Badaczki z Uniwersytetu Warszawskiego policzyły to dokładnie. Takie jest realne ryzyko boreliozy w Polsce
Ukąszenie kleszcza to dla wielu z nas spory stres przed przenoszonymi przez te pajęczaki chorobami, szczególnie boreliozą, na którą do tej pory nie ma szczepionki. Nowe badanie naukowczyń z Uniwersytetu Warszawskiego zawiera konkretne liczby i jasno wskazuje, kiedy ukąszenie kleszcza jest najbardziej niebezpieczne.
W Polsce świadomość tego, że kleszcze roznoszą boreliozę, jest już powszechna. Ale jakie jest ryzyko zarażenia po ukąszeniu kleszcza? Ile kleszczy to nosiciele bakterii boreliozy? Jak ryzyko się zmienia w zależności od czasu przebywania pajęczaka w skórze? Na te pytania brakowało dotychczas precyzyjnych odpowiedzi. Badaczki z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego opublikowały niedawno pracę, która w dużej mierze rozwiewa wszystkie te wątpliwości. I – co najważniejsze – ich badanie dotyczy terenu Polski. Jak przeprowadzono badanie? Jak informuje Wydział Biologii UW w mediach społecznościowych, „badaczki z Zakładu Parazytologii (Instytut Zoologii Doświadczalnej, Wydział Biologii UW) mgr Julia Koczwarska oraz dr hab. Renata Welc-Falęciak opublikowały w czasopiśmie „Parasites and Vectors" wyniki badań dotyczące ryzyka zachorowania na boreliozę po pokłuciu przez kleszcza pospolitego w Polsce oraz czynników, które to ryzyko zwiększają”. W pracy uwzględniono wpływ czasu żerowania kleszczy oraz stężenie krętków Borrelia w ich organizmach. Prace prowadzono w latach 2021–2022, wykorzystując metodę nauki obywatelskiej (citizen science). Ochotnicy przesyłali naukowcom usunięte ze skóry kleszcze do analizy laboratoryjnej. Wypełniali też kwestionariusz medyczny po 8 tygodniach od incydentu. Ryzyko boreliozy w Polsce: wyniki badania W badaniu przeanalizowano łącznie 2079 kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus), z których większość stanowiły nimfy (69,8%) oraz dorosłe samice. Najważniejsze ustalenia to: Obecność bakterii boreliozy u kleszczy: wykazano, że 15,7% badanych pajęczaków było nosicielami krętków Borrelia. Odsetek ten był wyższy u osobników dorosłych (20,4%) niż u nimf (14,7%). Ryzyko zachorowania: ogólne ryzyko wystąpienia boreliozy po ukąszeniu przez kleszcza (niezależnie od jego statusu zakażenia) wyniosło 3,1%. W przypadku ukąszenia przez kleszcza, u którego potwierdzono obecność DNA Borrelia, ryzyko wzrastało do 16,0%. Czas żerowania a infekcja: Badanie wykazało silną korelację między długością żerowania zakażonego kleszcza a ryzykiem zarażenia boreliozą. Wynosiło ono 10% przy usunięciu kleszcza w ciągu pierwszych 24 godzin i wzrastało do 30%, gdy żerowanie trwało powyżej 48 godzin. Objawy kliniczne: Spośród 54 potwierdzonych przypadków boreliozy rumień wędrujący wystąpił u 64,9% pacjentów. Częstość jego występowania była podobna we wszystkich grupach wiekowych. Co robić, gdy znajdziemy kleszcza na skórze? Z badania jasno wynika, że najważniejsze jest jak najszybsze usunięcie pajęczaka. Tak naprawdę tylko na to mamy wpływ, gdy już kleszcz wgryzie się w skórę. Wydział Biologii UW prowadzi stronę kleszczologia.pl, na której znajdziemy m.in. informacje, jak poprawnie usuwać kleszcze ze skóry, ale też mnóstwo innych przydatnych – i zweryfikowanych naukowo – faktów. Źródła: Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Parasites & Vectors, Kleszczologia.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zimowe kleszcze sieją spustoszenie. Pojawiły się przez łagodniejszy klimat i stanowią wielkie zagrożenie
Chociaż kojarzą nam się głównie z latem, to obecnie zimą kleszcze wcale nie próżnują. Ich podgatunki korzystają z coraz wyższej temperatury i stają się aktywne nawet wtedy, gdy powinny trwać w letargu. Nowe realia wymagają od nas stałej czujności, bo okazuje się, że te pasożyty odpowiadają za lwią część śmierci łosi.
Zespół badaczy Université Laval odkrył, że kleszcze zimowe odpowiadają za śmierć większości młodych łosi we wschodniej Kanadzie. Pasożyt, który rozprzestrzenia się przez zmiany klimatyczne, powoduje ogromne straty wśród 8–13 miesięcznych łoszaków. Czym jest kleszcz zimowy? Kleszcz zimowy (Dermacentor albipictus) różni się od pospolitych kleszczy znanych w Europie. Przede wszystkim cały swój cykl życiowy – od larwy do postaci dorosłej – realizuje na jednym żywicielu. Pasożyt najczęściej wybiera łosie, rzadziej inne duże ssaki (np. jelenie, karibu). Latem larwy czekają w ściółce, jesienią wspinają się na przechodzące zwierzę i tam rozpoczynają żerowanie. Zimą kleszcze osiągają dorosłość, kopulują, a samice pod jej koniec wysysają ogromne ilości krwi, co umożliwia im złożenie tysięcy jaj po odpadnięciu na ziemię. Jak zmiany klimatu pomagają kleszczom? Przebieg zimy ma kluczowe znaczenie dla przeżywalności kleszczy zimowych. Długie, mroźne zimy skutecznie ograniczały ich liczebność. Ich stopniowe łagodzenie, obserwowane od dekad – zarówno w Kanadzie, jak i w Skandynawii – przedłuża sezon aktywności pasożytów, umożliwiając gwałtowny wzrost populacji. Kleszcze mają więcej czasu na znalezienie żywiciela i rozmnażanie, co zwiększa ryzyko masowej infestacji. Skąd pewność, że to kleszcze zabijają łosie? W ramach trzyletnich badań prowadzonych na kanadyjskim uniwersytecie odłowiono 280 młodych łosi z pięciu populacji rozciągających się od południowego Nowego Brunszwiku aż po obszary na północ od Rzeki Świętego Wawrzyńca. Każde zwierzę otrzymało obrożę GPS, a połowa z nich została poddana leczeniu akarycydem, specjalistycznym środkiem przeciwko kleszczom. Celem eksperymentu było porównanie zachowań i przeżywalności osobników w tych samych warunkach środowiskowych, ale o różnym poziomie inwazji pasożytniczej. Szczególną uwagę zwrócono na koniec zimy, kiedy samice kleszczy pobierają największe ilości krwi do rozmnażania, co najbardziej osłabia gospodarza. 94% – o tyle wzrosła przeżywalność dzięki leczeniu Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 145 łosi nieleczonych zmarło 58 osobników. Natomiast wśród 135 łosi, którym podano akarycyd, zmarło tylko 9. Oznacza to, że ryzyko śmiertelności było aż o 94 procent niższe u leczonych łosi. To jednoznacznie wskazuje na to, że kleszcze zimowe były główną przyczyną śmierci młodych osobników. Zespół badaczy stwierdził, że większość z 67 zgonów zarejestrowanych w okresie zimowym nie nastąpiłaby, gdyby nie obecność pasożyta. Dlaczego łosie umierają, a jelenie nie? Jelenie wirginijskie mają dłuższą historię współistnienia z kleszczami zimowymi. Dzięki temu wykształciły mechanizmy obronne, takie jak intensywne tarzanie się czy zrzucanie sierści, co pozwala im ograniczyć liczbę pasożytów. Łosie, które dopiero niedawno zaczęły współistnieć z tym pasożytem w tej części Kanady, nie zdążyły się zaadaptować. Ich szybki metabolizm, niskie rezerwy tłuszczowe i wysoka liczba kleszczy sprawiają, że młode łosie są szczególnie podatne na skutki inwazji. W połączeniu z warunkami środowiskowymi sprzyjającymi pasożytowi, powstaje tragiczna w skutkach sytuacja. Jak bronić się przed kleszczem zimowym? Możliwości zarządzania liczebnością kleszczy zimowych są ograniczone. Pasożyt do rozmnażania potrzebuje żywiciela, więc jednym z rozważanych działań jest redukcja zagęszczenia populacji łosi na terenach szczególnie narażonych. Innym podejściem może być zarządzanie lasami w sposób, który zmienia temperaturę i wilgotność gleby, co wpływa na przeżywalność kleszczy. Zespół badawczy z Université Laval prowadzi dalsze badania nad wpływem struktury lasu na obecność pasożytów. Opracowywany jest także model prognostyczny, który ma pomóc przewidzieć poziom infestacji na podstawie czynników środowiskowych. Dzięki temu możliwe będzie lepsze planowanie działań ochronnych dla łosi i zarządzanie zasobami leśnymi. Czy kleszcz zimowy skolonizuje także Europę? Zwiększająca się temperatura zdaje się potwierdzać, że ciężko nam będzie się przed nim obronić. Źródło: Université Laval, The Conversation, Ticks and Tick-borne Diseases, Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trwa inwazja tropikalnych kleszczy na północ Polski. Apel naukowców
Ekspansja olbrzymich kleszczy afrykańskich na północ Polski wcale nie spowolniła. Zaobserwowano je w kolejnych regionach naszego kraju. Również jesienią kleszcze będą bardzo aktywne – przestrzegają naukowcy.
W ostatnich latach na terenie Polski jest coraz więcej kleszczy. Okazuje się, że względu na ocieplenie klimatu nie są to jedynie rodzime gatunki, ale też takie, które do tej pory w naszym kraju nie występowały. Są to kleszcze o afrykańskim rodowodzie. Marsz i… lot kleszczy Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego poinformowali, że ekspansja tych kleszczy na północ Polski nie spowolniła. Określają je jako „monster ticks” ze względu na ich duże rozmiary względem rodzimego odpowiednika. Mogą być od niego nawet kilkukrotnie większe. Kleszcze są przenoszone na znaczenie odległości przez zwierzęta kopytne, ale też ptaki wędrowne. I tak też zapewne dzieje się w Polsce. Apel naukowców – wyślij kleszcza Naukowcy w Uniwersytetu Warszawskiego próbują ustalić, jak wygląda ekspansja kleszczy. Dlatego proszą o pomoc społeczeństwo. Zespół prof. Anny Bajer w ubiegłym roku rozpoczął projekt o nazwie „Monster tick – narodowe kleszczobranie”. Jego celem jest sprawdzenie i zmapowanie ognisk kleszcza Hyalomma marginatum. Dotychczas naturalnie występował on w Północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie oraz w Azji. – Jeśli zauważysz kleszcza, ostrożnie go usuń i prześlij na adres: Zakład Eko-epidemiologii Chorób Pasożytniczych, Wydział Biologii, Uniwersytet Warszawski, ul. Miecznikowa 1, 02-096 Warszawa. Biorąc udział w projekcie, zdobędziesz wiedzę o kleszczach i dowiesz się, jakie gatunki atakują ciebie oraz twoje zwierzęta – zachęcają badacze z Wydziału Biologii UW. Dorosłe samice Hyalomma mają barwę od rudobrązowej po niemal czarną. Szybko się poruszają i aktywnie poszukują żywicieli. Do końca czerwca tego roku Wydział Biologii odebrał ok. 60 przesyłek z kleszczami, wśród których zidentyfikowano 11 osobników Hyalomma. Były wśród nich egzemplarze Hyalomma marginatum, tzw. kleszcza wędrownego – tego badacze się spodziewali. Drugi to kleszcz stricte afrykański Hyalomma rufipes. Ten tak daleko na północy był mniej spodziewany. Ogniska kleszczy w Polsce Z obserwacji naukowców wynika, że jedno „kleszczowe” ognisko znajduje się na Śląsku, a drugie w Wielkopolsce, w okolicy Poznania. Pojedyncze zgłoszenia afrykańskich kleszczy pochodzą też z innych obszarów Polski. Pojawiły się m.in. na Pomorzu – w Tokarach niedaleko Gdańska i w Pieckach na Mazurach. Gdzie wolontariusze znajdują „kleszcze giganty”? Trzy zebrano z koni, jeden z krowy, dwa zostały ściągnięte… z domów. Te „nowe” na naszym terenie kleszcze są niebezpieczne. Hyalomma marginatum jest uważana za głównego przenosiciela wirusa gorączki krwotocznej krymsko-kongijskiej (CCHFV). Patogen ten może wywołać u ludzi ciężki zespół wielonarządowy – gorączkę, wstrząs i krwotok. Trwają analizy, czy wirus działa też w przypadku kleszczy znajdowanych w Polsce. Źródło: Serwis Naukowy UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Interaktywna mapa kleszczy. Mieszkańcy tych regionów muszą zachować szczególną ostrożność
Mapa kleszczy pokazuje, gdzie ryzyko ukąszenia jest największe. Sprawdź, które województwa są najbardziej zagrożone i jak skutecznie się chronić przed tymi niebezpiecznymi pajęczakami.
W tym artykule: Kiedy kleszcze są aktywne? Interaktywna mapa kleszczy w Polsce Choroby przenoszone przez kleszcze Kleszcz u psa lub kota Kleszcze są aktywne coraz wcześniej i występują coraz częściej – nie tylko w lasach, ale też w miastach. Dzięki interaktywnej mapie możemy sprawdzić, gdzie ryzyko ukąszenia jest największe. W tym artykule podpowiadamy także, jak się chronić i co zrobić po kontakcie z pajęczakiem. Kiedy kleszcze są aktywne? Sezon na kleszcze można – niestety – uznać za otwarty. Pajęczaki te rozpoczynają swoją aktywność już na początku wiosny, osiągając dwa wyraźne szczyty: pierwszy przypada na przełom maja i czerwca, drugi – we wrześniu i październiku. Cykl ten zwykle kończy się późną jesienią, jednak w latach z łagodniejszą zimą może trwać nawet cały rok. Wystarczy, że temperatura wzrośnie powyżej 5 st. C, a kleszcze przerywają hibernację i ponownie stają się aktywne. Co więcej, są odporne zarówno na krótkotrwałe susze, jak i lekkie mrozy. Dorosłe osobniki potrafią przetrwać w stanie odrętwienia nawet do 800 dni, a ich przeciętna długość życia wynosi od 2 do 4 lat. Jeśli chodzi o dobową aktywność kleszczy, największą czujność warto zachować w godzinach porannych – między 8:00 a 12:00. Drugi szczyt przypada popołudniami, kiedy to pajęczaki zaczynają „polować” około godziny 16:00 i pozostają aktywne aż do 20:00–21:00. View Burdaffi on the source website Interaktywna mapa kleszczy w Polsce Naukowcy wyróżniają niemal 900 gatunków kleszczy na całym świecie. W Europie występuje około 70 z nich, a na terenie Polski zidentyfikowano 19 gatunków. Najczęściej spotykanym jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), którego wygląd do złudzenia przypomina nasiona rącznika pospolitego. Kleszcze preferują środowiska wilgotne, zacienione i porośnięte roślinnością – szczególnie chętnie zasiedlają lasy liściaste, zarośla, parki miejskie, polany oraz łąki. W związku z tym ryzyko kontaktu z nimi rośnie zwłaszcza podczas wiosenno-letnich spacerów w naturze. Które rejony Polski są najbardziej zagrożone? Pomocna w odpowiedzi na to pytanie okazuje się interaktywna Mapa Kleszczy, udostępniona przez autorów serwisu ciemnastronawiosny.pl. Projekt opiera się na danych przesyłanych przez użytkowników – mapa jest na bieżąco aktualizowana i pokazuje lokalizacje, w których wykryto te pajęczaki. Jak zaznaczają jej twórcy, „miejsca niebezpieczne pokazane są dokładnie tam, gdzie wskazała go osoba dodająca, natomiast punkty kleszczy wyświetlane są w postaci zanonimizowanej – rzeczywiste miejsce znalezienia kleszcza znajduje się w promieniu około 100 metrów”. Centralna i południowa część kraju to dziś rejony o najwyższym natężeniu obecności kleszczy. Szczególnie narażeni są mieszkańcy woj. łódzkiego, mazowieckiego, śląskiego i małopolskiego. Choroby przenoszone przez kleszcze Choć ukąszenie przez kleszcza zazwyczaj przebiega bezboleśnie, jego konsekwencje mogą być poważne i długotrwałe. Nieleczony rumień wędrujący – jeden z pierwszych objawów zakażenia – może prowadzić do rozwoju groźnych chorób odkleszczowych, takich jak borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), tularemia, bartonelloza czy babeszjoza. Dlatego tak istotna jest odpowiednia profilaktyka, zwłaszcza przed wyjściem na łono natury. Aby zminimalizować ryzyko kontaktu z kleszczem, warto: stosować repelenty w formie kremu, sprayu lub płynu, przeznaczone do odstraszania pajęczaków, zakładać szczelną odzież zakrywającą jak największą powierzchnię ciała – najlepiej w jasnych kolorach, co ułatwia zauważenie pasożyta na ubraniu. Po każdym spacerze w parku, lesie czy na łące, należy dokładnie obejrzeć całe ciało, zwracając szczególną uwagę na miejsca, w których kleszcze najczęściej się wczepiają: okolice kolan, pachwiny, pośladki, szyję oraz pachy. W przypadku zauważenia pasożyta, należy jak najszybciej usunąć go za pomocą plastikowej pęsety i odkazić miejsce ukąszenia – lub skorzystać z pomocy medycznej. Statystyki nie pozostawiają złudzeń. W 2023 roku w Polsce odnotowano aż 659 przypadków zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu, co stanowi znaczny wzrost w porównaniu z poprzednimi latami – 445 przypadków w 2022 r. i 265 w 2019 r. Eksperci wskazują, że za ten wzrost odpowiadają przede wszystkim zmiany klimatyczne, które wpływają na wydłużenie sezonu aktywności kleszczy oraz ich migrację na nowe obszary. Badania biologów z Uniwersytetu Warszawskiego potwierdzają, że kleszcze coraz częściej występują także w miejskich parkach. W Warszawie stwierdzono ich liczne skupiska na terenach zielonych, co oznacza, że ryzyko ukąszenia dotyczy nie tylko lasów, ale i przestrzeni miejskich. Kleszcz u psa lub kota Wiele osób o tym zapomina, ale kleszcze mogą być przenoszone do domu także przez naszych pupilów. Nieleczone ugryzienie, tak jak w przypadku ludzi, może doprowadzić do szeregu chorób, a w najgorszym przypadku śmierci czworonoga. Aby uchronić psa lub kota przed wkłuciem się pajęczaka, warto zaopatrzyć się w specjalne obroże, krople, tabletki i inne preparaty zmniejszające ryzyko niechcianego spotkania z kleszczem. Zaleca się także zapobiegawczo obejrzeć skórę zwierzaka po dłuższym spacerze. Źródła: ciemnastronawiosny.pl, gov.pl.
Według badań polskich biologów kleszcze stają się zwierzętami miejskimi
Biolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadzili badania nad obecnością kleszczy na terenie Warszawy. Wyniki są zatrważające, choć wielu mieszkańców pewnie się ich spodziewało. Kleszcze są nie tylko obecne, ale liczne w wielu miejskich parkach.
Spis treści Wyniki liczenia kleszczy w Warszawie W Polsce występuje wiele gatunków kleszczy Nie trzeba być wielkim fanem aktywności na świeżym powietrzu by zauważyć, że liczebność kleszczy wzrasta. Oczywiście rośnie także świadomość zagrożeń, jakie niosą i sposobów na odstraszanie ich. Jednak nie tylko ilość kleszczy podlega zmianom, także ich zasięg. Zasiedlają coraz to nowe środowiska. Według najnowszego liczenia tych pajęczaków na terenie Warszawy, są w stolicy powszechne. Wyniki liczenia kleszczy w Warszawie Badanie przeprowadzili biolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego. Kleszczy szukali w Warszawie w 15 lokalizacjach, zarówno miejskich, jak i podmiejskich, od połowy marca do połowy czerwca 2021 r. Zastosowali tzw. metodę flagowania, polegającą na przeciąganiu białego, wełnianego materiału po podłożu i zliczaniu kleszczy. Biały kolor przyciąga te pajęczaki. Dagmara Wężyk, główna autorka badania, opowiada, że do jego przeprowadzenia zmotywowały naukowców doniesienia mieszkańców. W niektórych miejscach, takich jak Ogród Botaniczny UW, Park Łazienkowski czy Leśne Przedszkole w Lesie Kabackim kleszcze nie tylko odnotowano – ale były bardzo liczne. W Ogrodzie Botanicznym UW na długości 20–30 metrów zebrano ich ponad 30. Zidentyfikowano dwa gatunki: kleszcza pospolitego oraz łąkowego. Złapane okazy przebadano pod kątem obecności chorobotwórczych mikroorganizmów. Niestety, wyniki nie napawają optymizmem. Analiza molekularna wykazała, że 14,3% kleszczy pospolitych zawierało DNA bakterii Borrelia wywołujących boreliozę, a aż 64% kleszczy łąkowych było nosicielami bakterii Rickettsia, które mogą powodować różne choroby, w tym tyfus i gorączkę plamistą. Badanie potwierdziło też że sezon aktywności kleszczy rozpoczyna się wcześniej, niż powszechnie sądzono. Kleszcz łąkowy pojawia się już w marcu, a jego aktywność może utrzymywać się przez całą łagodną zimę. Kleszcz pospolity osiąga szczyt aktywności w maju. Zatem nie tylko lato i nie tylko wieś sprzyjają kleszczom. Wystarczy kawałek w miarę naturalnej, niekoszonej zieleni i temperatura powyżej zera. A pamiętajmy że w mieście znacznie łatwiej niż w naturze znaleźć w miarę ciepłe miejsca. Ochrona przed kleszczami powinna trwać przez cały rok. Można skorzystać np. z interaktywnej mapy ich występowania. W Polsce występuje wiele gatunków kleszczy Spośród około 900 gatunków kleszczy żyjących na całym świecie, 19 z nich występuje w Polsce. Należą do dwóch rodzin: obrzeżkowatych i kleszczy właściwych. Najczęstsze są u nas trzy gatunki: kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), kleszcz gryzoni (Ixodes trianguliceps) i kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). Na terenie naszego kraju pojawiają się sporadycznie nowe gatunki, np. kleszcz afrykański. Najczęstszy, a co za tym idzie najgroźniejszy jest ten pierwszy. Kleszcz pospolity to wektor kilku groźnych chorób: boreliozy, kleszczowego zapalenia mózgu, anaplazmozy i babeszjozy. To właśnie on najczęściej atakuje ludzi, psy i koty. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kleszcze afrykańskie dotarły do Polski. Jak odróżnić je od kleszcza pospolitego?
W naszym kraju pojawiły się groźne kleszcze afrykańskie. Są znacznie większe od rodzimych gatunków. Mogą przenosić niebezpieczne patogeny – m.in. wirusa gorączki krwotocznej CCHFV. Jak je rozpoznać?
W tym artykule: Kleszcze afrykańskie – czym różnią się od kleszczy pospolitych Czy kleszcze afrykańskie są niebezpieczne? Co zrobić, gdy znajdziemy podejrzanie wyglądającego kleszcza? Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego otrzymali już trzy zgłoszenia o znalezieniu w naszym kraju kleszczy afrykańskich. Jak informuje PAP, egzotyczne kleszcze Hyalomma odkryto w okolicach Częstochowy, Poznania i Barankowa. Tym samym potwierdzono obecność tych egzotycznych kleszczy w Polsce. Osobniki należące do niebezpiecznego rodzaju zostały przesłane badaczom w ramach akcji Narodowe Kleszczobranie. Jej inicjatorką jest prof. Anna Bajer z Zakładu Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki Narodowemu Kleszczobraniu każdy, kto znalazł podejrzanie wyglądającego kleszcza, może go wysłać pocztą specjalistom z UW. Na razie naukowcy otrzymali ponad 400 zgłoszeń kleszczy. Pierwsza przesyłka z poszukiwanym kleszczem Hyalomma dotarła do specjalistów pod koniec lipca. Jak powiedziała PAP prof. Bajer, kleszcz został zebrany z konia w okolicach Częstochowy. Po co jest Narodowe Kleszczobranie? „Twoje zaangażowanie pozwoli na aktualizację zagrożeń ze strony kleszczy w Polsce!” – można przeczytać na stronie akcji. Znajduje się na niej również mapa, na którą nanoszone są zgłoszenia kleszczy. Kleszcze afrykańskie – czym różnią się od kleszczy pospolitych Kleszcze afrykańskie nazywane są „Monster ticks”. Nie bez powodu. Dorosłe samice mogą być nawet cztery razy większe od samic powszechnie występujących w Polsce kleszczy pospolitych. Jak rozpoznać kleszcze afrykańskie? Przede wszystkim po rozmiarach. Opite krwią Hyalomma mogą mieć ponad centymetr. „Są zatem zdecydowanie większe niż znane nam kleszcze” – piszą specjaliści na stronie Narodowego Kleszczobrania. Mają kolor brązowy i rudobrązowy. Ich charakterystyczną cechą są również bardzo długie odnóża w prążki. Warto przypomnieć, że mają cztery pary odnóży, a nie trzy jak owady. Kleszcze afrykańskie są szybkie i wytrwałe. Mogą długo podążać za upatrzoną ofiarą. Ich celem jest krew ludzi, ale również koni, psów czy bydła. Czy kleszcze afrykańskie są niebezpieczne? Hyalomma lubią ciepły klimat. Ich naturalnymi środowiskami są sawanny, pustynie i półpustynie. Kleszcze te występują w Afryce, południowo-wschodniej Azji, ale również południowej Europie. Postępujące zmiany klimatu spowodowały jednak, że migrują coraz bardziej na północ naszego kontynentu. Ich larwy przenoszą ptaki. Czym cieplejsza i bardziej sucha wiosna, tym lepsze warunki dla rozwoju kleszczy. Hyalomma pojawiły się już m.in. w Niemczech i Szwecji. Naukowcy z UW podejrzewali, że dotarły także do Polski, co pozwolił zweryfikować projekt nauki obywatelskiej. Dlaczego powinniśmy monitorować Polskę pod kątem obecności Hyalomma? Kleszcze te przenoszą bardzo groźny patogen: wirusa krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej (ang. Crimean-Congo Haemorrhagic Fever Virus, CCHFV). Wirus wywołuje niebezpieczną gorączkę krwotoczną. Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), śmiertelność w jej przypadku wynosi aż 10-40 proc. Według WHO wirus może doprowadzić do wybuchu epidemii. Co zrobić, gdy znajdziemy podejrzanie wyglądającego kleszcza? Przesłać go naukowcom z Wydziału Biologii UW. Dokładny adres i inne szczegółowe informacje można znaleźć na stronie Narodowego Kleszczobrania. Wpierw jednak należy kleszcza ostrożnie usunąć ze skóry. Specjaliści podpowiadają, że najlepiej robić to w jednorazowych rękawiczkach, używając kosmetycznej pęsety. O czym jeszcze powinniśmy pamiętać, usuwając kleszcze? Kleszcza wyciągamy powoli. Nie przekręcamy go, nie wyszarpujemy, nie zgniatamy. Miejsce ugryzienia po usunięciu kleszcze należy zdezynfekować. Później zaś warto pilnować, czy nie pojawia się obrzęk albo rumień wędrujący. W takich przypadkach powinniśmy udać się do lekarza. Źródła: Nauka w Polsce, narodowekleszczobranie.pl, WHO Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy wynaleźli nowy sposób na odstraszanie kleszczy. „Zachowują się jak pijane”
Opracowano nowy środek odstraszający kleszcze. W przeciwieństwie do istniejących, jest to repelent przestrzenny. Jeśli wyjdzie poza fazę testów i zostanie skomercjalizowany, będzie można go nosić przy sobie, zamiast rozpylać środek odstraszający na skórze albo na ubraniu.
W tym artykule: Nowy sposób na kleszcze Komary i kleszcze – jak się ich pozbyć? „Pole siłowe” odstraszające kleszcze Potrzebne dalsze badania nad repelentem O tym, jak groźne choroby mogą przenosić kleszcze, nie trzeba przypominać. Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu zagrażają mieszkańcom naszej strefy klimatycznej nie tylko w lecie, ale przez większość roku. Przed kleszczami można bronić się na kilka sposobów. Dwa najważniejsze to kontrola całego ciała i ubrania każdorazowo po spacerze na zewnątrz oraz stosowanie środków odstraszających, czyli repelentów. Te drugie w przypadku kleszczy są skuteczne, gdy rozpylamy je na skórze i ubraniu. Pajęczak musi mieć kontakt z substancją, by na niego podziałała. Inaczej jest, gdy walczymy z komarami. Komary odstraszają również repelenty przestrzenne. Czyli np. spirale, maty albo dozowniki elektryczne, które rozpylają środek owadobójczy w otoczeniu. Nowy sposób na kleszcze Nie jest wykluczone, że w przyszłości w podobny sposób będziemy odstraszać także kleszcze. W najnowszym numerze czasopisma naukowego „PLOS One” ukazał się artykuł opisujący nowy wynalazek. Opracowano go w laboratorium prof. Stephena Richa, mikrobiologa z Uniwersytetu Massachusetts Amherst. To pojemnik z nowym rodzajem repelentu, wydzielającym substancje lotne, które otumaniają kleszcze. Pewne wirusy powodują, że robisz się „smaczniejszy” dla komarów. To odkrycie może dać nam nowe repelenty Wirus wywołujący dengę i wirus Zika sprawiają, że myszy oraz ludzie zaczynają inaczej pachnieć. Zmieniony zapach częściej przywabia komary, które chętniej ich gryzą i w ten sposób prze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pewne-wirusy-powoduja-ze-robisz-sie-smaczniejszy-dla-komarow-to-odkrycie-moze-dac-nam-nowe-repelenty-fot-tom-ervin-getty-images-1fd79f9.jpeg" width="938" height="626" alt="Pewne wirusy powodują, że robisz się „smaczniejszy” dla komarów. To odkrycie może dać nam nowe repelenty (fot. Tom Ervin/Getty Images)" title="Pewne wirusy powodują, że robisz się „smaczniejszy” dla komarów. To odkrycie może dać nam nowe repelenty (fot. Tom Ervin/Getty Images)" /> Najpopularniejszym obecnie związkiem chemicznym stosowanym przeciwko owadom jest tzw. DEET, czyli N,N-dietylo-m-toluamid. To on jest najważniejszym składnikiem sprayów, z pomocą których bronimy się przed komarami, meszkami, końskimi muchami i kleszczami. – Niestety, większość repelentów została wymyślona ponad 75 lat temu. I to przeciwko komarom, a nie kleszczom – mówi prof. Rich, starszy autor pracy. – DEET to wśród nich złoty standard, który sprawdza się całkiem dobrze. Jednak świętym Graalem byłby repelent przestrzenny, działający na kleszcze równie dobrze albo nawet lepiej niż DEET – dodaje naukowiec. Komary i kleszcze – jak się ich pozbyć? Znalezieniem tego świętego Graala zajął się współpracujący z Richem naukowiec i przedsiębiorca Noel Elman. Opracował on urządzenie, w kontrolowany sposób uwalniające dwie syntetyczne substancje: transflutrynę i metoflutrynę. Obie należą do tzw. pyretroidów, środków ochrony roślin będących trzecią generacją insektycydów. Owady są na nie wrażliwe, ludzie i inne zwierzęta – nie. Następnie badacze pod kierunkiem Erica Siegela opracowali eksperyment, mający sprawdzić skuteczność urządzenia i zastosowanego repelentu. W tym celu zbudowali pojemnik z przezroczystymi ścianami o długości 30 centymetrów. W każdym znajdowały się trzy pionowo ustawione słupki. Do badania posłużyły samice kleszczy trzech różnych gatunków. Były one wkładane do testowej komory, do której przyczepiano dozownik z repelentem. Owady nie miały z nim bezpośredniego kontaktu. Jednak ich zachowanie wskazywało, że i transflutryna i metoflutryna mocno na nie działają. Gdy zaczęto rozpylać te środki w komorze, kleszcze wolniej wpinały się po słupkach, były mniej ruchliwe. A nawet, jak stwierdzili badacze, „zachowywały się jak pijane”. „Pole siłowe” odstraszające kleszcze Kleszcze atakują nas inaczej niż komary. Te drugie szybko podlatują i spędzają na skórze ofiary zaledwie sekundy. Stąd środki odstraszające mają sprawić, by w ogóle na nas nie usiadły. Natomiast kleszcze poruszają się stosunkowo wolno, a na naszym ciele mogą przebywać nawet kilka dni. – Repelenty nie zapobiegną wchodzeniu kleszczy na nas – mówi Rich. – Mamy jednak nadzieję, że zniechęcą je od pozostawania na naszej skórze – dodaje. Nowe środki odstraszające mają działać jak „pole siłowe”. Czyli zniechęcać owady do wędrówki po naszym ciele. Lekarz radzi. Co gryzie turystę? Uwaga! Wiosną zaczynają atakować komary, meszki, kleszcze, osy i pszczoły. Czy jest się czego bać? Warto bowiem pamiętać, że kleszcze nie spadają ani skaczą na ludzi z drzew. W rzeczywistości przyczepiają się do zwierząt (w tym ludzi), które ocierają się o gałązki zarośli. Potem szukają najlepszego miejsca do ugryzienia. Takiego, gdzie skóra jest cienka i dobrze ukrwiona. Np. pod kolanem, w pachwinie, pod ramieniem czy u nasady włosów. Potrzebne dalsze badania nad repelentem Naukowcy nie wiedzą, jaki dokładnie mechanizm zmienił zachowanie kleszczy. – Nadal mamy mnóstwo pracy do wykonania – przyznaje Rich. – Jednak wykazaliśmy, że przestrzenne repelenty mogą zmienić zachowanie kleszczy tak, by zmniejszyła się liczba ugryzień – dodaje. Jak może wyglądać zbudowany dzięki tym badaniom repelent przyszłości? Nie jest wykluczone , że kiedyś będziemy np. doczepiać do butów specjalnie zaprojektowany pojemniczek. Sprawi on, że te kleszcze, które na nas wejdą, zrezygnują z dalszej wędrówki. A my unikniemy przez to ich niebezpiecznych ugryzień. Źródła: EurekAlert, PLOS One.
Wiele ludzkich mikrobów jest śmiertelnych dla kleszczy. Jednak te znalazły sposób, by sobie z nimi radzić
Dobrze wiemy, że kleszcze mogą być niebezpieczne dla ludzi. Okazuje się jednak, że żyjące w naszych organizmach mikroby mogą być także groźne dla tych stawonogów.
W tym artykule: Białko w ślinie kleszczy Kleszcze kontrolują poziom bakterii powodującej boreliozę Kleszcz – doskonale zaprojektowany krwiopijca Boicie się kleszczy? Te pajęczaki mogą mieć powody, by być tak samo nieufne wobec nas, jak my wobec nich. Na ludzkiej skórze żyją bowiem bakterie, które są potencjalnie śmiertelnie niebezpieczne dla tych małych stawonogów. Jak to możliwe, że w takim razie te są w stanie nas ukąsić? Nowe badania sugerują, że około 40 milionów lat temu kleszcze, włączyły do swojego kodu genetycznego gen, który pochodzi od bakterii i pomaga chronić je przed niedoszłymi mikrozabójcami. Białko w ślinie kleszczy Jak donoszą naukowcy, gen ten tworzy białko zwane Dae2, które kleszcze czarnonogie (Ixodes scapularis) mogą wykorzystać do odpierania mikrobiologicznych zagrożeń. Nie jest to jednak broń równych szans – w probówce to białko nie zadziera z bakteriami, które nie przeszkadzają kleszczom, w tym z Borrelia burgdorferi, czyli bakteryjną przyczyną boreliozy. Nowe odkrycie może wyjaśnić, w jaki sposób kleszcze mogą omijać barierę obronną ludzi, by przez ukąszenie przenosić na nich choroby, w tym właśnie boreliozę, która jest najczęstszą chorobą przenoszoną przez te pajęczaki. Ślina kleszczy kryje w sobie wiele białek, które zabijają bakterie, jednak dotychczas niewiele badań przeanalizowało to, jak te białka pozwalają kleszczom bronić się przed niektórymi mikrobami, jednocześnie zachowując te gatunki, które nie są niebezpieczne dla kleszczy – wyjaśnił Albert Mulenga, biolog wektorowy na Texas A&M University w College Station, który nie był zaangażowany w badanie. Obecnie bakterie korzystają swojej wersji Dae2 do atakowania i zabijania innych bakterii konkurujących o składniki odżywcze – dzieje się tak poprzez namierzanie i degradację składnika ściany komórkowej, bez którego konkurencyjne komórki bakteryjne rozpadają się i umierają. Przez długi czas nie było jednak jasne, w jaki sposób kleszcze czarnonogie używają swojej wersji Dae2, która znajduje się w ślinie i wnętrznościach kleszczy. Seemay Chou, mikrobiolog i biochemik z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco przyznaje, że najważniejsze pytanie nowych badań dotyczyło tego, które bakterie są u kleszczy celem Dae2. Kleszcze kontrolują poziom bakterii powodującej boreliozę Chou i jego współpracownicy przewidzieli, że białko Dae2 może pomóc kleszczom czarnonogim kontrolować wzrost B. burgdorferi. Wcześniejsze prace wykazały, że kleszcze bez Dae2 przenosiły więcej mikroorganizmów boreliozy niż kleszcze z Dae2, gdy pajęczaki żywiły się myszami zarażonymi tym mikroorganizmem. Jednak powtórzone eksperymenty wykazały, że białko nie zabiło bakterii w probówce, co sugeruje, że hipoteza zespołu była błędna. Kiedy zespół badaczy zaczął w końcu testować białko przeciwko innym rodzajom bakterii, okazało się, że Dae2 kleszczy jest zaskakująco skuteczne. W probówce testowej Dae2 zabiło Bacillus subtilis (powszechny gatunek bakterii występujący w glebie), jak również gatunki żyjące na ludzkiej skórze, takie jak Staphylococcus epidermidis i Corynebacterium propinquum. Bakterie te zazwyczaj nie wywołują chorób u ludzi, ale dla kleszczy mogą być złą wiadomością. Kleszcz – doskonale zaprojektowany krwiopijca Kiedy kleszcze, którym uniemożliwiono wytwarzanie Dae2 (lub zablokowano jego aktywność), pasożytowały na myszach, wykazywały wyższy poziom bakterii Staphylococcus niż kleszcze z aktywnym Dae2. A kiedy badacze zainfekowali kleszcze pozbawione Dae2 bakterią S. epidermidis, mniej niż 40 procent z nich przeżyło dłużej niż jeden dzień. Większość zainfekowanych kleszczy, które posiadały Dae2, przeżyła jednak tak długo, jak niezainfekowane kleszcze. Patogen boreliozy żyje w wyraźnie harmonijnym partnerstwie z kleszczem, więc jeśli system odpornościowy pajęczaków ewoluował, aby celować w cokolwiek, to właśnie w te wszystkie rzeczy, których tam nie ma – twierdzą badacze. Wyniki badań podkreślają, że kleszcze są bardzo dobrze „zaprojektowanymi” maszynami do wysysania krwi. Jak mówią naukowcy, mamy tu do czynienia z lustrzaną sytuacją – pajęczaki przenoszą patogen boreliozy, który jest niebezpieczny dla ludzi, a ludzkie mikroby mogą być bardzo niebezpieczne dla kleszczy. Sęk w tym, że - w przecwieństwie do ludzi - zdołały one wykształcić w sobie mechanizmy obronne.
Jak chronić się przed kleszczami? Sprawdź przed wyjściem do lasu
Gdzie najłatwiej spotkać kleszcze? Jak je usuwać? Obalamy mity na temat tych pajęczaków i radzimy, jak się przed nimi bronić.
Chwilę po przeprowadzce do Puszczy Knyszyńskiej, kiedy pierwszy raz zbliżaliśmy się do pobliskiej śródleśnej łąki, byłam przerażona: zobaczyłam, że dostać się na nią możemy, jedynie pokonując gęste, wysokie trzciny. Robiłam to bokiem i niemalże ze wstrzymanym oddechem, oczami wyobraźni widząc tysiące kleszczy, które tylko czyhają na to, żeby na mnie spaść, a potem dobrać się do mojej krwi. Wychowana na warszawskim blokowisku i rzadko bywająca w podobnych miejscach, o kleszczach wiedziałam tyle, że są i przenoszą groźne choroby. Nie zamierzałam ryzykować, więc w początkowych miesiącach wielokrotnie rezygnowałam z kolejnych wyjść na tę piękną łąkę. Piotrek natomiast, wychowany w pomorskich borach, kleszczy się jakoś specjalnie nie bał, choć i w lasach sosnowych o ubogim runie leśnym nie było ich wiele. Przez półtora roku, które spędziliśmy w Puszczy Knyszyńskiej, wyjęliśmy z siebie łącznie 86 wpitych kleszczy (tak, liczyliśmy!). Piotrek nawiązał współpracę z osobą zajmującą się badaniem tych pajęczaków naukowo. Szybko okazało się, że w przekazach medialnych i informacjach dostępnych w internecie powtarzanych jest wiele mitów. Nic dziwnego, że tak panikowałam na samą myśl o spotkaniu z kleszczem! Wierzymy, że aby się przed czymś mądrze chronić, trzeba to najpierw poznać, dlatego dzisiaj zapraszamy was do przeczytania miniprzewodnika po sekretnym życiu kleszczy. Informacje dotyczące chorób odkleszczowych i mity na temat samych kleszczy powodują, że coraz bardziej się ich boimy – czasem do tego stopnia, że zabraniamy dzieciom zabawy na świeżym powietrzu lub rezygnujemy z wypadów do lasu. Tematu chorób bagatelizować nie można, ale czy takie reakcje są uzasadnione? W Polsce występuje 19 gatunków kleszczy i wszystkie mogą żerować na człowieku, jednak z większością z nich się raczej nie spotkamy, gdyż występują w miejscach ciężko dla nas dostępnych: ptasich gniazdach czy norach gryzoni. Na sobie znajdziemy najczęściej dwa gatunki: kleszcze pospolite lub kleszcze łąkowe. Wbrew pozorom pajęczaki te nie polują na ludzi (jesteśmy przypadkowym żywicielem) i nie zawsze przenoszą groźne dla nas choroby. A jednak, zwiększająca się populacja kleszczy może sprawić, że przypadków zachorowań będzie coraz więcej. Wierzymy, że aby się przed czymś skutecznie chronić, trzeba to najpierw poznać, dlatego zapraszamy was do zapoznania się z sekretnym życiem kleszczy. Fot. Getty Images Jak żyją kleszcze? Cykl życiowy kleszczy trwa ok. 3 lat, a każdy z nich przechodzi trzy stadia rozwojowe – w każdym z nich muszą przynajmniej raz napić się krwi. Płeć kleszczy występuje tylko u postaci dorosłych, a dorosłe samce są jedyną formą niepijącą krwi. Do kopulacji kleszczy dochodzi najczęściej na żywicielu. W trakcie żywienia samice zwiększają swoją objętość do 100 razy, po czym składają od 500 do 3 tys. jaj. Czego kleszcze potrzebują do życia? Pajęczaki te stają się aktywne przy temperaturze 5°C i dużej wilgotności – wystarczy im do tego bliskość kałuży czy porannej rosy. Energię mają przez trzy dni. Jeśli nie znajdą w tym czasie żywiciela – umierają. Jak je usuwać? Zacznijmy od tego, jak ich nie usuwać: nie wyrywać, nie zgniatać, nie smarować, nie topić – nie robić nic, co spowodowałoby, że zaczną zwracać wypitą od nas krew wymieszaną ze swoją śliną i potencjalnie chorobotwórczymi bakteriami czy wirusami. Polecamy korzystanie z lassa na kleszcze, do nabycia w aptece. Jak się chronić? Wychodząc do lasu, ubieramy długie spodnie i koszule z długimi rękawami oraz wysokie skarpety i solidne buty. Można dodatkowo naciągnąć skarpetki na nogawki spodni. Po powrocie do domu wytrzepujemy na zewnątrz buty i odzież, w których byliśmy w terenie. Następnie dokładnie się oglądamy. Wpite kleszcze natychmiast usuwamy. Repelenty utrzymują się na ciele zwykle do 3–4 godz. Najlepiej przetestowaną substancją jest DEET, a najbardziej efektywne są preparaty o stężeniu DEET między 30 a 50 proc. Kolejnym środkiem jest permetryna, której nie wolno stosować bezpośrednio na ciało. Nie pomoże nam łykanie witaminy B12 ani korzystanie z brzęczków. Człowiek spocony jest bardziej zauważalny dla kleszczy z powodu bardziej intensywnego zapachu i podwyższonej temperatury ciała. Bardziej atrakcyjne są dla kleszczy kobiety – przyczyn na razie nie znamy. Dlaczego kleszczy jest coraz więcej? Coraz większa liczba żywicieli (zarówno dziko żyjących zwierząt, jak i przez nas udomowionych), brak mroźnych zim i wyższe średnie temperatury powodują, że warunki bytowania kleszczy są coraz lepsze. Dodatkowo nie ma selektywnych sposobów na redukcję ich populacji. Gdzie najłatwiej spotkać kleszcze? Na łąkach i w lesie o bujnym runie i roślinności do wysokości ok. 1–1,2 m. Co ważne, kleszcze nie skaczą na ludzi, tylko na nas spadają strącane ze źdźbeł traw i liści krzewów, które potrącamy. Najwięcej kleszczy spotkamy w miejscu bytowania zwierząt, np. przy leśnych ścieżkach wydeptanych przez jelenie. Kleszcze często mylone są ze strzyżakami, skrzydlatymi owadami zwanymi „jelenimi muchami”. Choroby odkleszczowe - warto wiedzieć Nasi eksperci: Magda Bębenek - inicjatorka projektów społecznych, autorka trzech książek, w tym premierowej "Świat naszych marzeń". Piotr Horzela - przyrodnik, od ponad trzech lat rozwija kanał na YouTubie i tworzy serię filmów O lesie. Twórcy projektu Las w nas, w ramach którego na blisko półtora roku zamieszkali w leśnej osadzie w Puszczy Knyszyńskiej. W 2019 r. Las w nas nominowane było do nagrody Travelerów w kategorii „Społeczna inicjatywa roku”.
Kleszczowe zapalenie mózgu pokonało kanał La Manche. Pierwsi pogryzieni
Najpewniej to ptaki migrujące na Wyspy Brytyjskie przeniosły z Europy kontynentalnej kleszcze zarażone nieobecną dotąd w Anglii chorobą. Wyniszczający mózg wirus został odkryty na pajęczakach zamieszkujących lasy hrabstwa Norfolk oraz tereny na granicy Hampshire i Dorset.
Pierwsza osoba z kleszczowym zapaleniem mózgu została ugryziona w parku przyrody New Forest na zachód od Southampton. Brytyjscy lekarze zapewniają, że ryzyko zapadnięcia na tę chorobę jest dość niskie a umiera jedynie 2 proc. chorujących. Nie znaczy to, że można pozwolić sobie na ignorowanie kleszczy. Polacy doskonale to rozumieją. Zarówno wspomniany tu wirus, jak i inne przenoszone przez te pajęczaki choroby (w tym borelioza) są od lat stałym problemem dla mieszkańców kilku województw. Z 70 gatunków kleszczy żyjących w Europie na stałe w naszym kraju przebywa 19. Zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu występowały głównie na terenach wokół Białegostoku, Suwałk i Olsztyna. View oEmbed on the source website Choroba przebiega dwufazowo. Na początku może przypominać grypę, wywołując objawy w rodzaju nudności, wymiotów czy biegunki. Trwać to może 7 dni. Na szczęście nawet w trzech na cztery przypadki organizm jest w stanie samodzielnie uleczyć się. Niestety u niektórych zakażonych po kilku dniach od ustąpienia pierwszych objawów może nastąpić druga faza: neuroinfekcja występująca jako zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie móżdżku albo zapalenie rdzenia kręgowego. Po 2-3 tygodniach główne objawy powinny ustąpić, ale na wiele miesięcy pozostać może niedowład kończyn czy upośledzenie pamięci. Wyspiarze nie musieli dotąd przejmować się kleszczowym zapaleniem mózgu, najwyżej – równie groźną – boreliozą. Pajęczaki zadomowiły się w angielskich lasach tam, gdzie jest największa populacja jeleni. Tak jak w Polsce obsiadły też lisy i zbyt daleko hasające domowe koty czy psy. Teraz jednak Public Health England (PHE) musiało potwierdzić obecność nowego wirusa w dwóch miejscach w kraju. – Nie chcemy straszyć. Zależy nam przede wszystkim, żeby ludzie zdawali sobie sprawę z istnienia takiego zagrożenia i w odpowiedni sposób się zabezpieczali – mówi wiceszef PHE, dr Nick Phin. View oEmbed on the source website Jan Sochaczewski
Wysypka i biegunka po zjedzeniu czerwonego mięsa? To może być ciężka alergia. Dotyka coraz więcej osób
Ścisk w gardle, spadek ciśnienia, wysypka a nawet wstrząs anafilaktyczny. To wszystko objawy całkiem nowej jednostki chorobowej - alergii na czerwone mięso, znanej dziś jako zespół α-gal.
Coraz bardziej dokuczliwe Na pierwszy rzut oka Helen Olive jest okazem zdrowia, ale to tylko pozory. Niemal co noc budzi się z nudnościami i swędzeniem na całym ciele. Pierwszego ataku alergii doznała w wieku 11 lat. Obudziła się w środku nocy z potwornym bólem szyi. - Czułam ból na całym ciele. To było okropne – powiedziała Helen, dziś 42-latka z Karoliny Północnej. Wspomina też pewien letni dzień 2008 roku, gdy jechała wraz z mężem motocyklem. Postanowili zatrzymać się po drodze na obiad w jednej z przydrożnych restauracji. Helen zjadła sałatkę z wołowiną, po czym poczuła symptomy typowe dla alergii. Zażyła benadryl (lek przeciwhistaminowy), który nie zadziałał. Gdy objawy stawały się coraz bardziej dokuczliwe, udała się do Centrum Astmy i Alergii. Badania krwi wykazały silne uczulenie na mięso. Rozpoznanie zawierało adnotację: bardzo rzadkie schorzenie. "Nowa jednostka chorobowa" Okazuje się jednak, że wcale nie tak rzadkie, a rzadko diagnozowane. Lekarze dopiero od niedawna posługują się pojęciem "zespół α-gal" na określenie tej jednostki chorobowej. W samych Stanach na uczulenie (alfa-galaktozę) cierpi kilka tysięcy Amerykanów, ale jak podejrzewają specjaliści - wielu przypadków jeszcze nie zdiagnozowano. Za reakcję alergiczną odpowiedzialny jest wielocukier galaktozo-α-1,3-galaktoza (zwany również α-gal), który jest obecny w mięśniach większości ssaków - m.in. jeleni, psów czy kotów, z wyjątkiem naczelnych. Chorzy posiadają przeciwciała E wobec tego cukru i reagują na jego obecność uczuleniem. Układ odpornościowy postrzega coś, co powinno być "znane" jako "obce". Ten nietypowy związek zbadał i opisali dr Thomas Platts-Mills i dr Scott Commins. Wyniki ich badań zostały opublikowano w 2009 roku. Co powoduje alergię? Kleszcz... Naukowcy odkryli jeszcze jeden nietypowy związek w tej układance. Wszyscy, u których zdiagnozowano zespół α-Gal, przynajmniej raz w życiu zostali ukąszeni przez kleszcza. Dr Platts-Mills, u którego również zdiagnozowano alergię, zastanawiał się co łączy przypadki ukąszeń z pojawieniem się alergii. Na trop wpadł po tym, jak poziom cukrów odpowiedzialnych za alergię, wzrósł w jego krwi po powrocie z leśnej wędrówki. Podczas eskapady padł ofiarą kleszcza. Naukowcy odkryli, że alergię wywołuje pajęczak z gatunku amblyomma americanum (występuje głównie na amerykańskich równinach, a najczęściej jest spotykany w Virginii). Rozpoznać go można po białej plamce na odwłoku. Specjaliści podejrzewają, że alergię przenoszą głownie larwy i młode osobniki. Kleszczową alergię na czerwone mięso można „złapać” podczas wycieczki do lasu, grabienia w ogrodzie, zabawy ze zwierzęciem, które miało do czynienia z pajęczakiem. Nawet śmierć Osoby dotknięte tym zespołem wykazują reakcje opóźnioną po spożyciu czerwonego mięsa lub podrobów (nawet po kilku-kilkunastu godzinach od spożycia, dlatego tak trudno stwierdzić związek między jedzeniem mięsa a uczuleniem), natychmiastową po zażyciu leków, takich jak cetuximab lub roztwory koloidalne zawierające żelatynę. w praktyce osoby te nie mogą jeść wołowiny, wieprzowiny ani serów, nie piją krowiego mleka, muszą uważać na desery, które mogą zawierać żelatynę. Mało tego, nie wchodzi w grę noszenie wełnianych swetrów. Reakcja alergiczna potrafi być naprawdę groźna. Jej siła jest bardzo zróżnicowana: objawia się ściskiem w gardle, spadkiem ciśnienia, wysypką, a dla niektórych może skończyć się wstrząsem anafilaktycznym, a nawet śmiercią. Ku rozpaczy mięsożerców nie istnieje jeszcze lek na tę alergię, dlatego jedynym rozwiązaniem jest unikanie mięsa. Paweł Sadowski, Hanna Gadomska Źródło: edition.cnn.com
Polska. Przewodnik po najciekawszych miejscach
Polska jest piękna, różnorodna i pyszna. I co tu dużo mówić – po prostu nasza. Kochamy po niej podróżować. Poznawać ją, zwiedzać, odkrywać i zachwycać się. A mamy mnóstwo powodów do dumy. Jedne z najpiękniejszych plaż na świecie – złote, piaszczyste, ciągnące się przez setki kilometrów – są właśnie nad naszym Bałtykiem, nasze rzeki i jeziora są idealne do uprawiania wszelkich sportów wodnych, spływów kajakowych, żeglowania czy wind- i kitesurfingu. Coraz modniejsze staje się wędrowanie po lasach i puszczach w poszukiwaniu ciszy i spokoju w ramach terapii leśnej. Nasze góry też są wyjątkowe – Świętokrzyskie obok Sudetów to wszak jedne z najstarszych pasm górskich w Europie, a Bieszczady wciąż należą do najdzikszych. Mamy urokliwe wioski i miasteczka, imponujące zamki i pałace. A nasza kuchnia w ostatnich latach po prostu eksplodowała bogactwem smaków i form. Dlatego dla wszystkich, którzy podobnie jak redakcja Travelera planują spędzić przynajmniej część wakacji w naszym pięknym kraju, przygotowaliśmy to wydanie specjalne. A w nim aż 70 propozycji, co warto zobaczyć, czego doświadczyć lub spróbować. Od lotu balonem nad Biebrzą, przez ptasi raj w Parku Narodowym Ujście Warty, po malowane domy Zalipia, najlepsze trasy rowerowe, szlaki piesze i kajakowe, glamping na Mazurach, clubbing w Warszawie, jazdę rikszą w Poznaniu i wiele, wiele innych atrakcji. Liczę, że Wasz apetyt na Polskę wzrośnie! Agnieszka Franus redaktor naczelna TEMAT GŁÓWNY | POLSKA: 70 POMYSŁÓW NA WAKACJE BIEBRZA. Spójrz na nią z lotu ptaka. BISKUPIN. Weekend w stylu archeo. KATOWICE. Mocne w technologiach, mocne w kuchni. KUJAWY. Czyste jeziora, dzikie zwierzęta, brak tłumów. WYŻYNA KRAKOWSKO-CZĘSTOCHOWSKA. Szlakiem Orlich Gniazd. GREEN VELO. Wschód na dwóch kółkach. CHEŁMNO. Najlepsze na walentynki. LUBUSKIE. Zapraszamy na winobranie. WOLIN. Spotkanie z wikingami. 5 TRAS ROWEROWYCH. Polska z siodełka. WARSZAWA. Żywiołowa, nowoczesna, zachwycająca. PODLASIE. Poznaj odgłosy puszczy. ZALIPIE. Tutaj kwiaty kwitną nawet zimą. ZAMEK MOSZNA. Magiczne wnętrza, zawiła historia. PUSTYNIA BŁĘDOWSKA. Przygoda na polskiej Saharze. KRYNICA-ZDRÓJ. W krainie Nikifora. MAZURY. Dla hedonistów. ŚWIDNICA. Cud z drewna. ŁÓDŹ. Od strony OFF-u. UJŚCIE WARTY. Rzeczpospolita Ptasia. TYNIEC. Daj się zamknąć w klasztorze. POZNAŃ. Odkryj ulubione miejsca poznaniaków. BIESZCZADY. Poza szlakiem. USTKA. W piachu po pachy. ZAGRODA GUCIÓW. Podróż do Polski, której już nie ma. OPOLE. Spacer aleją gwiazd. ŚWIĘTOKRZYSKIE. Na szlaku przygody. 5 TRAS KAJAKOWYCH. Przepłynąć Polskę. TATRY. Zmierz się z Orlą Percią. SZCZECIN. Zielona oaza na północy. PUSZCZA KAMPINOSKA. Tak blisko miasta, tak bardzo dzika. ROZTOCZE. Kajakiem po Wieprzu. KRAKÓW. Kulinarna stolica Europy. 7 MIASTECZEK. W zwolnionym tempie. SUWALSZCZYZNA. Rozsmakuj się w pograniczu. INOWROCŁAW. Z wizytą w tężniach. TARNOWSKIE GÓRY. W zabytkowej kopalni srebra. KALISZ. Odkryj tajemnice najstarszego miasta w Polsce. PARK MUŻAKOWSKI. Zrealizowane marzenie księcia. WROCŁAW. Daj się zaskoczyć. SUDETY. W labiryncie skał. GDAŃSK. Miasto wolności i sztuki. GÓRY KACZAWSKIE. Karina wygasłych wulkanów. JEZIORO ŁUKNAJNO. Raj dla ornitologów. LUBLIN. Co krok, to legenda. KANAŁ AUGUSTOWSKI. Spłyń kajakiem, przejedź rowerem. KASZUBY. Konno przez wydmy. BESKID NISKI. Tutaj prym wiedzie przyroda. PĘTLA WIELKOPOLSKI. Miesiąc machania wiosłem. 7 SZLAKÓW PIESZYCH. Polska pod twoimi stopami. Numer dostępny w sprzedaży od 30 maja (przez 3 miesiące). Zapraszamy do kultowy.pl >>
Kleszcze: wiosenny wysyp trwa. Są już przypadki boreliozy - ostrzega Sanepid. Sprzyja ocieplenie klimatu
Służby medyczne i sanitarne ostrzegają przed kleszczami. Rozpoczął się ich wysyp i już niestety są pierwsze przypadki zachorowań na boreliozę i inne choroby, które przenoszą. Niestety kleszcze będą nas nękać coraz mocniej, bo ocieplenie klimatu sprzyja tym pajęczakom.
Jak przekonują inspektorzy Sanepidu Polska to teren szczególnego ryzyka jeśli chodzi o kleszcze. Gatunek ten ma w naszym kraju doskonałe warunki do rozwoju. To przede wszystkim liściaste lasy województw: podlaskiego, mazursko –warmińskiego, dolnośląskiego i małopolskiego. Jednak zasięg populacji kleszczy powiększa się i w ciągu ostatnich lat obserwuje się wzrost ich populacji także w centrum kraju, szczególnie na Mazowszu. Właśnie tutaj pierwszym kwartale tego roku odnotowano 232 zachorowań na boreliozę i 2 przypadki kleszczowego zapalenia opon mózgowych. Coraz więcej boreliozy w Europie - ocieplenie sprzyja W ciągu ostatnich 30 lat zachorowalność na kleszczowe zapalenie mózgu zwiększyła się w Europie o 400 proc. Skąd taki gwałtowny przyrost? Zdaniem ekspertów winne jest ocieplenie klimatu. Wzrosty średnich rocznych temperatur, notowane na przestrzeni ostatnich lat spowodowały pojawienie się w Europie Środkowej, w tym w Polsce, gatunków fauny i flory, które wcześniej występowały jedynie na południu Europy, czyli na obszarach cieplejszych i znacznie bardziej wilgotnych. Jednym z tych gatunków, który znalazł dogodne warunki bytowania w polskich lasach, na łąkach, w ogrodach, w parkach i na działkach, są kleszcze. Ocieplenie klimatu odpowiedzialne jest nie tylko za poszerzenie się strefy występowania kleszczy, ale również za przedłużenie okresu ich żerowania. Jeszcze 20 lat temu sezon aktywności kleszczy trwał od kwietnia do października. Łagodniejsze zimy i wcześniejsze wiosny spowodowały, że zaczyna się on już w marcu i trwa do listopada. Niegdyś kleszcze przeczekiwały chłodne okresy pod wilgotną ściółką lub pokrywą śniegu. Jednak podczas łagodnej zimy, jakie obserwujemy od kilku lat, kleszcze mogą żerować cały rok, gdyż udaje im się przetrwać w szyszkach, w sianie lub w sierści zwierząt, a ich ukąszenia mogą być równie niebezpieczne jak latem. Aktywności kleszczy sprzyja też wzrost udziału drzew liściastych w strukturze ogólnej lasów Polski, przez co rozszerzają się strefy endemiczne tego pasożyta. W związku z ociepleniem klimatu nastąpiła także zmiana modelu zachowań Polaków, którzy więcej czasu spędzają w plenerze, częściej uprawiają sport na wolnym powietrzu i podróżują do regionów endemicznych. ________________________________________ Właśnie trwa 10. edycja konkursu TRAVELERY. To najbardziej prestiżowe nagrody podróżnicze. Zagłosuj na "Podróż roku"! View oEmbed on the source website
Zielone Dni - wizyta Kleszczobusu w Warszawie
W marcu w całej Polsce ruszyła druga edycja „Zielonych Dni”, Programu Szczepień przeciw KZM, organizowana w ramach długoterminowego projektu edukacyjnego „Kleszczowe Zapalenie Mózgu. Zapobiegaj! Zaszczep się!”.
W tym roku „Zielone Dni” miały wyjątkową formę – 13 marca, po raz pierwszy, ruszył bowiem w trasę po kraju mobilny Punkt Szczepień przeciw KZM, czyli Kleszczobus z dwoma gabinetami lekarskimi i dwoma gabinetami szczepień w środku. 11 kwietnia, w niedzielę, Kleszczobus stanie przed Pałacem Prymasowskim w Warszawie. W godzinach od 10 do 18 mieszkańcy stolicy, po bezpłatnej konsultacji z lekarzem, będą mogli przyjąć w Kleszczobusie pierwszą dawkę szczepionki przeciw KZM, w promocyjnej cenie 2 zł. Wszystkich, którzy chcieliby dowiedzieć się więcej o wirusie KZM, kleszczowym zapaleniu mózgu, możliwych drogach zakażenia, ale i o samych kleszczach: stadiach ich rozwoju, okresie żerowania, rozszerzających się strefach ich występowania zapraszamy także do namiotu edukacyjnego, rozbitego w sąsiedztwie Kleszczobusu. Warto przyjść w niedzielę przed Pałac Prymasowski z całą rodziną. Szczepienia przeciw KZM przeznaczone są zarówno dla dzieci (po ukończeniu pierwszego roku życia), jak i osób dorosłych, w tym seniorów, którzy w przypadku zakażenia wirusem KZM ciężej przechodzą chorobę. Wczesna wiosna to optymalny, rekomendowany przez środowisko medyczne, termin rozpoczęcia cyklu szczepień przeciw KZM, pozwalający uzyskać odporność przeciw wirusowi przed sezonem weekendowych wyjazdów i wakacji. Pula szczepionek w Kleszczobusie jest ze względów technicznych ograniczona. Na pełny schemat podstawowego szczepienia przeciwko KZM składają się trzy dawki. Drugą dawkę należy przyjąć do trzech miesięcy po pierwszej, a trzecią po upływie 5 do 12 miesięcy. Tylko w ten sposób można uzyskać pełną odporność przeciwko Kleszczowemu Zapaleniu Mózgu na najbliższe trzy lata. Ponieważ w Kleszczobusie można przyjąć tylko pierwszą dawkę szczepionki, po drugą i trzecią trzeba będzie zgłosić się do wybranego punktu szczepień. Kolejne dwie dawki szczepionki będą więc już pełnopłatne: orientacyjna cena rynkowa jednej dawki waha się od 80 do 120 zł. Wybrane Punkty Szczepień prowadzące szczepienia przeciw KZM i więcej informacji o kleszczach i kleszczowym zapaleniu mózgu, można znaleźć na stronie www.kleszczeinfo.pl Dla osób, które zwykły planować wiosenne wyjazdy i wakacje w ostatniej chwili, istnieje również przyspieszony schemat szczepienia, w którym dwie pierwsze dawki podawane są w odstępie 2 tygodni.
Pobyt na łonie natury mogą nam uprzykrzyć różne małe stworzenia. Niektóre bywają niebezpieczne, inne tylko uciążliwe. Kłują nas żądne krwi komary, kleszcze, meszki i ślepaki, może również użądlić rozdrażniona pszczoła lub osa.
Pospolite owady latające, takie jak komary, meszki i ślepaki, zwykle pozostawiają tylko swędzący ślad, rzadziej opuchliznę, którymi nie ma co się przejmować. W tym przypadku pomogą powszechnie dostępne środki przeciwalergiczne. Dużo więcej emocji wzbudzają kleszcze – i słusznie, bo w naszym klimacie tylko one spośród wymienionych krwiopijnych stworzeń przenoszą poważne choroby. Notuje się coraz więcej przypadków boreliozy, a także kleszczowego zapalenia mózgu i anaplazmozy. Pajęczakom tym z pewnością sprzyjają łagodne, bezśnieżne zimy, ale też... powiększająca się rzesza miłośników agroturystyki, wypraw do lasu i nad wodę. Nie dajmy się jednak zwariować – nie każdy kleszcz jest zarażony i nie każde ugryzienie kończy się chorobą. Trzeba zachować czujność i najlepiej wspomagać się repelentami. Pszczoły i pozostałe owady wyposażone w żądło to całkiem inna sprawa. Użądlenie zazwyczaj kończy się silnym bólem i obrzękiem, ale alergicy powinni się mieć na baczności. Wszelkie niepokojące objawy są sygnałem do natychmiastowego udania się do lekarza. Komary W Polsce występuje 47 gatunków komarów. Najbardziej pospolite to: Komar brzęczący (Culex pipiens) – ma duże przezroczyste skrzydła, brązowy tułów i dwie podłużne pręgi na odwłoku (przy widliszku wygląda, jakby się garbił). Widliszek (Anopheles maculipennis) – szarobrunatny z ciemnymi plamkami na skrzydłach. Gdy siedzi, odwłok kieruje ku górze (ssawka jest w linii prostej z odwłokiem). Gdzie i kiedy je spotkamy? Od wiosny (maj) do jesieni – wszędzie, gdzie znajdą wilgoć: w lasach, na łąkach, pastwiskach, w miejskich parkach i ogrodach. Szczególnie natarczywie tną o zmierzchu. Jak się chronić? „Domowe sposoby” – komary odstrasza zapach witaminy B1. Przyjmowana w dużych dawkach (200 mg na dobę), wydziela się z moczem i potem, nadając skórze specyficzny zapach. Komary unikają także aromatu goździków, paczuli, trawy cytrynowej, geranium – można nacierać się rozcieńczonymi olejkami eterycznymi. Stosuje się też siatki w oknach, moskitiery, „odstraszacze”, tzw. fumigatory, np. w postaci zapalanych, dymiących spiralek (należy używać tylko na otwartej przestrzeni) albo urządzenia wkładane w gniazdka elektryczne – elektrofumigatory (stosuje się w pomieszczeniach). Ponadto istnieje wiele preparatów odstraszających komary (czasami też kleszcze i inne owady) dostępnych w różnej postaci: aerozolu, płynie, żelu, kremie, mleczku (np. Autan, A sio!, Bros, OFF!). Zawierają one substancję czynną (ikarydynę albo DEET, czyli dietylotoluamid), która działa do kilku godzin. Najlepiej stosować repelenty sprawdzonych firm. Co zrobić, gdy ugryzą? Przemyć miejsce ukłucia spirytusem albo jodyną, można je posmarować np. żelem Fenistil, który zmniejsza swędzenie i działa przeciwuczuleniowo. Nie drapać bąbli, żeby nie spowodować infekcji. Jakie choroby przenoszą? W naszej strefie klimatycznej nie przenoszą chorób. Od 1963 r. nie występuje w Polsce tzw. rodzima malaria. Pszczoły, osy, szerszenie, trzmiele Z rodziny pszczołowatych najbardziej znane to: Pszczoła miodna, Trzmiele – w Polsce występuje ok. 30 gatunków, najczęściej spotykane to trzmiel ziemny, trzmiel polny, trzmiel łąkowy. Do rodziny osowatych należą: Osa pospolita, Szerszeń – „osa w wersji XXL” (na rysunku po prawej), użądlenie jest bardzo bolesne ze względu na większą niż u osy dawkę jadu. Jak się chronić? Owady te nie atakują człowieka, chyba że zostaną rozdrażnione lub czują się zagrożone. Nie należy zbliżać się do uli lub gniazd os czy szerszeni, chodzić boso po łące lub trawniku (można nadepnąć na pszczołę siedzącą na koniczynie, która użądli w obronie własnej), odganiać gwałtownie od krążących owadów. Jesienią, kiedy osy chętnie spożywają słodkie pokarmy i przylatują zwabione słodyczami, trzeba ostrożnie jeść lody i ciastka, by przez przypadek nie połknąć owada (co przydarzyło się dwa lata temu znanej polskiej aktorce – z tragicznym skutkiem). Nie wolno niszczyć gniazd os – polewać ich wodą, podpalać (niektórzy mają takie pomysły!). Sposoby na złagodzenie objawów użądlenia. Żądło pszczół wyposażone w haczykowate wyrostki pozostaje w skórze wraz ze zbiorniczkiem na jad, który wisi nad powierzchnią skóry. (Pszczoła ginie po użądleniu, natomiast osy żyją dalej, ponieważ ich żądło jest gładkie i nie zostaje w ciele ofiary). Najpierw ostrożnie usuń zbiorniczek (jeżeli go niechcący naciśniesz, wstrzykniesz pod skórę dodatkową porcję jadu), a dopiero później wyjmij żądło. W aptekach można dostać pompkę wytwarzającą podciśnienie (Aspivenin, cena ok. 75 zł), która wysysa ze skóry jad owadów i pająków, a także kleszcze (usuwa je w całości, nie pozostawiając aparatu gębowego). Pomaga też okład z sody oczyszczonej (po użądleniu przez pszczołę lub szerszenia) albo z roztworu octu (w przypadku osy). Można również posmarować bolące miejsce maścią z hydrokortyzonem, obłożyć lodem albo zastosować domowe sposoby: przyłożyć przekrojoną cebulę czy ząbek czosnku. Alergicy powinni od razu iść do lekarza. Szczególnie niebezpieczne są użądlenia w głowę – twarz, szyję, jamę ustną (np. język, podniebienie) lub krtań oraz okolice oczu, bo opuchlizna może doprowadzić do uduszenia. W takim wypadku dobrze jest przyłożyć lód na opuchnięte miejsce (lub ssać kostkę lodu, jeśli owad użądlił w jamę ustną) i natychmiast jechać do lekarza. Pierwsza pomoc w nagłych przypadkach. Bolesny, zaczerwieniony obrzęk w miejscu użądlenia jest normalnym objawem. Jeżeli jednak zaczynają swędzieć dłonie, podniebienie, podeszwy stóp, pojawia się np. obrzęk wokół oczu lub ust albo duszność, trzeba jak najszybciej udać się do lekarza, bo może to być zapowiedź silnej reakcji alergicznej, tzw. wstrząsu anafilaktycznego. Meszki W Polsce występuje ok. 50 gatunków. Małe (3–6 mm długości), ciemno ubarwione (szare), garbate muszki z krótkimi skrzydłami. Zwinne w locie, trudniej je zabić niż komary. Gdzie i kiedy można je spotkać? W lasach, na łąkach, ale również w parkach i centrach dużych miast, często masowo. Atakują w ciągu dnia, wystarczy schować się np. w cieniu drzew. Ugryzienie jest bardziej bolesne niż komara. Jak się chronić? Należy zakładać spodnie z długimi nogawkami, długie rękawy, kryte buty, nakrycie głowy. W tajdze, gdzie meszki tną niemiłosiernie całymi chmarami, można używać kapelusza pszczelarskiego z siatką osłaniającą twarz. Repelenty – np. Bros Płyn oraz spray odstraszający meszki. Co zrobić, gdy ugryzą? Miejsce ugryzienia można ewentualnie posmarować np. żelem Fenistil. Jakie choroby przenoszą? W naszym klimacie nie przenoszą chorób. Meszki wywołują silne reakcje alergiczne przy masowych pogryzieniach – zdarzają się nawet przypadki śmiertelne u osób, które zasnęły nad rzeką (najczęściej znajdowały się pod wpływem alkoholu). Kleszcze W Polsce żyje 21 gatunków. Samce są mniejsze od samic, różnią się również wyglądem – samica ma na grzbiecie tarczkę. Ich chityno-wy pancerz rozciąga się, dzięki czemu możliwe jest magazynowanie pobranej krwi. Wszystkie stadia rozwojowe: larwy, nimfy oraz dorosłe osobniki są pasożytami i przenoszą choroby. Najbardziej pospolite gatunki w Polsce: Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) – dawniej zwany pastwiskowym. Pasożytuje na ssakach, ptakach, gadach i człowieku. Przenosi bakterie, wirusy i pierwotniaki chorobotwórcze i z tego względu w Europie Środkowej i Polsce jest najgroźniejszy spośród wszystkich gatunków. Często atakuje człowieka – zazwyczaj pasożytują na nas nimfy i samice. Wygląd: samiec czarny (na górze po prawej), samica brązowoczerwona z czarną tarczką (po lewej), formy młodociane ciemnoszare. Zasięg: niemal cała Europa, północno-zachodnia Afryka, Azja Mniejsza, południowo-zachodni Turkmenistan i północ Iranu, rozproszone stanowiska w Syberii Zachodniej. Środowisko: wilgotne miejsca (ok. 80–100 proc. wilgotności względnej powietrza): lasy, głównie liściaste i mieszane, obrzeża lasu, polan, pastwisk i łąk (unika miejsc odsłoniętych), zarośla jeżyn, paproci, leszczyn, miejskie parki i ogródki działkowe. Nie występuje w suchych lasach sosnowych na piasku, borach iglastych bez podszycia i na torfowiskach. Gdzie: kleszcze siedzą na źdźbłach trawy i liściach przy szlakach zwierząt, leśnych ścieżkach, wąskich drogach i przecinkach, czekając na potencjalnego żywiciela. Kiedy: spotykany od kwietnia do listopada, ale widoczne są dwa szczyty aktywności w roku – wiosną i jesienią (V–VI oraz VIII–IX). Może atakować o dowolnej porze doby. Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) – największy wśród kleszczy właściwych żyjących w Polsce. Głównym żywicielem dorosłych osobników są krowy, łosie i jelenie, młodocianych – przede wszystkim małe ssaki (owadożerne, gryzonie oraz drapieżne). Rzadko atakuje człowieka. Wygląd: samiec z wzorkiem na grzbiecie (na dole po lewej), u samicy (po prawej) wzorek zdobi tylko tarczkę, reszta grzbietu ciemnobrązowa. Zasięg: pas strefy umiarkowanej od Anglii, Francji i Hiszpanii do dorzecza Jeniseju na Syberii. W Polsce – przede wszystkim na wschód od Wisły i na północ od Sanu. Środowisko: zadrzewione lub zakrzewione doliny rzek, obrzeża jezior, polan i łąk śródleśnych, ugory, niekoszone łąki. Gdzie: jak kleszcz pospolity. Kiedy: w ciągu roku dwa okresy aktywności dorosłych osobników – wiosną i jesienią. Kleszcz tajgowy (Ixodes persulcatus) – znaczenie medyczne jak kleszcza pospolitego, stwierdzony tylko w Puszczy Białowieskiej. Kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus) – prawdopodobnie powszechny w Polsce, żywicielem są głównie jeże i ssaki drapieżne. Kleszcz psi (Rhipicephalus sanguineus) – zawleczony z basenu Morza Śródziemnego. Jak się chronić? Przed wyjściem w teren ubierzcie się szczelnie i zastosujcie repelent (np. płyn Autan Ochrona przed kleszczami, Bros Płyn na komary i kleszcze). Należy unikać chodzenia szlakami zwierząt, zarośniętymi leśnymi drogami, siadania pod krzakami i kładzenia się na ziemi (kocyk nie stanowi przeszkody – chyba że spryskacie go repelentem). Na bieżąco trzeba oglądać ubranie i zdejmować chodzące pajęczaki. Ich ślina zawiera substancje znieczulające, dlatego nie czujemy ugryzienia. Po powrocie z lasu natychmiast sprawdźcie, czy nie wpił się jakiś egzemplarz. Im wcześniej usuniecie intruza, tym mniejsze prawdopodobieństwo zakażenia (przyjmuje się, że potrzeba 36–48 godz., by doszło do przeniesienia zarazków). Niebezpieczne są larwy i nimfy, bo łatwo je przeoczyć ze względu na bardzo małe rozmiary. Terenowe ubrania zostawcie na dworze – mogą po nich spacerować kleszcze, które nie zdążyły się wkręcić. Jak usuwać kleszcze? Pęsetą (nie palcami!) chwyćcie kleszcza jak najbliżej skóry i zdecydowanie pociągnijcie. Smarowanie masłem, kremem, przypalanie wywołuje ślinotok, który zwiększa ryzyko zakażenia. Uważajcie też, żeby nie zostawić w skórze aparatu gębowego kleszcza – jego rozerwanie także zwiększa ryzyko zakażenia. W niektórych aptekach kupicie urządzenia do usuwania kleszczy – np. wspomniany już Aspivenin, lasso, szczypce. Rankę zdezynfekujcie spirytusem salicylowym, umyjcie ręce. Obserwujcie miejsce ugryzienia i jego okolice do kilku tygodni – jednym z objawów boreliozy jest rumień wędrujący. Jakie choroby przenoszą? Należy się obawiać kleszczy pospolitych. Najważniejsze choroby przenoszone przez nie na ludzi: Borelioza (inaczej choroba z Lyme) Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) Anaplazmoza (dawniej erlichioza) Boreliozę wywołują bakterie (krętki – stąd też nazwa krętkowica kleszczowa) przenoszone przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Rezerwuarem choroby są głównie nornikowate i myszowate oraz zwierzyna płowa, na których pajęczaki te żerują. Choroba występuje w Europie, Ameryce Północnej i Azji. W Polsce zaczęto ją rozpoznawać w latach 80. XX w. Od stycznia do maja 2008 r. potwierdzono u nas 2 084 przypadki zachorowania na boreliozę. Objawy: Wyróżnia się trzy stadia w przebiegu boreliozy. Pierwszym objawem zakażenia może być rumień wędrujący (ale NIE MUSI wystąpić – w 20–25 proc. przypadków rumień się nie pojawia). To zaczerwieniona obrączka wokół lub w pobliżu miejsca ugryzienia, która powoli się rozszerza (w środku robi się jaśniejsza) i wolno zanika. Pojawia się po ok. 4 dniach do kilku tygodni po ugryzieniu. Jest wskazaniem do natychmiastowego leczenia (nie czeka się wówczas na wyniki testów). Drugie stadium to m.in. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, stawów, mięśnia sercowego, zapalenie siatkówki lub naczyniówki oka. Trzecie stadium (przewlekłe) zaczyna się rok lub nawet kilka lat po zakażeniu. Pojawiają się wówczas dolegliwości ze strony różnych narządów i układów. Objawy to, na przykład, drętwienie kończyn i języka, bóle głowy i stawów, szum w uszach, przewlekłe zmęczenie, kłopoty z pamięcią. Rozpoznawanie: Dopiero kilka tygodni (6–8) po ugryzieniu testy mogą wykryć boreliozę. Leczenie: Szybkie rozpoznanie w pierwszej fazie choroby i podanie leków pozwala wyleczyć boreliozę niemal w 100 proc. Kleszczowe zapalenie mózgu, zwane również wczesnoletnim lub wiosenno-letnim zapaleniem mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, wywołują wirusy. W Polsce od stycznia do maja 2008 r. potwierdzono je u 14 osób. Najwięcej zachorowań ma miejsce w czerwcu i lipcu oraz we wrześniu i w październiku, ale notuje się je od kwietnia do listopada. Objawy: początkowo grypopodobne (1–8 dni po zakażeniu): gorączka, bóle stawów, osłabienie, uczucie rozbicia, mdłości. Później dolegliwości mijają i po pewnym czasie (do 20 dni) mogą się pojawić objawy drugiego stadium – m.in. gorączka, wymioty, silne bóle głowy, mięśni karku, ramion, pleców, kończyn. Rozpoznawanie i leczenie: KZM najczęściej przyjmuje postać zapalenia opon mózgowo--rdzeniowych (najlżejszą), rzadziej zapalenia mózgu i opon, a najrzadziej – zapalenia mózgu, rdzenia i opon (postać najcięższa). Szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu daje odporność na 3 lata. Jest trzydawkowa – druga dawka przypada 1–3 miesiące po pierwszej, trzecia 9–12 miesięcy po drugiej. (Jeśli chcemy szybko gdzieś wyjechać, drugą dawkę podaje się już po 2 tyg.). Po 3 latach trzeba przyjąć pierwszą dawkę przypominającą, po kolejnych 5 latach – drugą. Anaplazmoza – jej objawy to zazwyczaj rumień i wysoka gorączka (której nie ma w przypadku boreliozy!) oraz kojarzące się z grypą, m.in. bóle mięśni i głowy, złe samopoczucie, osłabienie, nudności. W leczeniu stosuje się antybiotyki, które działają zarówno na krętki boreliozy, jak i na riketsje anaplazmozy. Pierwsze przypadki tej choroby zostały opisane w Stanach Zjednoczonych w 1994 r., trzy lata później w Europie. W Polsce po raz pierwszy stwierdzona w 2001 r. Najwięcej zachorowań ma miejsce między czerwcem a sierpniem, ale ogólnie notuje się je w okresie od kwietnia do października. Uwaga: zapewne każdy właściciel psa słyszał o babeszjozie – groźnej chorobie przenoszonej przez kleszcze. Wywołujące ją pierwotniaki atakują czerwone krwinki (podobnie jak malaria). Choroba rozwija się bardzo szybko – po trzech dniach od pojawienia się pierwszych objawów może być za późno na leczenie. Początkowo pies jest osowiały, nie ma apetytu, jego dziąsła stają się blade – w tym wypadku należy natychmiast iść do weterynarza. Sygnałem alarmowym jest brązowy mocz u psa – znak, że babeszjoza poczyniła już poważne spustoszenia. Szczepy powodujące tę chorobę u psów nie są jednak groźne dla człowieka. Istnieje też babeszjoza ludzka, ale występuje bardzo rzadko. Bąkowate (ślepaki) W Polsce występuje ok. 50 gatunków. Cechy charakterystyczne to krępe ciało i duże, mieniące się kolorami oczy. Spotyka się je od wiosny (połowa maja) do jesieni na łąkach i pastwiskach, w pobliżu wody i terenów podmokłych, w lasach i na polanach. Boleśnie gryzą (tylko samice odżywiają się krwią). Kiedy usiądą na skórze, najpierw „sprawdzają” podłoże przednimi łapkami, jakby niedowidziały (stąd może potoczna nazwa ślepaki). W rzeczywistości rozgarniają przednimi odnóżami sierść (włoski), by się dostać do skóry. Najbardziej pospolite u nas to: Jusznica deszczowa (Haematopota pluvialis) – szarobrązowy, „prostokątny” owad długości 12 mm z różkami, długim „nosem” i plamkowanymi skrzydłami (rysunek na dole). Często dokucza nad rzekami i jeziorami, zwłaszcza w gorące, parne dni. Chętnie siada na mokrym ciele, kiedy się wyjdzie z kąpieli. Ślepak czarnożółty (Chrysops relictus) – trójkątna rogata „mucha” długości ok. 10 mm z zielono-złotymi oczami (rysunek powyżej). Bąk bydlęcy (Tabanus bovinus) – duży (20–25 mm długości), żółto-brązowy z zielonymi oczami. Gryzie głównie konie i krowy, czasami atakuje też człowieka. Jak się chronić? Należy zakładać spodnie z długimi nogawkami, długie rękawy, kryte buty i stosować środki odstraszające owady. Co zrobić, gdy ugryzie? Jeśli miejsce ugryzienia spuchnie, można przyjąć wapno lub inne ogólnie dostępne środki przeciwalergiczne (tzw. antyhistaminiki). Jakie choroby przenoszą? W naszym klimacie nie przenoszą chorób. Źródła: Biologia molekularna patogenów przenoszonych przez kleszcze, red. Naukowa Bogumiła Skotarczak, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006; Medycyna podróży, rośliny trujące, zwierzęta jadowite, Danuta Prokopowicz, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, Białystok 2007; Meldunki epidemiologiczne www.pzh.gov.pl; www.tbefacts.com; www.borelioza.info.pl
Uwaga! Wiosną zaczynają atakować komary, meszki, kleszcze, osy i pszczoły. Czy jest się czego bać?
Wraz z początkiem sezonu turystycznego, rozpoczyna się również sezon na stworzenia gryzące i żądlące. Spotkamy je przede wszystkim nad wodą, w liściastych lasach i na wilgotnych łąkach. Najbardziej znane spośród nich to, oczywiście, komary. W Polsce, tak jak w całej Europie, nie przenoszą one jednak żadnych chorób. Wszystkie konsekwencje ugryzienia ograniczają się do kilkudniowego swędzenia i bąbli. Meszki – drugi wakacyjny przeciwnik – też nie są niebezpieczne, ale za to znacznie bardziej dokuczliwe. Po ukąszeniu rozległy, zaczerwieniony, twardy obrzęk utrzymuje się do 14 dni. Powoduje silniejsze swędzenie i większą bolesność. Meszki są maleńkie, z łatwością wciskają się pod ubranie. Zdarza się, że atakują gromadnie, dostając się do uszu, nosa, mogą wpaść do gardła. Spotkanie z chmarą tych owadów jest niezwykle nieprzyjemne, ale dopóki nie jesteśmy uczuleni, nic poważnego nam nie grozi. Inaczej z kleszczami. Te są nosicielami groźnych chorób zakaźnych: wirusowego zapalenia opon mózgowych oraz boreliozy. Przed pierwszą chorobą możemy się zaszczepić, przed drugą – niestety, nie. Pajęczak ten znieczula miejsce, w którym przecina naskórek, dlatego ofiara nie ma pojęcia, że coś się w nią wgryza. Często odkrywa kleszcza na swoim ciele dopiero po kilku dniach. Tymczasem pierwsze 24 godziny od momentu wtargnięcia intruza do organizmu są najważniejsze, wtedy nie dochodzi jeszcze do zakażenia. Dlatego po każdej leśnej wycieczce należy dokładnie obejrzeć całe ciało. Kleszcze lubią delikatne miejsca, wędrują do pachwin, pach, za małżowiny uszne. – Każdy, kto zauważy zaczerwienienie w miejscu ukąszenia, powinien skontaktować się z lekarzem – mówi dr Anna Górkiewicz-Petkow z Kliniki Dermatologicznej w Warszawie. – To jest pierwszy objaw zakażenia boreliozą. Nie wolno go zlekceważyć! Rumień może osiągnąć średnicę kilkunastu centymetrów, ale czasem bywa niewielki. Nie pojawia się od razu, lecz po kilku, a nawet kilkudziesięciu dniach; miejsce ukąszenia należy więc obserwować do miesiąca. Rumień zwykle jest niebolesny i ustępuje. Jeśli nie podjęto leczenia, choroba przechodzi do następnego etapu, długo nie dając żadnych objawów. Gdy w końcu pacjent przychodzi do lekarza, ma już zaatakowane stawy lub układ krążenia. Ukąszenia pszczoły lub osy na pewno nie przeoczymy. Choć bolesne, nie są groźne. Oczywiście, póki nie jesteśmy na nie uczuleni. Co do tego jednak nigdy nie możemy mieć pewności – uczulić można się każdego sezonu. – Reakcja alergiczna występuje z różnym natężeniem, potrafi być bardzo silna – mówi dr Górkiewicz-Petkow. – Tzw. wstrząs toksyczny zaczyna się od obrzęku zazwyczaj wargi górnej czy dolnej, potem przełyku i tchawicy, następnie pojawiają się trudności w oddychaniu, gwałtowny spadek ciśnienia, zaburzenia akcji serca. Takie objawy zagrażają życiu. Potrzebna jest natychmiastowa hospitalizacja. Wyjeżdżając, warto zabrać środki, które odstraszają owady, i takie, które złagodzą skutki ukąszeń. W pierwszej roli dobrze sprawdza się Autan czy Off, w drugiej – Dapis żel oraz Fenistil maść. Obowiązkowe jest wapno zmniejszające objawy uczulenia.