzie rzeka Semliki wypływa z Jeziora Edwarda, popatrzy na masyw Ruwenzori daleko w tle, usłyszy chór hipopotamów, ujrzy pływające w dole słonie i podświetlone wschodzącym słońcem podobne do bocianów żabiru afrykańskie, wtedy ma się świadomość bycia drobiną wobec potęgi natury, a równocześnie czuje się dreszcz na myśl, że ta na pozór niezwyciężona przyroda w każdej chwili może ulec zagładzie. Bo Wirunga od 20 lat ogarnięta jest walkami. Przerażająca wojna domowa w sąsiedniej Rwandzie, która wybuchła w 1994 r. i przerodziła się w ludobójstwo Tutsi przez Hutu, wlała się przez granicę do Konga. Z Rwandy uciekli zarówno pokonani bojówkarze Hutu, jak i ludność cywilna, ponad milion uchodźców. Wokół parku powstały koszmarnie przeludnione obozy. Część Hutu zorganizowała później Demokratyczne Siły Wyzwolenia Rwandy, zwane w skrócie FDLR (od nazwy francuskiej). To właśnie ci rebelianci zabili starszego brata Kambali. Kongijscy Tutsi zareagowali niebawem utworzeniem Narodowego Kongresu na rzecz Obrony Ludu, czyli CNDP. Z CNDP zrodził się Ruch 23 Marca. Krwawe niepokoje wzniecane przez te ugrupowania przetaczały się przez tereny parku jeden po drugim. Za każdym razem po zawieszeniu broni wielu bojówkarzy, a także żołnierze regularnej armii kongijskiej, pozostawało w parku pod pretekstem obrony terytorium i tłukło zwierzynę, zarówno na własne potrzeby, jak i na handel. Tysiące zbrojnych do dziś pozostało w lesie, a dołączyły do nich nowe tysiące członków tworzących się w okolicy rozmaitych grup rebelianckich zwanych Mai-Mai. Próby ich wyparcia z obszarów chronionych przez straż parku narodowego spotkały się z krwawym odwetem. W marcu tego roku w centralnym sektorze parku zastrzelono dwóch strażników; w sumie od 1996 r. śmierć poniosło 152. Nad Wirungą zawisła też groźba innego rodzaju. Oto londyńska firma Soco International uzyskała w 2010 r. koncesję na poszukiwania ropy obejmującą mniej więcej połowę obszaru parku narodowego, w tym terenów w pobliżu Jeziora Edwarda. Cztery lata żywiołowych protestów ze strony organizacji ochrony przyrody zmusiły Soco do wycofania się; obecnie firma utrzymuje, że z koncesji nie zamierza korzystać. Tymczasem władze Ugandy zaczęły przejawiać zainteresowanie wydobyciem ropy po ugandyjskiej stronie jeziora. Park staje się też często areną rozgrywek sił wewnątrzkongijskich. Tereny Wirungi to najżyźniejsze ziemie Afryki. Wyłączenie ich z rolnictwa od 1925 r., gdy ustanowiono ochronę, oznacza pozbawienie najbiedniejszych tego, czego rozpaczliwie potrzebują: ziemi uprawnej. To podsyca niezadowolenie czteromilionowej miejscowej ludności. Na porządku dziennym jest wycinanie drzew na opał, zajmowanie kawałków ziemi pod uprawę, polowanie na zwierzęta – wynikające z nieznajomości lub lekceważenia prawa. Najbardziej rozżaleni przystępują do rebeliantów Mai-Mai i po prostu okupują fragmenty parku, a od czasu do czasu wdają się w krwawe porachunki. Inni włączają się w działalność ruchów politycznych mających w programie likwidację parku jako odwrócenia krzywdy wyrządzonej przez belgijskich kolonizatorów, którzy wyzuli rdzenną ludność z ojcowizny. Atmosfery przesiąkniętej żalem i pretensjami nie można lekceważyć. To wielka groźba stawiająca pod znakiem zapytania przyszłość Wirungi. – Nic nam się nie uda, jeśli nie uzyskamy pewnego minimum środków finansowych – tłumaczy Emmanuel de Merode, dyrektor parku. Zwraca uwagę, że ta ziemia, gdyby ją oddać do wykorzystania gospodarczego, przynosiłaby ludności około miliarda dolarów rocznie. – Jeśli nie zapewnimy jej podobnych dochodów, nie przetrwamy. W wyniku trwającej od dziesiątków lat niestabilności zaledwie jedna dziesiąta obszaru Wirungi jest dostępna dla gości. A tylko połowę tego da się uznać za tereny zapewniające turystom jakie takie wygody. Najważniejsze persony parku – 250–300 goryli górskich przyzwyczajonych do obecności ludzi – znajdują się pod stałą obserwacją 80-osobowej ekipy ochroniarzy, jak jacyś prezydenci czy papież. Tereny parku narodowego są własnością państwową, ale w jego rocznym budżecie sięgającym 8 mln dolarów udział środków od rządu w Kinszasie wynosi zaledwie 5 proc. Większość pieniędzy dają Unia Europejska, rząd USA oraz zagraniczne organizacje pomocowe. Wprawdzie niedaleko miejsc występowania goryli w 2012 r. otworzył podwoje luksusowy hotel Mikeno Lodge, a na wyspie Tchegera na jeziorze Kiwu od ub. roku działa elegancka baza namiotowa, ale liczby odwiedzających nie da się porównać z tą z czasów przedwojennej prosperity. Prawdę mówiąc, przez większość czasu w latach 2012–2013 kwatery dla turystów ziały pustką, bo na obszarze Wirungi trwała krwawa rebelia. Oczkiem w głowie dyrektora de Merode jest ambitny plan rozwoju hydroenergetyki na tutejszych rzekach. Jego skutkiem ma być elektryfikacja do 2020 r. jednej czwartej gospodarstw domowych regionu i stworzenie przy tym 60–100 tys. miejsc pracy. De Merode ma nadzieję, że przyniesie to pokój. A jak będzie pokój, przyjadą turyści; miejscowi na nich zarobią, a to przestawi los wschodniej części kraju na nowe, lepsze tory. Tymczasem, choć z wolna, przyroda się odradza. Po ciosie, jakim było uśmiercenie przez handlarzy węglem drzewnym siedmiu goryli górskich w 2007 r., populacja tych zwierząt odbudowuje się. W centralnym sektorze rezerwatu, zwanym Lulimbi, rośnie liczebność hipopotamów. Przez rzekę Ishasha wracają z bezpiecznej Ugandy słonie. Stanowcze działania przeciwko kłusownictwu podjęte przez straż parkową uzmysłowiły handlarzom kością słoniową i mięsem dzikich zwierząt, że Wirunga przestała być ziemią niczyją. – Jaki to był piękny obiekt – wzdycha Kambale pewnego popołudnia, brodząc wśród chwastów, którymi porosły ruiny Hotelu Rwindi w centralnym sektorze. – Hotel był zawsze pełny. Każdy chciał przyjechać, oglądać zwierzęta i robić zdjęcia. A zwierząt nie brakowało. Antylopy, guźce i najróżniejsze małpy można było fotografować, nie ruszając się z parkingu. Dzisiaj tylko pawiany przedzierają się przez krzaki. Okrągłe domki, restauracja, świetlica, baseny pływackie, nad którymi w takie gorące dni jak dzisiaj opalały się europejskie damy – wszystko stoi puste, pokryte dwudziestoletnim kurzem. Strażnik uśmiecha się smętnie, przed oczami stoi mu dawna świetność. Urodził się i wychował niedaleko posterunku patrolowego Rwindi. W roku urodzenia Kambale, 1960, Kongo Belgijskie uzyskało niepodległość. Liczba ludności wynosiła 15 mln, jedną piątą tego co dziś. Było pod dostatkiem ziemi i dla rolników, i dla dzikiej zwierzyny. W latach 80. XX w. Kambale jako młody wówczas strażnik nie raz musiał uciekać na drzewo, żeby uniknąć stratowania przez bawołu. Gdy przyjeżdżał z wizytą dyktator Mobutu Sese Seko – by zabawić gości albo planować przyszłość kraju, który nazwał Zairem, a najczęściej by po prostu łowić ryby w rzece Rwindi – do zadań Kambale należało nabijanie żywego robaka na haczyk wędki Mobutu. – Mobutu miał dla parku wielki szacunek – mówi mi Matthieu Cingoro, prawnik kongijskich parków narodowych. – Nikt nie ważył się uprawiać tu ziemi czy rąbać drzew. Nikt nie śmiał nawet zejść z wyznaczonej ścieżki. Potem pojawili się uciekinierzy z Rwandy. Hotel Rwindi opustoszał. Strażnicy tutejszego posterunku ujrzeli zupełnie nowych gości. – Było ich mnóstwo, niektórzy mieli broń palną – wspomina Kambale. – Ludzi przybywało, zabrakło jedzenia; szli do parku po węgiel drzewny, opał, nawet po mięso. Bo dokąd mieli pójść? Mnożyły się zbrojne ugrupowania. Różnice między nimi były trudne do uchwycenia. Żołnierze wojska kongijskiego dezerterowali i zaszywali się w buszu. Część przystępowała do bojówek Mai-Mai, które czasami sprzymierzały się z bojówkami FDLR. Były one tworzone przez Hutu przeciw wszystkim pozostałym, w tym straży parkowej próbującej powstrzymać grabież parku. Wraz z upadkiem Mobutu w 1997 r. skończyły się nawet pozory władzy państwowej w terenie. Pensje strażników drastycznie spadły. Musieli radzić sobie sami. Wielu zaczęło brać łapówki od kłusowników, którzy tak się rozzuchwalili, że potrafili traktować skorumpowanego strażnika jak chłopca do noszenia upolowanej zwierzyny. Inni strażnicy zaczęli wydawać „bilety” do parku dla ludności miejscowej, upoważniające do zbioru drewna na węgiel drzewny, licząc słusznie na to, że część zysków trafi do ich kieszeni. Pieniądze z łapówek wędrowały wzdłuż „łańcucha pokarmowego” aż na najwyższe stołki. Posterunek Rwindi, niegdyś główny punkt na turystycznej mapie parku, pozostaje niedostępny dla gości. Ściany kwatery komendanta są usiane dziurami po kulach. W pobliżu jest baza błękitnych hełmów. Tablice w różnych miejscach Rwindi zachęcają ludność do zgłaszania władzom parku podejrzanych działań strażników. Pewnego przedpołudnia Kambale i dwaj inni strażnicy wiozą mnie do Vitshumbi, wioski na południowym brzegu Jeziora Edwarda, na terenie parku narodowego. Vitshumbi to brudne, nędzne miasto z tysiącami łodzi i około 40 tys. mieszkańców, bez elektryczności i wody bieżącej. Nie brak za to bojowców Mai-Mai, którzy rybakom i rolnikom oferują „ochronę”. Kambale i inni strażnicy twierdzą, że bojówkarze cieszą się poparciem niektórych polityków. – Kiedyś byli uzbrojeni w dzidy i maczety – opowiada mi strażnik z Vitshumbi. – Dziś mają broń palną, a dostali ją od polityków. – Strażnik pokazuje mi bliznę po ranie postrzałowej na bicepsie, pamiątkę z potyczki na Jeziorze Edwarda. Polegli wtedy jeden strażnik i siedmiu żołnierzy kongijskich. Podczas mojego trzytygodniowego pobytu w Wirundze wciąż to tu, to tam majaczyła groźba jakiegoś incydentu. Z Vitshumbi łódź straży parkowej miała mnie zabrać do Lulimbi, gdzie występują hipopotamy. Na parę minut przed wyruszeniem na wyprawę odwołano ją. Zadzwonił dyrektor parku ds. bezpieczeństwa z informacją, że istnieje groźba ataku na jeziorze. Trzy dni wcześniej, w sektorze południowym, gdzie występują goryle górskie, licząca co najmniej 300 osób gromada rozzłoszczonych mieszkańców wsi zablokowała drogę do Mikeno Lodge. Tydzień później widziałem kompanię strażników parkowych i wojska kongijskiego wyruszającą do Mayangose, na północny wschód od miasta Beni, zlikwidować obozowisko 800 dzikich osadników. Parę godzin po tym, jak jechaliśmy z Kambale terenówką z Rwindi do Vitshumbi, tą samą drogą z Rwindi jechał na motocyklu księgowy centralnego sektora parku. Napadło go trzech mężczyzn. Związali go i zaciągnęli do lasu. Potem zadzwonili do rodziny z żądaniem 5 tys. dol. okupu. Wiadomość dotarła do dyrekcji parku. Na poszukiwania wysłano ponad setkę strażników i żołnierzy, samolot i psy, które trafiły na trop porwanego. Porywacze uciekli, zostawiając księgowego. Dla niego było to wstrząsające przejście, dla dyrektora de Merode okazja do wykazania się zdecydowaniem i sprawnością działania. Jak to bywa z bohaterami, 46-letni Emmanuel de Merode wydaje się nie pasować do swojej roli. Biały, szczupły, łagodny w obejściu. Dyrektor parku i dowódca jego straży nie wygląda na twardego faceta, nawet mundur kiepsko na nim leży. Pochodzi z belgijskiej rodziny książęcej; jego przodkowie arystokratyczny tytuł otrzymali za zasługi dla niepodległości Belgii. Można by więc pomyśleć, że de Merode najbardziej pasuje do wygodnej, eleganckiej egzystencji przy kominku i z kieliszkiem burgunda w ręce, a nie do życia na ziemi rozdzieranej gwałtownymi konfliktami zbrojnymi. Ale de Merode urodził się w Afryce, młodość spędził w Kenii, z wykształcenia jest antropologiem, przez lata pracował w ochronie przyrody, z tego większość czasu w Kongu. Pod mundurową koszulą Merode ma dwa komplety blizn po ranach postrzałowych: jedna kula przebiła mu lewe płuco, druga żołądek. Trafiony został w kwietniu 2014 r., gdy wracał z Gomy do parku, na bezludnym i dziurawym odcinku błotnistej drogi, około 5 km na południe od wioski Rugari. Zamachowców nigdy nie schwytano. Dyrektorem Wirungi został w 2008 r., w najczarniejszym dla parku okresie. Jego poprzednika aresztowano kilka miesięcy wcześniej i oskarżono o udział w siatce handlarzy węglem drzewnym oraz planowanie odstrzału goryli (nie został skazany z braku dowodów). Mniej więcej pół roku przedtem tereny parku dostały się pod okupację CNDP, ugrupowania wspieranego przez Rwandę w walce z FDLR. Pierwszy krok de Merode’a był śmiały: udał się sam, bez broni, do kwatery głównej CNDP, aby wynegocjować dla strażników parkowych prawo do powrotu na teren parku. Komendant ugrupowania, Laurent Nkunda, zgody udzielił. De Merode zabrał się z kolei do oczyszczania szeregów straży parkowej. Zredukował liczbę strażników z tysiąca do 230 (później zaczął rekrutować nowych, obecnie stan straży wynosi 480 osób, w tym 14 kobiet), podniósł miesięczne uposażenie z żałosnych 5 do 200 dol. Ta kwota pozwala na godne życie i, jak to ujął de Merode, „wystarcza, by uzasadnić zero tolerancji dla korupcji”. Kolejne kroki mają na celu poprawę stosunków z ludnością miejscową. Dyrektor uważnie słucha skarg. Przez dekady park obiecywał, że połowa dochodów z turystyki będzie trafiała do ludności. Tymczasem drogi, szkoły i szpitale popadały w ruinę, a równocześnie słonie niszczyły uprawy. – Zanim zaczął się u nas pojawiać de Merode, nawet nie wiedzieliśmy, że park ma jakiegoś dyrektora – mówi mi rybak z Vitshumbi. – Dziś widzimy strażników w czystych mundurach, z dobrą bronią. Ta poprawa jest jego zasługą. Dyrektor próbował nawet rozmawiać z ugrupowaniami zbrojnymi, choć wyniki nie są zbyt obiecujące. Tak czy owak De Merode zdobył sobie uznanie nawet u przeciwników. W 2012 r. major straży parkowej Shadrack Bihamba wpadł w zasadzkę nad Jeziorem Edwarda i został uprowadzony przez bojówkarzy Mai-Mai. Opowiadał później, że dowódca bojówki przestraszył się i tłumaczył swoim ludziom: – To jest oficer. Jeśli go zabijemy, de Merode poruszy niebo i ziemię, żeby nas wykończyć. – I kazał Bihambę wypuścić. – Chociaż są realną siłą w lesie – mówi Bihamba – to jednak boją się de Merode’a, bo wiedzą, że cała ludność miejscowa jest po jego stronie. Ale de Merode ma świadomość, że samą dobrą opinią parku nie utrzyma. Potrzebuje pieniędzy, zarówno w celu egzekwowania prawa, jak i po to, by mieszkańców otoczenia parku przemienić w swoich sprzymierzeńców. Doszedł do wniosku, że aby osiągnąć ten drugi cel, musi uczynić z parku masowego pracodawcę, nie szkodząc przy tym przyrodzie. Uznał, że taką możliwość daje mu północny sektor, a zwłaszcza rzeka Butahu, która spływa kaskadami spod lodowcowych szczytów masywu Ruwenzori ku miejscowości Mutwanga, typowej nędznej osadzie bez elektryczności. W 2010 r. park zaczął zatrudniać mieszkańców osady do kopania kanałów i kładzenia fundamentów pod pierwszą elektrownię wodną Wirungi. Za 110 dol. każde gospodarstwo Mutwangi będzie mogło podłączyć się do sieci elektrycznej, a potem płacić niewygórowane rachunki za zużycie. W 2013 r. elektrownia zaczęła wytwarzać prąd. Brodząc w błocie, trudno mi dziś ujrzeć w osadzie oazę sukcesu. Niemniej jednak mieszkańcy twierdzą, że zmiana jest zasadnicza. Za kwotę odpowiadającą cenie paliwa na jednodniowe zasilanie agregatu prądotwórczego mogą teraz mieć w swoim sklepiku światło przez cały miesiąc. Uczniowie mogą wieczorem odrobić lekcje. Szpital działa całą dobę. Ludzie kupują żelaz- ka, telewizory. Właściciel warsztatu naprawy komputerów wypożycza płyty DVD i szykuje się do uruchomienia pierwszej w mieście kafejki internetowej. I zmiany te zachodzą, chociaż tylko 500 gospodarstw domowych (na 2,5 tys.) mogło się podłączyć do sieci (moc elektrowni to skromne 400 kW). Ekipa de Merode’a zastanawia się, co zrobić, by zaspokoić potrzeby tych, którzy znaleźli się na liście oczekujących na podłączenie. Tymczasem w kwietniu ruszyła zasilana w prąd przez park wytwórnia mydła. Zatrudnia około stu miejscowych. – Mutwanga stała się naszym laboratorium doświadczalnym – mówi dyrektor. W grudniu pracę zacznie druga elektrownia wodna, o większej mocy, a do końca 2018 r. do eksploatacji wejdą jeszcze dwie. Te cztery elektrownie to dla de Merode’a dopiero półmetek; jego celem jest uzyskanie mocy 100 MW. – Sprzedawanie energii pozwoli zapewnić samowystarczalność finansową parku na następne sto lat – przewiduje. Dochodów powinno wystarczyć także na to, żeby zainwestować miliony dolarów w programy rozwoju społecznego oraz ochrony przyrody w innych kongijskich parkach narodowych. De Merode liczy na to, że elektryfikacja stanie się katalizatorem rozwoju gospodarczego. – Tu nie ma żadnego przemysłu właśnie dlatego, że brak taniej, łatwo dostępnej energii. I to jest coś, co park może zaoferować. Czy prąd wystarczy, by pobudzić przedsiębiorczości, to rzecz niepewna. – Jeśli idzie o karierę w biznesie, tutaj nie ma żadnych przykładów do naśladowania – tłumaczy mi dyrektor wytwórni mydła, 29-letni Leonard Maliona. – Jedyne drogi życiowe, jakie tu widzą młodzi ludzie, to kariera polityczna albo przystąpienie do partyzantki. Sam pomysł, że park narodowy stanie się „motorem gospodarki”, może się wydawać kontrowersyjny. Zastrzeżenia może wywoływać m.in. to, że przywódcy Konga uzależniają losy całego regionu od jednego parku narodowego i jego dyrektora, który pochodzi z byłej metropolii kolonialnej. Istnieje też ryzyko, że ludność miejscowa popadnie w całkowitą zależność od parku, co przy wciąż tlącej się do niego niechęci może się okazać mieszanką wybuchową. Dwóch robotników, obaj w okolicach 25 lat, łata wyboje na cienistym odcinku drogi. Wyższy z nich nazywa się Bushe Shukuru; niższy to Gato Heritier. Przyjaźnią się od dziecka. Za każdym razem, gdy w okolicy wybuchały walki, zmuszając ludzi do opuszczenia domostw, obaj nastolatkowie starali się nie stracić siebie z oczu w obozach dla uchodźców. W 2013 r. najpierw Shukuru, a potem Heritier wpadli oddzielnie w ręce bojówkarzy M23, którzy ich związali i popędzili do odbitej wojsku bazy w Rumangabo. Tam chłopcy się odnaleźli. Dołączyli do około tysiąca innych młodych ludzi, których przymusowo wcielono do rebeliantów. Rozpoczęło się szkolenie wojskowe. Dowódca tłumaczył im wszystkim, że władze państwowe zawiodły we wschodnim Kongu. Po przeszkoleniu, tłumaczył dalej, nowi bojownicy M23 opanują region, a potem ruszą podbić Kinszasę. Uczono ich posługiwania się bronią palną, musztry, przeszli szkolenie taktyczne. Jeśli coś im się nie udawało, bito ich kijami przed frontem pozostałych. Niektórych na śmierć. Inni umierali z niedożywienia, bo racje pokarmowe były głodowe: jeden kubek mąki kukurydzianej dziennie. Po trzech miesiącach szkolenia Shukuru i Heritiera wysłano w bój. W listopadzie uświadomili sobie, że M23 nie ma żadnych szans z regularnym wojskiem kongijskim i błękitnymi hełmami. Zdezerterowali i po miesiącu odnaleźli się znowu w ośrodku prowadzonym przez ONZ. A teraz pracują tu w jednakowych kamizelkach. Przyznają jednak, że przy płacy 3 dol. za osiem godzin harówki to nie jest ich wymarzone zajęcie. Jako dziecko, zanim pojął, co życie we wschodnim Kongu może mu zaoferować, Heritier wyobrażał sobie, że zostanie „kimś wielkim”. Może lekarzem. Albo nawet prezydentem. Dlaczego nie? Jeśli zaoszczędzi trochę pieniędzy, może uda mu się zostać mechanikiem. A Shukuru może pewnego dnia otworzy jakiś sklep. Ta droga, przy której rodzi się niepozorna, skromna, ale uczciwa, a przede wszystkim pokojowa przyszłość, prowadzi ku górom, gdzie żyją goryle. Stamtąd pokój rozprzestrzeni się być może aż ku posterunkowi Rwindi, gdzie Theo Kambale też pozwala sobie na skromne marzenia. Usłyszał niedawno, że u wodopoju nad rzeką Rutshuru widziano lwicę z młodym. Słyszał też coś jeszcze – że wraz z powrotem dzikich zwierząt być może wróci do życia zaniedbany Hotel Rwindi. Dla Kambale byłby to – jak powiedział mężczyznom pracującym przy drodze – powrót życia. Tekst: Robert Draper Zdjęcia Brent Stirton
Jaguar z ukrytej kamery? Ochrona przyrody jak praca w CIA
Jak wytropić jaguara, kota największego po tygrysie i lwie, który człowieka unika jak ognia? Jak zwalczać kłusownictwo? Współczesne programy ochrony przyrody łączą ze sobą działania wywiadowcze, wyprawy w teren i pracę za biurkiem.
Jeszcze 300 m i dojdziemy do ścieżki, gdzie czasem przechodzą jaguary. Tam możemy powiesić fotopułapki – mówi lokalny przewodnik podczas wyprawy do rezerwatu Caparo we wschodniej Wenezueli. Tymczasem już po stu metrach czujemy swąd spalenizny, a po dwustu widzimy dymiące zgliszcza tropikalnej puszczy. W tych stronach wypalenie fragmentu lasu i wprowadzenie tam bydła jest równoznaczne z przejęciem ziemi – prawem kaduka, bez ksiąg wieczystych i formalności. Tymczasem deforestacja to obok kłusownictwa główne zagrożenie dla jaguara, największego dzikiego kota obu Ameryk. – Choć wyewoluował w Europie i Azji, to ok. 800 tys. lat temu przeszedł przez most lądowy Beringa do Ameryki Północnej, potem Południowej i tylko tu przetrwał okres zlodowaceń – wyjaśnia prof. Włodzimierz Jędrzejewski pracujący w Wenezuelskim Instytucie Badań Naukowych (IVIC) w Caracas. Polski uczony od trzech lat prowadzi projekt mający na celu ustalenie aktualnego zasięgu występowania jaguara (Panthera onca) w Wenezueli będącej białą plamą na mapie zasięgu tego drapieżnika. Badania mają też wyjaśnić mechanizm, który kształtuje zmienność ekologiczną i genetyczną populacji jaguara w dużej skali przestrzennej. Fotopułapki montowane przez prof. Jędrzejewskiego (powyżej) łączą funkcje aparatu fotograficznego i kamery. Są uruchamiane (seria zdjęć lub krótki film) przez poruszające się obiekty, które emitują ciepło – począwszy od motyli, przez małe ptaki i gryzonie, po krowy i ludzi. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Przykładów deforestacji takich jak w rezerwacie Caparo jest w Wenezueli mnóstwo. Obszary leśne zamieniane są na pola i pastwiska, co oznacza fragmentację środowiska nie tylko jaguara. Ale ludzkie konflikty z tymi kotami są najbardziej spektakularne. Wśród wszystkich dzikich kotów jaguary mają największą siłę nacisku szczęk. Potrafią przegryźć skorupę żółwia lub czaszkę krowy. Z braku innych ofiar zabijają bydło, konie i osły hodowane na rozległych ranczach – hato. Ponoszący straty hodowcy wynajmują więc myśliwych do polowań na drapieżniki. – Wytropić el tigre jest stosunkowo łatwo. Duży i ciężki kot zostawia dobrze widoczne ślady na piasku czy błocie. Najczęściej polowania prowadzone są z psami, ale zwabia się je też do klatek z przynętą, a w niektórych regionach Wenezueli chwyta z użyciem lassa – wylicza profesor. – Zabicie jaguara i sprzedaż skóry, czaszki i kłów może przynieść ok. 500 dol. – przy średniej pensji w wysokości 150 dol. to solidny zastrzyk. Na indiańskich straganach spod lady można dostać smalec z jaguara leczący artretyzm czy kości kota używane w medycynie chińskiej – komentuje profesor. Oficjalnie zabijanie jaguarów jest zabronione od 1996 r., a czerwona księga IUCN zalicza go do kategorii podwyższonego ryzyka. Jednak w Wenezueli nie ma skutecznych metod kontroli polowań, a programy ochrony drapieżników dopiero raczkują. Zdjęcia i filmy realizowane są zarówno w dzień, jak i w nocy. Wenezuelskie jaguary różnią się znacząco masą ciała (od 40 do aż 150 kg) i ubarwieniem – od dużych rozet typowych dla jaguara po małe cętki, jak u lamparta afrykańskiego. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) – Bardzo dużo rozmawiamy z ludźmi, prowadzimy wywiady środowiskowe z hodowcami bydła i myśliwymi, którzy mają wiedzę na temat jaguarów – przyznaje profesor. – Zwykle początkowo są nieufni, ale po wyjaśnieniach celu badań bywają bardzo pomocni. Poszukujemy ich w małych wioskach, czasem bardzo oddalonych od cywilizacji, gdzie „ktoś słyszał, że ktoś widział” np. samicę z małymi czy martwego jaguara. Taka technika śledcza, polegająca na podążaniu tropami ludzi, by trafić na jaguara, stanowi główne źródło informacji o aktualnym rozmieszczeniu i potencjalnych zagrożeniach dla drapieżnika. – Żeby „zobaczyć” jaguara w różnych częściach Wenezueli, zakładamy tzw. fotopułapki rejestrujące obecność jego i potencjalnych ofiar – tłumaczy profesor. Przy okazji zbieramy dane o pumie, ocelocie i innych ssakach, a także o przemieszczaniu się ludzi i działalności myśliwych na danym obszarze. Fotopułapki istnieją już w 17 lokalizacjach, do kolejnych pięciu planujemy wyprawy, co w niestabilnej politycznie i ekonomicznie Wenezueli jest trudne. Zabicie jaguara i sprzedaż skóry, czaszki i kłów może przynieść ok. 500 dol. – przy średniej pensji w wysokości 150 dol. to solidny zastrzyk. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Badania nad jaguarem rozpoczęły się jako wspólny projekt IVIC-u i Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży, gdzie przez 25 lat Włodzimierz Jędrzejewski prowadził badania dotyczące ekologii i genetyki ssaków drapieżnych, głównie wilków i rysi. Był też jednym z inicjatorów opracowania sieci korytarzy ekologicznych w Polsce. Jednak profesor, inspirowany książkami Arkadego Fiedlera i Tony’ego Halika, od dzieciństwa marzył o jaguarach. Obecnie w projekt zaangażowanych jest kilku naukowców z IVIC-u i innych instytucji w Wenezueli. Finansowego wsparcia udziela mu też amerykańska organizacja Panthera. Żeby „zobaczyć” jaguara w różnych częściach Wenezueli, zakładamy tzw. fotopułapki rejestrujące obecność jego i potencjalnych ofiar – tłumaczy profesor. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Trzykrotnie większa od Polski Wenezuela ma już 43 parki narodowe, ale jednym z celów projektu jest wyznaczenie nowych obszarów ochrony dla jaguara i jego zmienności genetycznej, zdaniem profesora najwyższej w całej Ameryce Południowej. – Program, który chcemy zainicjować, idzie nieco dalej niż inne prowadzone na kontynencie. Postulujemy objęcie szczególną ochroną tych populacji, które mają unikatowy zestaw genów i grozi im szybsze wyginięcie. Czerpiąc z doświadczeń nabytych w Polsce, profesor zamierza wyznaczyć korytarze ekologiczne, których ochrona zapewniłaby swobodną migrację tego kota i wymianę genów. Jaguary zamieszkują różne rodzaje lasów tropikalnych i subtropikalnych, podmokłe łąki, mangrowia, sawanny. Żyją w górach, na nizinach i wybrzeżu, nie stronią od kąpieli w rzekach, gdzie czasem też polują. Oznacza to także odmienne logistyczne przygotowanie do każdej wyprawy. – Jednym z moich najgorszych doświadczeń była praca w Andach – wspomina profesor. – Zawiodła mnie wtedy pogoda i ludzie. Zostałem sam w ulewie z całym ekwipunkiem w nieznanym górzystym terenie, z rwącymi rzekami i wąskimi kładkami okupowanymi przez skorpiony. Szczęśliwie przetrwałem i zamontowałem fotopułapki. Ścieżkami jaguara przemieszczają się też inne zwierzęta, dlatego nazywany jest on gatunkiem wskaźnikowym. W tym przypadku troska o jeden gatunek oznacza pomoc w ochronie całej fauny neotropikalnej. Wciąż jednak największym zagrożeniem dla jaguarów pozostaje człowiek i tylko zmiana jego stosunku do dzikiej fauny może przynieść poprawę położenia kotów. Ścieżkami jaguara przemieszczają się też inne zwierzęta, dlatego nazywany jest on gatunkiem wskaźnikowym. (Fot. Włodzimierz Jędrzejewski) Warto wiedzieć: Cętkowani mocarze ■ Jaguar jest trzecim największym przedstawicielem kotowatych (po tygrysie i lwie), ale proporcjonalnie do wagi ciała dysponuje największą siłą. ■ Ze wszystkich lądowych zwierząt porównywalnym uściskiem szczęk mogą się pochwalić tylko diabeł tasmański i hiena cętkowana. ■ Tak mocne szczęki są adaptacją, która umożliwia im przebicie skorupy żółwia.
Sztuczna inteligencja pomaga walczyć z kłusownikami. Ma przewidywać ich ruchy
Najnowsza technologia może pomóc strażnikom dzikiej przyrody w walce z przemytnikami.
Szacuje się, że kłusownicy zabijają 96 słoni afrykańskich każdego dnia, a ekolodzy ostrzegają, że te słynne zwierzęta mogą wyginąć na przestrzeni kilkudziesięciu lat, jeśli statystyki się nie zmienią. Jednak teraz naukowcy mają nadzieję, że nowe narzędzie sztucznej inteligencji (SI, z ang. artificial intelligence, AI) pomoże służbom ochrony dzikiej przyrody w walce z kłusownikami. PAWS – akronim od Protection Assistant for Wildlife Security – jest nowo stworzonym narzędziem SI, które zbiera dane o poprzednich akcjach kłusowników i tworzy trasy patroli, uwzględniając możliwe miejsca działań kłusowników. Te trasy są również wybierane losowo, żeby kłusownicy nie byli w stanie przewidzieć szlaków patroli. Dzięki korzystaniu z uczenia maszynowego, dziedziny wchodzącej w skład nauk zajmujących się SI, PAWS może nieustannie znajdować nowe rozwiązania, gdyż dane są cały czas dodawane do programu. Milind Tambe, profesor informatyki na University of Southern California zainteresował się pracą nad narzędziem SI w walce z kłusownictwem po tym, jak podczas konferencji Global Tiger Initiative zdał sobie sprawę z możliwego wyginięcia takich zwierząt jak tygrys czy słoń. - Zrozumiałem wówczas, jak trudna jest sytuacja zwierząt, o których czytałem moim dzieciom bajki na dobranoc – przyznaje Tambe. W 2013 roku Tambe skompletował zespół doktorantów, którego efektem pracy był PAWS. Algorytm PAWS opiera się na tzw. grach o bezpieczeństwo (ang. security games) – podzbiorze w teorii gier, gdzie obrońca próbuje zoptymalizować ograniczone zasoby, by przeciwdziałać atakom. Posiłkując się teorią gier o bezpieczeństwo , Tambe stworzył algorytmy używane przez Departament Bezpieczeństwa Krajowego Stanów Zjednoczonych, Agencję Bezpieczeństwa Transportu i Straż Przybrzeżną USA i które przewidują, gdzie najlepiej ustawić zasoby - takie jak agenci i punkty obserwacji - by skutecznie walczyć z przemytem i terroryzmem. Fei Fang, jeden z doktorantów pracujących przy PAWS, wcześniej napisał pracę o tym, jak gry bezpieczeństwa mogłyby być używane, by przeciwdziałać przestępstwom wymierzonym w dziką przyrodę. Fang wymyślił nazwę „ekologiczne gry bezpieczeństwa”, która odnosi się do tego kontekstu. Jednak PAWS jest pierwszym przypadkiem, kiedy teoria ekologicznych gier bezpieczeństwa została zastosowana w prawdziwym świecie. Sukces w terenie Zespół Tambe’a partnerował agencji Uganda Wildlife Authority (UWA) w Parku Narodowym Queen Elizabeth, gdzie UWA przez 14 lat zbierała dane o działaniach kłusowników. Baza danych zawiera ponad 125 tysięcy obserwacji dotyczących celowania do zwierząt, pułapek, szczątek zwierzęcych i innych oznak kłusownictwa, wszystkich ze współrzędnymi GPS. W oparciu o te dane Tambe i jego studenci stworzyli pierwszą wersję testową PAWS. Po udanej próbie w Ugandzie, w 2014 roku PAWS został przetestowany w Malezji, gdzie zespół szybko zdał sobie sprawę, że tamtejszy wyboisty teren powinien być uwzględniony w informacjach topograficznych. Pierwsze patrole wiodły bowiem po bardzo męczących szlakach. W rezultacie PAWS sprawdził się jeszcze lepiej niż w poprzednich patrolach pod względem liczby zaobserwowanych śladów zwierzęcych i ludzkich aktywności na każdy kilometr. Doświadczenie pozwoliło Fangowi i reszcie zespołu jeszcze bardziej udoskonalić program. - Nauczyliśmy się na przykładzie bezpośrednich doświadczeń – opowiada Fang. – Dowiedzieliśmy się, jak patrole naprawdę wyglądają. W opublikowanym artykule naukowym zespół Fanga ostrzega, że poprzednie patrole nie są idealnym punktem odniesienia, ale dane mimo wszystko dowodzą, że PAWS potrafi kierować strażników w miejsca o wzmożonej aktywności kłusowników, a także dostarcza cennych wskazówek przy planowaniu patroli. PAWS nie doprowadził jeszcze do żadnych zatrzymań kłusowników, ale to może się zmienić jeszcze w tym roku, bowiem planuje się przeniesienie PAWS na trzy miesiące z powrotem do Parku Narodowego Queen Elizabeth, tym razem na większy teren. W przeciwieństwie do innych technologii SI stworzonych, by zastąpić pracowników, PAWS jest w rękach strażników leśnych narzędziem. Tambe podkreśla, że choć PAWS lepiej sobie radzi w analizowaniu wszystkich danych i tworzeniu losowych patroli, ludzie są lepsi w innych analizach i w badaniu tropów. - Jest potrzeba, żeby rozwiązania SI i ludzka inteligencja ze sobą współpracowały – podkreśła Tambe. Pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Tekst: Jackie Snow Źródło: National Geographic News Zobacz nasz nowy cykl "Warto spróbować"! W pierwszym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website
Afrykańscy badacze potwierdzają niepokojącą tendencję. Piękne zwierzęta znikają z powodu kłusowników, którzy wierzą w uzdrawiającą moc żyrafiego mózgu.
Jak donosi organizacja Giraffe Conservation Foundation (GCF), w ciągu ostatnich 15 lat populacja żyraf na kontynencie afrykańskim spadła ze 140 tys. do mniej niż 80 tys. sztuk. – Te powolne i ogromne zwierzęta są łatwym łupem i wielkim zasobem mięsa dla kłusowników, zwłaszcza w nękanej konfliktami Demokratycznej Republice Konga – mówi szef GCF Julian Fennessy. Liczebność stad maleje też z powodu utraty siedlisk i przesądu, że konsumpcja żyrafiego mózgu chroni przed wirusem HIV. Mimo to jest nadzieja na poprawę sytuacji tych zwierząt. – Nie prowadzilibyśmy naszych działań, gdybyśmy uważali, że jest już za późno na pomoc żyrafom – mówi Fennessy. Obecnie żyrafa jako gatunek posiada kategorię LC przyznaną jej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody. LC oznacza "Least Concern" czyli najmniejsze obawy. Zwierzę to jednak zostało już przez człowieka wytępione na obszarach Gwinei, Erytrei, Mauretanii i Senegalu, gdzie kiedyś występowała. Autor: Catherine Zuckerman
Słonie otrute cyjankiem. Zimbabwe szuka sprawców
Czternaście słoni zostało otrutych cyjankiem przez kłusowników na terenie dwóch parków narodowych w Zimbabwe – poinformowały miejscowe władze. Trwają poszukiwania sprawców.
Trzy zwierzęta zostały zabite w regionie Kariba na północy, a kolejnych 11 w regionie Hwange na zachodzie kraju. Wszystkie słonie zostały otrute cyjankiem, co stwierdzono po badaniach przeprowadzonych na próbkach z ich wątroby i nerek. W Kariba kłusownicy nasączyli trującą substancją pomarańcze, w Hwange do zabicia zwierząt wykorzystano powleczone cyjankiem solne pałeczki, przysmak słoni. W Hwange sześć słoni miało ucięte kły, a pięć je zachowało, co zdaniem władz wskazuje na to, że kłusownicy zostali zaskoczeni na gorącym uczynku. Dotychczas nikt nie został ujęty w związku ze sprawą. Prywatna organizacja walcząca z kłusownictwem, Matusadona Anti-Poaching Project, wyznaczyła 400 dolarów nagrody za informacje mogące doprowadzić do aresztowania i skazania sprawców. Zdaniem tej organizacji otrutych mogło być więcej zwierząt. W 2013 r. w Hwange kłusownicy otruli 300 słoni. Cyjanek jest substancją powszechnie stosowaną w zimbabweńskim przemyśle wydobywczym i w związku z tym łatwo go zdobyć. Zimbabwe może się pochwalić dużą populacją słoni – według szacunków tamtejszych parków narodowych jest ich ponad 100 tys., choć ze względu na ograniczoną powierzchnię rezerwatów liczba osobników nie powinna przekraczać 40 tys. Także we wtorek obywatel Zambii został aresztowany w Zimbabwe za próbę przemycenia 25 kg kości słoniowej o szacowanej wartości ok. 6,3 tys. dolarów. Aresztowany mężczyzna miał przy sobie również liczącą trzy metry skórę pytona. Źródło: PAP
Padł kolejny nosorożec. Zostały tylko cztery
31-letnia samica Nabire, jeden z pięciu ostatnich nosorożców białych północnych na Ziemi, padła w ogrodzie zoologicznym w Czechach.
Przyczyną jej śmierci było pęknięcie wewnętrznej torbieli. Nabire była jedną z nielicznych nadziei na przedłużenie podgatunku. Dziś na świecie zostało tylko czterech przedstawicieli tego podgatunku – trzy samice i jeden samiec, Sudan, zamieszkujący kenijski rezerwat Ol Pejeta. Dotychczasowe próby rozmnożenia go z jedną z samic zakończyły się fiaskiem. Śmierć Sudana będzie więc wyrokiem dla podgatunku, choć naukowcy chcą spróbować jeszcze rozmnożyć go za pomocą metody in vitro. Nosorożec biały północny krytycznie zagrożony Nosorożec biały to jeden z gatunków z rodziny nosorożców i największe – oprócz słoni – współczesne zwierzę lądowe na Ziemi. Dzieli się na dwa podgatunki – krytycznie zagrożony wyginięciem północny i liczny (kilkanaście tysięcy osobników) podgatunek południowy. (Czytaj też: Nosorożec biały północny w praktyce wymarł) Jeszcze niedawno na świecie było kilkadziesiąt osobników nosorożców białych północnych. Ich nieszczęście polegało na tym, że zamieszkiwały tereny niespokojne politycznie. W Sudanie, Demokratycznej Republice Konga, Republice Środkowoafrykańskiej czy Ugandzie siedlisk było dla nich coraz mniej, a te, które wciąż dawały zwierzętom schronienie, budziły zainteresowanie kłusowników. Nosorożce giną przez kłusowników Tzw. tradycyjna medycyna chińska ich sproszkowane rogi traktuje jako lekarstwo, podobnie jak ciosy słoni czy części ciała tygrysów. Jednak nikt nigdy nie udowodnił dobroczynnego działania żadnego z tych fragmentów ciała zwierząt. Sudan, ostatni samiec nosorożca białego z północy, dla własnego bezpieczeństwa został pozbawiony rogu. Mimo to, jest dzień i noc trzymany pod bronią – władze rezerwatu Ol Pejeta i tak boją się, że padnie z rąk kłusowników. Wiele wskazuje na to, że wkrótce nosorożec biały będzie występował jedynie w odmianie południowej.
Tysiące słoni giną co roku tylko po to, by z ich kłów powstały przedmioty religijnego kultu. Jak powstrzymać tę rzeź?
Setka jeźdźców W styczniu 2012 r. wtargnęła z Czadu do kameruńskiego parku narodowego Bouba Ndjida i dokonała masakry kilkuset słoni. Był to najgorszy przypadek masowego odstrzału tych zwierząt od czasu wprowadzenia światowego zakazu handlu kością słoniową w 1989 r. Napastnicy używali kałasznikowów i granatników. W 2006 r. podobną operację przeprowadzono w pobliżu czadyjskiego Parku Narodowego Zakouma. Każde z leżących na sawannie wzdętych słoniowych ciał jest osobliwym pomnikiem ludzkiej chciwości. Z lotu ptaka widać, które zwierzęta próbowały uciekać, które słonice osłaniały swoje małe – jak wymordowano przerażone stado liczące 50 sztuk. To najnowsze ofiary spośród dziesiątek tysięcy afrykańskich słoni uśmiercanych co roku przez kłusowników. Ale z historycznego punktu widzenia ta masakra nie jest niczym nowym – to zbrodniczy proceder stary jak świat. Filipiński łącznik Prałat Cristobal Garcia to najsłynniejszy na Filipinach kolekcjoner wyrobów z kości słoniowej. Dla tłumów wypełniających jego kościół w Cebu odprawia właśnie nabożeństwo ku czci najważniejszego wizerunku religijnego Filipin – Santo Nino de Cebu (Dzieciątka Jezus z Cebu). Uroczystość, która odbywa się co roku, nosi nazwę Hubo, od tutejszego słowa, które znaczy „zdejmować suknię”. Kilku ministrantów rozbiera z królewskich szat drewnianą figurkę Chrystusa, kopię tej, którą – jak wierzą tutejsi katolicy – przywiózł na wyspę w 1521 r. Ferdynand Magellan. Zdejmują z główki koronę, ściągają pełen przepychu czerwony płaszczyk, zzuwają buciki, wyłuskują z warstw bielizny. Prałat bierze posążek owinięty w białą ściereczkę i zanurza w kolejnych beczkach z wodą, święcąc ją w ten sposób. Część Filipińczyków wierzy, że figurka Dzieciątka Jezus to sam Chrystus wcielony. W XVI w. Hiszpanie uznali ją za cudowną i za jej pomocą nawracali tutejszą ludność. Ta drewniana rzeźba, przechowywana dziś za kuloodporną szybą, jest podstawą całego filipińskiego katolicyzmu. – Kto nie czci Dzieciątka Jezus, ten nie jest prawdziwym Filipińczykiem – mówi ojciec Vicente Lina zwany ojcem Jayem, dyrektor muzeum diecezjalnego w Malolos. – Każdy Filipińczyk ma swoje Dzieciątko Jezus, nawet ten najbiedniejszy, który mieszka pod mostem. Co roku w styczniu 2 mln wyznawców ciągnie do Cebu na długą procesję. Większość ma figurki Dzieciątka z drewna lub tworzyw sztucznych. Ludzie wierzą, że im cenniejsza figurka, tym więcej błogosławieństw otrzyma właściciel. Dlatego dla niektórych drewno to stanowczo za mało. Liczy się tylko kość słoniowa. Poczekalnia przed gabinetem Garcii wygląda jak małe muzeum. Największe wrażenie robią na mnie zamknięte w szklanych gablotach posążki religijne. Jest tu Matka Boska Różańcowa trzymająca Jezuska, jest naturalnych rozmiarów Matka Dobrego Pasterza, a obok Jezus. Wszystko z kości słoniowej, podobnie jak Chrystus na krzyżu, który wisi na ścianie w gabinecie Garcii. Filipińczycy mają dwa podstawowe rodzaje dewocjonaliów z kości słoniowej: lite rzeźby i figury mające kościane tylko głowy i dłonie, a tułowie drewniane, ubierane w pełne przepychu szaty. Garcia przewodzi grupie kolekcjonerów figur. Podczas święta Dzieciątka Jezus swe zbiory wystawia w dobrych hotelach i centrach handlowych. Mówię Garcii, że chciałbym kupić wykonane z kości słoniowej Dzieciątko Jezus w pozycji leżącej. – O takie – mówię, kładąc na ustach palec. – Śpiące Dzieciątko – kiwa głową z aprobatą. O wielkości filipińskiego czarnego rynku mówi kontrabanda przechwycona przez celników: 5400 kg kości skonfiskowanej w 2009 r. w Manili, 7700 kg odkrytej tamże w 2005 r. i 6100 kg przygotowane do wysłania na Filipiny z lotniska na Tajwanie. Biorąc pod uwagę, że para ciosów z jednego słonia waży średnio 10 kg, przejęty towar daje razem blisko 2 tys. zabitych słoni. Według Stałego Komitetu Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) o międzynarodowym handlu zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem Filipiny są jedynie krajem tranzytowym, a większość zarekwirowanej kości przeznaczona była na rynek chiński. Ale Jose Yuchongco, szef tamtejszej służby celnej, w 2009 r. mówił: – Filipiny są częstym punktem docelowym przewożonych nielegalnie ciosów słoni, przypuszczalnie dlatego, że tutejsi katolicy uwielbiają dewocjonalia z tego materiału. Co więcej, w Cebu słowo goring oznacza zarówno kość słoniową, jak i świętą figurę. Ekumeniczny czarny rynek – Kość słoniowa, kość słoniowa, kość słoniowa – wylicza sprzedawczyni w Galleria Savelli na placu św. Piotra w Watykanie. – Nie spodziewał się pan tego tyle, prawda? – pyta. Watykan nie podpisał konwencji waszyngtońskiej, więc zakaz handlu kością słoniową go nie obowiązuje. Sprzedawczyni tłumaczy mi, że mogę kupić krucyfiks z kości, który zostanie poświęcony i wysłany na mój adres pocztą. Wprawdzie świat już dawno wymyślił substytuty kości słoniowej we wszystkich jej praktycznych zastosowaniach, takich jak kule bilardowe czy klawisze fortepianów, ale jej wykorzystanie do celów religijnych przetrwało nietknięte niczym owad w bursztynie. W ubiegłym roku prezydent Libanu Michel Sleiman ofiarował Benedyktowi XVI pokrytą złotem kadzielnicę z kości słoniowej. W 2007 r. prezydent Filipin Gloria Macapagal-Arroyo wręczyła papieżowi Dzieciątko Jezus z kości słoniowej. Na Boże Narodzenie w 1987 r. prezydent Ronald Reagan z małżonką odkupili od państwa figurę Matki Boskiej, którą otrzymali od Jana Pawła II. Wszystkie te prezenty trafiły na czołówki gazet. Nawet prezydent Kenii Daniel Moi, jeden z propagatorów światowego zakazu handlu kością słoniową, ofiarował kiedyś kieł słonia papieżowi Janowi Pawłowi II. Moi wykonał też jednak znacznie ważniejszy gest – podpalił 13 ton kenijskiej kości. To chyba najbardziej spektakularny akt w dziejach ochrony słoni. Dzieciątko nigdy nie ma za dużo Ojciec Jay jest kuratorem organizowanej co roku przez archidiecezję wystawy figur Dzieciątka Jezus należących do jego parafian. Ponad 200 eksponatów – jasnych figurek poubieranych niczym królowie tonie w świeżych kwiatach. Dzieciątka z kości słoniowej zdobią złocone korony, klejnoty, naszyjniki od Swarovskiego, wymalowane ręcznie źrenice oczu z importowanego z Niemiec szkła, rzęsy z kozich szczecinek. Nić, którą haftowane są szaty, to szczere złoto z Indii. Zdumiewające przepychem eksponaty są własnością rodzin o raczej skromnych dochodach. Wierni zadłużają się, by je kupić, potem umieszczają w testamentach. – Nie nazywam tego ekstrawagancją, lecz ofiarą składaną Bogu – mówi ojciec Jay, przyglądając się dziecięcym wizerunkom. Część z nich dekorowana jest kwiatami rzeźbionymi w masie perłowej z muszli głowonogów zwanych łodzikami. – W kulcie Dzieciątka Jezus nie ma takiego określenia jak „za dużo” – mówi ojciec Jay. – Większość starych wyrobów z kości słoniowej przekazywana jest w rodzinach z pokolenia na pokolenie. Nowe pochodzą z Afryki. Oczywiście z przemytu – wyjaśnia. – To próba wyprostowania krzywego: kupuje się kość słoniową podejrzanego pochodzenia i robi z niej święty przedmiot. Jasne? – chichocze. – A przecież to jest paserstwo. Potem tłumaczy mi, że powinno się jawnie kupować nowe przedmioty z kości, aby ukrócić oszustwa polegające na barwieniu kości słoniowej herbatą czy colą, dzięki czemu wygląda na starą. – Mówię im: kupujcie nowe, aby dzieje świętego wizerunku zaczynały się od was. Kiedy pytam, w jaki sposób nowa kość trafia na Filipiny, tłumaczy, że przemycają ją muzułmanie z leżącej na południu wyspy Mindanao. Potem, robiąc gest oznaczający wręczanie łapówki, wsuwa mi dwa palce do kieszeni koszuli. – Trzeba posmarować. Na przykład funkcjonariuszom straży przybrzeżnej. Niech pan sobie wyobrazi drogę z Afryki do Europy i na Filipiny. Trzeba na niej opłacić mnóstwo ludzi. Szmugiel w brudnych majtkach Nie liczyłem, że wykryję związki Garcii z czarnym rynkiem, ale czekało mnie zaskoczenie. – Będzie pan musiał to przemycić do USA. – Jak? – Najlepiej zawinąć w brudne, śmierdzące majtki i polać keczupem – mówi. – Żeby wyglądały na zafajdane i zakrwawione. Tak to się robi. Garcia podaje mi nazwiska ulubionych snycerzy, wytwórców dewocjonaliów z kości. Wszyscy są z Manili. Dodatkowo informuje, u którego można liczyć na dużo kości słoniowej, ostrzega, którego żona będzie próbowała mnie naciągnąć, a który nie dotrzymuje terminów. Dostaję adresy i telefony. Jeśli chcę przemycić figurę, która nie zmieści mi się w walizce, mogę dostać papier z filipińskiego Muzeum Narodowego zaświadczający, że mój wyrób to antyk. Wytwórca może też wydać dokument, że przedmiot wykonany jest z imitacji kości słoniowej lub został wyrzeźbiony, nim zaczął obowiązywać zakaz obrotu tym towarem. Niezależnie od tego, co w końcu kupię, Garcia obiecuje to poświęcić. – Nie jestem taki jak ci stuknięci na punkcie zwierząt księża, którzy nie chcą święcić figur z kości – mówi. Biznes rzeźbienia w kości słoniowej w Manili kontroluje zaledwie kilka rodzin. Niczym termity pracowicie obrabiają tony ciosów. Dwóch z najpoważniejszych kupców ma siedziby w dzielnicy produkcji dewocjonaliów Tayuman. Niemal w każdym warsztacie i sklepie poleconych przez Garcię ktoś zdradzał mi kolejną metodę przeszmuglowania kości do USA. Proponowano pomalowanie wyrobów zmywalną bejcą naśladującą drewno. Inny pomysł polegał na tym, że prócz Jezuska z kości dostałbym kilka identycznych figurek z żywicy, dla niepoznaki. Gdyby mnie skontrolowano, mógłbym kłamać celnikom, że to wszystko żywica. Według jednego z największych handlarzy w Manili głównymi klientami są księża, balikbajowie (Filipińczycy mieszkający za granicą) i geje. Handlarz antyków z Nowego Jorku przyjeżdża tu na zakupy regularnie, podobnie kupiec z Meksyku. Kupują hurtowo krucyfiksy, Madonny i Jezuski, a potem przemycają towar w bagażu. Filipiński rynek kości słoniowej nie jest duży w porównaniu na przykład z chińskim, ale ma wielesetletnią tradycję. A ponadto jest bezczelnie jawny – kolekcjonerzy i handlarze publikują zdjęcia swoich skarbów w serwisach internetowych. Stały Komitet Konwencji Waszyngtońskiej – CITES – jest jedyną światową instytucją, która ma za zadanie pilnować przestrzegania obowiązującego od 1989 r. międzynarodowego zakazu obrotu kością. To CITES miał zapobiec powtórzeniu się rzezi słoni, do jakich doszło w latach 80. XX w., kiedy Afryka utraciła przypuszczalnie połowę pogłowia tych zwierząt, ponad 600 tys. sztuk. Skoro CITES nie widzi filipińskiego handlu, to co jeszcze przeoczył? Słoniowy mnich Rzeźbiarze w kości słoniowej z Phayuha Khiri i Surinu należą do najsłynniejszych w Tajlandii. W centrum miasteczka zamiast symbolicznej fontanny stoi krąg z czterech wielkich ciosów. Miejsce niewiele się różni od Tayumanu – manilskiej dzielnicy dewocjonaliów. Tyle że zamiast krucyfiksów, figurek Madonny i Jezusków znajduję tu posągi mnichów, małe figurki Buddy zawinięte w plastik, bransoletki i inne przedmioty kultu. Klientami miejscowych kupców są głównie mnisi w pomarańczowych szatach. Najważniejszym handlarzem w mieście jest pan Thi. Od razu rzucają mi się w oczy jego naszyjnik z kości słoniowej i klamra do paska w spodniach, także kościana. Pan Thi oprowadza mnie po swoich sklepach i warsztatach. W jednym z nich widzę malowanego Ganeśa, hinduskiego brzuchatego boga z głową słonia. Obok stoi śmiejący się Budda. Dowiaduję się, że mnisi rozdają amulety w zamian za datki. Im większy datek, tym lepszy amulet. Te poświęcone są oczywiście cenniejsze od innych. Kruba Dharmamuni zwany Słoniowym Mnichem, a kiedyś Skorpionim Mnichem (w swej świątyni wystawia naturalnych rozmiarów posąg, który przedstawia jego samego jako skorpiona), chce mnie zabrać na zakupy kości w Surinie. Kiedyś zamieszkiwali go łowcy słoni króla Syjamu, dziś są tu głównie kornacy, poganiacze. Żyją wspomnieniem dawnej świetności, na zasiłkach, dorabiając dzięki sztuczkom, których wyuczyli swoich podopiecznych. Słonie kopią więc piłkę czy machają pędzlem trzymanym w trąbie. Wejście do parku dla turystów w Surinie obstawione jest przez handlarzy. W ofercie mają pierścionki, bransoletki i talizmany, wszystko z kości słoniowej. – Kość słoniowa przepędza złe duchy – wyjaśnia mi Słoniowy Mnich. Ma na sobie brązowe szaty i nieustannie żuje betel, wypluwając czerwone grudy. On też nosi naszyjnik ze 108 paciorków reprezentujących ludzkie namiętności, a także wisiorek w kształcie głowy słonia. Zwierzę to jest symbolem Tajlandii i cieszy się wśród buddystów szacunkiem. Według legendy biały słoń o sześciu ciosach stał po prawicy królowej Mai w nocy, gdy poczęła Siddharthę Gautamę (Buddę). Słoniowy Mnich wierzy, że w poprzednim życiu był właśnie słoniem. Opowiada, że ma 100 tys. wyznawców na całym świecie, choć podczas mojej wizyty do jego świątyni zajrzało ledwie parę osób. Klękają przed nim z ofiarami, w zamian dostając amulet. Siła trupiego amuletu Te ostatnie nosi wielu Tajów, często po kilkanaście. Wierzą, że przynoszą im szczęście, chronią przed złem i czarami. Targ amuletów w Bangkoku jest ogromny. Niezliczone rzesze handlarzy wystawiają dziesiątki tysięcy talizmanów wykonanych z różnych materiałów: metalu, prasowanego proszku, kości – w tym kości słoniowej. Amulet wisi na lusterku wstecznym w każdej tajlandzkiej taksówce. Były premier Tajlandii Thaksin Shinawatra twierdzi, że to amulet ocalił mu życie podczas próby zamachu. Armia rozdaje amulety żołnierzom na pograniczu, by chroniły ich przed czarną magią ze strony Kambodży. Większość dochodów Słoniowego Mnicha pochodzi z amuletów. Wśród nich są wizerunki własne oraz Buddy, zatopione w plastiku kawałki kości czaszki zmarłych kobiet w ciąży, oczyszczony olej trupi, ziemia z siedmiu cmentarzy, sierść tygrysa, skóra słonia i rzeźby z kości słoniowej. Biznes kręci się na tyle dobrze, że mnich buduje nową świątynię, Wat Suanpah. Wzoruje się na popularnych w Tajlandii parkach tygrysów, obiektach będących – jak twierdzą ich przeciwnicy – przykrywką dla nielegalnego handlu tygrysami. Słoniowy Mnich też ma wrogów, zwłaszcza po niedawnym demaskatorskim programie telewizyjnym, w którym ujawniono, że dla skóry i kości zagłodził zwierzę na śmierć. Mnie wyjaśnia, że słoń zdechł ze starości, a on tylko urządził mu pogrzeb. – W Surinie i tak bez trudu można kupić tyle kości słoniowej i skóry, ile dusza zapragnie – tłumaczy. Przed krytycznym programem telewizyjnym wyciągał ze swoich sklepów (w tym internetowego) i wyjazdów zagranicznych około miliona bahtów (32 tys. dolarów) miesięcznie. Teraz zarobki spadły do około 300 tys. bahtów na miesiąc. Ale – jak twierdzi – wystarczą trzy dni w Malezji czy Singapurze, by sprzedał wyznawcom towar za milion. Furteczki, furtki i bramy W Tajlandii żyje niewielka populacja słoni indyjskich, a kości nie wolno eksportować już od dawna. Na rynku wewnętrznym reguły nie są jednak tak ściśle przestrzegane. Kornacy mogą odcinać i sprzedawać czubki ciosów żywych udomowionych słoni, a także całe ciosy zwierząt, które padły z przyczyn naturalnych. Przemytnicy od lat korzystają z tych luk – szmuglują kość słoniową z Afryki i mieszają ją z azjatycką. Działacze na rzecz ochrony słoni nazywają to działanie „tajlandzką furtką”. Ale istnieje jeszcze większa furtka, praktycznie nie do zamknięcia. Afrykańską kością słoniową, która znalazła się w danym państwie przed 1989 r., można obracać na rynku wewnętrznym. Dlatego każdy przyłapany z towarem broni się tą samą śpiewką: „Moja kość słoniowa pochodzi z czasów sprzed zakazu”. Tajlandia, podobnie jak Filipiny, ma jeszcze cechę, którą cenią sobie przemytnicy – jest skorumpowana. Z magazynu tajlandzkiej służby celnej zniknęła ostatnio tona skonfiskowanej kości. Na Filipinach w 2006 r. wydział ochrony przyrody oskarżył kilku wyższych funkcjonariuszy celnych o „zgubienie” kilku ton przechwyconej kości słoniowej. Skarcona służba celna przekazała kolejny skonfiskowany transport wydziałowi ochrony przyrody. Wkrótce okazało się, że w jego magazynach stosy ciosów słoniowych podmieniono na plastikowe imitacje. Jom, ulubiony snycerz Słoniowego Mnicha, mieszka przy nieutwardzonej drodze na zapadłej wsi. Coś, co z daleka wyglądało na stragany z zieleniną przed jego domem, okazuje się gablotami pełnymi filigranowych figurek Buddy naklejkę z twarzą Słoniowego Mnicha. Większość kości jest krajowa. – A ta jest z Afryki – Słoniowy Mnich pokazuje mi przedmiot bielszy od innych. – Gdybym przyniósł panu afrykańską kość słoniową – pytam Joma – wyrzeźbiłby mi pan coś? – Dai – potwierdza. Stąd do przemytu już niedługa droga. Słoniowy Mnich tłumaczy mi, jak miałbym pociąć kość, by zmieściła się w walizce. Pokazuje, jakiej długości mają być kawałki. Tak właśnie działają jego wyznawcy. Gdy wyląduję w Bangkoku, jego asystent odbierze mnie z lotniska i zawiezie do niego. Ma swoich wyznawców w urzędzie celnym, ale gdyby coś poszło nie tak, mam powiedzieć, że wiozę kość do świątyni. Wychodzi na to, że religia stanowi okoliczność uniewinniającą. Bo przecież chodzi o wiarę, a wiara wymaga wyłączenia podejrzliwości. Kość słoniowa sprowadzana do celów religijnych nie powinna być traktowana jak ta przeznaczona np. na figurki szachowe. Kość dla bogów – to kolejna furtka. Chiński boom słoniom nie służy Dźwięki i zapachy wewnątrz pekińskiej Fabryki Rzeźb z Kości Słoniowej przypominają gabinet dentystyczny. Hałas elektrycznych wierteł drążących w ciosach słoni wibruje w powietrzu. Pył kości słoniowej zalega wszędzie, a mnie zgrzyta w zębach, gdy chodzę wśród ludzi pochylonych nad robotą. Ich praca to niezliczone powtórzenia motywów religijnych widocznych w całych Chinach: Fu, Lu i Shou, trójca bóstw szczęścia, bogactwa i długiego życia; śmiejący się Budda; bogini Kuan-yin, podobna do Madonny patronka miłosierdzia i płodności, przedstawiana niekiedy z synkiem na rękach, popularna w Chinach polityki jednego dziecka. Kość słoniowa jest zawsze blisko religii. – Chińczycy wierzą w idee reprezentowane przez te figurki – wyjaśnia mi szef zakładów Daxin w Kantonie. W czasie gdy wprowadzano zakaz międzynarodowego handlu kością słoniową, 80 proc. jej światowych zasobów konsumowały Ameryka, Europa i Japonia. Dzisiaj w śródmieściu Pekinu drzwi w drzwi z salonami Maserati, Bentleya i Ferrari stoją butiki Gucciego i Prady. A tuż obok wznosi się pekiński dom rzemiosła – Beijing Arts and Crafts Emporium – gdzie w automacie na pierwszym piętrze można kupić sztabki czystego złota. Wjeżdżam windą, mijam galerie z jadeitem i jedwabiami, wreszcie trafiam do głównego salonu kości słoniowej. Jeden z pierwszych artykułów, jaki zwraca moją uwagę, to wyrzeźbiona bogini Kuan-yin. Na etykietce z ceną widzę tyle zer, że muszę poprosić o pomoc w jej odczytaniu: 1 360 000,00 (ok. 215 tys. dolarów). Chiny są głównym światowym winowajcą przemytu kości słoniowej. Po raz pierwszy od pokoleń rzesze Chińczyków mogą myśleć o zamożnej przyszłości, stać ich też, by nawiązać do swej przebogatej tradycji. Jedną z pierwszych rzeczy, jaka wielu przychodzi do głowy, jest religia. – Nie myślimy tylko o pieniądzach – obrusza się Xue Ping, gdy rozmawiamy przy herbacie w jego galerii sztuki buddyjskiej w pekińskim Grand Hotelu. Mój rozmówca, będąc dyrektorem w branży reklamowej, odbył w 2007 r. pielgrzymkę śladami Buddy po Indiach i Nepalu. W jej trakcie doznał wizji: Budda wezwał go, by czynił w życiu dobro. Wrócił więc do domu i w 2009 r. założył firmę Da Cheng Bai Yi (co oznacza „przekazywanie wielkiego dziedzictwa”) mającą na celu wspieranie największych mistrzów pięciu tradycyjnych chińskich rzemiosł artystycznych: wytwarzania laki, rzeźbienia w niej, wytwarzania porcelany, tworzenia tank oraz rzeźbienia w kości słoniowej. Xue odszukał 62-letniego Li Chunke, jednego z 12 największych mistrzów snycerskich Chin. Wybudował warsztat w pekińskiej dzielnicy artystycznej, wynajął mu mieszkanie i otworzył wspaniałą nową galerię. Eksponaty nie są na sprzedaż. Xue jest jedynym nabywcą dzieł Li. – Słoń jest najlepszym przyjacielem człowieka – mówi Li. – Gdy umiera, chce zostawić coś człowiekowi, spełnić dobry uczynek, który sprawi, że w następnym wcieleniu będzie miał dobre życie. Li rzeźbi w kości słoniowej, aby uczcić ten dar słonia. Jako buddyści Li i Xue brzydzą się zabijaniem. Kość, której używają, pochodzi z legalnego, państwowego źródła, musi być pozyskiwana od słoni, które zmarły naturalną śmiercią. Kość na plecy Tak jak filipińscy księża święcą figurki z kości słoniowej, tak buddyjscy mnisi odprawiają obrzęd kai guang, otwarcie światła, który konsekruje przedmioty kultu. – Chcąc okazać szacunek Buddzie, musimy używać cennego materiału, zaś kość słoniowa jest bardzo cenna. A jeśli nie kość słoniowa to złoto – wyjaśnia mi Xue. Mniej więcej to samo słyszałem od katolików z Filipin – kość słoniowa jako oznaka szacunku dla Boga. W każdym sklepie i warsztacie, które odwiedziłem w Chinach, znaczną część wyrobów stanowiły obiekty kultu. Wśród nabywców jest wielu wojskowych, którzy w Chinach są szczodrze opłacani; w dobrym tonie jest wręczanie prezentów z kości słoniowej dowódcom. Biznesmeni podobnie honorują swoich kontrahentów i urzędników państwowych, chcąc zyskać ich przychylność. – Nazywamy to robieniem sobie pleców – wyjaśnia mi przedstawiciel Chińskiego Związku Rzemiosła Artystycznego CACA. Kość słoniowa pełni funkcję podobną do naszej butelki koniaku, czyniąc jednak dobro zarówno odbiorcy, jak i dawcy. W sklepie z wyrobami z kości w Kantonie poznaję Gary’ego Zenga, który pokazuje mi na iPhonie zdjęcie 26-warstwowej kuli z kości słoniowej, nieprawdopodobnie misternej roboty. 42-letni biznesmen właśnie kupił w fabryce Danin dwie takie kule, jedną dla siebie, a drugą dla kolegi. Przyszedł do sklepu, by sprawdzić, czy nie przepłacił. Jego zakup ma być wyeksponowany na honorowym miejscu w nowym domu, który Zeng właśnie buduje. Kula będzie strzegła domu przed złymi duchami. W tej chwili jednak jest tylko bardzo drogą zabawką – kosztowała 50 tys. dolarów. Pytam Zenga, w jakim celu młodzi przedsiębiorcy kupują wyroby z kości słoniowej. – Wartość i piękno – odpowiada. – A myśli pan o słoniu? – pytam. – Absolutnie nie. Japońskim Śladem W 1989 r., po 10 latach eksterminacji w tempie jeden słoń na 10 minut, prezydent USA George Bush wydał jednostronny zakaz importu kości słoniowej, Kenia spaliła swój 13-tonowy zapas surowca, a CITES ogłosił światowy zakaz obrotu kością słoniową od 1990 r. Nie wszystkie kraje jednak zgodziły się uczestniczyć w tej akcji. Zimbabwe, Botswana, Namibia, Zambia i Malawi zgłosiły „zastrzeżenia”, powołując się na fakt, że ich populacje słoni są w na tyle dobrej kondycji, że odstrzał do celów komercyjnych im nie zagrozi. W 1997 CITES zwołał swoje posiedzenie w Harare w Zimbabwe. Prezydent kraju Robert Mugabe wygłosił wtedy mowę, w której skarżył się, że słonie zajmują dużo miejsca i wypijają mnóstwo wody. I że za przestrzeń, wodę i to, co zjadają, muszą zapłacić kością. Zimbabwe, Botswana i Namibia zaproponowały CITES układ: będą przestrzegać zakazu handlu kością pod warunkiem, że zezwoli się im na eksport ciosów pobranych od słoni z odstrzału selektywnego lub od tych, które padły z przyczyn naturalnych. CITES poszedł na kompromis i wyraził zgodę na jednorazowy, „eksperymentalny” eksport kości słoniowej z tych trzech krajów do jedynego odbiorcy – Japonii. W 1999 Japonia zakupiła 50 ton kości słoniowej za 5 mln dolarów. Niemal natychmiast zgłosiła zapotrzebowanie na większą ilość, a za chwilę prawa do legalnego zakupu kości słoniowej zaczęły domagać się Chiny. Jeśli zatem kenijski prezydent Daniel Moi jest ojcem zakazu handlu międzynarodowego kością słoniową, to Robert Mugabe z Zimbabwe jest ojcem pierwszego wyłomu w tym zakazie. W raporcie z 2002 r. władze Chin ostrzegły CITES, że główną przyczyną ich problemów z przemytem kości słoniowej jest właśnie eksperyment japoński: Wielu Chińczyków opacznie zrozumiało tę decyzję i uznało, że międzynarodowy handel kością słoniową jest na powrót dozwolony. Po prostu konsumenci uznali, że kupowanie kości słoniowej jest w porządku. W lipcu 2008 r. stały komitet CITES przychylił się do wniosku Chin o zakup kości słoniowej. Decyzję poparły Traffic (organizacja pozarządowa śledząca międzynarodowy obrót dzikimi zwierzętami) i WWF. Zgodziły się też państwa uczestniczące w konwencji i jesienią 2008 r. w Botswanie, Namibii, RPA i Zimbabwe odbyły się aukcje, na których kupcy z Chin i Japonii nabyli w sumie 115 ton kości słoniowej. – Dane potwierdzają brak korelacji między decyzją podjętą przez CITES a poziomem nielegalnego handlu – oświadczył Willem Wijnstekers, ówczesny sekretarz generalny CITES, podając szacunki na podstawie osobliwie interpretowanych statystyk konfiskat. W ten sposób chciał uzasadnić zaskakującą zgodę na kolejne transakcje. Ale Japonia to niewielki kraj wyspiarski, gdzie kości słoniowej używa się praktycznie tylko w jednym celu: do wytwarzania tradycyjnych osobistych pieczątek zwanych hanko. Chiny natomiast graniczą z 14 państwami; mają długą linię brzegową, żywiołowo rozwijającą się gospodarkę, 10 razy więcej ludności, osobne władze w Hongkongu, gdzie kość słoniowa jest uwielbiana, wielkie inwestycje w Afryce i tysiące zastosowań dla kości słoniowej – od rzeźb po obudowy telefonów komórkowych. Gdy Japonia kupowała kość słoniową, Chiny twierdziły, że wzrosły u nich problemy z przemytem. Teraz same Chiny weszły do biznesu. CITES tymczasem zapewnił świat, że nie ma się czym martwić. W sieci sprzecznych interesów Meng Xianlin jest dyrektorem generalnym chińskiego komitetu CITES. W 2008 r. brał udział w aukcjach kości słoniowej na południu Afryki. Rozmawiając z nim, dowiaduję się, że afrykańskie aukcje były ustawione. Grupa japońskich kupców w drodze do Afryki zajrzała do Pekinu, gdzie złożyła strategiczną propozycję. Ponieważ w Japonii potrzeba głównie wysokiej jakości niedużych kłów na hanko, a Chińczycy wolą całe ciosy na duże rzeźby lub małe kawałki na bibeloty, Japończycy zaproponowali, by przedstawiciele obu krajów licytowali oddzielnie różne rodzaje kości słoniowej i nie podbijali sobie nawzajem cen. Kość poszła tak tanio, powiedział mi Meng, że urzędniczka namibijska, która prowadziła pierwszą aukcję, jeździła później za azjatyckimi delegacjami, chcąc znaleźć dowody zmowy. Mimo to CITES przedstawił aukcje jako sukces. Uzyskano 15,5 mln dolarów, z czego większość miała pójść na afrykańskie programy ochrony słoni. Chociaż niska cena, 149 dol. za kilogram kości, pozwalała sądzić, że Afrykanie mniej wydadzą na ochronę przyrody, oznaczała też – według CITES – że Chińczycy zapobiegną przemytowi, zalewając rynek wewnętrzny tanią, legalną kością słoniową. To sprawi, że nielegalny handel przestanie się opłacać. Jak powiedział Agencji Reutera Willem Wijnstekers z CITES, niska cena ogranicza kłusownictwo. Tymczasem chiński rząd zrobił coś, czego się nikt nie spodziewał. Opracował 10-letni plan ograniczania podaży i zamierza wypuszczać na rynek wewnętrzny tylko mniej więcej pięć ton kości słoniowej rocznie. Ale władze chińskie wcale nie podcinają w ten sposób czarnego rynku. Przeciwnie, używają monopolu państwowego, aby więcej zedrzeć z nabywców. Jeśli przyjąć założenie CITES, że niskie ceny i duże ilości towaru wypychają z rynku przemytników, to narzucone przez Chiny wysokie ceny i ograniczenie podaży tylko zachęcą szmuglerów. I rzeczywiście, zgoda na zakup kości słoniowej przez Chiny pobudziła przemyt – potwierdzają to niezależne międzynarodowe organizacje obserwujące rynek. A ceny dalej rosną. Według Feng You Mina, dyrektora handlowego zakładów w Daxin, cena surowej kości w kraju jest 20-krotnie wyższa od zapłaconej w Afryce. Mleko się rozlało. Kość słoniowa, która w 2008 r. trafiła legalnie na rynek, już zawsze będzie mogła stanowić przykrywkę dla szmuglu. Chiny, ubiegając się o zezwolenie, ustanowiły wiele zabezpieczeń. Jedno z nich polega na tym, że każdemu wyrobowi większemu niż drobiazg musi towarzyszyć metryczka z identyfikacyjną fotografią. Ale na maleńkich fotografiach przedmioty o podobnych religijnych czy tradycyjnych motywach wyglądają identycznie. Według najnowszego raportu Międzynarodowego Funduszu na rzecz Zwierząt (IFAW ) chińscy handlarze wyrobami z kości słoniowej sprzedają rzeźby klientom, ale zdjęcia identyfikacyjne zatrzymują. Potem służą one do legalizacji wyrobów z przemyconego surowca. Same zdjęcia stały się przedmiotem obrotu na rynku wtórnym. Chiński system metryczek nadaje więc pozór legalności wyrobom nielegalnym. To gorsze niż brak systemu. Tuż przed konferencją na temat słoni na spotkaniu CITES w sierpniu 2011 r. Chiny doprowadziły do wydalenia wszystkich organizacji pozarządowych zainteresowanych tematyką. To akt bez precedensu. Jak wytłumaczył mi Meng Xianlin, szef chińskiego CITES, przyczyną wydalenia był raport małej, ale wpływowej organizacji z Londynu – Environmental Investigation Agency (EIA ). Stwierdziła ona, że chiński system nadzoru nad handlem kością słoniową to fikcja, 90 proc. surowca na rynku chińskim to kość szmuglowana, zaś aukcje z 2008 r. doprowadziły do odrodzenia nielegalnego handlu. Tymczasem CITES pozwolił sobie na zdumiewające wyznanie: Stały komitet nadal stara się zrozumieć wiele aspektów nielegalnego obrotu kością słoniową. Słoń a sprawa CITES Meng śmiał się, gdy dolewałem mu piwa. Mówił, że gdy afrykańska kość słoniowa docierała do Chin, z transportu wydobywały się dziwne dźwięki. Dopiero po jakimś czasie udało się wyjaśnić, co to jest. Otóż na aukcjach najlepiej wyglądała kość z RPA , bo była najbielsza. Ale teraz niektóre ciosy po prostu pękały. – Było słychać, jak trzeszczą – ciągnął Meng. Według niego sprzedawcy z Afryki Południowej, chcąc uzyskać dobrą cenę, wybielili kość chemicznie, w efekcie czego przesuszone ciosy pękały. Cenniejsza od białej kości z sawannowego podgatunku słonia afrykańskiego jest żółta mniejszego afrykańskiego słonia leśnego. – Ta jest najlepsza – Feng z zakładów w Daxin pokazuje mi kawałek takiego ciosu. Wyroby z kości słoniowej słoni leśnych sprzedają się na pniu, klienci zapisują się na nie z wyprzedzeniem. Kłopot jest tylko taki, że słonie leśne nie występują w krajach, w których Chiny mogą legalnie kupić kość. Żyją za to w środkowej i zachodniej Afryce, np. w Kamerunie, gdzie w tym roku doszło do ataku muzułmańskich kłusowników. W marcu odbędzie się kolejne posiedzenie CI TES , na którym omawiana będzie kwestia handlu kością. Jaką przyszłość przyniesie ono afrykańskim słoniom?