Dunaj, Ren, Loara, Pad i Wisła są cieniami samych siebie. Wysychające rzeki to szok dla Europy
Europa zmaga się z głębokim kryzysem wodnym. Rekordowo niskie poziomy wody w wielu wielkich rzekach kontynentu paraliżują transport i energetykę, zagrażają ekosystemom. Rolnictwo i akwakultura liczą straty spowodowane długotrwałą suszą. Wysychające rzeki odsłaniają też obiekty i budowle sprzed dziesiątek, a nawet setek lat.
Fale upałów oraz dotkliwy brak opadów doprowadziły największe europejskie rzeki do rekordowo niskich poziomów wody. Problem nie jest lokalny – dotyczy wielu krajów i wielu rzek, kluczowych dla przemysłu, gospodarki i energetyki. Wysychają nawet rzeki ogromne, i to jednocześnie, w wielu miejscach. Europa mierzy się z bezprecedensową sytuacją hydrologiczną. Kryzys wodny w Europie Największe rzeki Europy – Pad we Włoszech, Loara we Francji, Ren w Niemczech oraz Dunaj płynący przez Europę Środkową – osiągnęły nienotowane od lat minima. We Francji susza objęła niemal cały kraj – w połowie lipca ostrzeżenia obowiązywały na 85% jej terytorium, podczas gdy zaledwie dwa lata wcześniej problem ten dotyczył niespełna 2%. Szczególnie trudna sytuacja panuje na Loarze, i to ponownie - suszę odnotowano tam także w 2022 roku. W Niemczech kluczowy dla gospodarki Ren osiągnął historyczne minimum, co w miastach takich jak Kolonia czy Düsseldorf pozwala na przechodzenie przez rzekę pieszo. Operatorzy barek transportowych byli zmuszeni do ograniczenia ładunków do zaledwie jednej piątej ich normalnej wagi, co paraliżuje łańcuchy dostaw dla przemysłu stalowego i chemicznego. Dodatkowo eksperci ostrzegają, że osłabienie naturalnej filtracji spowodowane suszą może podnieść koszty uzdatniania wody pitnej dla milionów mieszkańców nawet o 30%. Z kolei na Węgrzech wysychający Dunaj stał się bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa energetycznego kraju. Niski przepływ w rejonie elektrowni jądrowej Paks niemal uniemożliwił chłodzenie reaktorów, co zmusiło władze do apelu o oszczędzanie energii elektrycznej. Na Węgrzech odnotowano temperatury sięgające 42 st. Celsjusza, co potęguje parowanie i pogłębia deficyt wody. W Rumunii wojsko było zmuszone do kontrolowanych eksplozji w korycie Dunaju, by zapewnić dopływ wody do chłodzenia elektrowni Cernavodă. Rekordowo niski stan Wisły i susza hydrologiczna w Polsce Na stacji Warszawa-Bulwary odnotowano rekordowy poziom Wisły wynoszący zaledwie 103 cm. Według aktualnych (10 sierpnia 2026) komunikatów hydrologicznych IMGW, na 344 stacjach w całym kraju przepływy wody spadły poniżej średniego niskiego przepływu z wielolecia (SNQ), a aż 66% stacji pomiarowych znajduje się w strefie wody niskiej. W znacznej części kraju utrzymują się ostrzeżenia przed suszą hydrologiczną. Eksperci IMGW podkreślają, że letnie burze, których od początku sierpnia było w kraju całkiem sporo, nie rozwiązują problemu – wzrosty poziomu wód są chwilowe. Dla odbudowy zasobów konieczne są długotrwałe i jednostajne opady o niskim natężeniu. Susza odsłania ślady historii Susza odsłania niezwykłe obiekty, które przez dekady, a nawet wieki były ukryte pod wodą. W Bułgarii, w pobliżu miejscowości Gigen, niski stan Dunaju ujawnił fundamenty mostu Konstantyna z IV wieku n.e., będącego niegdyś jedną z najdłuższych konstrukcji starożytności. W Serbii, w rejonie miejscowości Prahovo, z rzeki wyłoniły się wraki dziesiątek niemieckich okrętów wojennych zatopionych celowo w 1944 roku. Wiele z tych jednostek wciąż może zawierać niewybuchy, co stwarza realne niebezpieczeństwo. W Budapeszcie wysychające koryto rzeki odsłoniło wojskowy motocykl z czasów II wojny światowej, a w miejscowości Baja na Węgrzech ukazał się wrak statku z tego samego okresu. Na Słowacji w miejscowości Virt policja musiała zabezpieczyć 700-kilogramową brytyjską bombę lotniczą, którą następnie w bezpieczny sposób zdetonowano. Dramat ryb na Węgrzech Kryzys wodny dotkliwie uderzył w węgierską branżę hodowli ryb, szczególnie w systemie mokradeł Rétimajor. Z powodu upałów i obniżającego się poziomu wody umarło tam około 150 ton ryb, a straty materialne szacuje się na 165 mln forintów. Woda w płytkich stawach nagrzewa się do temperatury ponad 30 stopni Celsjusza, co przy głębokości zaledwie 40 cm prowadzi do drastycznego spadku nasycenia tlenem. Hodowcy ryb wskazują na konflikt interesów: woda jest w pierwszej kolejności wypompowywana przez rolników do nawadniania pól, przez co nie dociera do niżej położonych gospodarstw rybnych. Brak wody w stawach to nie tylko straty gospodarcze, ale i katastrofa ekologiczna dla chronionych obszarów Natura 2000, zamieszkiwanych przez ponad 200 gatunków ptaków. Źródła: IMGW, Onet, DW, Euronews, <a href="https://www.reuters.com/business/environment/low-danube-water-levels-bulgaria-expose-roman-era-bridge-2026-08-06/?fbclid=IwY2xjawTiXPJwZG9mBGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDzQwOTk2MjYyMzA4NTYwOQABHl3-2h7HT8KNVyFuXoPFbUEF-GKQtyfR6da1ov0YLLpLb6ozGVTzow3KMEkb_aem_l43-npTag2hfhjV_91Cfeg&link_source=ta_first_comment&taid=6a74aaeb2ca90900011f90db&utm_campaign=trueAnthem%3A%2BTrending%2BContent&utm_medium=trueAnthem&utm_source=facebook" target="_blank" rel="nofollow noopener">Reuters, Copernicus, The Independent, The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Europa przekroczyła granicę 2,4°C. Nasz kontynent ociepla się najszybciej na świecie
Najnowsze dane klimatyczne wskazują jednoznacznie: Europa jest najszybciej ogrzewającym się kontynentem na Ziemi. Podczas gdy średnia temperatura globu wzrosła o około 1,3–1,4°C w porównaniu z erą przedprzemysłową, w Europie wzrost ten przekroczył już 2,4°C. Ten dramatyczny proces nie jest jednak dziełem przypadku, lecz wynikiem splotu czynników geograficznych, atmosferycznych i środowiskowych.
Choć wydaje się to sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem, Europa nagrzewa się dużo szybciej niż wskazywałaby światowa średnia zmian klimatycznych. Jednak wytłumaczenie tego faktu, choć skomplikowane, to czysta fizyka, wynikająca z interakcji między lądem, atmosferą a sąsiadującą z Europą Arktyką. Badania wskazują na cztery kluczowe mechanizmy odpowiedzialne za ten stan rzeczy. Europa a reszta świata: liczby, które mówią wszystko W ciągu ostatnich 30 lat (okres 1996–2025) średnia temperatura w Europie rosła o około 0,56°C na dekadę, podczas gdy średnia globalna wynosiła w tym samym czasie ok. 0,27°C. Obecnie temperatury na kontynencie są o około 2,4°C do 2,5°C wyższe od poziomów sprzed uprzemysłowienia (1850–1900), podczas gdy globalne ocieplenie szacuje się na ok. 1,4°C. Rok 2025 zapisał się jako najcieplejszy w historii pomiarów dla Europy, a niemal cały kontynent (95%) doświadczył temperatur powyżej średniej. Dominacja lądu i specyfika geograficzna Europy Pierwszy powód gwałtownego ocieplania się Europy to fizyczna różnica w pojemności cieplnej między lądem a wodą. Woda posiada znacznie wyższe ciepło właściwe, co sprawia, że pochłania ogromne ilości energii słonecznej, ogrzewając się przy tym powoli i długo oddając ciepło. Ląd i powietrze nad nim ogrzewają się szybko. Europa jest częścią dużej masy lądowej Eurazji, co sprawia, że temperatura powietrza przy powierzchni rośnie gwałtowniej. Poza tym gęsta sieć miast, rozbudowana infrastruktura oraz przekształcenie naturalnych krajobrazów dodatkowo wzmacniają ten proces, poprzez efekt „wyspy ciepła”. Arktyczne wzmocnienie Europa nie istnieje w izolacji klimatycznej – jej północ graniczy z obszarem arktycznym, który ociepla się już nawet nie dwu- ale ponad trzykrotnie szybciej niż reszta świata (wzrost o ok. 0,75°C na dekadę). Głównym mechanizmem napędzającym to zjawisko jest tzw. arktyczne wzmocnienie, związane z zanikaniem pokrywy śnieżnej i lodowej. Świeży śnieg oraz lód morski działają jak gigantyczne zwierciadło, odbijając nawet 80–90% promieniowania słonecznego. Wraz z rosnącymi temperaturami śnieg i lód topnieją coraz wcześniej i szybciej. Odsłaniane w ten sposób ciemniejsze podłoże – ląd, skały oraz woda – charakteryzuje się znacznie niższym albedo. Zamiast odbijać światło, ciemna powierzchnia pochłania promieniowanie i zamienia je w ciepło. To z kolei powoduje dalszy wzrost temperatury otoczenia i przyspiesza dalsze topnienie. Tworzy się błędne koło, które coraz trudniej zatrzymać. Zmiany cyrkulacji i kopuły ciepła Kolejnym kluczowym czynnikiem są zmiany w dynamice atmosfery, szczególnie zachowanie prądu strumieniowego (ang. jet stream). Prąd strumieniowy to strumień ogromnych mas powietrza, płynący na dużej wysokości z zachodu na wschód, napędzany różnicą temperatur między mroźnym biegunem północnym a gorącym równikiem. Gwałtowne ocieplanie się Arktyki zmniejsza ten gradient temperatur, co prowadzi do jego osłabienia. Prąd strumieniowy zaczyna meandrować i tworzyć głębokie, powoli przemieszczające się fale, które potrafią na wiele dni lub tygodni "zablokować" układ pogodowy nad Europą. Obserwuje się coraz częstsze okresy blokad antycyklonalnych (wyżowych) latem, które działają jak więzienie dla gorącego powietrza. Zjawisko to sprzyja powstawaniu stacjonarnych fal upałów i kopuł ciepła, które zasysają ekstremalnie gorące masy powietrza z Afryki Północnej. Paradoks czystego nieba Ostatnim, z pozoru paradoksalnym elementem tej układanki jest znaczna poprawa jakości powietrza. W XX wieku europejski przemysł, energetyka oparta na węglu oraz transport emitowały gigantyczne ilości dwutlenku siarki i pyłów. Zanieczyszczenia te tworzyły w atmosferze zawiesinę drobin (aerozoli), które odbijały część promieniowania słonecznego. Zjawisko to, określane jako „globalne zaciemnienie” (ang. global dimming) maskowało część ocieplenia wywołanego przez gazy cieplarniane. Wprowadzenie rygorystycznych norm jakości powietrza w Unii Europejskiej doprowadziło do drastycznego spadku emisji siarki i pyłów. Przyniosło to nieocenione korzyści dla zdrowia ludzi i środowiska naturalnego, ale odsłoniło pełną moc nagromadzonych w atmosferze gazów cieplarnianych. Do powierzchni Europy dociera dziś znacznie więcej promieniowania słonecznego niż kilkadziesiąt lat temu. Źródła: Copernicus.eu, European State of the CLimate Report 2025 , World Meteorological Organization Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy klimatyzacja jest szkodliwa? Nie, ale… Fakty, mity i zasady bezpiecznego użytkowania
Klimatyzacja stała się nieodłącznym elementem współczesnego życia, także w Polsce. Zapewnia ulgę w upalne dni w domach, biurach, szpitalach i samochodach. Mimo powszechności, wokół jej wpływu na organizm wciąż krąży wiele informacji częściowo lub całkiem fałszywych. Czy przebywanie w chłodzonych pomieszczeniach rzeczywiście może być szkodliwe dla zdrowia? Przyglądamy się najważniejszym faktom i mitom, aby wyjaśnić jak korzystać z chłodzenia bez ryzyka dla zdrowia.
Spis treści: Mit przeziębienia od chłodu – jak wilgotność wpływa na śluzówki? Syndrom chorego budynku – fakt czy mit? Mikroorganizmy w klimatyzacji – od zarodników grzybów po wirusy Lekcja z historii: odkrycie bakterii Legionella pneumophila Jak bezpiecznie i zdrowo korzystać z klimatyzacji? Pytania o wpływ klimatyzacji na ludzki organizm powracają jak bumerang każdego lata. Wiele osób łączy korzystanie z niej z nawracającymi infekcjami dróg oddechowych, bólami głowy czy chronicznym zmęczeniem. W rzeczywistości to nie samo chłodzenie jest przyczyną dolegliwości, lecz błędy popełniane podczas eksploatacji urządzeń oraz zaniedbania w ich regularnym serwisowaniu. Oto kluczowe fakty, zagrożenia mikrobiologiczne oraz zasady bezpiecznej eksploatacji. Mit przeziębienia od chłodu – jak wilgotność wpływa na śluzówki? Jeden z najpowszechniejszych mitów głosi, że zimne powietrze z klimatyzatora samo w sobie wywołuje przeziębienia. Ale niska temperatura nie jest patogenem – do infekcji potrzeba przecież chorobotwórczych mikroorganizmów. To raczej gwałtowny szok termiczny wywołany przejściem z rozgrzanego otoczenia do mocno wychłodzonego pomieszczenia osłabia mechanizmy obronne organizmu. Istotnym fizjologicznym czynnikiem jest też fakt, że schładzanie powietrza wiąże się z drastycznym obniżeniem jego wilgotności. Długotrwałe przebywanie w środowisku o niskiej wilgotności prowadzi do wysuszania błon śluzowych nosa, zatok, gardła i górnych partii oskrzeli. Wysuszone śluzówki tracą swoją naturalną barierę ochronną, która zatrzymuje drobnoustroje, co w konsekwencji ułatwia bakteriom oraz grzybom wnikanie do organizmu i zwiększa ryzyko infekcji. Syndrom chorego budynku – fakt czy mit? Długotrwałe przebywanie w niewłaściwie wentylowanych i klimatyzowanych obiektach może prowadzić do rozwoju tzw. syndromu chorego budynku (ang. sick building syndrome). To zespół dolegliwości, do których należą: uporczywe bóle i zawroty głowy, zatkany nos, przewlekły kaszel, podrażnienia skóry, zmęczenie oraz trudności z koncentracją. Problem ten dotyka w szczególności pracowników biur oraz dużych placówek publicznych, takich jak szpitale. Badanie przeprowadzone w Indiach w 2023 roku na grupie 400 dorosłych wykazało, że osoby pracujące codziennie w klimatyzowanych biurach częściej cierpiały na objawy syndromu chorego budynku, miały gorsze parametry wydolności płuc oraz częściej brały zwolnienia lekarskie w porównaniu z grupą nie pracującą w klimatyzacji. Przyczyną tych dolegliwości są często źle konserwowane systemy chłodzenia, które zamiast oczyszczać powietrze, rozprowadzają w nim alergeny, drobnoustroje oraz toksyczne związki chemiczne z detergentów i czynników chłodniczych, takie jak benzen, formaldehyd czy toluen. Mikroorganizmy w klimatyzacji – od zarodników grzybów po wirusy Nagromadzenie kurzu i wilgoci w instalacjach klimatyzacyjnych tworzy idealne warunki do rozwoju całej gamy mikroorganizmów. W zaniedbanych systemach stwierdzano m.in. obecność grzybów z rodzajów Aspergillus, Penicillium, Cladosporium oraz Rhizopus. Zakażenia grzybicze są szczególnie groźne dla osób o obniżonej odporności, np. pacjentów po przeszczepach, osób poddawanych dializom czy wcześniaków. Przykładem jest Aspergillus, który może wywoływać m.in. grzybicę płuc – choć należy zaznaczyć, że jest to choroba bardzo rzadka, dotykająca wyjątkowo osłabionych osób. Poza tym klimatyzacja może stanowić drogę transmisji niektórych wirusów – opisywano przypadki, w których norowirus wywołujący tzw. grypę żołądkową rozprzestrzenił się właśnie tą drogą. To także bardzo rzadkie przypadki. Podkreślmy: prawidłowo serwisowane klimatyzatory, wyposażone w sprawne i regularnie czyszczone filtry skutecznie wychwytują zanieczyszczenie i zmniejszają ilość krążących w powietrzu patogenów. Lekcja z historii: odkrycie bakterii Legionella pneumophila Najsłynniejszy epizod związany z zagrożeniami zdrowotnymi ze strony klimatyzacji rozegrał się w lipcu 1976 roku w Filadelfii. Podczas zjazdu organizacji kombatanckiej American Legion w hotelu Bellevue-Stratford, kilkaset osób nagle zachorowało na ciężkie zapalenie płuc, a ponad trzydzieści zmarło. Prowadzone przez amerykańskie służby medyczne śledztwo doprowadziło do wyizolowania nowej bakterii, którą na pamiątkę tego wydarzenia nazwano Legionella pneumophila. Jak się później okazało, bakteria znalazła sobie doskonałe warunki do rozmnażania w ciepłym i wilgotnym środowisku hotelowego systemu klimatyzacji. Wówczas były to urządzenia oparte na chłodzeniu wodnym, dziś już nie stosowane. Stamtąd, wraz z wytwarzanym aerozolem wodno-powietrznym patogen trafiał do płuc gości. Odkrycie choroby legionistów wywołało rewolucję w inżynierii sanitarnej, wymuszając wprowadzenie surowych przepisów dotyczących dezynfekcji i kontroli mikrobiologicznej instalacji chłodniczych na całym świecie. Jak bezpiecznie i zdrowo korzystać z klimatyzacji? Aby klimatyzacja służyła naszemu zdrowiu i nie stwarzała zagrożenia infekcjami, wystarczy stosować się do kilku podstawowych zasad. Najważniejsza z nich to utrzymywanie umiarkowanej różnicy temperatur – optymalna temperatura w pomieszczeniu nie powinna być niższa o więcej niż 6–7 stopni Celsjusza w stosunku do warunków panujących na zewnątrz. Pozwala to uniknąć szoku termicznego oraz nadmiernego obciążenia układu krążenia. Do komfortowego funkcjonowania w domu wystarczy 24-26 st. Celsjusza. Należy również pamiętać o regularnym wietrzeniu pomieszczeń (najlepiej wieczorem, gdy temperatura spada) oraz unikaniu kierowania strumienia chłodnego powietrza na ciało. Każdy nowoczesny klimatyzator pozwala na odpowiednie ustawienie nawiewu. Jeśli upalnej pogodzie towarzyszy niska wilgotność powietrza, niemal na pewno w naszym klimatyzowanym domu również będzie zbyt niska. Jeśli spada do mniej więcej 40% warto spróbować ją podwyższyć, stosując np. nawilżacz powietrza. Kluczowe jest też dbanie o czystość urządzenia: filtry powinny być regularnie czyszczone lub wymieniane (zależnie od modelu urządzenia), a cała instalacja poddawana profesjonalnemu przeglądowi przynajmniej raz lub dwa razy w roku. Poza tym instrukcję urządzenia trzeba znać, zachować i trzymać ją w łatwo dostępnym miejscu, o którym pamiętamy. Źródła: The Conversation, WebMD, Carolina.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Oaza w skwarze kokushobi. „Lodówka dla ludzi” ma ratować Japonię przed ekstremalnym upałem
Gdy temperatury w Japonii biją rekordy, inżynierowie zaproponowali coś zupełnie nieoczekiwanego. Stworzyli urządzenie przypominające automat z napojami, będące w rzeczywistości przenośną kabiną chłodzącą dla ludzi.
Ekstremalne fale upałów nawiedzają w tym roku nie tylko Europę. W Japonii dni z temperaturą przekraczającą 40 st. Celsjusza nazywane są kokushobi, co oznacza „okrutnie gorące dni”. Japoński dostawca sprzętu przemysłowego TRUSCO Nakayama oraz firma Sanden Retail Systems zaproponowały niecodzienne urządzenie, które ma pomóc przetrwać taki skwar. Budka Do Hiemon Box to coś w rodzaju mobilnej lodówki dla jednej osoby. Może pomóc tam, gdzie tradycyjna klimatyzacja jest niemożliwa do zainstalowania. Lodówka dla ludzi? Czemu nie Do Hiemon Box to dwumetrowa kabina ze stali nierdzewnej, z izolacją ze styropianu, odporna na warunki atmosferyczne. Urządzenie utrzymuje wewnątrz temperaturę 15 st. Celsjusza, dodatkowo kierując nawiew o temperaturze 5 stopni bezpośrednio na kark, głowę i ramiona użytkownika. Taki nawiew pozwala złagodzić objawy wyczerpania cieplnego w około 10 minut. Aby zapobiec szokowi termicznemu, inżynierowie zaprogramowali trzy tryby chłodzenia oraz timer wyłączający nawiew po 20 minutach. Mobilna budka zużywa o połowę mniej energii niż standardowa klimatyzacja i działa po podłączeniu do zwykłego gniazdka elektrycznego. Oczywiście warto pamiętać o prawach fizyki. Do Hiemon Box działa jak tradycyjna lodówka – zużywa energię, by „wypompować” ciepło ze swego wnętrza i uwalniać je na zewnątrz. Jeśli postawimy budkę w zamkniętym pomieszczeniu, będzie je dodatkowo dogrzewać. Rozwiązanie do miasta i na budowę Mobilność i prosta obsługa sprawiają, że „ludzka lodówka” idealnie wpisuje się w potrzeby miejskie i przemysłowe. Wyposażona w kółka z blokadą oraz opcjonalne uchwyty na dźwig, może być łatwo transportowana na place budowy czy imprezy plenerowe. Pierwsze egzemplarze trafiły już do użytku publicznego, m.in. do urzędu miasta Maebashi. Koszt rzędu 1,5 miliona jenów to dobra inwestycja w bezpieczeństwo pracowników. Nowa kategoria upałów: nadejście ery kokushobi W Japonii jest ostatnio tak gorąco, że dotychczasowe określenia na fale upałów przestały wystarczać. Tradycyjnie używano tam określeń: natsubi na dni letnie, od 25°C, manatsubi na dni powyżej 30°C oraz moshobi, na upały powyżej 35°C. Ekstremalne temperatury zmusiły jednak meteorologów do wprowadzenia terminu kokushobi – określającego „okrutnie gorące dni”, w których temperatura przekracza 40°C. Słowo to wybrano w ogólnokrajowym głosowaniu. Źródła: Hyperbeast, Interia
Koniec epoki brązu. Niewidzialny wróg doprowadził do upadku wielkich imperiów
Ponad 3000 lat temu potężne cywilizacje zlokalizowane w rejonie wschodniej części Morza Śródziemnego nagle upadły. Przez wieki szukano winnych wśród najeźdźców czy trzęsień ziemi. Teraz naukowcy poznali odpowiedź na tę odwieczną zagadkę. Za katastrofą stał niewidzialny wróg.
Między 1300 a 900 rokiem p.n.e. doszło do jednego z najbardziej dramatycznych momentów w dziejach ludzkości. W rejonie dzisiejszej Grecji i Turcji doszło do upadku potężnych graczy: imperium Hetytów, cywilizacji mykeńskiej i minojskiej. Historycy od dawna przypuszczali, że kluczową rolę odegrały zmiany środowiskowe, ale mechanizm stojący za tymi zjawiskami pozostawał zagadką. Najnowsze badania zespołu pod kierownictwem Katherine Power z Uniwersytetu Sztokholmskiego, opublikowane w czasopiśmie „Science Advances”, rzucają nowe światło na ten mroczny rozdział historii, który był jednocześnie też końcem epoki brązu. Orbita Ziemi i powolne wysychanie świata Podstawą wielowiekowego kryzysu były zmiany w ustawieniu orbity naszej planety. Powolna zmiana parametrów orbitalnych doprowadziła do spadku letniego nasłonecznienia na półkuli północnej. Efekt? Osłabienie systemów monsunowych w Afryce Zachodniej i przesunięcie tropikalnych stref opadów na południe. Dla wschodniej strefy Morza Śródziemnego oznaczało to stopniowe, trwające tysiąclecia wysychanie i w konsekwencji susze. Fatalna kumulacja. Mechanizm starożytnych megasusz Naukowcy ustalili, że najbardziej niszczycielskie susze nie były dziełem przypadku. Wynikały one z tzw. konstruktywnej interferencji – nałożenia się na siebie kilku niezależnych cykli klimatycznych. Gdy długoterminowy trend wysychania zbiegł się z negatywnymi fazami cykli stuletnich i wielowiekowych, system przekroczył krytyczny próg. To właśnie taka kumulacja doprowadziła do ekstremalnych susz około 1250 roku p.n.e., które poprzedziły upadek cywilizacji późnej epoki brązu. Atlantyk w roli głównej. Jak ocean sterował pogodą Naukowcy wykazali, że kluczowym „pilotem” pogody był Ocean Atlantycki. Zmienność cyrkulacji południkowej oraz temperatury powierzchni oceanu bezpośrednio wpływały na wilgotność powietrza nad basenem Morza Śródziemnego. Model przygotowany przez badaczy ujawnił, że osłabienie prądów oceanicznych i specyficzne fazy oscylacji północnoatlantyckiej odcinały region od życiodajnych deszczy. Roślinny paradoks. Dlaczego północ zieleniała w czasie suszy? Badanie przynosi też zaskakujące wnioski na temat ówczesnej przyrody. Choć opady malały, północne regiony (Bałkany, Anatolia) paradoksalnie stawały się bardziej zalesione. Wynikało to z ochłodzenia, które zmniejszyło parowanie, pozwalając lasom na ekspansję mimo mniejszych deszczy. Długoterminowy trend co prawda sprzyjał lasom, ale był on przerywany przez ekstremalne, krótkotrwałe epizody suszy. Z kolei południowy Lewant nie miał tego komfortu – pozostał ciągle skrajnie suchy. Te różnice wyjaśniają, dlaczego kryzys uderzył w poszczególne państwa z różną siłą. Czego uczy nas upadek cywilizacji sprzed tysiącleci? Wyniki badań są alarmujące w kontekście współczesności. Historia upadku epoki brązu pokazuje, że splot kilku niekorzystnych zjawisk może doprowadzić do załamania nawet najbardziej stabilnych systemów gospodarczych i społecznych. – Morze Śródziemne jest jednym z „hotspotów” zmian klimatu na świecie, a przewiduje się, że w nadchodzącym stuleciu region ten stanie się cieplejszy i bardziej suchy. Nasze odkrycia sugerują, że przyszłe ryzyko suszy może zależeć nie tylko od długotrwałego ocieplenia spowodowanego działalnością człowieka, ale także od tego, jak naturalna zmienność Oceanu Atlantyckiego oddziałuje na ten trend – podsumowuje Katherine Power. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Francja i Hiszpania w ogniu. Trwa największa ewakuacja ludności w czasach pokoju
Bezprecedensowe pożary lasów zmusiły ponad 330 tysięcy osób do ewakuacji w południowo-zachodniej Francji oraz w środkowej i wschodniej Hiszpanii. Przywódcy obu państw podjęli decyzje m.in. o zaangażowaniu wojska, ogłoszeniu stanu klęski żywiołowej oraz zwołaniu rządowych sztabów kryzysowych.
Skala pożarów skłoniła premiera Hiszpanii Pedro Sáncheza do oficjalnego ogłoszenia po raz pierwszy w historii stanu klęski żywiołowej z powodu pożarów lasów. We Francji rejon Bordeaux stał się centrum największej akcji ewakuacyjnej w czasach pokoju, obejmującej ponad 220 tysięcy mieszkańców i turystów. Oprócz akcji gaśniczych władze podjęły też inne kroki, m.in dystrybucję 1,5 miliona masek przeciwpyłowych oraz skrócenie ostatniego etapu wyścigu Tour de France, by oddelegować zabezpieczające go służby do walki z ogniem. Apokaliptyczne sceny i mobilizacja służb w całej Europie W poniedziałek 27 lipca 2026 płomienie zbliżają się do Bordeaux na odległość około 15 kilometrów. Prezydent Francji Emmanuel Macron zwołał sztab kryzysowy, zapowiedział wsparcie finansowe dla poszkodowanych regionów oraz zadeklarował długofalowy program odbudowy zniszczonej infrastruktury. Do walki z żywiołem francuski rząd skierował 1500 żołnierzy, setki strażaków z Paryża oraz ciężki samolot transportowy Airbus A400M Atlas. We Francji pożary strawiły łącznie blisko 98 000 hektarów od początku roku. Premier Hiszpanii Pedro Sánchez poinformował, że w jego kraju ogień strawił ponad 130 tysięcy hektarów – poziom o jedną trzecią wyższy od rocznej średniej – i zaapelował o zawarcie porozumienia ponad podziałami na rzecz ochrony klimatu. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen skierowała do Francji i Hiszpanii wyspecjalizowaną flotę gaśniczą złożoną z dziewięciu samolotów i dwóch śmigłowców dostarczonych przez m.in. Grecję, Włochy, Holandię i Chorwację. W internecie nie brakuje filmów przedstawiających niemal apokaliptyczne sceny. W miejscowości Biscarrosse ulicami biegło stado wystraszonych koni. Z lasów wybiegają też przerażone dzikie zwierzęta, na jednym z filmów widać strażaków polewających wodą sarnę. Skrajne warunki atmosferyczne Niespotykana dotąd dynamika pożarów wynika z trwającej od maja serii trzech fal ekstremalnych upałów, podczas których 24 czerwca we Francji odnotowano najgorętszy dzień w historii pomiarów ze średnią temperaturą krajową 30,0°C oraz rekordem 43,8°C w miejscowości Palluau. Skrajne przesuszenie gleby i szaty roślinnej doprowadziło, jak tłumaczy Francuska Federacja Strażaków (FNSPF) do powstania chmur pyrocumulonimbus – czyli dużych chmur burzowych, napędzanych ciepłem samych pożarów. Zjawisko to generuje silne porywy wiatru, lokalne wyładowania atmosferyczne oraz wiry ogniowe, co sprawia, że pożary przemieszczają się w sposób całkowicie nieprzewidywalny. Jak wyjaśnił rzecznik FNSPF Eric Brocardi, bezpośrednia walka z takim pożarem jest niemożliwa, a skrajnie trudne działania gaśnicze polegają głównie na tworzeniu pasów izolacyjnych i oczekiwaniu na opady. Rolnictwo i winiarstwo w obliczu strat Ekstremalna pogoda i pożary generują długofalowe straty w sektorze rolnym i winiarskim, kluczowym dla gospodarki Europy Południowo-Zachodniej. Susze i upały wywołują stres u winorośli, które przestają rosnąć i tworzyć owoce. W rejonie Szampanii stowarzyszenie plantatorów szacuje obniżenie tegorocznych zbiorów o co najmniej 10%, przewidując jednocześnie rozpoczęcie zbiorów na połowę sierpnia, co stanowi najwcześniejszy termin w historii regionu. W dolinie Loary, w słynnym regionie Sancerre, skrajne temperatury doprowadzają do poparzeń liści, a winiarze próbują ratować krzewy, spryskując je wodą. Z uwagi na rygorystyczne przepisy prawne, zabraniające sztucznego nawadniania upraw, producenci z Bordeaux i doliny Rodanu mają ogromne problemy z utrzymaniem swoich upraw, a zbiory będą na pewno dużo niższe od średniej. Źródła: France 24, BBC, Wine Spectator Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tajfun Bavi ponownie uderzył, tym razem w Chiny. Setki tysięcy osób musiały opuścić domy
Tajfun Bavi, który wraz z początkiem lipca sieje spustoszenie na północno-zachodnim Pacyfiku, wciąż stanowi poważne zagrożenie. Dotarł do Chin, gdzie doprowadził do ewakuacji setek tysięcy mieszkańców i spowodował potężne szkody w infrastrukturze. Żywioł nie zwalnia tempa i zmierza w kierunku kolejnego państwa.
Podczas gdy w Europie okres od maja do września kojarzy się z najbardziej słonecznymi dniami w roku, w Azji trwa wtedy pora deszczowa. W tym roku szczególnie daje się ona we znaki. Na początku lipca w Chiny uderzył tajfun Maysak, w wyniku którego zginęło co najmniej 39 osób, a także wiele zwierząt gospodarskich. Niecałe dwa tygodnie później do kraju dotarł kolejny żywioł – Bavi, jeden z najpotężniejszych cyklonów tropikalnych w regionie w 2026 roku. W miejscach, przez które przeszedł, zmusił do ewakuacji setki tysięcy. Setki tysięcy osób musiały opuścić domy z powodu tajfunu Bavi Zgodnie z przewidywaniami tajfun Bavi, który w pierwszym tygodniu lipca uderzył z ogromną siłą w Wyspy Mariańskie na Pacyfiku, a następnie zagroził Japonii i Tajwanowi, sparaliżował część Chin rekordowymi opadami deszczu. Jak podaje PAP, najtrudniejsza sytuacja wystąpiła w mieście Fushun w prowincji Liaoning, w północno-wschodnich Chinach. To właśnie tam ponad 265 tys. osób zostało zmuszonych do ewakuacji oraz prowadzono zakaz opuszczania domów bez pilnej potrzeby. Stan wody w rzekach w całym regionie drastycznie się podniósł, w wielu miejscach przekraczając poziom alarmowy. Główne ulice miast oraz pola uprawne zostały zalane. Wstrzymano kursowanie części pociągów i autobusów, a w niektórych miejscach także metra. Momentami nurt wody, której wysokość sięgała nawet dwóch metrów, był tak silny, że porywał samochody. Bavi kieruje się w stronę Korei. Meteorolodzy ostrzegają przed ulewami Tajfun Bavi, jak podkreślają meteorolodzy, należy do najdłużej utrzymujących się cyklonów tropikalnych w rejonie Azji w tym roku. W szczytowej fazie był klasyfikowany jako supertajfun, ponieważ towarzyszyły mu wiatry przekraczające 241 km/godz. Uformował się pod koniec czerwca nad Oceanem Spokojnym i objął obszar porównywany do wielkości Francji. Mimo ciągłego przemieszczania się jego struktura przez długi czas pozostawała wyjątkowo trwała. Według meteorologów swoją siłę zawdzięcza między innymi ciepłemu rdzeniowi oraz dużej ilości wilgoci. Obecnie zagrożenie przesuwa się w stronę Korei Północnej, przed czym ostrzegają tamtejsze władze. Szczególnie niebezpieczna może być sytuacja, w której Bavi zwolni i zacznie uwalniać nagromadzoną wilgoć. Może to doprowadzić do jeszcze intensywniejszych opadów oraz gwałtownych powodzi. Gdzie występują cyklony tropikalne? Cyklony tropikalne, do których zaliczają się tajfuny, to potężne układy niskiego ciśnienia o ciepłym rdzeniu, rozwijające się nad ciepłymi wodami oceanicznymi. Charakteryzują je silny wiatr, intensywne opady deszczu i niskie ciśnienie atmosferyczne. W konsekwencji mogą powodować powodzie, fale sztormowe i osuwiska. Aby cyklon mógł powstać, konieczna jest między innymi woda o minimalnej temperaturze 27 st. C na głębokości co najmniej 50 metrów. Takie zjawiska rozwijają się nad ciepłymi wodami oceanicznymi w strefie tropikalnej, w okolicach równika. Basen północno-zachodniego Pacyfiku to region, w którym cyklony tropikalne występują regularnie przez większą część roku. Ich aktywność nasila się zwykle właśnie od lipca do listopada, a szczyt sezonu przypada między końcem sierpnia a początkiem września. Źródła: PAP, BBC, The Straits Times, NASA, Britannica, NOAA. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Jak pokonać super El Niño? Naukowcy znaleźli sposób na zatrzymanie katastrofy
Groźne zjawisko super El Niño można osłabić, modyfikując chmury. Do takich wniosków doszli badacze z Scripps Institution of Oceanography. Punktem odniesienia były obserwacje po pożarach w Australii z lat 2019–2020.
El Niño to naturalnie powtarzający się wzorzec pogodowy, który co kilka lat przynosi silny wzrost temperatur powierzchni morza. W tym roku to zjawisko ma być wyjątkowo silne, co sprzyja niszczycielskim huraganom, upałom, suszom i powodziom w różnych częściach świata. Czy możemy jakoś zapobiec takiemu super El Niño? Takie pytanie postawił sobie zespół z amerykańskiego Scripps Institution of Oceanography pod kierunkiem Kate Ricke i Jessiki Wan. Badaczki sprawdziły w symulacjach komputerowych, czy można osłabić najsilniejsze epizody El Niño, modyfikując chmury. Dym z pożarów jako „naturalny eksperyment” Punktem wyjścia było wydarzenie, które wstrząsnęło Australią. Chodzi o pożary z lat 2019–2020, które wywołały tzw. „Black Summer” (czarne lato). Dym uniósł wówczas do atmosfery ogromne ilości aerozoli, czyli drobnych cząstek sadzy zdolnych do oddziaływania z chmurami. W południowo-wschodniej części Pacyfiku aerozole z dymu mieszały się z warstwami chmur. Efekt był taki, że (trochę wbrew intuicji) chmury stawały się „jaśniejsze” – odbijały więcej promieniowania słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Zmieniało to także cyrkulację atmosferyczną i ograniczało dopływ ciepła, które sprzyja rozwojowi El Niño. Jak schłodzić ocean Naukowcy proponują celowe wywołanie takich zmian, czyli rozprowadzenie w atmosferze cząstek odbijających z powrotem część światła słonecznego. Można do tego wykorzystać chmury stracocumulus. Takie utrzymujące się tuż nad powierzchnią oceanu chmury odbijają promienie słoneczne. To, jak dużo promieniowania odbiją zależy od cząsteczek, z których są zbudowane. Istnieje wiele sposobów na takie modyfikowanie chmur. Np. można zbudować platformy oceaniczne z wieżami pompującymi i rozsiewającymi w atmosferze mikroskopijne kropelki wody. Z tego sprayu pozostałyby drobinki soli morskiej, które inicjowałyby powstawanie chmur. Te z kolei odbijałyby więcej słońca, obniżając temperaturę na planecie. To pomysł prof. Stephena Saltera z University of Edinburgh. Podobne rozwiązanie zaproponował prof. John Latham z University of Manchester. Tę technikę nazwano wybielaniem lub rozjaśnianiem chmur. To jedna z metod zaliczanych do tzw. geoinżynierii. Kiedy i gdzie rozjaśnianie chmur mogłoby zadziałać? Badacze ze Scripps Institution of Oceanography wykonali symulacje, aby sprawdzić scenariusz celowej, krótkotrwałej interwencji. Założenie było takie, by „rozjaśnienie” chmur uruchomić przed super El Niño. Wynik jest obiecujący. Modyfikowanie chmur morskich nad południowo-wschodnim Pacyfikiem mogłoby osłabiać skutki El Niño. Kluczowy okazał się czas. Im wcześniej podczas rozwoju El Niño wprowadzano w modelu taką zmianę właściwości chmur, tym wyraźniejszy był efekt. Zespół sprawdził też wariant przesunięcia działań nad centralny Pacyfik. W tej konfiguracji symulacje pokazały, że rozjaśnianie chmur morskich mogłoby zwiększyć efekty o ponad 40%. To ważny szczegół, bo sugeruje, że miejsce potencjalnej interwencji może być równie istotne jak sama technika. Dlaczego badacze hamują entuzjazm Jednak optymizm naukowców jest bardzo ostrożny. Geoinżynieria od dekad jest proponowana jako pomysł na spowolnienie globalnego ocieplenia. Jednak niemal zawsze budzi sprzeciw z powodu ryzyka trudnych do przewidzenia skutków ubocznych. W nowym badaniu wprost wybrzmiewa najważniejsze zastrzeżenie: realny test terenowy wybielania chmur mógłby przynieść katastrofalne, niezamierzone konsekwencje. Jednocześnie autorzy zwracają uwagę, że epizody El Niño to nie abstrakcja z wykresów, lecz zdarzenia, które potrafią generować ogromne straty. Dlatego stawiają pytanie, czy w wyjątkowych sytuacjach można rozważać krótkotrwałe, ukierunkowane interwencje jako element szerszego zestawu narzędzi ograniczania ryzyka, obok kontroli powodzi i innych działań adaptacyjnych. Jednak zanim ktokolwiek zacząłby „sterować” chmurami, nauka musi odpowiedzieć na więcej pytań niż tylko to, czy da się ochłodzić ocean. Równie ważne jest, komu i gdzie taka zmiana mogłaby pomóc, a komu zaszkodzić. Źródło: Science Advances
W kilka dekad liczba upalnych dni w Polsce wzrosła o 100 procent. Naukowiec opisuje dramatyczne zmiany w naszym klimacie
28 czerwca 2026 roku odnotowano najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Polsce. Zdaniem klimatologa nie tylko sam rekord jest jednak problemem. Zmiany są naprawdę dramatyczne.
W minionych tygodniach w Polsce pojawiła się niepokojąca fala upałów. Wydawać by się mogło, że ciepłe dni latem są czymś naturalnym, jednak tak wysokie temperatury to alarmujący sygnał, szczególnie dla klimatologów. Prof. Bogdan Chojnicki w rozmowie z PAP przyznał, że w tym roku został pobity rekord temperatury, ale nie tylko on jest prawdziwym problemem. Nowy rekord temperatury w Polsce W minionych tygodniach do Polski napływało suche i gorące powietrze z Europy zachodniej. W połączeniu z bezchmurnym niebem oraz przesuszoną, nagrzaną glebą przyniosło to jedne z najgorętszych dni. 28 czerwca 2026 roku Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej odnotował najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Polsce. Po 105 latach rekord został pobity w Słubicach, gdzie termometry wskazały 40,5 st. C. Było to o 0,3 st. C więcej niż poprzedni, zarejestrowany w Prószkowie w 1921 roku. Liczba upalnych dni w Polsce wzrosła dwukrotnie Rekordowo wysokie temperatury są mocnym sygnałem zmieniającego się klimatu, jednak zdaniem eksperta nie sam rekord jest największym problemem. Znacznie bardziej niepokojące jest to, że dni z temperaturą przekraczającą 30 st. C jest coraz więcej. Nie chodzi więc wyłącznie o to, że jednego dnia odnotowano najwyższą temperaturę w historii pomiarów, ale również o to, że zwiększyła się ogólna liczba dni upalnych. Według klimatologa prof. Bogdana Chojnickiego w latach 60. i 70. XX wieku w centralnej Polsce rejestrowano od kilku do około 10 takich dni rocznie. Obecnie liczba ta może sięgać od 20 do nawet 30 dni. Zdaniem eksperta to naprawdę dramatyczna zmiana. Noc tropikalna w Polsce Podczas podwyższonych temperatur wiele osób narzeka również na problemy ze snem. Jest to związane między innymi ze zjawiskiem nocy tropikalnej, które w ostatnim czasie występowało także w Polsce. Kiedy w ciągu dnia temperatura zbliża się do 40 st. C, wieczory i noce również bywają znacznie cieplejsze niż zwykle. Nie jest to obojętne dla ludzkiego organizmu, ponieważ według ekspertów prawidłowa regeneracja podczas snu zachodzi w temperaturze około 19 st. C. Tymczasem noc tropikalna oznacza sytuację, w której temperatura w nocy nie spada poniżej 20 st. C. Jeszcze do niedawna było to zjawisko bardzo rzadkie. W obliczu coraz częstszych fal upałów staje się jednak realnym problemem. Jak organizm reaguje na upały? Upał związany ze zmianami klimatu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Według WHO wysokie temperatury utrzymujące się zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy mogą powodować kumulujący się stres organizmu. To z kolei zwiększa ryzyko chorób, zwłaszcza wśród osób starszych i szczególnie wrażliwych. Brak odpowiednich warunków snu, związany z nocami tropikalnymi, zdaniem prof. Chojnickiego może powodować zmęczenie i rozkojarzenie. Dlatego podczas fal upałów tak ważne jest przestrzeganie podstawowych zasad bezpieczeństwa oraz minimalizowanie ryzyka niepożądanych konsekwencji zdrowotnych. Źródła: naukawpolsce.pl, Obserwator/IMGW, WHO. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Na Grenlandii odkryto wirusy większe od bakterii, które mogą uratować nas przed katastrofą
Podczas gdy światowa uwaga skupia się na tempie, w jakim Arktyka traci pokrywę lodową, międzynarodowy zespół badawczy dokonał na Grenlandii nieoczekiwanego odkrycia. Po raz pierwszy na powierzchni tamtejszego lądolodu zidentyfikowano aktywne gigantyczne wirusy. Te mikroskopijne monstra, wielkością przewyższające większość znanych bakterii, koegzystują z polarnymi algami. Odkrycie to rewolucjonizuje naszą dotychczasową wiedzę o kriofilu i odsłania zupełnie nowy, naturalny mechanizm biologiczny, który może bezpośrednio wpływać na tempo topnienia lodowców, a tym samym na dynamikę globalnego ocieplenia.
Spis treści: Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Lądolód Grenlandii, drugi co do wielkości rezerwuar słodkiej wody na Ziemi, dotychczas postrzegany był jako surowa, abiotyczna pustynia. Ostatnie lata przyniosły jednak rewolucję w biologii polarnej, udowadniając, że te ekstremalne obszary tętnią mikroskopijnym życiem. Najbardziej spektakularnym tego dowodem jest zidentyfikowanie tam aktywnych gigantycznych wirusów, których niezwykłe właściwości biochemiczne mogą trzymać w ryzach procesy odpowiedzialne za gwałtowne podnoszenie się poziomu światowych oceanów. Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Tradycyjnie wirusy postrzegane są jako skrajnie uproszczone cząstki zakaźne – zaledwie paski materiału genetycznego zamknięte w białkowym kapsydzie (czyli specjalnym płaszczu białkowym), niezdolne do samodzielnego metabolizmu. Gigantyczne wirusy (należące do typu Nucleocytoviricota) całkowicie burzą ten paradygmat. Osiągają rozmiary rzędu 2,5 mikrometra (dla porównania standardowy wirus, np. grypy, mierzy zaledwie od 20 do 200 nanometrów) i posiadają ogromny genom składający się z nawet 2,5 miliona par zasad. O odkryciu innych gigantycznych wirusów, tym razem w Japonii, pisaliśmy wcześniej w tym roku. Analiza próbek pobranych z tzw. ciemnego lodu, czerwonego śniegu oraz kriokonitów (otworów ablacyjnych wypełnionych osadem) wykazała obecność specyficznych markerów genetycznych tych struktur. Kluczowym przełomem było jednak wyizolowanie z próbek cząsteczek mRNA. Obecność matrycowego kwasu rybonukleinowego stanowi bezpośredni, empiryczny dowód na to, że wirusy te są w tym środowisku żywe i wykazują aktywność transkrypcyjną. Posiadają one rzadką u wirusów zdolność do samodzielnej naprawy, replikacji oraz translacji własnego DNA, co stawia je biologicznie o krok bliżej organizmów komórkowych. Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Zrozumienie znaczenia obecności megawirusów wymaga spojrzenia na proces określany jako biologiczne albedo. Przypomnijmy – albedo to pojęcie fizyczne, które określa, jaka część światła padającego na daną powierzchnię zostaje przez nią odbita. Im większa wartość albedo, tym więcej promieniowania powierzchnia odbija, a w efekcie słabiej się nagrzewa. Co roku wiosną na lądolodzie Grenlandii budzą się uśpione mikroalgi. Masowy zakwit tych pigmentowanych organizmów powoduje ciemnienie powierzchni lodu (tzw. zjawisko ciemnego lodu). Ciemna powłoka drastycznie obniża albedo lądolodu, czyli właśnie jego zdolność do odbijania promieniowania słonecznego. Zamiast odbijać światło, lód zaczyna absorbować energię termiczną, co skutkuje gwałtownym przyspieszeniem topnienia lodowca. W tym wyjątkowym ekosystemie gigantyczne wirusy najprawdopodobniej pełnią rolę naturalnego regulatora populacji glonów. Poprzez infekowanie komórek eukariotycznych alg śnieżnych, wirusy doprowadzają do ich rozpadu, co hamuje niekontrolowane zakwity. Odkrycie to wskazuje, że topnienie lodu na Grenlandii nie jest determinowane wyłącznie czynnikami fizycznymi i meteorologicznymi, lecz zależy od niezwykle skomplikowanej równowagi troficznej wewnątrz mikrobiomu lodowcowego, w której gigantyczne wirusy są kluczowym drapieżnikiem. Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Odkąd w połowie 2024 roku opublikowano fundamentalne badania na łamach prestiżowego czasopisma „Microbiome”, zespoły biogeochemików i biologów polarnych zintensyfikowały prace terenowe oraz laboratoryjne. Współczesne podejście naukowe odchodzi od traktowania strefy polarnej jako jałowej, abiotycznej pustyni. Arktyka jest dziś postrzegana jako dynamiczne środowisko, w którym wirusy kontrolują obieg węgla i innych biogenów. Najnowsze analizy koncentrują się na izolacji i hodowli specyficznych szczepów mikroalg w warunkach laboratoryjnych w celu dokładnego zmapowania mechanizmu infekcji. Naukowcy dążą do ustalenia, jak wysoka jest specyficzność żywicielska poszczególnych gatunków Nucleocytoviricota – czyli czy atakują one wyłącznie algi odpowiedzialne za spadek albedo, czy również in organizmy, jak grzyby nitkowate czy proste protisty. Zrozumienie tych zależności może w przyszłości pozwolić na prognozowanie stabilności lądolodu przy użyciu modeli matematycznych uwzględniających czynniki biologiczne, co dotychczas było całkowicie pomijane. Źródła: Giant viral signatures unveiled on the Greenland ice sheet, Giant viruses found on Greenland ice sheet, Giant viruses discovered living in Greenland's dark ice and red snow, Giant Viruses Have Been Found On Greenland's Ice Sheet Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W 18 godzin urósł do najwyższej kategorii. Supertajfun Bavi zagraża milionom ludzi w Azji
Supertajfun Bavi, z wiatrem osiągającym 300 km/godz., pustoszy terytoria USA na Pacyfiku. Żywioł, napędzany przez zjawisko El Niño, przeszedł nad wyspą Rota i sparaliżował Guam. Teraz to meteorologiczne monstrum zmierza w kierunku Azji.
Jeden z najpotężniejszych cyklonów tropikalnych 2026 roku uderzył z niszczycielską siłą w terytoria zależne USA na Pacyfiku, osiągając najwyższą kategorię skali Saffira-Simpsona. Żywioł spustoszył Wyspy Mariańskie, a teraz przemieszcza się na zachód, zagrażając gęsto zaludnionym rejonom Azji: Chinom i Tajwanowi. Katastrofalne skutki uderzenia Bavi w Mariany Najbardziej niszczycielskie uderzenie żywiołu odnotowano na wyspie Rota, zamieszkanej przez około dwa tysiące osób, nad którą w poniedziałek rano przeszło oko cyklonu. Wiatr wiejący z prędkością dochodzącą do 290 km/godz. spowodował tam ogromne zniszczenia w infrastrukturze. Lokalne władze donoszą o powaleniu masztów telekomunikacyjnych oraz poważnych uszkodzeniach budynków. Narodowa Służba Meteorologiczna (NWS) wydała dramatyczne ostrzeżenie, że bezpośrednie uderzenie Bavi może uczynić wyspę niezdatną do zamieszkania przez wiele tygodni, a większość domów bez odpowiednich zabezpieczeń straci dachy lub ściany. Mieszkańcom nakazano przeniesienie się do wewnętrznych pomieszczeń budynków. Guam i bazy wojskowe USA o krok od katastrofy Bavi sparaliżował też wyspę Guam, oddaloną o około 80 km na południe od Roty, gdzie znajdują się kluczowe amerykańskie obiekty wojskowe, m.in. baza lotnicza Andersen oraz port marynarki wojennej. Choć oko cyklonu nie przeszło bezpośrednio nad Guamem, wyspa odczuła wiatry o sile huraganu pierwszej kategorii, które powalały drzewa i zablokowały kluczowe drogi. Wojsko ogłosiło najwyższy stopień gotowości, chroniąc strategiczne zasoby, w tym bombowce B-1 i B-52 oraz pięć okrętów podwodnych. Sytuację w regionie pogarsza fakt, że sąsiednie wyspy, Saipan i Tinian, wciąż zmagają się ze skutkami supertajfunu Sinlaku z kwietnia 2026 roku, a nadejście Bavi spowodowało kolejne przerwy w dostawach prądu i ulewne deszcze, sięgające lokalnie ponad 50 cm. Błyskawiczny wzrost siły Bavi ma związek z El Niño Meteorolodzy zwracają uwagę na niezwykle szybki rozwój tajfunu. Bavi uformował się pod koniec czerwca w pobliżu atolu Kwajalein na Wyspach Marshalla. Dzięki bardzo ciepłym wodom powierzchniowym (29–30°C), w zaledwie 18 godzin wzmocnił się z tajfunu o prędkości 130 km/godz. do monstrum wiejącego 230 km/godz. W kulminacyjnym momencie centralne ciśnienie w oku cyklonu spadło do 901–910 hPa, co świadczy o jego gigantycznej energii. Naukowcy łączą tak dużą siłę z trwającym zjawiskiem El Niño, które podnosi temperaturę oceanu i zwiększa wilgotność atmosfery, prowadząc do częstszych i groźniejszych anomalii pogodowych. Złe prognozy dla Azji Wschodniej Obecnie Bavi kieruje się na zachód z prędkością około 16–21 km/godz., celując we wschodnie wybrzeża Chin oraz Tajwan. Choć jego dokładna trasa pozostaje przedmiotem analiz, modele pogodowe przewidują, że żywioł dotrze w te rejony w drugiej połowie tygodnia. Już teraz pogarszające się warunki na morzu i wysokie fale są odczuwalne w rejonie japońskich archipelagów Okinawa i Amami. Dodatkowo zachodnia Japonia (prefektury Fukuoka, Saga i Oita) zmaga się z intensywnymi opadami, co w połączeniu z wilgocią niesioną przez supertajfun stwarza ogromne ryzyko osuwisk ziemi i powodzi na terenach, gdzie grunt jest już całkowicie nasycony wodą. Czym jest supertajfun? „Supertajfun” to termin używany do opisania najbardziej ekstremalnych cyklonów tropikalnych występujących w basenie zachodniego Pacyfiku. Według standardów stosowanych przez Joint Typhoon Warning Center (JTWC), mianem tym określa się wirujący układ burzowy, w którym maksymalna prędkość wiatru osiąga co najmniej 241 km/godz. (130 węzłów). Odpowiada to górnej granicy 4. kategorii lub najwyższej, 5. kategorii w skali Saffira-Simpsona, używanej do klasyfikacji huraganów na Atlantyku. Tak potężne zjawiska charakteryzują się doskonale wykształconym „okiem”, otoczonym przez gęstą ścianę chmur (eyewall), w której występują najsilniejsze wiatry i najbardziej intensywne opady. Supertajfuny są zdolne do wywoływania katastrofalnych zniszczeń, w tym burzenia budynków, wyrywania drzew z korzeniami oraz tworzenia wysokich fal sztormowych, które zalewają obszary przybrzeżne. Ich niszczycielska siła często sprawia, że dotknięte nimi regiony wymagają miesięcy a nawet lat odbudowy. Źródła: CNN, Euronews, NOAA, TVN24
Dzisiaj Ziemia znajdzie się najdalej od Słońca. Czy wpływa to na lato na półkuli północnej?
W poniedziałek, 6 lipca, około godziny 19.30 czasu polskiego nasza planeta znajdzie się w najodleglejszym od Słońca punkcie swojej orbity. Różnica między największym oddaleniem a zbliżeniem do dziennej gwiazdy wynosi niemal pięć milionów kilometrów.
Aphelium to chwila, w której odległość Ziemi od Słońca osiąga swoje maksimum w danym roku. Przeciwieństwem aphelium jest peryhelium, czyli moment, w którym odległość między naszą planetą a gwiazdą dzienną jest najmniejsza. Powolny jak Ziemia w aphelium Tegoroczne aphelium przypada właśnie dzisiaj, 6 lipca 2026, około godziny 17:30 UTC (czyli ok. 19:30 czasu polskiego). Ziemia osiągnie wtedy odległość 152 087 774 km od Słońca. Orbita Ziemi ma taki kształt, że odległość naszej planety od Słońca zmienia się o około trzy procent w ciągu roku. Dzieje się tak, ponieważ orbita nie jest idealnym okręgiem, lecz lekką elipsą. Dobrze widać to na liczbach. Na początku tego roku, konkretnie 3 stycznia, przypadło peryhelium. Tego dnia Ziemia była 147 099 895 km od Słońca. Różnica wynosi około 4 987 879 km. W okolicach aphelium Ziemia porusza się najwolniej w całej swojej orbicie. Jest to zgodne z tzw. II prawem Keplera. Nasza planeta osiąga aphelium w środku północnego lata, co wyraźnie pokazuje, że pory roku nie wynikają z odległości od Słońca. Za sezonowość odpowiada nachylenie osi Ziemi (23,5°), a nie dystans do gwiazdy. Co ciekawe, skoro Ziemia przemieszcza się najwolniej w najdalszym punkcie akurat podczas północnego lata, to właśnie ta pora roku jest najdłuższa na półkuli północnej. Lato na półkuli północnej jest dłuższe od zimy o blisko pięć dni. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-uklad-sloneczny-na-poczatku-byl-chaos-ktory-moze-sie-powtorzyc-i-zniszczyc-ziemie-fot-getty-images-41c4cab.jpg" width="938" height="600" alt="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" title="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" /> Natomiast na półkuli południowej lato wypada blisko peryhelium, czyli teoretycznie powinno być bardziej intensywne niż lato północne. W praktyce jednak ten efekt jest przyćmiony przez ogromną powierzchnię oceanów na południu, które wolno pochłaniają i oddają ciepło. O 7% promieniowania słonecznego mniej Aphelium przypada około dwóch tygodni po przesileniu czerwcowym, a peryhelium około dwóch tygodni po przesileniu grudniowym. Wygląda to na wzorzec, choć jest bliższe zbiegowi okoliczności. Daty te przesuwają się z czasem o mniej więcej jeden dzień na 58 lat ze względu na powolne zmiany kształtu i orientacji orbity Ziemi pod wpływem grawitacji Księżyca i planet. W aphelium obserwowalna tarcza słoneczna jest odrobinę mniejsza niż w styczniowym peryhelium. Różnica kątowej średnicy Słońca między peryhelium a aphelium wynosi około 3–3,6 procent, co przekłada się na średnicę kątową rzędu ok. 32,7 minuty łuku w peryhelium vs ok. 31,5 minuty łuku w aphelium. Jednak dla obserwatora różnica ta jest niezauważalna. Gdy nasza planeta znajduje się w aphelium, dociera do niej blisko 7 procent mniej promieniowania słonecznego niż przy peryhelium. To jednak nie zamienia się w 7-procentowy spadek temperatury. Efekt jest łagodzony przez oceany, atmosferę i tzw. bezwładność cieplną planety. Gdy Słońce zastąpiło Ziemię Terminy „aphelium” i „peryhelium” zawdzięczamy niemieckiemu astronomowi Johannesowi Keplerowi. Wcześniej istniały już analogiczne pojęcia „apogeum” i „perygeum”, ale odnosiły się do modelu geocentrycznego. Opisywały najbliższy i najdalszy punkt orbity względem Ziemi (od greckiego geo – ziemia). Kepler, pracując w modelu heliocentrycznym, utworzył nowe słowa na tej samej zasadzie, zastępując geo słowem helios (słońce). Stąd peryhelium (blisko Słońca) i aphelium (daleko od Słońca). Odkrycie punktów aphelium i peryhelium było czysto matematyczną rekonstrukcją bazującą na prowadzonych przez wiele lat pomiarach pozycji kątowych planet na niebie. Był to jeden z pierwszych wielkich triumfów łączenia obserwacyjnej precyzji Tychona Brahego z matematyczną odwagą Keplera. Kolejne aphelium czeka nas w przyszłym roku, 5 lipca 2027 r. Odległość maksymalna będzie zbliżona do tegorocznej. Różnice między kolejnymi latami są minimalne i wynikają głównie z niewielkich zaburzeń grawitacyjnych ze strony Księżyca. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Życie w temperaturach poniżej -60 stopni. Jak wygląda codzienność w „najzimniejszej wiosce świata”?
W leżącym na dalekiej, rosyjskiej Syberii Ojmiakonie życie toczy się w niezwykłych warunkach. Mieszkańcy tej „najzimniejszej wsi na świecie” nauczyli się, jak dopasować swoją codzienność do ekstremalnych warunków. A wyzwań na ekstremalnym mrozie jest naprawdę sporo. Tutaj nie rządzi człowiek, tylko surowa natura.
Spis treści: Ojmiakon, czyli „niezamarzająca woda” Biegun zimna Stalinowskie represje Zwyczaje w Ojmiakonie Wschodniosyberyjska kuchnia Animistyczne wierzenia Ciągłe utrzymywanie pracy silników, wytapianie wody z bloków lodu czy zakładanie specjalnych biustonoszy krowom to tylko niektóre ze zwyczajów panujących w Ojmiakonie. Tradycje te nie wynikają jednak z kultury mieszkającej tam ludności, a z adaptacji do ekstremalnych warunków. W Ojmiakonie rządzi mróz. Ojmiakon, czyli „niezamarzająca woda” Tłumaczenie nazwy w tym wypadku nie powie nam wiele, a nawet wprowadzi w błąd. Ojmiakon w języku jakuckim oznacza „niezamarzającą wodę”, co odnosi się do pobliskich gorących źródeł termalnych. Dzięki nim pobliska rzeka Indigirka, stanowiąca ważny element lokalnych zwyczajów, w trakcie mroźnych zim nie pokrywa się lodem w całości. Z tych naturalnych dobrodziejstw korzystali już na początku XX wieku okoliczni hodowcy reniferów, którzy w trakcie chłodów poili swoją zwierzynę ciepłą wodą. Biegun zimna O Ojmiakonie zrobiło się głośno w 1926 roku, gdy radziecki geolog Siergiej Obruczew oszacował, że temperatura mogła tam spaść do -71,2°C. Choć ze względu na prowizoryczny sprzęt pomiar nie został należycie potwierdzony, Ojmiakon zaczął wtedy być uważany za najzimniejszą wioskę na Ziemi. Oficjalny rekord padł w lutym 1933 roku – stacja meteorologiczna zarejestrowała temperaturę -67,7°C. Od tamtego roku Ojmiakon nadal uznawany jest za najzimniejsze stale zamieszkane miejsce na naszej planecie. Pod koniec grudnia 2025 roku Jakuckie Centrum Hydrometeorologiczne poinformowało, że temperatura powietrza w wigilię wynosiła -59°C. Należy podkreślić, że nazywanie Ojmiakonu najzimniejszą wioską na świecie nie jest w pełni zgodne z prawdą. W 2004 roku w pobliskim Tomtorze termometry wskazały -72,2 stopnia, detronizując tym samym dotychczasowy rekord. Tryby medialnej maszyny ruszyły jednak już dawno, a wynik nowego rekordzisty nie zyskał tak dużej popularności. Stalinowskie represje Formalnie Ojmiakon powstał na dwa lata przed pobiciem lodowatego rekordu. Wraz z oficjalnym założeniem osady w 1931 roku powstała pierwsza ojmiakońska szkoła. Wytyczenie granic oraz strukturyzacja wioski były elementami radzieckiej polityki, dążącej do podporządkowania pasterskich ludów zamieszkujących Syberię. Władze zmusiły koczowniczych, rdzennych Ewenków do porzucenia wędrownego trybu życia, zamieszkania w stałych osadach oraz pracy w gospodarstwach zbiorowych (kołchozach). Czarnymi zgłoskami na kartach historii tamtejszych terenów zapisała się budowa tzw. Drogi Kości. Budowali ją bowiem więźniowie polityczni z okolicznych gułagów od lat 30. XX wieku aż do śmierci Józefa Stalina w 1953 roku. Szacuje się, że przy budowie trasy zginęło od 250 tysięcy do miliona osób, które grzebano bezpośrednio pod drogą lub obok niej. Zwyczaje w Ojmiakonie Życie w miejscu, gdzie termometry regularnie wskazują poniżej -50°C, rządzi się specyficznymi prawami, a codzienna rutyna Europejczykom może przypominać szkołę przetrwania. Aby uchronić samochody przed zamarznięciem paliwa i mechanizmów, mieszkańcy nigdy nie gaszą silników na mrozie – auta pracują bez przerwy podczas zakupów, tankowania, a nawet wielogodzinnych postojów. Z powodu wiecznej zmarzliny, w której rury natychmiast by popękały, w wielu domach brakuje bieżącej wody i kanalizacji. Wodę pozyskuje się tu z natury, wycinając z rzeki wielkie bloki lodu, które po przetransportowaniu do mieszkań roztapia się w beczkach. Z tego samego powodu toalety mają formę dobrze nam znanych drewnianych sławojek, stojących na zewnątrz budynków. Ekstremalny mróz wymaga też wyjątkowej opieki nad zwierzętami. Hodowcy wypuszczają krowy na dwór tylko przy „lekkim” mrozie (do -30°C), zakładając im na wymiona specjalne, ocieplane biustonosze, chroniące przed odmrożeniami. Co ciekawe, syberyjską aurę wykorzystuje się tu jako naturalną suszarkę. Pranie wywieszone na kilkudziesięciostopniowy mróz natychmiast sztywnieje, ale dzięki procesowi sublimacji lód zamienia się bezpośrednio w parę, pozostawiając ubrania idealnie suche i pachnące świeżością. Wschodniosyberyjska kuchnia Kuchnia mieszkańców Ojmiakonu opiera się niemal wyłącznie na mięsie i rybach, które dostarczają organizmowi energii niezbędnej do walki z przenikliwym zimnem. Kulinarnym symbolem tego regionu jest stroganina, czyli surowa, głęboko zamrożona ryba krojona w cienkie wióry, obok której na stołach ląduje również zamrożona końska wątroba. Mieszkańcy nie potrzebują nowoczesnego sprzętu AGD, ponieważ nieogrzewane przedsionki domów służą im za naturalne zamrażarki do przechowywania mięsa czy jagód. Wspólnym posiłkom wciąż towarzyszą dawne wierzenia – podczas jedzenia mięsa niedźwiedzia biesiadnicy naśladują głos wrony, aby zgodnie z tradycją zmylić ducha zwierzęcia. Surowy jadłospis dopełniają napoje: pita codziennie gorąca czarna herbata oraz serwowany od święta kumys, czyli tradycyjny mleczny napój fermentowany. Animistyczne wierzenia Kultura rdzennych mieszkańców Ojmiakonu – Jakutów – jest głęboko zakorzeniona w szacunku do przyrody, co wyraźnie widać w ich codziennym życiu i tradycjach. Najważniejszym wydarzeniem w roku jest letnie święto Yhyakh, podczas którego szamani karmią ogień plackami oraz kumysem, a mieszkańcy tańczą zbiorowy taniec, by naładować się energią przed mroźną zimą. Kulminacyjnym momentem tych uroczystości jest rytuał kunu korsuu, polegający na symbolicznym wznoszeniu rąk w stronę wschodzącego Słońca około godziny drugiej nad ranem. Źródła: The Guardian, IEA, Folkways, Polskie Radio 24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Nadchodzi „czarna skrzynka” klimatu Ziemi. Zarejestruje wszystkie działania ludzkości, które zbliżają nas do katastrofy
Jeszcze w tym roku na australijskiej pustyni stanie stalowa skrzynia wielkości autobusu. Cel jej budowy jest jeden – ma gromadzić dane dotyczące procesów, wydarzeń i decyzji wpływających na dramatyczne zmiany klimatyczne. Podobnie jak czarne skrzynki samolotów, ma pokazać potomnym przebieg zdarzeń, które doprowadziły do upadku cywilizacji.
Ostatnie upały pokazały nam dobitnie, że zmiany klimatyczne wywołane działalnością człowieka nie są chwytliwym tytułem. Według szefa Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) Tedrosa Adhanoma Ghebreyesusa, od 21 czerwca 2026 r. w Europie odnotowano ponad 1,3 tys. dodatkowych zgonów związanych z wysokimi temperaturami. Rekordowe gorąco dotknęło 150 mln mieszkańców kontynentu. Według danych WHO wzmagające się od 2022 roku upały doprowadziły w Europie do śmierci ponad 200 tysięcy osób. Nasz kontynent ociepla się szybciej niż jakikolwiek inny kontynent. Rozchwianie klimatu Ziemi To, rzecz jasna, nie jedyny skutek zmian. Potężne pożary, niszczycielskie huragany czy burze śnieżne, jak te, które na początku tego roku zaatakowały wschodnie wybrzeże Ameryki Północnej, stają się naszą tragiczną codziennością. Stąd pomysł, by zbudować urządzenie, którego zadaniem jest rejestrowanie decyzji i procesów wpływających pośrednio i bezpośrednio na coraz silniejsze rozchwianie klimatu naszej planety. Swoista Czarna Skrzynka Ziemi, samowystarczalny energetycznie stalowy monolit, stanie jeszcze w tym roku w Tasmanii (Australia). Ma zarejestrować każdy krok, jaki nasz gatunek wykonuje w kierunku katastrofy klimatycznej lub oddala się od niej. Idea tego typu bazy danych pojawiła się w listopadzie 2021 roku w związku z konferencją klimatyczną COP26 w Glasgow. Za projektem stoi Rouser Lab – australijska organizacja non-profit, opisująca się jako „eksperymentalna agencja komunikacji środowiskowej” (z ang. experimental environmental communications agency). Zostanie po nas czarna skrzynka – Zainspirowana niezniszczalnym rejestratorem lotu samolotu, Czarna Skrzynka Ziemi będzie zapisywać szeroki zestaw danych i pomiarów dotyczących kondycji naszej planety. Tak, aby przyszłe pokolenia mogły wyciągnąć wnioski z naszych błędów – tłumaczą przedstawiciele organizacji. Projekt zakłada stworzenie wyjątkowo trwałej konstrukcji, odpornej na działanie czasu i niekorzystnych warunków. Monolit będzie miał 16 metrów długości, 4 metry wysokości, a jego ściany zostaną wykonane ze stali o grubości 7,5 centymetra. Na dachu zostaną zamontowane panele fotowoltaiczne, które zapewnią urządzeniu autonomiczne zasilanie przez wiele dekad, nawet w przypadku całkowitego zaniku zewnętrznych źródeł energii. Wnętrze monolitu zajmie szeroka infrastruktura informatyczna: komputery, akumulatory oraz nośniki danych przeznaczone do archiwizowania materiałów związanych ze zmianami klimatu. Gromadzone będą m.in. przemówienia, artykuły prasowe, publikacje naukowe oraz treści pochodzące z mediów społecznościowych. Zebrane informacje mają stworzyć kompleksowy zapis sposobów, w jakie ludzkość reagowała na kryzys klimatyczny. Stalowy pomnik epoki niepewności Autorzy projektu zakładają, że zgromadzone dane będą mogły w przyszłości posłużyć badaczom do odtworzenia przebiegu wydarzeń prowadzących do kryzysu oraz wyciągnięcia wniosków, które pomogą zapobiec podobnym sytuacjom. Koncepcja ta nawiązuje do działania lotniczych czarnych skrzynek, wykorzystywanych do analizowania przyczyn katastrof. Ulokowanie Czarnej Skrzynki Ziemi na pustyni w Tasmanii nie jest przypadkowe. Miejsce to wybrano ze względu na sprzyjające warunki środowiskowe i bezpieczeństwo. Przede wszystkim zachodnia Tasmania zapewnia odpowiednią ilość energii słonecznej do zasilania urządzenia. Poza tym jest położona poza zasięgiem wzrastającego poziomu mórz, a także należy do regionów stabilnych zarówno geologicznie, jak i politycznie. Earth's Black Box ma być jednocześnie symbolicznym pomnikiem epoki niepewności oraz przypomnieniem, że przyszłość zależy od decyzji podejmowanych przez współczesne społeczeństwa. Źródło: The Guardian Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Fizyka kontra upał: jak skutecznie zatrzymać chłód w domu i jakich błędów unikać?
Jak skutecznie schłodzić dom w upały, nawet bez klimatyzacji? Odpowiedź tkwi w prawach termodynamiki. Wyjaśniamy, kiedy i jak wietrzyć wnętrza, zasłaniać okna oraz jakich błędów unikać, by niepotrzebnie nie nagrzać mieszkania.
Przed nami historyczna i ekstremalna fala upałów. W Polsce mogą paść rekordy temperatur, nie tylko czerwca, ale i całoroczne. Upały będą w naszym kraju coraz częstsze, dlatego warto wiedzieć jak się na nie przygotować. Nawet jeśli nie mamy klimatyzacji, wciąż możemy do pewnego stopnia panować nad temperaturą w naszych domach. Wystarczy odrobinę znać fizykę i zainspirować się rozwiązaniami od zawsze stosowanymi w gorących krajach. Oto sposoby na to, jak zatrzymać chłód w domu. Po pierwsze: kontroluj temperaturę To absolutna podstawa. Musisz wiedzieć zarówno, jaka jest temperatura za zewnątrz, jak i w domu/mieszkaniu. To pozwoli na otwarcie i zamknięcie okien w odpowiednim momencie. Po drugie: nie otwieraj okien w dzień Ten błąd popełniamy chyba najczęściej. Po chłodniejszej nocy pozostawiamy uchylone okna, gdy temperatura na zewnątrz znacznie wzrasta. Tak tracimy cały chłód, który udało się zatrzymać w nocy. Okna w upał otwieramy tylko wtedy, gdy temperatura na zewnątrz jest niższa niż wewnątrz. W bardzo gorące dni może to być nawet dość późny wieczór. Najważniejszy czas w walce z upałem to noc. To wtedy otwieramy wszystko, co się da i schładzamy mieszkanie, w miarę możliwości robiąc przeciąg. Ten chłód (albo, naukowo mówiąc, brak ciepła), odpowiednio „uwięziony” zostanie z nami przez większość kolejnego dnia. Ważne, aby wietrzenie trwało długo, najlepiej aż do rana. Dzięki temu schłodzi się nie tylko powietrze w mieszkaniu, ale i ściany oraz meble, które kumulują dużo ciepła. Ta strategia zapewni nam też lepszy sen, o co w upały dużo trudniej. Po trzecie: zasłoń okna, ale mądrze Wyeksponowana na światło słoneczne szyba działa jak złodziej ciepła. W miarę możliwości zasłoń wszystkie nasłonecznione okna, najlepiej jak najbliżej szyb – to zapobieganie wytworzeniu się warstwy gorącego powietrza np. przed zasłoną. Rolety lub żaluzje wewnątrz nie powinny być ciemne lub czarne – będą pochłaniać zbyt dużo ciepła i wypromieniowywać je do mieszkania. Najskuteczniejsze w walce z gorącem są rolety zewnętrzne – to właśnie dlatego kraje Południa są pełne malowniczych okiennic i markiz. Zatrzymanie ciepła, zanim wpadnie do wnętrza to klucz do skutecznej walki z upałem. Nawet jeśli rolety są czarne (jak wiele rolet antywłamaniowych), i tak są skuteczne. Jeśli ich nie masz, możesz od zewnątrz zawiesić na oknie np. dużą chustę albo siatkę ogrodniczą. Domowy sposób na oklejenie okien folią odbijającą światło (np. NRC) też jest skuteczny tylko od zewnątrz. Uwaga – przyklejenie folii po wewnętrznej stronie okna grozi jego przegrzaniem i pęknięciem szyby. Według badań naukowych jeszcze skuteczniejsza jest folia z warstwą przezroczystej taśmy klejącej. Rolety zewnętrzne: co mówią badania? Brytyjskie Stowarzyszenie Żaluzji i Rolet (BBSA) oraz Uniwersytet w Salford (Energy House Labs) przeprowadziły badania skuteczności osłon, zarówno zewnętrznych jak i zewnętrznych. Zastosowanie rolet wewnętrznych w biurach pozwalało zaoszczędzić średnio od 10% do 23% energii potrzebnej na klimatyzację. Jednak kiedy te same osłony (np. rolety lub żaluzje) zamontowano na zewnątrz budynku, oszczędności energii na chłodzenie drastycznie wzrosły, osiągając od 43% do aż 47%. Amerykański Departament Energii (DOE) regularnie publikuje analizy zysków i strat ciepła przez okna. Według ich danych przez standardowe, niezasłonięte okna dwuszybowe w sezonie letnim przedostaje się aż 76% promieniowania słonecznego, które zamienia się wewnątrz w energię termiczną (ciepło). Rolety i żaluzje zewnętrzne są uznawane przez DOE za najskuteczniejszą barierę, ponieważ blokują promieniowanie krótkofalowe słońca zanim uderzy ono w taflę szkła. Pozwala to zredukować niechciane zyski ciepła nawet o 60–80% w zależności od szczelności i koloru osłony. Po czwarte: nie generuj niepotrzebnego ciepła Wszystkie urządzenia w domu, a nawet ładowarki i zasilacze, mniej lub bardziej się nagrzewają. Podczas upałów warto powyłączać co tylko się da, a gotowaniem i praniem zająć się wieczorem (albo w miarę możliwości z nich zrezygnować). Także wentylator najlepiej wyłączyć, jeśli wychodzimy z pomieszczenia. Nie chłodzi on powietrza – efekt chłodzenia wynika z parowania wilgoci z naszej skóry. W pustym pokoju wiatrak tylko mieli powietrze, a jego silnik emituje niepotrzebne ciepło. Warto wiedzieć, że wentylator powyżej pewnej krytycznej temperatury staje się nieskuteczny, a nawet może zaszkodzić. Źródła: DOE, BBSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Naukowcy znaleźli prosty sposób na upały. Zamiast klimatyzacji wystarczą 2 przedmioty i chwila majsterkowania
Wyobraź sobie, że zwykła taśma klejąca i folia aluminiowa potrafią schłodzić twój dom, wysyłając ciepło prosto w przestrzeń kosmiczną — i to zupełnie za darmo, bez użycia prądu. Brzmi jak science fiction, ale to czysta fizyka. Na upały naukowcy proponują pomysłowy sposób typu „zrób to sam”.
Zjawisko pasywnego chłodzenia radiacyjnego to metoda obniżania temperatury, która pozwala na odprowadzanie ciepła prosto w przestrzeń kosmiczną. Kluczem do efektywności jest tu tzw. okno atmosferyczne, czyli przedział podczerwieni o długości fali 8-13 mikrometrów. W tym zakresie ziemska atmosfera wykazuje minimalną absorpcję, co oznacza, że energia cieplna wyemitowana przez odpowiednio zaprojektowany materiał może swobodnie uciec poza naszą planetę, nie powodując przy tym nagrzewania otaczającego powietrza. Choć na świecie powstają zaawansowane i kosztowne materiały wykorzystujące ten proces, naukowcy udowodnili, że podobny efekt można uzyskać za pomocą taśmy klejącej i folii aluminiowej. „Cieplny tunel” w taśmie klejącej Połączenie przezroczystej taśmy klejącej oraz metalicznego podłoża folii aluminiowej to klucz do skutecznego odprowadzania ciepła. Struktura chemiczna akrylu i polipropylenu w taśmie absorbuje, a w konsekwencji również emituje energię cieplną właśnie w wymaganym zakresie długości fali. Aby układ dobrze zadziałał, dwie warstwy takiej taśmy nakłada się na podłoże silnie odbijające światło słoneczne, na przykład popularną folię aluminiową. Taka konfiguracja wykazuje wysoką emisyjność i jest skuteczna nawet przy dużych kątach padania promieni słonecznych. Srebrna tarcza przeciwko słońcu Rola metalowego podłoża staje się kluczowa, kiedy chłodzenie ma zachodzić w ciągu dnia, w pełnym słońcu. Wystarczy do standardowa folia aluminiowa, ale naukowcy udowodnili, że zastąpienie jej warstwą napylonego srebra działa jeszcze lepiej – ale tego już nie da się zrobić w domowych warunkach. W testach terenowych przeprowadzonych w Los Angeles wykazano, że wariant z folią pozwolił obniżyć temperaturę o kilka stopni, a zastosowanie dodatkowej osłony z polietylenu, która chroniła układ przed ciepłem z powietrza, pogłębiło ten spadek o ponad połowę. To doskonały trik na upały, który warto wykorzystać np. oklejając w ten sposób okno wystawione na silną ekspozycję słoneczną w najgorętszych godzinach (12-16). Domowy sposób lepszy niż drogie materiały z laboratoriom Co ciekawe, w badaniach porównawczych przezroczysta taśma klejąca okazała się skuteczniejsza od zwykłego, białego papieru. Mimo że papier dużo lepiej odbija światło, to właśnie selektywność taśmy (użyto produktu firmy Scotch) w ściśle zdefiniowanym oknie atmosferycznym pozwoliła osiągnąć lepsze chłodzenie. Te wyjątkowe właściwości masowo produkowanej taśmy skłoniły autorów eksperymentu do wysunięcia propozycji, aby to proste rozwiązanie stało się oficjalnym standardem kontrolnym w badaniach nad radiacją. W przeciwieństwie do drogich polimerów laboratoryjnych, taśma klejąca oferuje gotową, udokumentowaną charakterystykę spektralną, względem której można obiektywnie oceniać skuteczność powłok chłodzących. A przy okazji jest doskonałym materiałem dla zmagających się z upałem majsterkowiczów. Źródło: Journal fo Photonics for Energy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ekstremalny upał już niebawem zaleje Polskę. Te zagraniczne triki uratują cię przed skwarem
Nadchodzący weekend przyniesie do Polski ekstremalne upały przekraczające 35 stopni. Tradycyjne metody z najgorętszych rejonów świata pomogą skutecznie schłodzić organizm.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Piekielny układ Omega zablokował Europę. Nadciąga upał, który może pobić wszelkie rekordy
Europa i Polska stają w obliczu ekstremalnej fali upałów. Potężny układ wyżowy uwięził nad kontynentem gorące afrykańskie powietrze, a temperatura rośnie z każdym dniem. IMGW prognozuje, że w weekend termometry w zachodniej Polsce wskażą nawet 40 stopni.
To bezprecedensowa fala upałów. Najnowsze prognozy wywołały prawdziwe poruszenie w środowisku naukowym, przewidując temperatury tak wysokie, że mogą z łatwością pobić setki lokalnych rekordów dla czerwca, a w niektórych regionach nawet rekordy wszech czasów. Skala zjawiska jest ogromna, ekstremalne gorąco ma objąć aż dwie trzecie kontynentu (w tym Polskę), przynosząc anomalie sięgające od 12 do nawet 20 stopni Celsjusza powyżej normy sezonowej. Kopuła ciepła i układ Omega nad Europą U podłoża tego ekstremum leży zaburzenie zachodniej cyrkulacji strefowej nad Europą. Powstał tzw. układ Omega (ang. Omega block), który unieruchomił górne warstwy atmosfery i uwięził potężny upał nad Europą. Jego nazwa bierze się z kształtu, przypominającego grecką literę omega. Mechanizm ten działa jak pokrywka na garnku: nieruchomy układ wysokiego ciśnienia blokuje napływ chłodniejszych niżów atlantyckich, jednocześnie zasysając gorące, suche powietrze znad Sahary. Powietrze to, uwięzione pod tzw. kopułą ciepła, ulega silnemu sprężeniu i opadaniu, co powoduje jego dalsze ogrzewanie i gwałtowny wzrost temperatury, zwłaszcza nisko nad ziemią. Brak wentylacji atmosferycznej sprawia, że temperatura rośnie z każdym kolejnym dniem trwania blokady. Ekstremalne prognozy dla Polski i Europy Zachodniej W Polsce Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej opublikował prognozy, z których wynika, że po chwilowym wytchnieniu nadciągnie fala upałów mogąca przynieść w zachodniej części kraju nawet 40 stopni Celsjusza. Szczególnie niebezpieczny będzie nadchodzący weekend i początek przyszłego tygodnia (27–29 czerwca), kiedy to w zachodniej Polsce termometry mogą wskazać 37–39 stopni. Jeszcze bardziej drastyczne prognozy dotyczą Europy Zachodniej. We Francji ogłoszono najwyższy stopień alarmu, spodziewając się temperatur rzędu 45 stopni Celsjusza w wielu południowo-zachodnich departamentach. W Wielkiej Brytanii narodowe służby meteorologiczne wydały rzadkie ostrzeżenia przed ekstremalnym upałem, wskazując na prawdopodobieństwo wystąpienia 40–41 stopni, co pobiłoby dotychczasowe rekordy. Temperatury powyżej 40 stopni prognozowane są też dla krajów Beneluksu oraz zachodnich Niemiec. Na Półwyspie Iberyjskim upał może osiągnąć lokalnie 44 stopnie Celsjusza. Nawet w regionach zazwyczaj chłodnych, jak francuska Bretania czy doliny w Szkocji, prognozowane są temperatury przekraczające 30, a nawet 40 stopni, co uznawane jest za zjawisko historyczne dla tak wczesnej fazy lata. Warto pamiętać, że podobnie jak w przypadku chłodu, upał też można odczuwać różnie. Warto sprawdzać również temperaturę odczuwalną i tzw. indeks ciepła. Jakie zagrożenia niesie fala upałów? Ekstremalny upał to „cichy zabójca”, niosący szereg zagrożeń dla zdrowia i środowiska: Zagrożenie zdrowia i życia: upał wywołuje udary cieplne, wyczerpanie organizmu oraz zwiększa ryzyko zawałów serca i chorób układu oddechowego. Brak powszechnej klimatyzacji w Europie potęguje to ryzyko. Cierpią też zwierzęta hodowlane i domowe. Noce tropikalne: niebezpieczeństwo zwiększają noce, podczas których temperatura nie spada poniżej 20 stopni, co uniemożliwia ciału niezbędną regenerację i schłodzenie. Susza błyskawiczna: połączenie upału, bardzo niskiej wilgotności (poniżej 10%) i wiatru prowadzi do gwałtownego wysychania roślinności, w tym upraw. To tzw. efekt suszarki do włosów. Pożary i wyspy ciepła: ryzyko pożarów lasów gwałtownie wzrasta. W miastach występuje efekt „betonowych wysp ciepła”, gdzie nagrzane powierzchnie oddają gorąco długo po zachodzie słońca. Źródła: Severe Weather Europe, IMGW Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To już nie prognozy, to 90% pewności – czeka nas najsilniejsze El Niño w historii. Gdzie uderzy i czy zmieni podróżowanie?
Najnowsze prognozy nie pozostawiają złudzeń – nadchodzące El Niño będzie najprawdopodobniej najsilniejszym zjawiskiem tego typu w historii pomiarów. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) wydała oficjalne ostrzeżenie przed ekstremalnymi anomaliami pogodowymi, które wpłyną na rolnictwo, gospodarkę oraz globalne bezpieczeństwo. Dla planujących wakacje oznacza to jedno – nadszedł czas, by na nowo zdefiniować pojęcie bezpiecznego podróżowania.
El Niño to naturalnie powtarzający się wzorzec pogodowy, który – jak sądzą naukowcy – wpływa na klimat Ziemi od setek milionów lat. Zwykle utrzymuje się przez 9 do 12 miesięcy. Co kilka lat przynosi silny wzrost temperatur powierzchni morza. Jednak tym razem El Niño nakłada się na postępujące, antropogeniczne ocieplenie klimatu. Jak ostrzega Sekretarz Generalny ONZ, António Guterres, warunki te „doleją paliwa do ognia w rozgrzanym świecie”, sprawiając, że skutki anomalii uderzą w nas ze zdwojoną siłą, przekraczając granice państw. Prognozy: czeka nas najsilniejsza anomalia w historii Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF) przedstawiło zaktualizowane, niezwykle alarmujące modele. Wynika z nich, że temperatura powierzchni morza w kluczowym regionie centralnego Pacyfiku może wzrosnąć do grudnia aż o 3 stopnie Celsjusza powyżej średniej, a niektóre modele mówią nawet o skoku o ponad 4 st. C. Wzrost o ponad 2 st. C. jest umownie nazywany Super El Niño. Według najnowszych analiz Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO), prawdopodobieństwo wystąpienia El Niño w okresie od czerwca do sierpnia 2026 wynosi aż 80%, a do listopada wzrasta do blisko 90%. Jeśli te prognozy się sprawdzą, tegoroczne El Niño bez trudu pobije dotychczasowe rekordy z przełomu lat 1997/1998 oraz 2015/2016, kiedy to anomalie sięgały 2,3 st. C. Poprzednie, z lat 2023–2024, uczyniło rok 2024 najgorętszym w historii. W latach 2015/2016 anomalia przyczyniła się m.in. do rekordowo intensywnego sezonu huraganów na środkowym północnym Pacyfiku, niedoborów wody w Portoryko i suszą w Etiopii. Gdzie i kiedy odczujemy konsekwencje Super El Niño? Letnie miesiące prawdopodobnie przyniosą dominację temperatur powyżej normy niemal na całym globie. Gdzie skutki będą najbardziej odczuwalne? Regionalne centra klimatyczne przewidują silne ograniczenie opadów deszczu w trakcie sezonu monsunowego w Azji Południowej i susze w Ameryce Środkowej oraz północnej części Półwyspu Somalijskiego. Z kolei na Pacyfiku ciepłe wody będą napędzać niszczycielskie huragany, jednocześnie osłabiając ich powstawanie na Atlantyku. Choć Europa leży daleko od centrum El Niño, historyczne analizy pokazują, że silne anomalie mają wymierny wpływ na tutejszy klimat. W przeszłości wiązano je z falami ekstremalnych upałów i susz, pożarami lasów oraz gwałtownymi powodziami w różnych częściach kontynentu. Przekłada się to bezpośrednio na zagrożenie europejskiego rolnictwa i możliwe trudności z dostępnością żywności lub wzrost cen. Czy Super El Niño zmieni podróżowanie? Dla sektora turystycznego i samych podróżnych rewolucja klimatyczna staje się faktem. Tradycyjne ubezpieczenia turystyczne rzadko rekompensują koszty wyjazdu zepsutego przez fale upałów czy anomalie pogodowe, o ile nie ma oficjalnych komunikatów rządowych odradzających podróż. To zmusza turystów do zmiany nawyków. Coraz większą popularnością cieszą się tzw. coolcations (wyjazdy w chłodniejsze rejony świata) oraz podróże poza sezonem. Zmienia się też rynek: firmy takie jak Sensible Weather czy linie JetBlue testują innowacyjne systemy, oferując zwrot gotówki, jeśli w trakcie urlopu np. na Jamajce spadnie więcej deszczu, niż zakładały historyczne normy. W dobie Super El Niño elastyczność, wiedza i zapobiegliwość stają się nieodłącznym elementem każdego planu podróży. Źródła: Live Science, Science Alert, Euronews Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nasze działania przynoszą skutek. Naukowcy odwołują najczarniejszy scenariusz zmian klimatycznych
Rozwój energetyki solarnej i wiatrowej, coraz wydajniejsze magazyny energii, samochody elektryczne i wiele innych technologii mających obniżyć emisje dwutlenku węgla powolutku zaczynają przynosić efekty. Chociaż emisje są wciąż rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza, na horyzoncie widać raczkujące zmiany.
Naukowcy ogłosili siedem nowych scenariuszy zmian klimatu. Wszystkie pokazują dobitnie co może się wydarzyć w zależności od tego, jak szybko ograniczymy emisje. Ogromnym zaskoczeniem jest fakt, że naukowcy usunęli ten najgorszy scenariusz, znany jako RCP8.5. I mieli do tego całkiem dobry powód Najgorsze scenariusze katastrofy klimatycznej RCP8.5 (Representative Concentration Pathway 8.5) oraz następujący po nim SSP5-8.5 (Shared Socioeconomic Pathway) opisują przyszłość, w której państwa świata nie podejmowałyby żadnych działań na rzecz ograniczenia emisji i rozszerzałyby wykorzystanie paliw kopalnych. Gospodarka byłaby nastawiona na wzrost oparty na ogromnej konsumpcji energii. Scenariusze te zakładają, że do 2100 roku poziom dwutlenku węgla miałby niemal się potroić, osiągając 1135 części na milion, a świat byłby o około 4,5° Celsjusza cieplejszy niż przed epoką przemysłową. Tym samym skrajne zjawiska pogodowe przybrałyby na sile. Fale upałów i susze trwałyby coraz dłużej, nasiliłyby się pożary, huragany i gwałtowne powodzie. Brakowałoby wody pitnej, a coraz większe trudności w uprawie roślin doprowadziłyby do ogromnego wzrostu cen żywności. Jak przewidzieć przyszłość? Wygląda jednak na to, że uda się nam uniknąć ziszczenia się tej katastroficznej wizji klimatycznej. To jednak nie oznacza końca pracy. Już w tej chwili jesteśmy świadkami znacznych i bardzo niepokojących zmian klimatycznych, a mówimy o ociepleniu rzędu 1,4° Celsjusza. Emisje są rekordowo wysokie, a globalne ocieplenie przyspiesza. Jest to jedynie znak, że rozwój energetyki odnawialnej, wzrost liczby samochodów elektrycznych i magazynów energii spowolnił wzrost emisji. Ponieważ przyszłość nie jest przesądzona, naukowcy opracowują różne ścieżki możliwych emisji gazów cieplarnianych. Opierają je na dotychczasowych wydarzeniach oraz przewidywaniach dotyczących polityki i technologii w nadchodzących dekadach. Następnie wybierają ścieżki emisji uznawane za najbardziej prawdopodobne i analizują różne warianty przyszłości — mniej lub bardziej optymistyczne pod względem wykorzystania paliw kopalnych. Grupy naukowe na całym świecie modelują następnie te scenariusze przy użyciu różnych modeli klimatycznych, aby uzyskać szeroki zakres danych na poziomie globalnym, regionalnym i lokalnym. Scenariusze te nie są klasyfikowane według prawdopodobieństwa. Wszystkie uznawane są za możliwe. Ogromny zakres przewidywanych temperatur — niemal 2°C różnicy między najbardziej optymistycznym i najbardziej pesymistycznym scenariuszem do 2100 roku — pokazuje, jak wiele zależy od naszych działań. Siedem wariantów zmian klimatycznych Na całe szczęście żaden z nowych scenariuszy nie jest tak pesymistyczny jak RCP8.5/SSP5-8.5. Najgorszy obecnie możliwy wariant zakłada wysokie emisje prowadzące do ocieplenia o około 3,5° Celsjusza do 2100 roku. To nadal byłaby bardzo, naprawdę bardzo zła sytuacja. Ale jak widać po usunięciu wersji RCP8.5/SSP5-8.5, możemy spróbować jej zapobiec. Naturalnie sceptycy klimatyczni uznali usunięcie RCP8.5 za dowód, że wcześniejsze prognozy były błędne. Ataki te nie były jednak prowadzone w dobrej wierze, lecz miały podważyć zaufanie do nauki o klimacie. A przecież scenariusze te usunięto, ponieważ wdrożyliśmy działania mające zmniejszyć emisje gazów cieplarnianych do środowiska. Chociaż wiele wskazuje na to, że uda się uniknąć najgorszego scenariusza, przegapiliśmy też szansę na najlepszą możliwą przyszłość klimatyczną. Najbardziej optymistyczny wariant z poprzedniej rundy prognoz klimatycznych — SSP1-1.9 — zakładał zdecydowane działania klimatyczne i szybkie ograniczenie emisji, dzięki czemu globalne ocieplenie osiągnęłoby maksimum na poziomie około 1,5° Celsjusza. W związku z tym, że działań nie podjęto wystarczająco szybko i na odpowiednio dużą skalę, obecnie najbardziej optymistyczny wariant przewiduje wzrost temperatury o około 1,9° Celsjusza. Czy uda nam się obalić kolejny zły scenariusz? Warto próbować Nasza obecna trajektoria emisji znajduje się mniej więcej pośrodku — poniżej ścieżki wysokich emisji, ale wyraźnie powyżej najbardziej optymistycznego scenariusza. Na podstawie obecnych polityk i działań państw zmierzamy ku ociepleniu o około 2,6°C do 2100 roku. To oczywiście lepiej, choć wynik ten można określić mianem wyboru najmniejszego zła. Jednak wciąż jest szansa na działanie i na zmiany. Bo w końcu, jeśli naszymi działaniami doprowadziliśmy do problemu, to może innymi działaniami jesteśmy w stanie go usunąć? W przypadku dziury ozonowej ogólnoświatowy wysiłek przyniósł znakomite rezultaty. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Ten wulkan „sprzątał” po swojej erupcji. Nauka chce wykorzystać ten mechanizm do ochrony klimatu
Erupcja wulkanu Hunga Tonga w 2022 roku była jednym z najpotężniejszych zjawisk tego typu w ostatnich dekadach. Analizując to wydarzenie, badacze odkryli coś, co wprawiło ich w osłupienie: wulkan zaczął „sprzątać” po sobie. Usuwał z atmosfery metan. Czy natura podsunęła nam gotowe rozwiązanie kryzysu klimatycznego?
W styczniu 2022 roku podwodny wulkan Hunga Tonga wyrzucił materiał na rekordową wysokość ponad 30, a momentami nawet 55 kilometrów. Wprowadził do stratosfery ogromne ilości pary wodnej i gazów. Gdy myślimy o erupcjach wulkanicznych stają nam przed oczami spore emisje zanieczyszczeń. W tym przypadku stało się jednak coś innego. Z badań tej erupcji, przeprowadzonych przez ekspertów z Holandii, Belgii i Hiszpanii wynika, że wulkan pomógł uprzątnąć część zanieczyszczeń metanowych, które sam uwolnił. Wnioski na ten temat opublikowano na łamach „Nature Communications”. Zagadka formaldehydu w chmurze wulkanicznej Kluczem do zrozumienia tego zjawiska stały się pomiary satelitarne wykonane przez instrument TROPOMI. Naukowcy zaobserwowali w chmurze wulkanicznej nienaturalnie wysokie stężenia formaldehydu (HCHO). Powstaje on w atmosferze jako krótkotrwały produkt pośredni podczas procesu utleniania (rozpadu) metanu. Obecność HCHO w pióropuszu wulkanicznym Hunga Tonga w 2022 roku była kluczowym dowodem na to, że metan był tam niszczony. Rekordowo wysokie stężenie formaldehydu utrzymywało się w chmurze przez ponad tydzień, co dowodzi, że proces usuwania metanu zachodził w sposób ciągły podczas przemieszczenia się pyłu nad oceanem aż do Ameryki Południowej. – Wiadomo, że wulkany emitują metan podczas erupcji, lecz dotychczas nie wiedzieliśmy, że pył wulkaniczny jest również zdolny do częściowego neutralizowania tego zanieczyszczenia – komentuje dr Maarten van Herpen z Acacia Impact Innovation BV, główny autor badania. Podobny proces odkryto w 2023 r. nad Atlantykiem. Pył z Sahary mieszał się tam z solą morską, tworząc aerozole soli żelaza. Słońce uwolniło z nich chlor, który niszczył metan w powietrzu. Mechanizm znany z Sahary zachodzi w troposferze, więc w niższej warstwie atmosfery, niż ten odkryty w związku z erupcją wulkanu. I to zaskoczyło badaczy, bo warunki fizyczne są tam zupełnie inne. Metan kontra klimat Zrozumienie naturalnych metod usuwania metanu ma kolosalne znaczenie dla klimatu. Metan odpowiada za jedną trzecią obecnego globalnego ocieplenia i w perspektywie dwóch dekad jest 80 razy silniejszym gazem cieplarnianym niż CO2. Ponieważ metan rozpada się w atmosferze stosunkowo szybko (około 10 lat), jego redukcja mogłaby zadziałać jako hamulec bezpieczeństwa dla zmian klimatycznych. Badania były możliwe dzięki zaawansowanym narzędziom, takim jak instrument TROPOMI na satelicie Sentinel-5P. Naukowcy musieli dokonać precyzyjnych korekt danych, aby oddzielić sygnał formaldehydu od zakłóceń powodowanych przez wysoką zawartość dwutlenku siarki i nietypową wysokość chmury. Koniec końców okazuje się, że rozpad metanu można monitorować bezpośrednio z orbity. Jak zażegnać kryzys klimatyczny? Odkrycie mechanizmu oczyszczania atmosfery z metanu na przykładzie erupcji z Hunga Tonga, może przyczynić się do spowolnienia zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka. Być może powstaną nowe technologie do sztucznego przyspieszania rozpadu metanu w atmosferze. Przemysł rozważa replikowanie tego naturalnego zjawiska, np. poprzez aerozole soli żelaza. Modele klimatyczne wskazują, że masowe usuwanie metanu mogłoby obniżyć przyszłe temperatury o 0,5°C. Mimo to badacze ostrzegają, że bez redukcji emisji CO2 samo usuwanie metanu nie wystarczy do stabilizacji naszego i tak już rozchwianego klimatu. – Chęć odwzorowania tego naturalnego procesu przez przemysł wydaje się oczywista — pod warunkiem, że potwierdzimy bezpieczeństwo i skuteczność takich działań. Wykorzystanie satelitów pomoże nam zrozumieć, jak skutecznie ograniczać ocieplanie się klimatu – konkluduje jeden z autorów analizy, Matthew Johnson z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Epoka lodowcowa trwa od milionów lat. Obecne ocieplenie jest jedynie krótkim interglacjałem
Epoka lodowcowa potocznie kojarzona jest z jedną długotrwałą zimą. W rzeczywistości termin ten odnosi się do skomplikowanego cyklu glacjałów i interglacjałów, w którym okresy arktycznego chłodu były przerywane fazami ocieplenia, nierzadko przewyższającymi temperaturami obecne optimum holoceńskie.
Spis treści: Ramy chronologiczne epoki lodowcowej Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich Epoka lodowcowa nie była jedynie okresem przetrwania w surowych warunkach, lecz czasem fundamentalnej przebudowy ziemskich ekosystemów i rzeźby terenu. Cykliczność zlodowaceń, sterowana przez mechanikę orbitalną Ziemi, stworzyła unikatowe warunki dla rozwoju specyficznej megafauny i wymusiła na wczesnych homininach rozwój technologii oraz struktur społecznych. Jej wpływ na współczesny świat jest wszechobecny, od ukształtowania granic, determinowanych przez pradoliny i systemy rzeczne, po globalny obieg węgla. Wieloletnia zmarzlina, która uformowała się w plejstocenie, wciąż zalega pod znaczną częścią Syberii, Alaski i Kanady, a w reliktowej formie – nawet pod Suwalszczyzną. Ramy chronologiczne epoki lodowcowej Współczesna nauka umieszcza początek epoki lodowcowej, utożsamianej z plejstocenem w punkcie zwrotnym historii geologicznej, około 2,53 do 2,58 miliona lat temu. To właśnie wtedy nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu na półkuli północnej, co zainicjowało trwający do dziś czwartorzędowy cykl zlodowaceń. Warto podkreślić, że planeta wciąż znajduje się w epoce lodowcowej, a obecny holocen, trwający od około 11 700 lat, jest jedynie kolejnym interglacjałem – krótką, ciepłą przerwą w zimnym świecie, naśladującą wcześniejsze optima klimatyczne, takie jak interglacjał eemski sprzed 130 000 lat. Plejstocen należy dzielić na kilka kluczowych faz, z których każda charakteryzowała się inną dynamiką zmian temperatury i zasięgiem lodu. Na początku tego okresu, aż do około miliona lat temu, cykle zlodowaceń powtarzały się co 41 000 lat, co było bezpośrednio powiązane ze zmianami nachylenia osi obrotu Ziemi. Jednak po tzw. przełomie środkowoplejstoceńskim, mechanizm ten uległ zmianie, a dominującym cyklem stał się okres 100-tysięczny, w którym lądolody narastają powoli przez około 90 000 lat, by następnie gwałtownie cofnąć się w ciągu zaledwie 10 000 lat. Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej Nie można mówić o jednej przyczynie inicjacji i cykliczności epok lodowcowych. Nadrzędną rolę odgrywają periodyczne zmiany parametrów orbity ziemskiej, opisane przez Milutina Milankovicia. Te tzw. cykle Milankovicia determinują ilość energii słonecznej, docierającej do poszczególnych szerokości geograficznych, szczególnie w newralgicznych dla wzrostu lodowców miesiącach letnich na półkuli północnej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czwartorzed-to-okres-zlodowacen-i-powstania-czlowieka-jak-wygladalo-ostatnie-2-6-miliona-lat-historii-ziemi-fot-getty-images-b830cdd.jpg" width="2127" height="1409" alt="Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi? (fot. Getty Images)" title="Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi? (fot. Getty Images)" /> Pierwszym czynnikiem, na który należy tu wskazać, jest ekscentryczność, czyli zmienność kształtu orbity ziemskiej od niemal kołowej do eliptycznej, zachodząca w cyklu około 100 000 lat. Wpływa ona na różnice w nasłonecznieniu planety w zależności od jej odległości od Słońca. Drugim jest nachylenie ekliptyki, które waha się między 22,1 stopnia a 24,5 stopnia w cyklu 41 000 lat. Mniejsze nachylenie niweluje różnice między porami roku – chłodne lata nie pozwalają na całkowite stopnienie zimowego śniegu, co prowadzi do jego akumulacji i transformacji w lód lodowcowy. Trzecim czynnik to precesja, czyli zataczanie przez oś Ziemi stożka w przestrzeni w cyklu ok. 21–23 tysięcy lat, co zmienia termin występowania pór roku względem peryhelium. Czynniki ziemskie Poza czynnikami orbitalnymi, istotną rolę odgrywają ziemskie mechanizmy sprzężeń zwrotnych. Aktywność wulkaniczna może wprowadzać do atmosfery ogromne ilości popiołów blokujących promieniowanie słoneczne, co staje się bezpośrednim zapalnikiem ochłodzenia. Kluczowym procesem jest również efekt albedo: rosnąca powierzchnia lodu odbija więcej światła słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną, co prowadzi do dalszego spadku temperatury i przyspieszenia wzrostu lądolodu. Tworzy to coś w rodzaju samonapędzającej się pętli chłodu. Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich Polska stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych obszarów badań plejstoceńskich w Europie, ze względu na wielokrotne transgresje lądolodu skandynawskiego na jej terytorium. Każde zlodowacenie miało inny zasięg i w unikatowy sposób przekształciło podłoże geologiczne. Zlodowacenia południowopolskie (zespół glacjałów Sanu) charakteryzowały się największą ekspansją, wnikając głęboko w doliny górskie Karpat i Sudetów i przechodząc przez Bramę Morawską. W tym czasie masy lodu przykrywały niemal cały kraj, co doprowadziło do gigantycznej erozji starszych osadów. Z kolei zlodowacenia środkowopolskie (Odry i Warty) pozostawiły po sobie rzeźbę staroglacjalną, widoczną dziś na Nizinach Środkowopolskich. Formy te są obecnie mocno spłaszczone, a jeziora, które niegdyś tam istniały, uległy całkowitemu zanikowi lub wypełnieniu osadami. Ostatnie zlodowacenie, zwane północnopolskim lub zlodowaceniem Wisły, osiągnęło swój maksymalny zasięg około 20 000 lat temu, w fazie leszczyńskiej. Czoło lądolodu wyznaczało wówczas linię łączącą Zieloną Górę, Leszno, Konin i Płock. To właśnie temu glacjałowi zawdzięczamy rzeźbę młodoglacjalną północnej Polski, charakteryzującą się świeżymi formami terenu, takimi jak wysokie wzgórza morenowe i głębokie jeziora rynnowe. Specyfika regionu śląskiego Wpływ epoki lodowcowej na południową Polskę, a w szczególności na Śląsk, był równie istotny, choć należy podkreślić, że objawiał się w innych formach. Podczas gdy północ była przykryta lodem, południe znajdowało się w strefie peryglacjalnej – obszarze o skrajnie zimnym, suchym klimacie, zdominowanym przez wieloletnią zmarzlinę. To przyczyniło się do powstania pokryw lessowych. Wiatr wiejący od czoła lądolodu wywiewał drobny pył kwarcowy z osadów polodowcowych i osadzał go na wyżynach. Tak powstały potężne pokłady lessu na Płaskowyżu Głubczyckim, Wyżynie Lubelskiej i Przedgórzu Sudeckim. Less ten jest skałą macierzystą dla najżyźniejszych gleb w Polsce – czarnoziemów, co do dziś determinuje rolniczy charakter tych regionów. W Sudetach i Tatrach, które nie były całkowicie przykryte przez lądolód kontynentalny, rozwijały się lodowce górskie. Ich działalność erozyjna doprowadziła do przekształcenia dolin V-kształtnych w szerokie doliny U-kształtne i powstania gołoborzy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
„Biały beton”: dlaczego olimpijskie trasy są dziś szybsze i groźniejsze niż kiedykolwiek?
Sztuczny śnieg zmienił narciarstwo. Choć dla kibiców trasy wyglądają tak samo jak dawniej, dla sportowców oznaczają zupełnie inne – i znacznie groźniejsze – warunki. Wszystko przez fizyczne właściwości kryształków „przemysłowego” śniegu.
W obliczu postępujących zmian klimatu naturalny śnieg w kurortach narciarskich staje się luksusem, a nie standardem. Naukowcy z University of Colorado Boulder, Keith Musselman i Agnes Macy, zwracają uwagę na coś, co dla przeciętnego widza przed telewizorem jest niewidoczne, ale dla zawodników kluczowe: transformację nawierzchni tras narciarskich. Dzisiejsze Igrzyska i zawody Pucharu Świata opierają się niemal w 100% na sztucznym śniegu. Choć z oddali trasy wyglądają naturalnie, w rzeczywistości są przemysłowym produktem, o właściwościach drastycznie odbiegających od naturalnego śniegu. Dla sportowców oznacza to, niestety, większe niebezpieczeństwo. Fizyka „białego betonu”: czym sztuczny śnieg różni się od naturalnego? Najważniejsza różnica między śniegiem naturalnym a sztucznym tkwi w budowie płatków. Naturalny śnieg formuje się w chmurach z pary wodnej, tworząc skomplikowane, sześcioramienne gwiazdki o dużej powierzchni i małej gęstości. Pomiędzy takimi kryształkami „mieści się” mnóstwo powietrza, co sprawia, że nawierzchnia jest miękka i podatna na nacisk. Tymczasem śnieg z armatek powstaje poprzez wyrzucanie wody pod ciśnieniem na zimnym powietrzu. Wynikiem tego procesu nie są płatki, lecz małe, gęste grudki, bardziej zbliżone do lodu niż śniegu. Trasa przygotowana z takiego materiału także ma gęstość bliższą lodu. Dla narciarzy oznacza to jazdę po nawierzchni ekstremalnie twardej, nazywanej potocznie „betonem”. Taka trasa mniej się niszczy pod wpływem przejazdu wielu zawodników, co zapewnia teoretycznie równe szanse startowe. Ale jednocześnie staje się szybsza i bardziej niebezpieczna. Nowe niebezpieczeństwa w narciarstwie alpejskim Zastosowanie sztucznego śniegu wyraźnie zwiększa prędkości osiągane na trasach zjazdowych. Dzięki mniejszemu tarciu i braku zapadania się nart zawodnicy jadą szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. I ma to swoją mroczną stronę: ogromne przeciążenia dla stawów i więzadeł. Aby utrzymać krawędź narty w skręcie, na lodowatej tafli i przy ogromnej prędkości, zawodnik musi wygenerować i wytrzymać siły, które często przekraczają granice fizjologiczne. Naukowcy – a także zawodnicy – wskazują, że współczesne narciarstwo alpejskie stało się sportem o znacznie mniejszym marginesie błędu. Na sztucznym śniegu narta „trzyma” doskonale, ale kiedy „puści” – zawodnik ma małe szanse by skorygować błąd. Ryzyko kontuzji jest wyższe nie tylko z powodu prędkości – także twardości podłoża. Upadek na zbity, sztuczny śnieg, jest niemal identyczny z uderzeniem w asfalt, co sprawia że urazy stają się poważniejsze. Na Igrzyskach Olimpijskich Cortina-Mediolan 2026 widać to od pierwszego dnia. Narciarstwo traci kontakt z naturą Chociaż technologia naśnieżania pozwala na organizację zawodów tam, gdzie śniegu praktycznie nie ma (jak podczas zimowych Igrzysk w Pekinie w 2022 roku), to jednocześnie sprawia, że każda zmiana pogody staje się jeszcze większym wyzwaniem. Na przykład świeży śnieg który spadnie na sztuczny, tworzy warstwę o zupełnie innych właściwościach. Z wyzwaniami mierzą się nie tylko narciarze zjazdowi – także biegi narciarskie wymagają zupełnie innego przygotowania nart na sztuczny śnieg. Zarówno zawody, jak i treningi wyczynowych narciarzy mają dziś miejsce w absolutnej większości na sztucznym śniegu. Armatki i lance do naśnieżania stały się „systemem podtrzymywania życia” dla narciarstwa, ale wymaga to od ludzi coraz większych poświęceń, akceptacji coraz wyższego ryzyka oraz zmiany technik i sprzętu. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ekstremalnie niskie temperatury w Polsce: czy to anomalia klimatyczna?
Choć zewsząd słyszymy o globalnym ociepleniu, Polska od kilku dni zamarza na kość pod wpływem mas powietrza napływających z Arktyki. Czy sroga zima, której doświadczamy w 2026 roku to jedynie pogodowy kaprys, czy może już poważny skutek zmian klimatycznych na Ziemi?
Spis treści: Wir polarny i prąd strumieniowy Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Zimy stulecia Paradoks globalnego ocieplenia Co dalej z prawdziwą zimą? Pod koniec stycznia 2026 roku Polskę nawiedziła prawdziwie mroźna zima. Termometry w Suwałkach wskazały wartości, o których zdążyliśmy już niemal zapomnieć – lokalnie poniżej -25°C. Gdzie indziej było tylko trochę cieplej. Dla dzieci i młodzieży są to niezwykłe, szokujące, a czasem bajkowe warunki pogodowe – takie, o jakich dotąd słyszało się od dziadków lub czytało w książkach napisanych dekady temu. Ostatnie dziesięciolecia faktycznie przyzwyczaiły nas do szarych, bezśnieżnych zim, zdominowanych przez atlantyckie niże i pluchę. Bezśnieżne święta Bożego Narodzenia stały się normą. Po śnieg, o ile interesują nas sporty zimowe, wybieramy się w góry, i to niekoniecznie polskie. Nawet gdy śnieg przez kilka dni u nas popada, temperatury rzadko spadają dużo poniżej zera. Obecny atak mrozu budzi zatem szereg pytań. Czy to mieści się w statystycznej normie? Czy to oznaka głębszych zmian klimatu, i przede wszystkim: skąd to zimno się bierze? Wir polarny i prąd strumieniowy Przyczyna obecnych warunków pogodowych jest znana. Odpowiada za nie zjawisko wiru polarnego. To rozległy niż baryczny, czyli układ niskiego ciśnienia, krążący niczym cyklon nad Arktyką. Dodajmy, że występuje sezonowo, z największym nasileniem podczas nocy polarnej, a zatem na półkuli północnej właśnie zimą. Wir polarny krąży również nad Antarktydą, przy czym ten antarktyczny jest mroźniejszy, silniejszy, ale i bardziej stabilny niż nasz, arktyczny. Gdy taki układ baryczny jest stabilny, krążące w nim mroźne powietrze (w przypadku wiru arktycznego o temperaturach z zakresu od -65 do -85°C!) pozostaje uwięzione w wirze i utrzymuje się tylko na dalekiej północy. Jednak nie zawsze tak jest. Wir polarny normalnie trzyma w ryzach prąd strumieniowy, który możemy sobie wyobrazić jako wydzielony, silny strumień powietrza, przepływający w atmosferze na wysokości około 10 km nad nami. Polarny prąd strumieniowy porusza się z ogromną prędkością z zachodu na wschód, oddzielając mroźne powietrze z północy od ciepłego z południa. Jaki jest jego wpływ na wir polarny? Dość prosty: silny strumień oznacza stabilny wir. Gdy prąd strumieniowy pędzi szybko i prosto, działa jak mocna obręcz, która więzi zimne powietrze nad biegunem. Wtedy w Polsce zima jest względnie łagodna. Jednak gdy polarny prąd strumieniowy słabnie i zaczyna meandrować, w „obręczy” pojawiają się zafalowania, a zimne powietrze z wiru polarnego wdziera się tymi wygięciami dalej na południe – na przykład prosto nad Polskę. W drugiej połowie stycznia 2026 r. doszło do gwałtownego osłabienia wiru polarnego (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej informował o tym 23 stycznia). Powodem było prawdopodobnie zjawisko silnego ocieplenia stratosferycznego – szybkiego wzrostu temperatury stratosfery nad biegunem północnym, który doprowadził do miejscowego rozpadu wiru polarnego na mniejsze, mroźne fragmenty. W rezultacie meandrujący prąd strumieniowy pozwolił tym lodowatym masom powietrza znad Syberii i Arktyki rozlać się nad Europę Środkową. Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Choć dla współczesnego młodego Polaka -20°C to ekstremum, obecna sytuacja – szczególnie gdy oceniamy ją w dłuższych skalach czasu – jeszcze nie zbliżyła się do tak zwanych zim stulecia z lat 1928/29, 1962/63 i 1978/79. Wtedy temperatury spadające poniżej -30°C w różnych częściach kraju utrzymywały się tygodniami. Historyczne dane meteorologiczne z ostatnich dekad i stuleci są pod tym względem niezwykle cenne. Polska ma się tu czym chwalić: krakowscy uczeni prowadzą jedną z najstarszych nieprzerwanych serii pomiarów meteorologicznych w Europie Środkowej, z danymi sięgającymi końca XVIII wieku. Uniwersytet Jagielloński należy do nielicznych ośrodków naukowych, które szczycą się tak długą tradycją pomiarów i badań klimatu. Pomiary temperatury powietrza w Warszawie mają udokumentowaną historię od 1779 roku, co czyni je też jednymi z najdłuższych. Analiza historycznych pomiarów rzuca nowe światło na obecne mrozy. Choć styczeń zaskakuje chłodem, dane długoterminowe są nieubłagane: klimat się ociepla. W ciągu ostatnich trzech dekad (1989–2018) wystąpiło aż 54% wszystkich najcieplejszych miesięcy od połowy XIX wieku. W samym XXI wieku (analizując pomiary do 2018 r.) odnotowano 50 ekstremalnie ciepłych miesięcy i zaledwie trzy ekstremalnie chłodne (październik 2003, grudzień 2010 i marzec 2013). Dla porównania, w drugiej połowie XIX wieku sytuacja była odwrotna. W ciągu 53 lat odnotowano jedynie 11 miesięcy rekordowo ciepłych, przy aż 60 miesiącach zaliczanych do najchłodniejszych w historii. Zimy stulecia Co jeszcze wynika z pomiarów? Jedne z najniższych temperatur, nieco poniżej -40°C, zanotowano w lutym 1929 roku, w województwach podkarpackim, małopolskim i śląskim. Niewiele „cieplej” bywało, zwykle tylko lokalnie, w roku 1888, 1940 czy 1963. Ekstremalnie niskie temperatury notowano również na przełomie lat 1978/79 (ówczesna zima stulecia była czasem paraliżu kraju przez opady, zaspy i mróz) i w styczniu 1987 roku. Z powyższego zestawienia można wywnioskować, że tych „zim stulecia” na stulecie przypada kilka, i nie jest to dalekie od prawdy. Zgodnie z definicją termin ten odnosi się do najsurowszej zimy w danym stuleciu. W języku potocznym zimą stulecia określamy jednak każdą zimę o skrajnie ekstremalnym przebiegu. Jej cechami charakterystycznymi są: silnie ujemne, odbiegające od norm wieloletnich temperatury, anomalie w zakresie nasilenia i trwania opadów, w tym śnieżyc, skala zjawiska: odbiegająca od statystycznych norm pogoda musi nie tylko obejmować dużą część kraju, ale i utrzymywać się dłużej niż typowe zimowe ochłodzenie. Biorąc pod uwagę, że po gwałtownym ochłodzeniu z przełomu stycznia i lutego temperatury już po kilku dniach zaczęły powoli wzrastać, obecne zjawisko jest tylko drobną anomalią w stosunku do średnich temperatur z ostatnich 20 lat, i nadal mieści się w granicach naturalnej zmienności klimatu Polski. Która, co warto dodać, leży w strefie mieszania się wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Klimat Polski nie bez powodu określa się jako umiarkowany ciepły przejściowy. „Przejściowość” jest tu kluczowym słowem – oznacza, że nad naszym krajem zwykle ścierają się dwie potężne masy powietrza, co czyni polską pogodę jedną z najbardziej nieprzewidywalnych w Europie. Paradoks globalnego ocieplenia Choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, takie gwałtowne ataki zimy są powiązane z postępującym ociepleniem Arktyki. Zjawisko znane jako arktyczne wzmocnienie powoduje, że różnica temperatur między obszarami okołobiegunowymi a równikowymi maleje. Arktyka ociepla się znacznie szybciej niż reszta planety. Głównym tego powodem jest zanikanie jej białego lodu morskiego, który, zamiast odbijać promienie słoneczne, odsłania ciemną powierzchnię oceanu, efektywnie pochłaniającą ciepło. Ten wzrost temperatury na północy zaburza prąd strumieniowy, co prowadzi do częstszych ataków arktycznego powietrza w szerokościach geograficznych Polski. Za sprawą arktycznego wzmocnienia różnice temperatur na Ziemi zmniejszają się, co sprawia też, że prąd strumieniowy bardziej meandruje (faluje). Im większe są jego fale, tym więcej energii ma szansę dotrzeć wyżej, aż do stratosfery, zwiększając szansę na wystąpienie wspomnianego wyżej zjawiska ocieplenia stratosferycznego. Co dalej z prawdziwą zimą? Czy przed nami wielki powrót prawdziwych zim? Nie świadczy o tym obecne, jak na razie chwilowe ochłodzenie. Należy zachować sceptycyzm: trendy długoterminowe wskazują na dalszy wzrost średnich globalnych temperatur. Zima z przełomu stycznia i lutego 2026 jest raczej niespodziewanym przypomnieniem o zmienności pogody i położeniu Polski na styku różnych wpływów kształtujących klimat, a nie zapowiedzią powrotu do stanu sprzed dekad czy nawet, jak niektórzy chcieliby, nowej epoki lodowej. Podsumowując, kluczem do zrozumienia anomalnych mrozów w dobie ocieplenia klimatycznego jest dynamika prądu strumieniowego. Jak wskazuje fizyk atmosfery prof. Krzysztof Markowicz, globalne ocieplenie osłabia stabilność niektórych procesów sterujących pogodą. Wynika to ze zmniejszającej się różnicy temperatur między szybko nagrzewającą się Arktyką a rejonami równikowymi. Gdy ten gradient termiczny maleje, prąd strumieniowy traci pęd i zamiast płynąć równo, zaczyna meandrować. W praktyce oznacza to gwałtowne, często naprzemienne wtargnięcia na różne szerokości geograficzne skrajnie różnych mas powietrza: po okresach ciepła następuje nagłe otwarcie „wrót Arktyki”, kierujące mroźne powietrze dalej niż zwykle na południe, w tym nad obszar Polski. I to raczej ta niestabilność, a nie stałe ochłodzenie, ma szansę stać się nową normą naszych zim. Źródła: Markowicz K., Efekt człowieka. Najlepiej byłoby mieć dwie Ziemie, by udowodnić kryzys, Julita Żylińska (red.), 2021 Francis, J. A., & Vavrus, S. J., Evidence linking Arctic amplification to extreme weather in mid-latitudes, Environmental Research Letters, 2012 IMGW-PIB, Współczesne problemy klimatu Polski, pod redakcją Longiny Chojnackiej-Ożga i Haliny Lorenc, 2019
Jak bardzo wprzód możemy prognozować pogodę i kiedy wreszcie będzie wiosna? IMGW wyjaśnia, od kiedy zaczynają się spekulacje
Czy długoterminowe prognozy pogody działają? A może da się przewidywać pogodę tylko na kilka dni wprzód? Meteorolodzy i synoptycy wykorzystują skomplikowane modele matematyczne, żeby nam żyło się łatwiej. Ich praca wymaga ogromnej wiedzy, ale co jest w niej najtrudniejsze?
Denerwujesz się, bo jeszcze dwa miesiące temu sprawdzałeś pogodę na swój wyjazd nad jezioro i miało być słonecznie, a po przyjeździe okazuje się, że pada rzęsisty deszcz? Agnieszka Prasek, synoptyczka i rzeczniczka IMGW-PIB tłumaczy, jak realnie można prognozować pogodę i na ile to działa. Jak powstają prognozy pogody? Podstawą wszystkich prognoz jest tzw. modelowanie numeryczne. Oznacza to, że komputery przeliczają setki tysięcy równań opisujących ruch atmosferyczny i wymianę energii na podstawie dostarczanych danych meteorologicznych: obrazów satelitarnych, radarowych oraz obserwacji naziemnych i balonowych. Na ich podstawie tworzone są bardzo szczegółowe mapy. – Dane wejściowe prognoz modeli numerycznych zaburzane są także niewielkimi błędami: wszystko po to, by uzyskać szereg możliwych scenariuszy. Wyniki poddawane są następnie analizie statystycznej w celu określenia prawdopodobieństwa występowania określonych zjawisk – tłumaczy rzecznika IMGW. Uzyskiwane w procesie modelowania dane są następnie analizowane przez synoptyków. Ci, na podstawie swojej wiedzy, umiejętności i doświadczenia przygotowują oficjalne prognozy pogody. Najbardziej wiarygodne są prognozy krótkoterminowe Prognozy krótkoterminowe obejmują zazwyczaj okres do 72 godzin. To je użytkownicy sprawdzają najczęściej. Wykorzystujemy je do codziennego planowania strojów, weekendowych wycieczek czy imprez plenerowych. Na szczęście skuteczność takich prognoz sięga nawet 90–95%. – Modele globalne numerycznej prognozy pogody cechują się wysoką sprawdzalnością w horyzoncie czasowym 5–7 dni, co pozwala określić ogólną sytuację synoptyczną oraz w miarę wiarygodny przebieg zjawisk atmosferycznych. Bardziej szczegółowe prognozy modeli mezoskalowych są wykonywane na ogół w horyzoncie czasowym do 3 dób – mówi Agnieszka Prasek. Te ostatnie charakteryzują się gęstą siatką obliczeniową o rozdzielczości nawet setek metrów. To pozwala odwzorować procesy zachodzące w mniejszej skali, np. konwekcję i przez to opracować prognozę dla konkretnych miast czy obszarów. Gdzie szukać prognoz pogody? W Polsce to Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej publikuje tego rodzaju prognozy i warto mieć je „na oku”. Są one aktualizowane nawet kilka razy na dobę, reagując na dynamiczne zmiany pogody. Instytut współpracuje ze Światową Organizacją Meteorologiczną i innymi agendami ONZ. Czy można przewidzieć pogodę na miesiąc wprzód? Prognozy długoterminowe Prognozy długoterminowe (od 8 dni do kilku miesięcy) opierają się głównie na analizie trendów klimatycznych. Są one przydatne do oceny czy miesiąc będzie cieplejszy lub chłodniejszy od średniej lub czy suma opadów przekroczy normę. Jednak ze względu na chaotyczny charakter atmosfery oraz wrażliwość modeli na początkowe warunki, dokładność prognoz długoterminowych jest niska. Według synoptyków IMGW-PIB można traktować je bardziej jako prognozy trendów, a nie szczegółowe rozpiski pogody na poszczególne dni. Co jest najtrudniejsze w prognozowaniu pogody i czemu te czasem się mylą? – Najtrudniejsze jest prognozowanie zjawisk zachodzących w stosunkowo małej skali – wyjaśnia rzeczniczka IMGW. – Jest to trudność charakteryzująca zarówno prognozowanie krótkoterminowe, jak i długoterminowe. Niestabilność numeryczna algorytmów, które rozwiązują równania różniczkowe, wynikająca z niekorzystnych uwarunkowań wykorzystywanych schematów różnicowych oraz nawet niewielkie błędy pomiarowe stanowią główne przyczyny ograniczonej sprawdzalności prognoz. Na powyższe czynniki nakłada się ponadto parametryzacja procesów mikrofizycznych – z racji ograniczonej rozdzielczości modeli niektóre procesy reprezentowane są w uproszczony sposób. To także bezpośrednio wpływa na błędy, bo pogoda to bardzo skomplikowane i delikatne zagadnienie. Kiedy będzie wiosna? W Polsce początek kalendarzowej wiosny przypada na 21 marca. Nie trzeba o to pytać synoptyków – to oficjalny początek nowej pory roku w naszym klimacie i nie zależy on od faktycznych zmian w pogodzie. Faktyczny przełom, który zakończy okres kożuchów, czapek i szalików, jest trudny do przewidzenia. Im dłuższy horyzont czasowy, tym więcej wariantów pogodowych jest możliwych. Tak jak wspomina Agnieszka Prasek, prognozy długoterminowe mają charakter jedynie orientacyjny. Chociaż nie wiemy dokładnie, kiedy zrobi się ciepło, to mamy pewne pocieszenie – przeżyliśmy już okres 10 tygodni największej „ciemnicy”, a dni nieubłaganie robią się dłuższe i dłuższe. Najmniej Słońca w roku doświadczamy bowiem pomiędzy 16.11 a 25.01. Idzie ku dobremu, a wiosna, jak co roku, nadejdzie. Bądźmy dobrej myśli. Źródła: IMGW, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.