Ślady po II wojnie światowej obok średniowiecznego kościoła. Tu archeolodzy mieli pełne ręce roboty
Potężne fundamenty średniowiecznego kościoła oraz schron z okresu II wojny światowej odkryli archeolodzy w centrum miasta Borken w Niemczech. Znalezisk było jednak zdecydowanie więcej. Wśród nich zagadkowy dół sprzed kilkuset lat.
Wiele współczesnych europejskich miast powstało już w czasach średniowiecza. Tak też jest w przypadku Borken w Nadrenii Północnej-Westfalii. Prawdopodobnie zatrzymał się w nim w czasie wojen saskich w 800 roku słynny Karol Wielki. Nazwa Borken wskazuje na to, że już od początku było to ufortyfikowane osiedle. Początkowo było określane jako „Burg” lub „Burk”, co oznacza rodzaj twierdzy, z czasem nazwa zmieniała się na Burken, a potem obecne Borken. Takie miasta skrywają pod współczesną zabudową wiele nawarstwień sprzed wielu stuleci. Dlatego podczas inwestycji budowlanych najpierw do pracy wkraczają archeolodzy. Tak też było i tym razem. Inwestycja wiedzie do odkryć Tym razem archeologów z LWL-Archäologie für Westfalen wezwano w miejsce planowanej budowy ośrodka zdrowia i nowego budynku Caritas w dzielnicy Brinkerhof. Wykopaliska poprzedziły badania geofizyczne, które umożliwiają zajrzenie pod ziemię bez wbijania w nią łopaty. Potężny kościół Pod zwałami ziemi skrywały się relikty po olbrzymiej świątyni. Są to dobrze zachowane fundamenty kościoła dawnego klasztoru Marienbrink, które spoczywały ukryte pod grubymi warstwami gruzu. Na inną część natrafiono już w 2024 roku. Najstarsze fragmenty tej budowli sakralnej pochodzą z XV wieku, co plasuje jej powstanie w okresie późnego średniowiecza. Podczas prac archeologicznych badaczom udało się odsłonić, zmierzyć oraz udokumentować części zachodniej i południowej ściany świątyni. Konstrukcja ta imponuje swoimi wymiarami. – Fundamenty kościoła są wyjątkowo dobrze zachowane w niektórych sekcjach. Udało nam się zidentyfikować mur zewnętrzny o szerokości do 1,25 metra i wysokości fundamentu około 1,60 metra – wyjaśnia kierownik wykopalisk dr Ulrich Holtfester. Do budowy tych masywnych elementów wykorzystano czerwoną cegłę połączoną z zaprawą wapienną. Naukowcy przypuszczają, że wewnątrz oraz wokół dawnego kościoła mogą znajdować się również pochówki. Piwnice i dół na zwłoki Wśród obiektów archeologicznych były też liczne ślady świadczące o intensywnym osadnictwie na przestrzeni ostatnich kilkuset lat. Udało się udokumentować zasypane piwnice starych budynków, dół na zwłoki zwierząt, a także jamy i dołki posłupowe z okresu wczesnonowożytnego. Odnotowano też liczne skorupy ceramiczne. Ślady po II wojnie światowej Archeolodzy natknęli się też na schron przeciwlotniczy, który pochodzi z okresu II wojny światowej. Znajduje się on w południowo-zachodniej części badanego obszaru, w bezpośrednim sąsiedztwie fundamentów dawnego kościoła klasztornego. Na ślad schronu natrafiono już w 2024 roku podczas wstępnych sondaży i pomiarów geofizycznych. Według wstępnych ocen archeologów, obiekt ten zajmuje znaczną część terenu przeznaczonego pod planowaną inwestycję. Jego obecność potwierdza, że centrum Borken było intensywnie przekształcane aż do czasów współczesnych, a zabudowa z okresu wojennego znacząco wpłynęła na dzisiejszy układ miasta. Wojna niszczy wszystko Dzisiejsze ulice Borken wyglądają zupełnie inaczej niż te dawne. Druga wojna światowa niemal całkowicie zatarła stary układ zabudowy. Podczas powojennej odbudowy zmieniono bieg dróg i orientację budynków. Dlatego podczas prowadzonych wykopalisk ratowniczych dochodzi czasem do niespodziewanych odkryć. W miejscu prowadzonych wykopalisk znajdowała się również synagoga powstała w XIX wieku i zniszczona w 1939 roku. Nie udało się jednak odkryć po niej żadnego śladu. Źródło: LWL-Archäologie für Westfalen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Oto najstarszy klasztor w Polsce – przetrwał wojny, rozbiory i kasaty
Opactwo benedyktynów w Tyńcu to jedno z najważniejszych miejsc sakralnych i historycznych w Polsce. Położone na malowniczym wapiennym wzgórzu nad Wisłą, opactwo powstało w XI wieku i jest najstarszym funkcjonującym klasztorem benedyktyńskim w kraju. W ciągu prawie tysiąca lat przechodziło przez zniszczenia, odbudowy i przemiany, by dziś stać się popularnym celem pielgrzymek, turystyki kulturowej oraz miejscem kontemplacji i zwiedzania.
Spis treści: Historia opactwa benedyktynów w Tyńcu Architektura i zabytki opactwa Życie benedyktynów – Reguła św. Benedykta Jak zaplanować wycieczkę do Tyńca Opactwo benedyktynów w Tyńcu to nie tylko najstarszy klasztor w Polsce, ale także jedno z najcenniejszych miejsc dziedzictwa religijnego i kulturowego w kraju. Położone na malowniczym wzgórzu nad Wisłą w zachodniej części Krakowa, opactwo tynieckie od XI wieku pełniło kluczową rolę duchową, edukacyjną i obronną. Przez stulecia przetrwało najazdy tatarskie, wojny i okres kasaty, by dziś służyć jako miejsce kontemplacji, turystyki religijnej oraz zwiedzania architektonicznego. Bogata historia, wyjątkowa architektura romańska i barokowa, a także życie według reguły świętego Benedykta czynią z Tyńca obowiązkowy punkt na mapie każdego, kto interesuje się dziedzictwem benedyktynów w Polsce. Historia opactwa benedyktynów w Tyńcu Historia opactwa benedyktynów w Tyńcu sięga czasów odbudowy polskiej państwowości po najazdach i kryzysie lat 40. XI wieku. Opactwo w Tyńcu zostało prawdopodobnie założone około 1044 roku z inicjatywy Kazimierza I Odnowiciela, który sprowadził zakonników benedyktyńskich z zachodu Europy jako element wzmocnienia struktur kościelnych i kulturalnych. Usytuowanie klasztoru na wysokim wzgórzu nad Wisłą miało nie tylko znaczenie religijne, ale też strategiczne – kontrolowało szlaki handlowe i wodne prowadzące do Krakowa. Według przekazów pierwszym opatem był Aaron, późniejszy biskup Krakowa, co świadczy o wyjątkowym znaczeniu tego miejsca już od samego początku. Opactwo tynieckie szybko stało się jednym z głównych centrów duchowych w Polsce, a jego klasztor — jednym z najważniejszych ośrodków benedyktyńskich w Europie Środkowej. To jeden z ciekawszych przykładów rozwoju zakonów w średniowieczu. Na przestrzeni wieków opactwo benedyktynów w Tyńcu doświadczyło wielu dramatycznych wydarzeń. Najazd tatarski w 1259 roku niemal doszczętnie zniszczył zabudowania klasztorne. Odbudowywano je przez kolejne dekady, a zakonnicy kontynuowali działalność mimo licznych trudności. W okresie potopu szwedzkiego klasztor został splądrowany i spalony, a w czasach konfederacji barskiej służył jako ważna twierdza obronna, co dziś tłumaczy jego masywne mury i rozmieszczenie. Ciekawostką jest, że przez pewien czas benedyktyni prowadzili tu także szkołę klasztorną oraz skryptorium, w którym kopiowano manuskrypty i kroniki — część z nich przetrwała do dziś. W epoce zaborów, w 1816 roku, opactwo zostało skasowane przez władze austriackie, a mnisi musieli opuścić klasztor. Przez kolejne dziesięciolecia budowla popadała w ruinę, służąc m.in. jako magazyn i budynek świecki. Dopiero w 1939 roku benedyktyni oficjalnie powrócili do Tyńca, podejmując trud odbudowy duchowego i kulturowego dziedzictwa tego miejsca. Dziś opactwo tynieckie nie tylko pełni funkcję klasztoru, ale także centrum edukacyjnego, wydawniczego i turystycznego, a jego mury są żywym świadkiem ponad 950 lat historii Polski. Architektura i zabytki opactwa Opactwo w Tyńcu to fascynujący przykład architektonicznej ewolucji sakralnych budowli w Polsce. Przez niemal tysiąc lat swojej historii łączyło i przekształcało style, zachowując elementy średniowiecznej architektury romańskiej, gotyckiej oraz barokowej. Obecny wygląd kompleksu klasztornego jest efektem wielowiekowych przebudów, odbudów po zniszczeniach oraz adaptacji do zmieniających się potrzeb liturgicznych i obronnych. Centralnym punktem założenia jest Kościół Świętych Piotra i Pawła, którego korzenie sięgają XI wieku. W zachowanych fragmentach romańskich murów, widocznych zwłaszcza w dolnych partiach kościoła i fundamentach, kryją się ślady najstarszych warstw budowli. W kolejnych epokach dobudowano gotyckie sklepienia, wydłużono prezbiterium i wprowadzono barokowe dekoracje, widoczne przede wszystkim we wnętrzach — w ołtarzu głównym, na sklepieniach oraz w detalach sztukatorskich. Warto zwrócić uwagę na harmonijne połączenie elementów stylów architektonicznych, co czyni kościół nie tylko miejscem kultu, ale też żywym muzeum stylów sakralnych od średniowiecza po epokę nowożytną. Szczególnie cennym detalem są gotyckie portale oraz fragmenty dawnego wystroju z okresu późnego średniowiecza. Dawne zabudowania klasztorne, otaczające wewnętrzny dziedziniec, zostały zorganizowane w klauzurowym układzie architektonicznym. Układ ten służył życiu wspólnotowemu zakonników, zapewniając wyciszenie, skupienie oraz przestrzeń do modlitwy i pracy. W obrębie klasztoru znajdują się także krużganki, refektarz, dormitorium oraz biblioteka — niektóre z pomieszczeń zachowały oryginalne sklepienia kolebkowe i krzyżowo-żebrowe. Ciekawostką jest fakt, że w murach opactwa odkryto ślady średniowiecznych polichromii oraz fragmenty wczesnopiśmiennych inskrypcji łacińskich, co potwierdza wysoką rangę intelektualną i artystyczną klasztoru w minionych epokach. Dziś te zabytki można podziwiać podczas zwiedzania, zarówno w obrębie kościoła, jak i w Muzeum Opactwa, które gromadzi eksponaty z różnych okresów funkcjonowania wspólnoty benedyktyńskiej. Życie benedyktynów – Reguła św. Benedykta Życie benedyktynów od początku istnienia opactwa w Tyńcu było ściśle podporządkowane regule świętego Benedykta z Nursji, spisanej na przełomie V i VI wieku. Jej fundamentalna zasada ora et labora – módl się i pracuj – definiowała rytm dnia mnichów jako harmonijne połączenie modlitwy, pracy fizycznej, studiów oraz kontemplacji. Reguła ta, wyjątkowa na tle innych zakonnych tradycji, zakładała stabilność wspólnoty, posłuszeństwo opatowi oraz pokorę jako fundament życia duchowego. Benedyktyni w Tyńcu prowadzili życie według precyzyjnego planu dnia. Rozpoczynali go wcześnie rano modlitwami liturgicznymi, następnie zajmowali się pracą – w zależności od epoki: rolnictwem, zielarstwem, rzemiosłem, kopiowaniem ksiąg, a w czasach współczesnych także działalnością wydawniczą i edukacyjną. Codzienna praca była dla nich nie tylko obowiązkiem, ale formą służby Bogu i wspólnocie. Szczególne miejsce zajmowała działalność skryptoriów klasztornych, czyli pracowni, w których benedyktyni przepisywali i iluminowali rękopisy. Tynieccy mnisi zasłynęli w średniowieczu jako strażnicy i twórcy wiedzy, przekazując dalej teksty religijne, filozoficzne oraz kroniki historyczne. Wielowiekowa tradycja intelektualna opactwa pozostawiła po sobie liczne świadectwa piśmiennictwa, z których część przechowywana jest dziś w klasztornej bibliotece oraz muzeum. Wspólnota benedyktynów w Tyńcu pełniła również istotną funkcję w życiu okolicznych mieszkańców – prowadząc działalność duszpasterską, edukacyjną i charytatywną. Zakonnicy nauczali miejscową ludność, sprawowali sakramenty i organizowali pomoc dla ubogich. Ich obecność wpływała pozytywnie na rozwój lokalnej kultury i duchowości. Do dziś życie klasztorne w Tyńcu toczy się według dawnych zasad, choć z uwzględnieniem współczesnych wyzwań. Mnisi uczestniczą w pracy naukowej, przygotowują publikacje, prowadzą rekolekcje i warsztaty duchowe, zachowując przy tym tradycyjne rytuały liturgiczne oraz codzienny rytm wspólnotowego życia w duchu milczenia, skupienia i modlitwy. Jak zaplanować wycieczkę do Tyńca Zwiedzanie opactwa benedyktynów w Tyńcu Dziś opactwo benedyktynów w Tyńcu jest otwarte dla wszystkich, którzy pragną poznać jego bogatą historię, architekturę oraz duchowe dziedzictwo. Klasztor zaprasza zarówno turystów indywidualnych, jak i grupy zorganizowane, oferując wiele form zwiedzania — od klasycznych spacerów po terenach opactwa, po rozbudowane wycieczki z przewodnikiem i udział w wydarzeniach kulturalnych. W obrębie dawnych klasztornych budynków mieści się Muzeum Opactwa, gdzie prezentowane są średniowieczne artefakty, fragmenty dawnych murów, rekonstrukcje rękopisów, elementy wyposażenia liturgicznego oraz detale architektoniczne z różnych epok. Ekspozycja została zaprojektowana tak, by ukazać ewolucję życia monastycznego oraz zmiany w sztuce i kulturze klasztornej na przestrzeni wieków. Podczas wizyty szczególnie warto zobaczyć: krużganki klasztorne, prowadzące do poszczególnych części kompleksu, dziedziniec wewnętrzny, będący centrum życia wspólnotowego, kościół Świętych Piotra i Pawła, z jego wielowarstwową architekturą, oraz stałe i czasowe ekspozycje muzealne, ukazujące duchowy i artystyczny wymiar życia benedyktynów. Odwiedzający mogą również wziąć udział w wydarzeniach organizowanych przez klasztor — m.in. warsztatach kaligrafii, koncertach muzyki dawnej czy rekolekcjach duchowych. Opactwo benedyktynów w Tyńcu jako cel turystyczny Położenie opactwa na skalnym wzgórzu, nad malowniczym przełomem Wisły, sprawia, że Tyniec to nie tylko duchowe, ale i przyrodnicze serce okolic Krakowa. Bliskość miasta oraz niezwykłe walory krajobrazowe przyciągają turystów szukających spokoju, refleksji i estetycznych doznań. Wokół klasztoru rozciągają się tereny objęte ochroną krajobrazową – idealne do spacerów, wycieczek rowerowych czy kontemplacji wśród przyrody. Wędrując szlakami w okolicach opactwa, można odkryć punkty widokowe na dolinę Wisły, wapienne skały oraz dzikie zakola rzeki. Dla wielu gości wizyta w Tyńcu to również okazja do doświadczenia turystyki religijnej — nie tylko w kontekście zwiedzania, ale także osobistego spotkania z duchowością i ciszą miejsca, które od prawie tysiąca lat promieniuje tradycją modlitwy i pracy. Informacje praktyczne dla odwiedzających Opactwo benedyktynów w Tyńcu znajduje się w dzielnicy Dębniki, na południowy zachód od centrum Krakowa, w odległości ok. 12–15 km. Do klasztoru można bez problemu dojechać: komunikacją miejską (autobusy linii 112, 203 lub 219), samochodem (dostępny bezpłatny parking), rowerem malowniczą trasą Wiślaną, a nawet łodzią turystyczną po Wiśle – sezonowo, z przystani w centrum Krakowa. Godziny zwiedzania, cennik biletów oraz informacje o aktualnych wydarzeniach i usługach przewodnickich najlepiej sprawdzać na oficjalnej stronie opactwa, ponieważ oferta jest sezonowa i może się zmieniać. Warto zaplanować pobyt tak, by uwzględnić czas na relaks w klasztornej kawiarni, zakup produktów benedyktyńskich (np. naturalnych kosmetyków, miodów, win, ziół) oraz chwilę wyciszenia w przestrzeni duchowej tego niezwykłego miejsca. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Inwestycja, która wywołała burzę. W świętym miejscu powstaje luksusowy kurort
Budowa ośrodka na górze Synaj pokazuje, jak trudne bywa pogodzenie rozwoju turystyki z ochroną miejsc o wyjątkowym znaczeniu duchowym. Władze Egiptu promują inwestycję jako krok ku modernizacji, jednak dla wielu to zagrożenie dla wielowiekowego dziedzictwa.
Święte miejsca od wieków przyciągają pielgrzymów i turystów, ale rzadko stają się areną wielkich inwestycji komercyjnych. Tym razem jednak sytuacja wygląda inaczej. Egipt ogłosił plany realizacji projektu „Wielkie Przemienienie”, którego centralnym punktem ma być góra Synaj, czyli miejsce o niezwykłym znaczeniu religijnym. Władze zapowiadają budowę luksusowych hoteli, centrów handlowych i willi, twierdząc, że inwestycja ma połączyć duchowość z nowoczesną turystyką. Pomysł ten wywołał jednak duże kontrowersje, gdyż dla wielu osób granica między sacrum a komercją została poważnie naruszona. Święta góra pod presją inwestycji Przez stulecia góra Synaj była celem pielgrzymek i duchowych wędrówek. Turyści i wierni wspinali się na jej szczyt z pomocą beduińskich przewodników, by podziwiać wschód słońca nad pustynnym krajobrazem. Szczególne znaczenie religijne sprawiło, że miejsce to uznawane jest za jedno z najświętszych w Egipcie – czczone zarówno przez Żydów, chrześcijan, jak i muzułmanów. To tutaj, według tradycji, Mojżesz miał otrzymać Dziesięć Przykazań, a Biblia i Koran wspominają o objawieniu Boga w płonącym krzewie. Dziś u stóp góry znajduje się klasztor św. Katarzyny z VI wieku, wpisany na listę UNESCO. Okolicę zamieszkuje plemię Dżebelja, znane jako Strażnicy Świętej Katarzyny, które od pokoleń opiekuje się tym miejscem. Jednak ich dotychczasowy świat ulega gwałtownej przemianie. W odizolowanej przestrzeni powstają luksusowe hotele, wille i bazary, co stopniowo przekształca charakter regionu. W ramach realizacji projektu „Wielkie Przemienienie” zburzono tradycyjne domy plemienia i ekologiczne obozowiska turystyczne, nie wypłacając odszkodowań. Co więcej, budowa parkingu doprowadziła do ekshumacji ciał z miejscowego cmentarza, co dla społeczności stało się szczególnie bolesnym doświadczeniem. Spór o klasztor św. Katarzyny. Religia kontra interesy polityczne Choć egipskie władze podkreślają, że nowe inwestycje na Synaju mają wspierać rozwój turystyki i wzmacniać gospodarkę, dla Grecji sprawa klasztoru św. Katarzyny od dawna wykracza poza kwestie ekonomiczne. Ateny traktują to miejsce jako duchową stolicę prawosławia, a sam klasztor jako niezachwiany symbol dziedzictwa chrześcijańskiego. Nic więc dziwnego, że majowy wyrok egipskiego sądu, uznający teren wokół klasztoru za własność państwową, wywołał prawdziwą burzę. Hierarchowie Kościoła greckiego określili tę decyzję mianem konfiskaty i zagrożenia dla samego istnienia wspólnoty mnichów. Arcybiskup Aten Hieronim II mówił wręcz o „wywłaszczeniu duchowej latarni hellenizmu”, a rezygnacja długoletniego arcybiskupa Damianosa – głęboko rozczarowanego i podzielonego tym wyrokiem – wstrząsnęła opinią publiczną. Równie zdecydowanie zareagował Grecki Prawosławny Patriarchat Jerozolimy, przypominając, że klasztor cieszył się szczególną ochroną już w VII wieku, kiedy to Mahomet nadał mu gwarancję bezpieczeństwa oraz nazwał miejscem pokoju i pojednania między chrześcijanami a muzułmanami. Finalnie wspólne oświadczenie Grecji i Egiptu miało na celu złagodzenie sporu i zapewnienie, że klasztor św. Katarzyny nie zostanie zburzony ani zamknięty, jednak nie rozwiało obaw, iż duchowe dziedzictwo tego miejsca zostanie podporządkowane komercyjnym projektom i politycznym interesom. Ben Hoffler, brytyjski pisarz podróżniczy współpracujący z plemionami Synaju, powiedział w rozmowie z BBC, że na ich oczach „powstaje świat miejski”, zupełnie obcy dla społeczności Dżabeleya. – To nie jest rozwój, jakiego chcą mieszkańcy, ale ten, który został im narzucony odgórnie, by służyć interesom zewnętrznych inwestorów kosztem lokalnej ludności. To świat, od którego zawsze pragnęli pozostać odizolowani, na którego powstanie nigdy nie wyrazili zgody i który na zawsze zmieni ich miejsce w ojczyźnie – podkreślił. Źródła: Fox News, New York Post, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Meteory: klasztory na greckich masywach skalnych. Historia i zwiedzanie
Meteory - mnisie miasto pośród chmur. Wykute w skale klasztory górujące nad Greckimi dolinami. Tu to, co ziemskie styka się z niebem.
Dokąd udałbyś się w poszukiwaniu odosobnienia i kontaktu z tym co duchowe? Na dno najgłębszych oceanów czy na górskie szczyty? Greccy mnisi wybrali to drugie żeby z wyżyn modlić się do swojego boga. Ich dom powstał niedaleko miasta Kalambaka, położonego na Nizinie Tesalskiej, a jego nazwa w języku miejscowych znaczy „wzniesiony w górę, będący wysoko w powietrzu”. Meteory - monastyry na skałach W Grecji z zielonej Niziny Tesalskiej wyrastają do 600 m ponad poziom morza piaskowcowe ostańce. Miliony lat erozji nadały im niezwykłe obłe kształty. Jakby tego było mało, na szczytach krawędzie skał przechodzą gładko w ściany budowli zwieńczone rdzawymi dachami. Przed nami Meteory. Cały ich rój. Dzisiaj tylko sześć z tych prawosławnych monastyrów (cztery żeńskie i dwa męskie) jest dostępnych dla turystów, choć wzniesiono ich przez wieki 24, każdy na innej skale. Współczesna „duchowa obsada” – co najwyżej kilkuosobowa, a i to nie we wszystkich klasztorach – to zaledwie drobna część tej, która w czasach świetności, w XVI w., żyła w ich murach. Meteory - powstanie Dlaczego powstały Meteory? Z potrzeby odosobnienia, porzucenia świata, poświęcenia się modlitwie, dla niezwykłego poczucia zawieszenia w przestworzach. Ale też bezpieczeństwa, jakie dawała ucieczka pod niebo. Jak powstały te greckie klasztory? Tak naprawdę nie wiadomo. Według jednej z teorii na początku były linki przyczepione do latawców, które umożliwiły zainstalowanie pierwszych sznurowych drabinek. Choć możliwe, że były to po prostu niezwykłe umiejętności wspinaczkowe jakiegoś śmiałka. Jedno jest pewne: zarówno wznoszenie, jak i potem życie w wybudowanych już monastyrach wymagało samozaparcia i hartu ducha. Ani dostanie się tu, ani funkcjonowanie, ani wydostanie nie było sprawą prostą. Jeszcze do początków XX w. wszelkie zaopatrzenie, wyposażenie i ludzi transportowano na górę w koszach lub siatkach na linie przymocowanej do kołowrotu (konstrukcja do obejrzenia w klasztorze św. Warłama), a między niektórymi skałami przemieszczano się po systemie drabin, czasem prawie pionowych, a czasem poziomych – trudno zgadnąć, które bardziej były niebezpieczne. Meteory - turystyka Zmieniający się świat, w tym potrzeby turystyki, wymusiły jednak wykucie schodów i zbudowanie solidnych pomostów. Pierwszy był wzniesiony na najwyższym ostańcu Wielki Meteor z 1336 r., założony przez Atanazego przybyłego z innej mnisiej republiki – góry Athos na Półwyspie Chalcydyckim. Trzeba jednak wyjaśnić, że monastyr stanowił jedynie nową formę i jakość w miejscowej kolonii odludków. Naturalne jaskinie Meteorów przyciągały bowiem i gościły pustelników od wieków, jakby sama natura swą niezwykłością skłaniała tu ludzi do duchowych poszukiwań. Dzisiaj o samotności w Meteorach nie ma mowy – wręcz przeciwnie. W sezonie turystycznym odgrywający rolę gospodarzy tych miejsc mnisi i mniszki zamieniają się de facto w pracowników agencji turystycznej. Próżno tam szukać wyciszenia i spokoju. Ale nad wrażeniami warto popracować. Trzeba jednak zapomnieć o samochodzie, podchodzić pieszymi szlakami, zwłaszcza w porze poza szczytem sezonu, i uwolnić wyobraźnię. Pooglądać barwne freski, czasem makabryczne sceny męczeństwa, jak te w Wielkim Meteorze. Cerkiewka, refektarz, pracownia bibliograficzna, dekorowane szkatułki z relikwiami, stare ikony, ogromna beczka na wodę, prymitywne kuchenne sprzęty – wszystko to są materialne pamiątki życia bardzo prostego. Braciszkowie, wydając niewiele, gromadzili bogactwa czerpane z należących do klasztorów posiadłości na równinach. Patrząc na sąsiednie ostańce i zieleń u podnóża Meteorów, w szumie wiatru można poczuć potrzebę zerwania się do lotu. Duchowego, rzecz jasna. Meteory - praktyczne informacje WARTO WIEDZIEĆ Na teren monastyrów można wchodzić tylko w długim ubraniu zakrywającym ramiona i kolana. W godzinach popołudniowych, między 13 a 15, następuje przerwa w zwiedzaniu większości klasztorów. Co więcej, w różnych dniach tygodnia różne klasztory są zamknięte dla turystów, zatem zwykle jednego dnia nie można zobaczyć wszystkich. Najlepiej zatrzymać się w położonym u podnóża Meteorów miasteczku Kalambaka (5 km od monastyrów, docierają tu autobusy z Aten) lub leżącej jeszcze bliżej celu wsi Kastraki (hoteliki i kempingi), a rankiem podchodzić do celu. KIEDY JECHAĆ? Najlepiej w okresie przed- lub powakacyjnym, gdy temperatury (co ważne zwłaszcza dla piechurów) i ruch turystyczny (dziesiątki turystów wysypujące się z autokarów) są mniejsze. JAK TAM DOTRZEĆ? Turyści najczęściej docierają do podnóża Meteorów z Aten, gdzie wsiadają na pociąg jadący do Kalampaki. Podróż trwa około pięciu godzin.
Święta Góra Athos: samotnia tylko dla mężczyzn. Historia i zwiedzanie klasztorów
Na górę Athos wstęp mają tylko mężczyźni. To miejsce, położone na wyspie o tym samym imieniu to centrum kontemplacji, bezinteresownej gościnności i dzikiej natury.
Żeby zawitać na górze Athos nie trzeba posiadać pieniędzy, ani być sławnym - mnisi ugoszczą każdego nie oczekując zapłaty - oczywiście tak długo jak jest się mężczyzną. Kobiety nie tylko nie mają wstępu na samą górę, ale zabrania się im nawet zbliżenia do tej greckiej wyspy na mniej niż 500 metrów. Te ścisłe zasady mają na celu egzekwowanie celibatu wśród mnichów i powstały ponad tysiąc lat temu. Góra Athos - wyjątki od reguły Mimo to na przestrzeni wieków zanotowano parę przypadków, w których na wyspę Athos trafiły kobiety. Podczas greckiej wojny domowej w latach pięćdziesiątych 20. wieku, mnisi z Athos pozwolili na wstęp wieśniaczkom z okolicznych wiosek, które przybyły na wyspę w poszukiwaniu swoich rozpierzchniętych zwierząt. Niedługo później, w 1954 na wyspę wkroczyła Maria Poimenidou, przebrana za mężczyznę. Ten wybryk sprawił że Grecja wprowadziła prawo zakazujące kobietom wstępu na teren wyspy pod karą 12 miesięcy więzienia. Góra Athos - Ogród Matki Bożej Sama wyspa, pomimo braku kobiet, jest jednak bardzo intymnie związana właśnie z jedną z nich, mianowicie matką Jezusa. Według legendy, Maria dziewica zabłąkała się na tą wyspę w czasie swojej morskiej podróży na Cypr. Miała wtedy poprosić swojego syna w modlitwie, aby dał jej ją na własność. Jezus zgodził się, a wyspa Athos przemieniona w klasztor do dzisiaj zwie się Ogrodem Matki Boga. Góra Athos - życie w greckiej republice mnichów Rzeczywistość na Athos zostaje zredukowana do sylwetek mnichów pracujących na warzywnych grządkach, dźwięku dzwonów, jaskółek przecinających niebo i prostej strawy spożywanej w milczeniu w klasztornych refektarzach. Zadziwiające, kogo można tu spotkać. W murach monasterów żyją ludzie o różnorodnych życiorysach: byli naukowcy, profesorowie, muzycy, hipisi, urzędnicy pocztowi. Każdy ma własną historię. Łączy ich decyzja o podjęciu mnisiego życia. W razie gdybyś chciał tu zawędrować: Góra Athos - praktyczne informacje Wstęp mają tu jedynie mężczyźni. By dostać się na półwysep Athos potrzebne są zezwolenia wydawane standardowo na 4 dni i 3 noce. Glejt obowiązuje na konkretne daty. Tylko 10 zezwoleń dziennie jest przeznaczonych dla obcokrajowców. Na półwyspie nie ma hoteli ani pensjonatów. Każdy pielgrzym ma prawo do darmowego noclegu w monsterach. Po zapadnięciu zmroku bramy klasztorów są zamykane aż do świtu. Najłatwiej dotrzeć samolotem do Salonik. Na sam półwysep można dopłynąć promem (koszt od 7 do 10 euro). U mnichów można kupić produkowane przez nich oliwę i wino (oliwa od 4 euro za litr, wino od 3 euro). Góra Athos - parę słów przestrogi Jeśli zdecydowałeś się, że Athos jest miejscem dla ciebie pamiętaj o jednym. Mnisi nie oczekują tam turystów, ale religijnych pielgrzymów. Mimo że akceptują różne wyznania, dalej będziesz podlegał ich ścisłej etykiecie. W klasztorach zabrania się palenia, pływania, chodzenia z rękami w kieszeniach lub za plecami, mówienia podniesionym głosem, śpiewania i nucenia. W większości tutejszych klasztorów nie będziesz miał też dostępu do aktywności mnichów, w innych zaproszą cię do wspólnego posiłku i modlitwy.
Jeżeli pojedziecie tam raz, zapewne będziecie chcieli wracać. Długo opierałam się Gruzji, choć moja przyjaciółka Hanka nieustannie mnie na nią namawiała, opowiadając o tym kraju niesamowite historie. O gościnności mieszkańców, pięknej, wciąż jeszcze dzikiej naturze, wspaniałej kuchni, o suprach i toastach, które zawsze wznosi tamada, panującej tam imprezowej atmosferze. Wreszcie o Polakach, których poznała, a którzy zdecydowali się tam zamieszkać i tak jak np. Piotr - prowadzić hostel najpierw w Tbilisi a teraz Happy Yeti w Gudauri, czy Ksawery - restaurację w Udabno. Przytakiwałam i odpowiadałam - tak, kiedyś się tam wybierzemy, i nic z tym nie robiłam, aż do dnia, gdy Hanka zadzwoniła i powiedziała, że właśnie kupiła bilety do Gruzji i za trzy miesiące lecimy. Miał to być babski wyjazd weekendowy. I był. Nigdy nie przeżyłam czegoś tak szalonego, na wspomnienie o tym wciąż uśmiecham. Byłyśmy w Tbilisi, w wiosce Udabno położonej pośrodku stepu, w monastyrze Dawid Garedża przy granicy z Azerbejdżanem, w Mcchecie, dawnej stolicy. Przy okazji zaliczyłyśmy kilka dyskotek, wzięłyśmy udział w kilkunastu suprach, poznałyśmy fantastycznych ludzi i przeżyłyśmy niezapomniane przygody. Potem wracałam do Gruzji wielokrotnie. Bo ten kraj uzależnia. Dlatego znaczną część tego wydania Travelera poświęcamy właśnie Gruzji. Ciekawa jestem, czy też połkniecie tego bakcyla. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA Marcowy numer już w sprzedaży! Dostępny w salonach prasowych i w naszym sklepie internetowym www.kultowy.pl >>
Sposób na Europę Na 10 najczęściej przez turystów odwiedzanych krajów na świecie pięć z nich – Franca, Hiszpania, Włochy, Niemcy i Wielka Brytania – znajduje się właśnie u nas! Ale inne kraje, o których również piszemy w tym wydaniu Travelera, nie pozostają w tyle i z roku na rok przyciągają coraz większe rzesze gości. Czesi, nasi południowi sąsiedzi, mają największe zagęszczenie zamków na kilometr kwadratowy na świecie i choć wypijają najwięcej piwa, my cenimy ich za wino, którego sekrety zdradzi poszukiwaczka tajemnic i skarbów Joanna Lamparska. Norwegia zwana klejnotem Europy to z kolei kraj o najbardziej spektakularnej niezniszczonej naturze, na łonie której warto się totalnie zresetować. Można ją podziwiać chociażby z pokładu jachtu, co uczyniła nasza redakcyjna koleżanka Basia Żukowska. Rumunia ma Drakulę, najbardziej znanego wampira, i bajecznie kolorowe monastyry. Słowenia kusi dziesięcioma tysiącami jaskiń, po których można pływać łódkami. Jedynym zarzutem kierowanym pod adresem Europy, który powstrzymuje nas przed podróżowaniem po niej nieustannie – są wysokie ceny, ale i na nie znaleźliśmy sposób. Poznajcie nasze patenty na tanią Europę. A gdy wrócicie z zagranicznych wojaży, ruszcie na kajaki. Wierzę, że po przeczytaniu naszego raportu znajdziecie dla siebie idealne miejsce na spływ w Polsce. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA TEMAT NUMERU | DOOKOŁA EUROPY Nasz kontynent jest pełen niesamowitości, które często czają się w niedalekiej odległości od Polski. Joanna Lamparska zachęca do wyruszenia w rejs Doliną Renu, szlakiem zamków i klasztorów. Ponoć piękno mijanych krajobrazów jest wręcz nieprzyzwoicie romantyczne („Skarby bogów”). Basia Starecka w artykule „Tropem zwierząt” rozwiewa ostatnie stereotypy, które mogą kogoś powstrzymywać przed podróżą samochodową do Rumunii, a Magda i Sergiusz Pinkwartowie odkrywają Langwedocję! Niegdyś biedna i wyśmiewana prowincja Francji, teraz jest jednym z najchętniej odwiedzanych regionów. Tu leży średniowieczne miasto Carcassone, które jest doskonale znane miłośnikom gier planszowych. MIASTO W 48 GODZIN | KIOTO Miasto uznawane za kulturalną stolicę Japonii jest przesiąknięte tradycją, ale przy okazji zaskakująco nowoczesne. Zbudowane zostało według reguł chińskiej sztuki feng shui i jest to pewnie jeden z czynników decydujących o jego wyjątkowej aurze. Inne to m. in. klasyczne ogrody, stylowe herbaciarnie, tradycyjne świątynie. Piotr Milewski pisze, że w Kioto nie warto się spieszyć, ale na pewno warto je odwiedzić. Choćby na jedyne 48 godzin. („Kioto. W zgodzie z tradycją”) POLSKA JEST NAJPIĘKNIEJSZA | 15 NAJLEPSZYCH SPŁYWÓW KAJAKOWYCH Biebrza, Warta, Krutynia, Narew… spływy kajakowe cieszą się w Polsce ogromną popularnością. Nasz ekspert, Paweł Kempa, przepłynął w kajaku sporą część kraju i teraz dzieli się doświadczeniem z Czytelnikami Travelera. Z jego rankingu dowiecie się, którą rzekę określa się małą Amazonką, na jakie spływy można się wybrać z dziećmi oraz gdzie można spotkać raki i żurawie. Serdecznie polecamy „Kajakowy ranking Travelera”. INDEKS GŁÓWNYCH TEMATÓW | Uganda i Rwanda, Wiedeń, Rumunia, Słowenia, Francja – Langwedocja, Norwegia, Czechy – Morawy, Niemcy – Dolina Renu, Hiszpania, Bawaria, Lwów, Budapeszt, Gruzja, Stambuł, Madryt, Sztokholm, Podlasie, Kioto, Polska – spływy kajakowe, Biegi przygodowe, 130 lat NG – wyprawa na Nową Gwineę. Poznaj ofertę prenumeraty www.prenumerata.national-geographic.pl
(Nie)zatarta mądrość starożytności. Co kryją prastare manuskrypty?
Od siedmiulat trwa projekt odzyskiwania prastarych dokumentów, które spoczywają w liczącym 15 wieków klasztorze.
Zbudowany w VI w. u stóp egipskiej góry Synaj Klasztor św. Katarzyny to najstarsza w świecie funkcjonująca nieprzerwanie instytucja tego typu. W klasztornej bibliotece przechowuje się setki manuskryptów zgromadzonych w okresie średniowiecza: starożytne teksty, święte księgi i inne dokumenty. Okazuje się jednak, że kartki niektórych wykorzystano ponownie, wymazując już niepotrzebne teksty. Od 2011 r. klasztor prowadzi przy użyciu nowoczesnej techniki cyfrowej prace nad odzyskaniem części owych dawno utraconych pism. Około połowy znajdujących się w bibliotece rękopisów sporządzono na pergaminie, czyli specjalnie spreparowanej skórze cielęcej, koziej lub owczej. Pergamin można odzyskiwać, zeskrobując atrament i pisząc na oczyszczonej powierzchni. Poprzedni tekst nie znika jednak bez śladu. Pozostaje w kartce jako słabo widoczny cień, który można przywrócić do życia za pomocą tzw. obrazowania wielospektralnego. Rejestruje ono zarówno światło widzialne, jak i niewidzialne promieniowanie optyczne, o innym zakresie długości fal. Jak dotąd obrazowanie na 74 spośród 163 pergaminów ukazało, że około 6800 stron to palimpsesty z ukrytym tekstem. – Zidentyfikowaliśmy wymazane teksty w 10 językach spisane między V a IX w. – relacjonuje Michael Phelps, kierownik prac. Na pokazanym powyżej przykładzie widzimy tekst zapisany po syryjsku na tle pochodzącego z IX w. tłumaczenia traktatu medycznego starożytnego grecko-rzymskiego lekarza Galena. Na zeskanowanie wciąż czekają dziesiątki palimpsestów i Phelps liczy, że odkryje jeszcze prawdziwe skarby. Tekst A.R. Williams
O to nasz plan: wjechać na motocyklach do Bhutanu od wschodu i bez przewodnika przemierzyć cały kraj. Wszyscy nam mówią, że to niemożliwe – do tego ostatniego z buddyjskich królestw w Himalajach mają wstęp tylko wycieczki z przewodnikiem. Ale my jesteśmy uparci.
Upał jest obezwładniający. Kluczymy wśród indyjskich plantacji herbaty, szukając przejścia granicznego w Samdrup-Dzongk’ar niczym igły w stogu siana. W końcu przy jednej z lepianek wioski Darranga dostrzegamy znak Indian Customs. Z otaczającego nas tłumu gapiów po kilkunastu minutach udaje nam się wyłowić urzędników, którzy są ubrani po cywilnemu – akurat pracowali w polu. Pokazujemy im nasze Carnets de Passages en Douane, dokumenty celne, paszporty dla motocykli. Robią zdziwione miny – nigdy niczego takiego nie widzieli. Pomagamy im więc wypełnić papiery i sugerujemy, gdzie przystawić pieczątki. Są równie bezradni, gdy pytamy o punkt odprawy paszportowej. Wskazuje go nam leżący na polu ryżowym znak Indian Immigration. Urzędnika tym razem znajdujemy nad rzeką. Nieśmiało prosimy go, by oderwał się od łowienia ryb i zechciał nas odprawić. Po załatwieniu formalności po stronie indyjskiej stajemy przed tajemniczą bramą z napisem „Bhutan”. Strażnicy w gho (rodzaj półdługiego kolorowego płaszcza przewiązanego w pasie szarfą) przyjaznym gestem kierują nas do urzędniczek. Kobiety od wieków mają w tym kraju silną pozycję, zarządzają nawet majątkami. Teraz nieco zdziwione, szeroko się uśmiechając, pytają: – A gdzie wasz przewodnik i dżip? Wręczamy im plik pozwoleń i dokumentów niezbędnych do wjazdu do Bhutanu i radośnie oznajmiamy, że jesteśmy z nim umówieni na trasie (tak naprawdę z przewodnikiem mamy się spotkać dopiero w Thimphu, na zachodzie kraju). Panie przeglądają dokumenty, a my przyglądamy się paniom. Noszą kiry, długie suknie przewiązane w talii i spięte na ramieniu broszami. Na wierzch narzucają zdobione, krótkie marynarki. Przy ich barwnych strojach narodowych w naszych ubraniach motocyklowych wyglądamy jak kosmici. Na hasło Tashi Delek (witamy, powodzenia) magiczne wrota do Podniebnego Królestwa zostają nareszcie otwarte. Bhutan, państwo zaledwie dwukrotnie większe od województwa warmińsko-mazurskiego, ze wschodu na zachód przecina jedna szeroka na 3,5 m asfaltowa droga, zwana „niebiańskim traktem tysiąca zakrętów”. Odległości, które na mapie wydają się małe, w rzeczywistości pokonujemy w kilka godzin – serpentyny biegną wśród stromych himalajskich zboczy i przełęczy. Bhutan przypomina schody, które zaczynają się na wysokości 300 m, a kończą na ponad 4 tys. m n.p.m. Na szczęście ruch jest niewielki (pierwszy samochód pojawił się tu w 1961 r.), zaś przemili kierowcy ustępują nam drogi i przyjaźnie machają. Dzieci natomiast, wrzeszcząc hello, wystawiają ręce, żeby w czasie jazdy przybić im piątkę. Po południu stalowe chmury przysłaniają słońce i zalewa nas ściana wody. Ryki smoka, czyli grzmoty przeszywających niebo piorunów, typowe dla porywistych burz w Himalajach, słychać coraz bliżej. To właśnie z ich powodu Bhutan bywa nazywany Królestwem Ryczącego Smoka. W kompletnych ciemnościach, przemoczeni i wyczerpani, docieramy do miasteczka Kanglung. Zatrzymujemy się na dziedzińcu buddyjskiego klasztoru, zachęceni jego otwartą, kolorową bramą. Mimo późnej pory zewsząd dobiegają śpiewy i łoskot bębnów, a mnisi w purpurowych szatach siedzą w namiotach rozstawionych dookoła świątyni. Zanim zdążyliśmy zapytać o nocleg, sami nam go proponują. Dostajemy pokój z dodatkowym grzejnikiem oraz kolację: słodzoną herbatę z mlekiem, czerwony ryż i hemadatsi (papryczki chilli w rozpuszczonym serze) oraz mięso z przeprosinami, że tak skromnie. Tej nocy szczęście mało że się do nas uśmiecha, ono aż wyszczerza zęby: w klasztorze właśnie rozpoczyna się ważny buddyjski festiwal Drupchen. Przybyło na niego wielu znamienitych lamów, którzy są tak samo ciekawi naszych zwyczajów i religii jak my ich. Usłyszawszy, że w katolicyzmie nie występuje paradygmat reinkarnacji, z niedowierzaniem pytają: „To macie tylko jedno życie, jedną szansę na pójście właściwą drogą?”. Nam z kolei trudno zrozumieć, dlaczego do monasteru trafi ają chłopcy poniżej 10. roku życia. Podobno z habitu mogą w każdej chwili zrezygnować i nie jest to piętnowane. Trzeba jednak zapłacić karę pieniężną – zwrot subwencji rządowych wypłacanych mnichom. Obchody święta, czyli cykl modlitw, trwają całą noc, a my możemy się wszystkiemu przyglądać. Szczególnie zachwycają nas torma – fi gurki ofi arne o wymyślnych kształtach, wykonane specjalnie na tę okazję z masła i masy zbożowej albo ryżowej, pomalowane na kolorowo. W świątyni główne miejsca zajmują liczne wizerunki Buddy, Guru Rinpocze (rozpowszechnił buddyzm w Tybecie i Bhutanie) i bóstw opiekuńczych. Przy każdym ołtarzu stoi siedem miseczek napełnionych wodą, symbolizującą siedem ofi ar składanych bogom: kwiaty, pożywienie, napoje. Wszędzie palą się lampki maślane, choć nad głowami mnichów porozwieszane są również świetlówki (jedyna oznaka nowoczesności). Następnego dnia jesteśmy jeszcze bardziej zmęczeni, za to bogatsi o kilku przyjaciół. W duchu dziękujemy postępowemu czwartemu królowi Bhutanu, Jigme Dorji Wangchuckowi, za wprowadzenie do kraju internetu w 2000 r. Za sprawą Smoczej Sieci (lokalny operator) mamy szanse utrzymać nasze nowe znajomości. Traszigang uchodzi za najładniejsze miasto wschodniego Bhutanu. Jest bardzo kameralne; właściwie składa się z dwóch ulic i kilkudziesięciu kolorowych domków, nad którymi góruje lokalny dzong (fort). Kamienne domy mają zawsze drewniane piętra, a dzięki bogatym zdobieniom wyglądają jak dzieła sztuki. Na ścianach i drzwiach wyrzeźbiono demony, smoki oraz... potężnych rozmiarów fallusy. Jeden z mieszkańców zdradza nam, że te ostatnie odstraszają złe duchy. Legenda głosi, że zaczęły się one pojawiać w XV w., kiedy to pewien szalony mnich nauczał buddyzmu, odwołując się do żartów i anegdot z podtekstem seksualnym. Pomagały mu w tym jego własne, ponoć niezwykłej wielkości męskie atrybuty. Nasz rozmówca jest przekonany, że to zwyczaj powszechny w świecie. Gdy wyprowadzamy go z błędu, pyta: „No to jak odstraszacie złe duchy?”. Siadamy przy wejściu do typowego bhutańskiego sklepu z mydłem i powidłem i obserwujemy życie uliczne. Przechodnie, choć witają nas szczerym uśmiechem, zachowują rezerwę typową dla górali. Tashi Delek (dzień dobry), zagadujemy młodą Bhutankę. Pytamy, jak się żyje w kraju odizolowanym od reszty świata. Odpowiada, że dobrze. Rozmowa niespodziewanie zbacza na tematy damsko-męskie. W Bhutanie małżeństwa są aranżowane i zawierane z rozsądku. Nowożeńcy wprowadzają się do rodziny panny młodej. W wyższych partiach gór, gdzie ludzie zajmują się nie rolnictwem, lecz hodowlą lub handlem, mężczyźni są poza domem przez wiele tygodni, bywa więc, że kobieta ma dwóch mężów, często są to bracia. Zdarza się też, że jeden mężczyzna ma kilka żon (czwarty król bhutański poślubił cztery siostry). W Bhutanie jest ponad 2 tys. klasztorów. Wiele z tych religijnych kompleksów wzniesiono w niedostępnych partiach gór. Korzystając ze swobody poruszania się, postanawiamy zapuścić się tam, gdzie dotarcie jest prawdziwym wyzwaniem. Jedziemy drogą wzdłuż koryta rzeki. Niby powinno być łatwiej niż na górskich zakrętach, ale wcale nie jest. Tydzień wcześniej Bhutan nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 6,5 stopnia w skali Richtera. Mnóstwo domów zostało zniszczonych, a drogi zablokowały osuwiska. Teraz lawirujemy między kamieniami i zwalonymi fragmentami skał. Aby dostać się do klasztoru Dramitse, musimy jeszcze pokonać 1000-metrowe wzniesienie. Mijamy wozy ciągnięte przez zasapane osiołki. Na ścianach świątyni widać świeże pęknięcia, zaś na murkach z młynkami modlitewnymi suszą się koce, kołdry, pościel i ubrania mnichów. Najwyraźniej burza sprzed dwóch dni nie tylko nam dała się we znaki. W klasztorze przebywa obecnie kilkuset mnichów, to jeden z większych tego typu obiektów we wschodnim Bhutanie. Na pierwszy rzut oka nie ma tu atmosfery skupienia. Najmłodsi mnisi biegają po dziedzińcu za piłką, kilku z zapałem gra na Game Boyach. Wieczorem jesteśmy już w Mongar. Zbudowane na zboczu góry miasto podobno nie słynie z dobrej kuchni. Mimo to zamawiam serowe pierożki momo i lokalne piwo Red Panda. Otaczają nas sami pogodni ludzie, w końcu w światowych „rankingach szczęśliwości” Bhutan zajmuje siódme miejsce. Tutaj powstała nawet koncepcja Szczęścia Narodowego Brutto. Według królewskiej utopii szczęście poddanych opiera się na czterech fi larach: dobrym zarządzaniu, trwałym rozwoju, ochronie środowiska i kultury. Przełęcz Trumshing-la (3750 m n.p.m.) oddziela część centralną Bhutanu od wschodniej. Przez zaledwie 84 km podjazdu pokonujemy 3200 m różnicy poziomów. Najpierw droga prowadzi między zielonymi polami ryżowymi i dżunglą, w gęstwinie której radośnie skaczą małpy śledzące nasze poczynania. Zbliżamy się do ostatniego, najtrudniejszego odcinka. Znak Life is a journey, complete it (Życie jest drogą, dojedź nią do końca) uświadamia nam, że to nie żarty. Kilkusetmetrowe urwiska tuż za krawędzią wąskiej drogi niemal paraliżują nasze ruchy. Przełęcz wita nas setkami kolorowych, buddyjskich fl ag modlitewnych. W drodze do następnej przełęczy, Sheytang-la, dżunglę zastępują lasy iglaste podobne do naszych, polskich. Szlak nie schodzi poniżej 2500 m n.p.m. Daleko na zboczach widać klasztory, są jeszcze liczniejsze niż na wschodzie kraju i jeszcze mniej dostępne – nie prowadzi do nich żadna droga. Niedaleko przełęczy zatrzymuje nas grupa hałaśliwych Bhutańczyków, budujących czorten (stupę) ku czci jednego z wielkich buddyjskich duchownym. Zachęcają nas do zrzutki na ten święty cel. Oczywiście, hojnie wspomagamy lokalną tradycję. W Dzakar, miasteczku leżącym w dolinie Bumt’ang, trafi amy na kolejny religijny festiwal. Mężczyźni owinięci są w szale z frędzlami – ich kolory oznaczają pozycję społeczną danej osoby. Zwykłych obywateli spowija biel, króla i ważnych mnichów – żółć. Choć trudno w to uwierzyć, mieszkańcy tej doliny są jeszcze bardziej religijni niż pozostali Bhutańczycy. Jeszcze żarliwiej się modlą, częściej odwiedzają lamów, składają ofi ary. Każde większe wydarzenie, od projektu domu po choroby w rodzinie, poprzedzone jest specjalistyczną konsultacją astrologiczną. Zapotrzebowanie na astrologów jest w Bhutanie tak duże, że w stolicy Thimphu powstał Instytut Astrologii. Nauka w nim trwa, bagatela, od 7 do 12 lat. Z Dżakar wyruszamy do położonego po sąsiedzku jednego z najświętszych miejsc w tym kraju. Tam, gdzie po medytującym Guru Rinpocze pozostał odcisk w skale, wzniesiono kompleks klasztorny Kurdże, składający się z trzech wspaniałych świątyń. Skrywają one posągi, rzeźby, religijne malowidła. W drodze do Trongsa, którym władał pierwszy król Bhutanu, towarzyszy nam szum strumieni obracających wodne młynki modlitewne. Kolorowe i bogato zdobione, wyraźnie odcinają się na tle zielonego lasu. Modlitwy z takich młynków wędrują do bogów bez przerwy – wystarczy, że woda napędza łopatki. Przejeżdżając przez małe wioski, widzimy szkoły pełne rozkrzyczanych dzieci w strojach narodowych. Cierpliwie odpowiadamy na pytania what is your name i how are you. Mijamy wystawione na ulicę krosna. Tkactwo to jedno z podstawowych zajęć Bhutanek, ich wyroby są znane w całej Azji. Za przełęczą Yotong-la ponownie zmienia się otoczenie, pojawiają się lasy mieszane. Trochę się wzruszamy, jakby złota polska jesień przybyła do nas do Bhutanu. W Trongsa zatrzymujemy się w małym pensjonacie, w którym, jak nas informuje właściciel, jeszcze nigdy nie mieszkali turyści. Nas to wcale nie zniechęca, przybyliśmy tu, żeby zobaczyć dzong. Zwiedzaliśmy już takie fortece wcześniej, ale tutejsza to wielopoziomowy labirynt dziedzińców, krużganków, dormitoriów dla mnichów i kaplic. W dodatku widok z dzongu przyklejonego do skały rozciąga się na wiele kilometrów. Przy tej budowli wzniesionej na kilku poziomach blado wypadają najczęściej odwiedzane bhutańskie fortece w Thimphu i w Paro. Dolina Phobijka to miejsce, gdzie zimują rzadkie żurawie czarnoszyje. My jednak zamiast na ptaki znów trafi amy na festiwal religijny. Krążąc między samochodami, wozami konnymi, mnichami i odświętnie ubranymi ludźmi, docieramy pod wejście do świątyni. Zostawiamy motocykle z całym dobytkiem (Bhutan to bardzo bezpieczny kraj, a kradzieże prawie nie mają tu miejsca) i idziemy za tłumem. Dziedziniec jest szczelnie wypełniony. Wszyscy wpatrują się w przedstawienie odgrywane przez aktorów w maskach. Wnioskując z reakcji gawiedzi, to komedia. Śmiejemy się i my. Choć nie rozumiemy symboliki masek, gesty aktorów są wymowne i odwołują się do podstawowych ludzkich emocji. Wyremontowana droga na odcinku Punak’a–Thimphu jest szeroka i komfortowa, ale duża elektrownia wodna i powiększająca się w szalonym tempie stolica pozbawiają dolinę uroku. Thimphu to nowoczesne miasto, migające do nas krzykliwie neonami dyskotek, gdzie ludzie chodzą w dżinsach. W kawiarniach serwowane są europejskie ciastka (podobno najlepsi kucharze jadą na koszt państwa na studia do Europy). Ostoją prawdziwego Bhutanu jest tu stadion narodowy. Dziesiątki Bhutańczyków oddają się na nim ukochanej rozrywce – łucznictwu; do tarczy trafi ają z kilkuset metrów. Mężczyźni proponują, żebyśmy dołączyli do rywalizacji. Nie chcą wierzyć, że nigdy nie mieliśmy łuku w ręku. Tygrysie Gniazdo (klasztor Taktsang) jest wizytówką kraju przytuloną na wysokości 3070 m do 1300-metrowej ściany. Siły ciążenia nie mają nań wpływu, gra na nosie porywistym podmuchom wiatru. Legenda głosi, że w VIII w. Guru Rinpocze przyleciał tu na grzbiecie tygrysicy (zamieniła się w nią jego żona), by pomedytować w małej jaskini i ujarzmić złe moce, które opanowały okolicę. Mozolna wspinaczka na górę trwa ze trzy godziny. Wchodząc stromą ścieżką, słyszymy krzyki wystraszonych „białych jeźdźców” (turystów, którzy skorzystali z osiołkowej podwózki), kiedy ich rumaki zbliżają się do krawędzi urwiska. W Tygrysim Gnieździe panuje spory tłok, więc szybko wracamy na leśny parking. Nasze motocykle są wypucowane na błysk i na każdym z nich leży kwiatek. Rozglądamy się zmieszani i widzimy zadowolone twarze kierowców turystycznych dżipów: – Chcieliśmy wam zrobić przyjemność, jeszcze nigdy u nas takich motocykli nie było – mówią płynną angielszczyzną. Przed drogą z Paro do P’ünc’oling, na granicy z Indiami, przestrzega nas wiele osób: „Jeśli nie musicie, to tamtędy nie jedźcie”. Musimy. Tylko w ten sposób możemy wydostać się z Bhutanu. Pasażerowie lokalnych autobusów pozdrawiają nas serdecznie, wystawiają kciuki do góry, jakby chcieli nam życzyć powodzenia. Droga jest kręta i otulona przez mgłę. Pada deszcz. Kierowcy ciężarówek nie czują potrzeby włączenia świateł mijania. Kilka razy w ostatniej chwili dostrzegamy jadące prosto na nas auto. Wiemy, że droga jest zawieszona nad kilkusetmetrowymi urwiskami, ale przez mgłę ich nie widzimy. Może to i lepiej. Mgła znika dopiero w dolinie P’ünc’oling. Przejście graniczne jest czystą formalnością. Żegnamy Królestwo Ryczącego Smoka, witamy indyjski gwar, bałagan i biedę.
Kilka informacji dla chcących odwiedzić Królestwo Bhutanu.
Oficjalna nazwa: Królestwo Bhutanu, a dokładnie: Druk Jul, czyli Królestwo Smoka. Powierzchnia: 47 tys. km2. Ludność: ok. 700 tys. Religia: głównie buddyzm. Języki: w użyciu jest 19 języków, ale oficjalnym jest dzongka. Waluta: w obiegu są ngultrum (Nu, BTN) podzielone na 100 czetrum. Aktualnie za 1 dolara (USD) otrzymamy ok. 47 ngultrum. Można też płacić rupiami indyjskimi, przy czym obie waluty są równowarte (1 ngultrum = 1 rupia). Okresy od września do początku grudnia (dobra pogoda, piękne jesienne kolory) oraz od lutego do maja (kwitnące rododendrony) to najlepsza pora na wizytę w Bhutanie. Od końca grudnia do lutego w wyższych rejonach trzeba liczyć się z obfitymi opadami śniegu, a od połowy czerwca do września, z monsunowymi ulewami. Promesę wizy załatwia się przed przyjazdem w agencjach turystycznych oferujących wycieczki po Bhutanie lub w biurach bhutańskich linii Druk Air. Pieczątka wizowa jest wbijana na granicy (trzeba zabrać ze sobą 2 zdjęcia). Na oficjalnej stronie rządu bhutańskiego zaleca się załatwianie wiz z dużym wyprzedzeniem, przynajmniej trzymiesięcznym. Wiza na dwa tygodnie kosztuje 20 USD. W przypadku wycieczki wykupionej w polskim biurze podróży formalnościami zajmuje się organizator. W Bhutanie praktycznie nie ma turystyki indywidualnej. Każdy pobyt jest zorganizowany, z góry opłacony, a na miejscu jest się pod opieką przewodnika. Stawki są odgórnie narzucone i w zależności od terminu wynoszą 170–250 USD za dzień. Na szczęście w cenie zawierają się już wszelkie świadczenia, czyli zakwaterowanie, wyżywienie, transport na terenie Bhutanu, opieka przewodnika i wstępy do obiektów. Przyjazdy turystów są limitowane – może się zdarzyć, że wizy nie dostaniemy, bo nie zmieściliśmy się w zakładanej puli wpuszczanych cudzoziemców. Z Polski wycieczki do Bhutanu oferują np. Logos Travel (), Logos Tour () i Prestige Holidays & Tours (). Jeśli wolimy wszystko organizować sami, pomoże nam Bhutan Tour (). Oficjalnie jedyne przejście lądowe, przez które można wjechać do Bhutanu, to Phuents-holing na granicy z Indiami, w południowo-zachodniej części kraju (wyjazd możliwy jest też przez przejście Samdrup-Dzongk’ar we wschodnim Bhutanie). Turyści wybierający drogę powietrzną lądują w Paro, a jedynym przewoźnikiem, z którego usług można skorzystać, są narodowe linie Bhutanu Druk Air, latające do Delhi, Kalkuty, Katmandu, Dhaki i Bangkoku. Rezerwacji biletów trzeba dokonywać z dużym, nawet kilkumiesięcznym wyprzedzeniem; . Na terenie Bhutanu nie ma lokalnych połączeń samolotowych ani żadnej linii kolejowej. Można liczyć jedynie na trans-port drogowy, chociaż jest on bardzo czasochłonny. Ze względu na kręte i wąskie górskie drogi na wielu odcinkach nie da się jechać szybciej niż 30 km/godz. W kraju obowiązuje ruch lewostronny. Na odwiedzenie niektórych regionów trzeba mieć specjalne zezwolenia. Zakwaterowanie załatwia obsługująca nas agencja turystyczna w zależności od tego, jak się umówiliśmy. W ramach takiej samej opłaty może być to luksusowy hotel lub skromne schronisko. W Bhutanie nie ma międzynarodowych sieci hotelowych, zaś przy określaniu standardu bazy noclegowej nie operuje się systemem gwiazdek. Na ogół warunki noclegowe w miejscach turystycznych są bardzo dobre. Posiłki są wliczone w cenę pakietu, dlatego zwykle jada się w restauracjach hotelowych. Turystom podaje się kuchnię zachodnią, bhutańską i indyjską. Prawie zawsze jest ryż, do tego mięso, ryby, dal (soczewica). Narodowe danie to ema datse, czyli ostre chili (ema), zmieszane z serowym sosem. Do picia można zamówić soft-drinki, herbatę albo piwo. Palacze muszą się liczyć z zakazami palenia i niedostępnością produktów tytoniowych. Przy wylocie z Bhutanu trzeba uiścić opłatę wylotową wynoszącą 500 ngultrum. Kupując pamiątki, pamiętajmy o zakazie wywozu przedmiotów mających więcej niż sto lat. Jeśli jakaś rzecz wygląda na starą, powinna mieć specjalny stempel, że nie jest antykiem. Ze względu na spore wyso-kości (stolica, Thimphu, leży na 2300 m n.p.m.) i górski klimat kraju trzeba mieć ze sobą ubranie na każdą pogodę. W Bhutanie nie ma polskiej placówki dyplomatycznej. W razie problemów należy kontaktować się z Ambasadą RP w indyjskim New Delhi (Chanakyapuri, 50-M Shanti Path, New Delhi 110021, tel.: (00 91 11) 414 96 900, e-mail: newdelhi.amb.sekretariat@msz.gov.pl). Rządowy ośrodek informacyjny w Bhutanie: PO Box 126, Thimhu, tel. 975 23 23 51 52. Przewodnik. Podniebne królestwo Wydawnictwa M. Anglojęzyczne: Bhutan z serii Lonely Planet, a także Bhutan. A trekkers guide z serii Cicerone Himalaya.
Bądź dla siebie dobry! Przyzwyczaiłeś się, że prezenty robi się tylko komuś? Przecież można obdarowywać także samego siebie. I jest to o tyle łatwiejsze, że wiesz lepiej niż inni, co najbardziej cię ucieszy. Czy może być coś lepszego od podróżowania i poznawania świata? Przeczytaj, o czym marzą znane osoby, i zapoznaj się z naszymi pomysłami. Co wolisz – wyprawy z adrenaliną, wyciszające, a może muzyczne?
Dla miłośników przestworzy Szybowce Na Weremień w Bieszczadach przyjechaliśmy, by polatać na paralotniach, jednak wiatr nam nie sprzyjał. Wtedy na startowisku stanął szybowiec do lotów turystycznych. Szybka decyzja: chcę sprawdzić, jak to jest! Zajęłam przednie miejsce, pilot za mną. Asystenci zamocowali linę holowniczą. Po chwili lina napięła się i samolot ciągnął nas, najpierw po ziemi, a potem nagle się zorientowałam, że już jesteśmy w powietrzu. Wtedy dopiero szarpnęło – przyspieszenie było naprawdę niezłe! Gdy lina została odczepiona, dziób szybowca przechylił się do przodu (co mnie przestraszyło), a po chwili wyrównał poziom. Przemierzaliśmy przestworza, szybko i – co najważniejsze – cicho. Słychać było tylko świst wiatru nad głową i po bokach. Pilot zapytał, czy jestem przygotowana na wrażenia. „Oczywiście!”. I wtedy się zaczęło... Ostre zakręty, lot bokiem, wylot w górę i swobodne opadanie „brzuchem” do góry. Przeciążenia były tak duże, że nie miałam siły unieść dłoni z aparatem. Śmiałam się i krzyczałam jednocześnie. Kiedy prędkość zmalała i zaczęliśmy zniżać lot ku bazie, okazało się, że to nie koniec! Pilot w ostatniej chwili podniósł maszynę na znaczną wysokość, tuż przed grupką gapiów, która skuliła się z obawy przed kraksą. Wychodziłam z szybowca na miękkich nogach (od przeciążeń i wrażeń). Było wspaniale! Chciałam więcej, niestety lot trwał tylko dziesięć minut. W tym roku zabrałam mojego narzeczonego na Weremień i namówiłam na oderwanie się od ziemi. Spodobało mu się. Monika Dyba, dziennikarka, fotograf Dostępne w większości aeroklubów. Cena od ok. 100 zł, zależy od czasu trwania lotu (od 10 minut do kilku godzin). Raz, dwa, trzy… Skoczyłam na bungee trzy razy. Zawsze zaczynało się tak samo: instruktor spinał nogi uprzężą, potem „winda” wjeżdżała w korony drzew. Na górze patrzyłam przed siebie, by nie widzieć tego, co znajdowało się pode mną. Raz, dwa... gdy dochodziło do trzech – skakałam. Najwspanialsze było uczucie „znikania” żołądka. Wtedy wydobywałam z siebie przeciągłe: „aaaaaa”. Po kilku sekundach następowało szarpnięcie i pojawiała się wielka radość z udanego skoku. Było to połączenie ulgi, satysfakcji i świadomości, że się „to” zrobiło. Choć później nogi miałam jak z waty, uśmiech długo nie schodził mi z twarzy. Joanna Stachowiak, dziennikarka Travelera Skok z 220 m (zapora w Ticino w Szwajcarii) – 170 euro/os. Skok z 90 m (Warszawa, Zakopane) – 120 zł/os. www.jumping.pl Dla wielbicieli białego szaleństwa Heliski Śmigłowiec zawisa kilka metrów nad ośnieżoną górą i na nietknięty puch wyskakuje z niego narciarz. Czy ta przygoda rodem z filmu z Jamesem Bondem może się stać udziałem również zwykłych śmiertelników? Tak, chociaż wersję ze skokiem z helikoptera zarezerwowano tylko dla narciarskiej elity. Ci trochę mniej wybitni (choć bardzo dobrze radzący sobie we freeride, czyli jeździe po nieprzygotowanych trasach) po prostu wychodzą ze śmigłowca na szczycie góry, żeby ruszyć po puchu w dół. Adrenalina buzuje. Zjazd bez szlaku bywa niebezpieczny, szczególnie gdy nie zna się terenu (a zbocze nieoczekiwanie urywa się w przepaść). Dlatego często szusuje się za przewodnikiem, który wskazuje trasę. Uczestników helikopter może wynieść na stok kilka razy w ciągu dnia, długość trasy zależy od przygotowania fizycznego narciarzy i od pogody. Niestety, zła aura często krzyżuje plany – nie lata się, gdy chmury mają niski pułap, jest zła widoczność i wysoki poziom zagrożenia lawinowego. Heliski rekordy popularności bije na Alasce. Tam zamówienia na loty trzeba składać z trzy–czteromiesięcznym wyprzedzeniem. W niektórych miejscach helikoptery jeden za drugim dostarczają narciarzy na stok. W Europie lata się we Włoszech, w Austrii, Szwajcarii i na Ukrainie. Grzegorz Dendys, instruktor narciarstwa Chamonix, jeden wylot, trzy osoby z przewodnikiem: 1300 zł. Większe grupy taniej. Bojery Coś dla miłośników jachtów, łyżew i dużych prędkości. Kadłub z trzema płozami i żaglem rozpędza się na lodzie do 150 km/godz. Na szczęście od kilku lat nie trzeba już mieć patentu żeglarza albo sternika lodowego, żeby śmigać na bojerach. Wystarczy odpowiedniej grubości lód (minimum 12 cm) i krótki kurs, by opanować lodowy pojazd. Przydają się doświadczenia jachtowe, bo bojerem steruje się podobnie. Najbardziej popularnymi miejscami do ślizgania się są Śniardwy i ogólnie Pojezierze Mazurskie, m.in. jeziora Niegocin i Święcajty. Na Warmii bojery pojawiają się na Jeziorze Drwęckim, dobre warunki panują też na Zatoce Puckiej i Zalewie Wiślanym. Na lodzie można także szaleć na konstrukcjach prostszych niż bojery, takich jak Iceflyer (z żaglem windsurfingowym) i Iceboard (lodowa deska windsurfingowa). Barbara Żukowska, redaktor Travelera Wypożyczenie bojera 1-osobowego – od 150 zł/dzień Instruktor – od 150 zł/dzień www.bojery.mazury.info.pl Psie zaprzęgi Chcesz zimą poczuć się jak bohater powieści Biały Kieł Jacka Londona, który przedziera się przez śniegi Alaski? Sposób na to jest prosty: należy poczekać, aż na dworze zrobi się biało, ciepło się ubrać i zapisać na jazdę psim zaprzęgiem. Nawet gdy śniegu nie ma, nie trzeba się zniechęcać. Wystarczy wynająć wózek na kółkach. Zaprzęga się do niego głównie husky i malamuty, rasy wytrzymałe na duży wysiłek i od pokoleń przystosowywane do pokonywania dużych odległości. Lekcja powożenia, komend, postępowania z psami i – w drogę! A gdy już ktoś tej przygody zasmakuje, może ona stać się sposobem na życie. Właściciele zaprzęgów mówią, że najlepiej jeździ się z psami, które samemu się wychowało i wyszkoliło. Podstawowa zasada, na którą należy zwracać uwagę podczas jazdy: dbać o to, żeby psy również miały z niej przyjemność. Paulina Szczucińska, redaktor Travelera 300–350 zł za godz. www.mutton.sk www.czystafrajda.pl Lekcja na nartach Do hotelu Jäger u stóp lodowca Tux w małej tyrolskiej wiosce Voderlanersbach w Austrii, zaprasza biuro turystyczne TUI. Bliskie sąsiedztwo wyciągów narciarskich zachęca do korzystania ze świetnie przygotowanych stoków. Początkujący narciarze mogą wykupić lekcje u mówiącego po polsku instruktora. Cena z wyżywieniem za dobę: 70 euro za osobę, instruktor: 40–50 euro. Dla miłośników zwierząt Jazda wierzchem Na rajd konny, wyprawę podczas której każdy nocleg jest w innym miejscu, najlepiej wybrać się w góry, gdzie pokonuje się rzeki i różnice wysokości. Rajd zwykle trwa pięć– –sześć dni, ale zdarzają się też dłuższe – na przebycie szlaku transbeskidzkiego z Brennej do Wołosatego potrzeba aż dwóch tygodni. Konnych tras nie mierzy się w kilometrach, ale godzinach. Kilkuosobowa grupa każdego dnia spędza więc średnio sześć, a czasem nawet 10 godzin w siodle. Mogą uczestniczyć w nim osoby, które potrafią jeździć w terenie i nie kosztuje ich to wiele wysiłku (początkujący jeździec nie usiedzi tylu godzin w siodle). Wszyscy muszą się poruszać we wcześniej ustalonym porządku, a każda zmiana tempa odbywa się na komendę. Kolumnę otwiera instruktor, którego nie wolno wyprzedzać. Na ogół rumaki idą stępa, a kłus i galop zdarzają się zaledwie kilka razy podczas całego rajdu. Rajdy to relaks i świetna zabawa. Kiedyś zdarzyło mi się wpaść do obozu harcerzy, którzy całą grupę poczęstowali herbatą. Monika Nowicka, instruktorka jazdy konnej Jeden dzień na rajdzie: ok. 150 zł od osoby www.stajniarumak.webpark.pl Nurkowanie z rekinami Brakuje ci adrenaliny? Podziwianie pływających wśród koralowców kolorowych rybek to za mało? Stań oko w oko z rekinem. Jest wiele miejsc na świecie, gdzie spotkanie z tym drapieżnikiem jest gwarantowane w czasie każdego nurkowania: kanały łączące największe atole Polinezji Francuskiej (Fakarava czy Rangiroa) lub słynny Blue Corner na mikronezyjskim Palau. Tam towarzyszyć ci będą ciekawskie rekiny przyzwyczajone do turystów licznie odwiedzających rafy. Za dnia pływają leniwie, patrolując miejsca, w których nocą prowadzą polowania z nagonką. Ale szansa, żeby w czasie zwykłych nurkowań zaobserwować drapieżniki na łowach, jest niestety niewielka. Bezpiecznie obejrzeć je podczas żerowania można, wybierając się z dobrym centrum nurkowym na karmienie. Atrakcje te są organizowane wyłącznie w miejscach oddalonych od zwykłych nurkowisk. Uczestnicy zasiadają niczym w amfiteatrze wzdłuż pionowej ściany rafy i obserwują, jak z błękitnej toni wyłaniają się rekiny, aby błyskawicznie pochłonąć ryby dostarczane im przez ludzi. Najbardziej ekscytującym spektaklem, w jakim uczestniczyłem, było karmienie na atolu Yap na Mikronezji. Zamrożone w lodzie ryby ściągnięto linami na dno w sam środek czekającej grupy nurków. Rekiny zbliżały się z każdej strony. Niemal ocierały się o ludzi, podpływały do przynęty i silnymi szczekami wygryzały z bryły lodu kawałki ryb. Nurkowie zabezpieczający bacznie obserwowali sytuację i gdy drapieżniki zaczęły się zachowywać agresywnie, przerwali zabawę. Jak dotąd nie zdarzył się tu żaden groźny wypadek. Jeremiusz Dutkiewicz, nurek, fotograf Australia, Osprey Reef: 4 dni, safari na łodzi mieszkalnej: od 1570 USD Mikronezja, jedno nurkowanie: 130 USD. www.mantaray.com www.mikeball.com Fokarium w południe Położoną przy helskiej plaży placówkę Stacji Morskiej Uniwersytetu Gdańskiego można odwiedzać przez cały rok. Najwięcej dzieje się tam w porach karmienia fok (o godzinie 11.00 i 14.00) – wtedy można podziwiać inteligencję i sprawność tych zwierząt. Skaczą, przynoszą przedmioty, rozpoznają symbole. Nie są to jednak żadne cyrkowe sztuczki. Wszystko, czego foki się uczą od swoich opiekunów, jak umiejętność wykonywania poleceń, przydaje się przy przenosinach do innego zbiornika oraz podczas badań (naukowcy m.in. obserwują zachowanie fok, sprawdzają, czym się żywią te ssaki, jakie mają trasy wędrówek). Za prawidłowe wykonanie ćwiczenia dostają w nagrodę śledzia. Najlepiej na wycieczkę do fokarium wybrać się w innym terminie niż lipiec–sierpień. W wakacje do stacji przychodzą tłumy, a poza sezonem często udaje się porozmawiać z opiekunami zwierząt i uzyskać bardziej wyczerpujące informacje o ich zwyczajach. Dzięki wysiłkom zoologów fok jest w Bałtyku coraz więcej. Część dochodów ze sprzedaży biletów przeznaczono na ich ratowanie. Małgorzata Załoga, redaktor National Geographic Za wstęp do fokarium zapłacimy 2 zł, zwiedzanie muzeum 2 zł. www.fokarium.pl Dla szukających wyciszenia Zobacz żubra Spotkanie króla polskich lasów na wolności, w jego naturalnym środowisku, dostarcza niezwykłych emocji. Z żubrów słynie Puszcza Białowieska i nie bez powodu – żyje w niej na wolności ponad 750 osobników, zaś w polskiej części – ok. 430. Zimową porą szansa na ich zobaczenie rośnie, bo żubry, zebrane w duże stada, wychodzą na leśne polany i łąki w poszukiwaniu siana. Nierzadko dobierają się do chłopskich stogów, dlatego w puszczy utworzono specjalne miejsca zimowego dokarmiania, udostępnione turystom (ostoje żubrów: Kosy Most, Czoło, Babia Góra). Nie znaczy to, że za pierwszym wyjściem do lasu uda ci się zobaczyć żubry. W ciągu kilkunastu lat zdarzyło mi się to sześciokrotnie – zawsze następowało w najmniej spodziewanym momencie. Jeżeli szczęście ci nie dopisze, pojedź do Rezerwatu Pokazowego Żubrów przy Ośrodku Hodowli Żubrów niedaleko Białowieży, gdzie przebywa stado tych zwierząt. Barbara Żukowska Jeżeli ci się poszczęści, to tylko tyle, co dojazd do puszczy. Bilety do rezerwatu: normalny 6 zł, ulgowy 3 zł. Otwarte: poza sezonem od wtorku do niedzieli w godz. 8.00–16.00, w sezonie (od 15 kwietnia) codziennie 9.00–17.00. www.bpn.com.pl Klasztorna zaduma Zamykając się na kilka dni w klasztorze, można się wyciszyć i zastanowić nad swoim życiem. Bez telewizora, radia, telefonu i internetu, bez bliskich. Kameduli goszczą wyłącznie mężczyzn. Kobiety mogą odwiedzić klasztor tylko w 12 wybranych dni w roku. Pokoje są ascetyczne – z drewnianym łóżkiem, stolikiem i krzesłem. Pobudka jest o 3.45, modlitwy w samotnych celach trwają do 7.00, potem czas na jutrznię z mnichami (nie jest obowiązkowa). Następ- nie śniadanie i praca fizyczna, m.in. w ogrodzie. O godz. 12.00 Anioł Pański i obiad. Modlitwy w kościele, z przerwami, trwają do kolacji o 17.00. Zakonnicy nie spożywają pokarmów mięsnych, ale od przybyszów nikt tego nie wymaga. Wieczory służą kontemplacji, można z mnichem porozmawiać o problemie, z którym przybywamy. Panowie goszczeni są w klasztorach na krakowskich Bielanach i w Bieniszewie (Kazimierz Biskupi). Mogą też szukać wyciszenia u karmelitów bosych (Dom Rekolekcyjny w klasztorze w Gorzędzieju koło Tczewa). Odosobnienie dla kobiet dostępne jest u Mniszek Bosych Zakonu Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel (klasztor pw. Miłości Miłosiernej w Szczecinie). Franciszkanin o. Janusz Jędryszek prowadzi pustelnię na Świętej Górze Polanowskiej p.w. Matki Bożej Bramy Nieba (koło Polanowa w Koszalińskiem). Przed wizytą kontemplacyjną warto porozmawiać z przełożonym klasztoru i omówić cel pobytu. Marek Tomalik, podróżnik, dziennikarz Klasztor Kamedułów: cena za dobę 50 zł (Kraków), 100 zł (w Bieniszewie). Gdy stawki nie są ustalone, zakonnicy przyjmują „co łaska”. www.kameduli.pl Nie święci garnki lepią Szukasz chwili wytchnienia, w której zrobisz coś pożytecznego? Ulep sobie kubek podczas warsztatów ceramicznych. Nie szkodzi, że będzie krzywy i nierówno pomalowany szkliwami. Ważne, że oryginalny. Do twórczej zabawy zaprosić można osobę, dla której szuka się prezentu – sama sobie go zrobi, a to gwarancja sukcesu. Stworzone w pocie czoła naczynie można odebrać dopiero po dwóch tygodniach – glina musi wyschnąć, zanim zostanie wypalona w piecu. Paulina Szczucińska Od 50 zł od osoby. Z właścicielami pracowni ceramicznych należy umawiać się indywidualnie, nie wszyscy mają w ofercie zajęcia dla 1–2 osób. www.kapkazy.art.pl www.doskonalenie.net Medytacja w Indiach Od lat marzyłam o Indiach. Wybrałam się do Bangalore na kurs medytacji techniką Sudarshan Kryją i obchody Navaratri, jednego z najważniejszych świąt hinduskich. Kurs trwał pięć dni, wzięło w nim udział ponad tysiąc osób z całego świata. Potem zaczęły się obchody Navaratri. W wielkiej hali siedziało prawie 3 tys. osób. Ludzie Zachodu byli tam w mniejszości – skupieni w jednej części budynku. Doskonaliliśmy techniki oddychania i ćwiczenia rozluźniające. Podziałały na mnie relaksująco. Ze zdziwieniem obserwowałam, jak twarze innych zestresowanych Europejczyków stają się pogodne i spokojne. Można też było skorzystać z odprężających masaży ajurwedyjskich. Zanim ktoś zdecyduje się kurs w Indiach, najpierw powinien poznać technikę takiej medytacji na zajęciach w Polsce. Wanda Kruszyńska Kurs medytacji dla zaawansowanych i udział w obchodach Navaratri: 1450 zł. www.artoflivingbangalore.org Prezent muzyczny Muzeum rock and rolla w Cleveland W Ameryce historię muzyki dzieli się na dwa okresy: przed Elvisem i po nim. Kiedy w latach 50. XX w. małolatów ogarnął szał nowych dźwięków, wszystkie drogi wschodzących muzyków zaczęły prowadzić do... Cleveland. A stało się tak za sprawą Alana Freeda – miejscowego didżeja, który jako pierwszy przyczepił nowemu gatunkowi muzyki łatkę „rock and rolla”. Freed oprócz swojej słynnej na cały kraj audycji radiowej, organizował w Cleveland koncerty promujące „czarne” i „białe” granie. O nim, o innych ojcach rocka oraz nurtach muzycznych, które stworzyły rockowe brzmienie, można się dowiedzieć w Rock and Roll Hall of Fame, gdzie zaprezentowano zarówno historię gitary elektrycznej, radia, magazynu Rolling Stone, jak i rozliczne pamiątki po gigantach szeroko pojętej muzyki rockowej. Wśród eksponatów znalazły się m.in.: samochód Presleya, dwugryfowa gitara Jimmy’ego Hendriksa, paszport i zielona karta Johna Lennona, kostiumy sceniczne Michaela Jacksona, harley Bruce’a Springsteena, a nawet metalowy stanik Jennifer Lopez. Muzeum nie jest jednak przypadkową zbieraniną memorabiliów w stylu Hard Rock Cafe. To ciekawie przedstawiona historia rock and rolla za pomocą świetnej muzyki, doskonale zmontowanych filmów dokumentalnych, niebanalnych gadżetów i nowoczesnej architektury Ieoha Minga Pei – tego, który zaprojektował piramidę w Luwrze. Marta Madigan, tłumaczka i dziennikarka Wstęp: 22 USD. Czynne codziennie w godz. 10.00–17.00 (w środy do 21.00). Adres: 1100 Rock and Roll Blvd., Cleveland w stanie Ohio, USA. www.rockhall.com British Music Experience Anglikom zazdroszczę piłki nożnej, muzyki i sposobu, w jaki przedstawiają swoje dokonania. British Music Experience w Londynie to prawdziwa muzyczna podróż w czasie – od końca II wojny światowej do czasów obecnych. To nie tylko przeszklone gabloty z gitarami, strojami czy płytami muzyków – fani znajdą je przecież nawet w restauracjach. W kilkunastu salach zaprezentowano wy- darzenia istotne dla rozwoju nie tylko brytyjskiej muzyki rozrywkowej – jak choćby wypowiedzi Johna Lennona, jakich nie wyszperamy w Internecie. Przypomina to wielką encyklopedię, której karty przewracają się za dotknięciem kolejnych dżojstików. Nawet bilet w tym w pełni interaktywnym muzeum jest „inteligentny”. Wbudowany chip pozwala „notować” interesujące miejsca, a po powrocie do domu i zalogowaniu się na stronę BME – odświeżyć informacje z wystawy. Ale najpiękniejsze jest to, że podczas zwiedzania można spróbować swoich sił w śpiewaniu czy nauczyć się gry na perkusji albo gitarze. Studio Dance the Decades (Przetańczyć Dekady) to coś dla miłośników Tańca z Gwiazdami – z tą różnicą, że każdy gość jest gwiazdą. Po krótkiej lekcji z wirtualną instruktorką powtarzamy jej ruchy. Do wyboru są utwory od The Twist do Kaczuszek. Kilka minut później oglą- damy siebie na ekranie. Niektórzy wręcz pokładają się ze śmiechu na swój widok i aż szkoda, że nie nagrywa tego inna kamera. Swój taniec możemy oczywiście obejrzeć na stronie BME i przesłać link znajomym. Zabawa murowana, o ile wystarczy nam odwagi. Mietek „The Twister” Pawłowicz, podróżnik, dziennikarz Bilety: normalny 15 funtów, ulgowy (m.in. dzieci i studenci) 12 funtów. Czynne w godz. 10.00–20.00 (ostatni goście są wpuszczani o 18.30). www.britishmusicexperience.com Szalone rytmy Bas, ton, slap. Choć to tylko trzy dźwięki, pozwalają zagrać na bębnie djembe pełne radosnej energii afrykańskie utwory. Wybijania podstawowych rytmów w skórze kozy lub gazeli naciągniętej na wydrążonym czerwonym drewnie da się nauczyć w dwie godziny, ale na doskonaleniu techniki można spędzić całe życie. Djembe, narodowy instrument ludu Malinke, zamieszkującego głównie Mali, Gwineę i Wybrzeże Kości Słoniowej, pozwala im uwalniać emocje, pomaga organizować plan dnia, jest niezbędnym narzędziem obrzędów religijnych. Warsztaty gry na djembe to dobry prezent dla miłośników gorących rytmów i perkusji. Paulina Szczucińska 70 zł od osoby. Gra na djembe najlepiej brzmi w większym zespole, więc warto poczekać, aż zbierze się kilkuosobowa grupa chętnych. www.citybumbum.pl Dla spragnionych relaksu Nocleg w głębinach W pobliżu Fidżi, 12 m pod powierz-chnią Oceanu Spokojnego, powstaje pięciogwiazdkowy hotel. Będzie się składał z 24 standardowych apartamentów o powierzchni 51 m2 i jednego luksusowego – tzw. Nautilus Suite. Ten ostatni ma być niemal dwukrotnie większy (90 m2), a jego wyposażenie będzie nawiązywało do powieści Juliusza Verne’a 20 tysięcy mil podmorskiej żeglugi. W projekcie niemal trzy czwarte zewnętrznej powierzchni każdego modułu mieszkalnego stanowią akrylowe szyby grubości 10 cm. Będzie przez nie można podziwiać indywidualny dla każdego apartamentu koralowy ogród. W hotelu powstanie również m.in. biblioteka i kaplica (z myślą o ślubach). 16-osobowa łódź podwodna zabierze gości na wycieczki na pobliskie rafy koralowe. Na początku 2010 r. grupa podróżników i entuzjastów podwodnego świata spędzi w resorcie tydzień – dwie noce w podwodnych apartamentach i cztery w bungalowach tuż przy plaży. Barbara Żukowska 15 tys. USD/tydzień od osoby (w tym dwie noce w podwodnym apartamencie). www.poseidonresorts.com Bali – spokojna przystań Tam jest jak w raju. Już sama nazwa zachęca do odwiedzin spa. Shambhala w sanskrycie oznacza po prostu spokój. Jednak ten luksusowy ośrodek na wyspie Bali oprócz spokoju oferuje liczne zabiegi pielęgnacyjne, upiększające i relaksujące, m.in.: masaże, hydroterapię i ajurwedę. Program wellness dla każdego gościa jest układany indywidualnie, w zależności od potrzeb i zaleceń specjalistów. Dzień zaczyna się od zestawu ćwiczeń jogi zwanych powitaniem słońca. Na rozgrzewkę można też wybrać się na spacer – dopiero potem odbywają się zajęcia i zabiegi, które mają pobudzić witalność i poprawić samopoczucie. Spośród dużego wyboru masaży najbardziej lubię tajski z olejkami eterycznymi (uwielbiam zapach olejku z drzewa sandałowego). Co ważne, samemu się decyduje, jak mocny ma być zabieg. Bardzo przyjemny jest też indyjski masaż głowy, szyi i ramion z delikatnym masażem twarzy, który redukuje napięcie w zestresowanym ciele. Po takich atrakcjach należy odpocząć przy basenie, by zebrać siły na naukę technik medytacji i oddychania pod okiem przewodnika duchowego. Jeśli ktoś czuje potrzebę, może umówić się na konsultację z psychologiem. W spa podaje się ekologiczne posiłki, skomponowane z potraw mających oczyszczać organizm z toksyn. Serwuje się tu owoce, kiełki, ryby, zieloną herbatę. Ośrodek położony jest wśród bujnej zieleni. Jest też oferta dla gości, którym atrakcje pielęgnacyjne nie wystarczą, by naprawdę wypocząć. Organizatorzy przygotują im wycieczki na zakupy, na tradycyjne festiwale, zwiedzanie w Ubud świątyń i galerii artystów z całego świata. Można też wybrać się na trekking z przewodnikiem przez najdziksze tereny Bali. Joanna Smuła, szefowa projektów specjalnych NG Como Shambala, Bali zabiegi: masaż tajski 90 min 120 USD, masaż indyjski głowy 60 min 80 USD. Najtańszy nocleg – ok. 300 USD. www.cse.como.bz Tropical Islands Niedaleko Berlina znajduje się kompleks basenów, saun, plaż, zjeżdżalni i innych atrakcji, rozlokowany na powierzchni odpowiadającej ośmiu boiskom piłkarskim i przykryty gigantyczną szklaną kopułą. Reklamuje się jako największy tropikalny świat rozrywki w Europie. Odwiedziłam to miejsce raz, ale wiem, że tam wrócę (do Berlina jest stosunkowo blisko, przynajmniej z centralnej Polski). Pierwsze, co się czuje po wejściu, to wilgoć w powietrzu, niczym w tropikach, ale to wrażenie szybko mija. Rosną tam palmy i inne egzotyczne rośliny, woda w „morzu” ma temperaturę do 31°C, na plażach stoją leżaki, zawsze jest lato. W cenę biletu są wliczone dodatkowe atrakcje – pokazy artystyczne w „Wiosce Tropikalnej” i na wyspach „Morza Południowego”. Małgosia Pawłowska-Babut, szefowa działu reklamy NG Dorośli płacą 25 euro, dzieci w wieku 4–14 lat – 19,50 euro. Otwarte bez przerwy. www.tropical-islands.de
Tu, nad jeziorem Wigry, w dawnym klasztorze kamedułów, każdy może odnaleźć spokój, ciszę i piękną przyrodę.
Kot siedzący na wysokim murze patrzy na mnie z góry zagadkowym żółtozielonym spojrzeniem. Nie wiem, czy moje wejście na jego teren złości go, czy jest mu obojętne. Idę obok niego kamienną aleją między dwoma rzędami eremów. Zgodnie z regułą zakonu jedna pustelnia dla jednego mnicha. Sprzyjało to zachowaniu milczenia, nieustannej pobożnej medytacji i cierpliwej pracy. Dziś w miejscu dawnego klasztoru mieści się hotel Ministerstwa Kultury i Sztuki, w którym każdy poszukujący spokoju i odosobnienia może znaleźć swoją pustelnię. Ostatnia z lewej strony będzie moja. Wchodzę przez drewnianą bramę na maleńkie podwórko, kilka kroków między jednym domem a drugim. W rogu skalny ogródek, na gęstej trawie drewniana ławka. Dom jest niewielki, z dachem pokrytym czerwoną dachówką. Za drzwiami wejściowymi chłodne, z prostotą urządzone wnętrze. Z okna pokoju roztacza się widok na jezioro. Jedno z najpiękniejszych na Suwalszczyźnie – z półwyspami i zatokami, czystą wodą i przede wszystkim – strefą ciszy. Dziś jest już zbyt późno na wyprawę nad Wigry, patrzę więc tylko przez okno na rozległą przestrzeń otwierającą się nad gładką taflą jeziora. Powoli udziela mi się spokój tego miejsca. Pilne sprawy pozostały 300 km stąd. Następnego dnia rankiem alejka między eremami prowadzi mnie prosto do kościoła. Jego imponująca barokowa sylwetka z dwiema wieżami góruje nad kompleksem klasztornym. Mnisi zbierali się w kościele na wspólne, ciche – bez śpiewów i muzyki – nabożeństwa. Gdy przybyli tu z Włoch pod koniec XVII w., sprowadzeni przez króla Jana II Kazimierza, w darze otrzymali Puszczę Przełomską i Perstuńską. Z powierzonej im misji zbudowania klasztoru dla 12 zakonników wywiązali się nadspodziewanie dobrze. Ich wyspa dzięki grobli wkrótce stała się półwyspem. W zabudowaniach klasztornych stanęły eremy, kościół, refektarz (klasztorna jadalnia), dom dla gości, dom furtiana przy bramie i wieża zegarowa, z której można podziwiać panoramę jeziora i Puszczy Augustowskiej. Pobożni mnisi z kontemplacyjnego zakonu prowadzili też intensywną akcję osadniczą i przemysłową w swoich puszczach. Wkrótce stali się właścicielami ogromnych dóbr, które obejmowały rudnie, smolarnie, huty szkła, liczne osady oraz założone w 1715 roku miasto Suwałki. Na szczęście dla puszczy przemysł zakończył się tutaj w XIX w., miejsce dawnych hut znów pokrył las. Wchodzę do ciemnego, chłodnego kościoła. Tam odnajduję ten sam spokój, który poczułam poprzedniego wieczora. Nie zostaję jednak długo, pora wreszcie wypłynąć na jezioro. Wynajmuję kajak w jednej z miejscowych wypożyczalni. Mijam Półwysep Klasztorny i kieruję się na południe. Kusi mnie ujście Czarnej Hańczy, ale spływ rzeką i wycieczki po puszczy zostawiam sobie na następny przyjazd. Przede mną kilka wysp. Według legendy dwie z nich wynurzyły się z jeziora po śmierci młodych kochanków. Fabian był kamedułą zielarzem, Wingryna córką osocznika (opiekuna puszczy, który organizował pańskie polowania). Spotkali się na jeziorze podczas gwałtownej burzy, dziewczyna uratowała życie mnichowi. Pokochali się bez pamięci. Niestety, nie dane im było się połączyć. Nie w tym miejscu, nie w tym czasie. Umarli z żalu i tęsknoty za niespełnioną miłością. Na wysokości jednej z wysp ląduję na kąpielisku Piaski. Woda jest jeszcze zimna, ale słońce tak grzeje, że decyduję się na kąpiel. Potem w sosnowym lesie nad brzegiem ogarnia mnie błogie lenistwo. Kolację z obowiązkową nad Wigrami sieją zjadam wcześnie. Przed snem zdążę jeszcze pójść nad jezioro. Mam ochotę popatrzeć na wodę i niebo pełne gwiazd. Takiego w mieście nie zobaczę.
Jest to jedna z tych atrakcji Normandii, których pominięcie byłoby niewybaczalnym błędem.
Na otoczonej przez morze granitowej skale, obwarowane kamiennym murem, co raz to akcentowanym wieżą lub donżonem, wznosi się średniowieczne opactwo Mont Saint Michel. To zwarte koronkowe arcydzieło, z ostrołukowymi oknami i trudną do policzenia ilością szpiczastych wieżyczek, zwieńczone jest strzelistą iglicą, w której umieszczono figurkę patrona – Archanioła Michała, pogromcy smoków i mocy sprawczej powstania tego obiektu. Według legendy anioł trzy razy musiał się przyśnić biskupowi Avranches Aubertowi, zanim ten pojął i wykonał jego wolę. Po ostatniej wizycie biskupowi pozostało wklęśniecie w czaszce. No cóż, nawet święci czasami potrafią stracić cierpliwość, a Archanioł Michał – ognisty wojownik z mieczem w dłoni i strażnik bram raju, do wyrozumiałych raczej nie należy. Przyglądając się symfonii gotyckich form, nie mam wątpliwości, czym inspirują się bajkopisarze. Z bliska opactwo wygląda niczym zamek czarnoksiężnika z mrocznych powieści fantasy, choć zapewne dla tysięcy przybywających tu w średniowieczu pielgrzymów musiało wydawać się wrotami raju. Jednak mistyczne skojarzenia budzi nie tylko sama budowla, ale też wyjątkowe tu przypływy i odpływy morza, kiedy to żywioł nieubłaganie pochłania kolejne metry zatoki, by w kilka godzin zatopić okoliczne plaże. Dziś Mont Saint Michel ze stałym lądem łączy wybudowana pod koniec XIX wieku grobla, którą zmierzam wśród tłumów turystów w kierunku opactwa. Wdycham zapach morza i podziwiam dzieło odpływu, który odsłonił właśnie sięgający po horyzont płaski, szarożółty ląd i wydał skorupiaki na łatwy łup rybakom z okolicznych wiosek. Poziom morza w okolicy opactwa wznosi się i opada nawet o 15 metrów. To dlatego Mont Saint Michel nigdy nie zostało zdobyte. Trudno przecież skutecznie oblegać twierdzę, której otoczenie co kilka godzin zanurza się w morzu. Tuż przy murze witają mnie dwie wieże, niczym z prozy Tolkiena, choć nie tu, jak na pozór mogłoby się wydawać, znajduje się brama wiodąca na teren opactwa. Błąd konstrukcyjny? Chwila zapomnienia pod wpływem normandzkiego cidre’a? Skądże znowu. Zmyślni murarze ukryli bramę tak, by żaden intruz nie mógł się wedrzeć do środka niepostrzeżenie. Goście wchodzili pojedynczo i w taki sposób, że prawą stronę zawsze mieli odsłoniętą. Przekazane w X wieku benedyktynom Mont Saint Michel było jednym z ważniejszych centrów pielgrzymkowych średniowiecza. Tysiące biedaków spragnionych odpustu od samego Archanioła Michała wspinało się główną ulicą opactwa do kościoła, mijając gospody, stragany i karczmy. Dziś ja cofam się w czasie i niczym ówczesny pątnik pokonuję tę samą drogę, mając wokół siebie restauracje oferujące słynne normandzkie omlety, sklepy z pamiątkami, a nawet maleńkie ukryte w zaułkach hoteliki. Ludzką falą kieruje straż miejska, bo ruch jest dwustronny, tłok niemiłosierny, a uliczki tak wąskie, że ich szerokość często można zmierzyć rozłożonymi ramionami. Gdy osiągam cel, czyli zbudowany na szczycie 80-metrowego wzgórza kościół św. Michała, jestem już porządnie zmęczona. Surowe i ascetyczne wnętrze świątyni spowija przyjemny chłód i cisza. Podziwiam kunszt i silną wolę budowniczych, którzy z właściwą sobie cierpliwością przez wieki, kamień po kamieniu, ułożyli to imponujące dzieło. A warto dodać, że granit ściągali z oddalonej o 40 km wyspy. Przez chwilę delektuję się przesycającą to miejsce atmosferą religijnej zadumy, po czym mijam otaczające świątynię klasztorne budynki i docieram na mury. Z ich perspektywy jeszcze raz spoglądam na sylwetkę opactwa, choć mój wzrok coraz uporczywej biegnie w drugą stronę, gdzie na horyzoncie ledwo zdaje się majaczyć morze. Niedługo nastąpi przypływ – szybko więc ruszam w dół, ściągam buty i zanurzam stopy w miękkim, wilgotnym piasku.
Nadodrzańskie opactwo od lat spędza sen z powiek licznym poszukiwaczom skarbów. Gigantyczny zabytek w Lubiążu jest bohaterem kilkunastu książek i regularnie pojawia się w dyskusjach o skarbach i tajemnicach.
Eksploratorzy są przekonani, że w czasie II wojny światowej działała tu fabryka zbrojeniowa, a gdzieś w przepastnych magazynach ukryto depozyty miejscowej ludności – złoto, biżuterię i dzieła sztuki. Lubiąż to jedno z najpiękniejszych i największych założeń klasztornych w środkowej Europie. Jest dziś zarządzany przez fundację, która planuje przekształcić go w kompleks konferencyjno-turystyczny. Obiekt należał niegdyś do zakonu Cystersów. Bracia przybyli na Śląsk w XII w., ale już wcześniej stał tu gród. W 1810 r. klasztor został odebrany cystersom i przeszedł na własność państwa. Wtedy też zaczął się najbardziej tajemniczy etap w jego dziejach. Na niezwykłość tego miejsca pierwszy zwrócił uwagę Stanisław Siorek, nieżyjący już badacz tajemnic historii. Z zebranych przez niego starych planów wynikało, że w czasie II wojny światowej do klasztoru doprowadzono niezwykle silną linię energetyczną, która w takim miejscu nie była wcale potrzebna. Mogła natomiast służyć potężnej fabryce – tyle że nie ma żadnych śladów po takim obiekcie. Świadkowie twierdzili, że w czasie nalotów klasztor ginął nagle we mgle. Gdy niebezpieczeństwo mijało, budynki powoli wyłaniały się z oparów. Jak potężne musiało być urządzenie do ich wytwarzania i dlaczego Niemcy tak dbali o to, by Lubiąż został niezauważony? Może odpowiedzi należy szukać w podziemiach klasztoru lub pod łąkami przylegającymi do obiektu, gdzie rzekomo zostały umieszczone zakłady przemysłowe. Miało tam pracować 15 tys. jeńców, którzy nigdy nie wychodzili na powierzchnię. Montowali silniki do messerschmittów. Kiedy zachęcone takimi informacjami Ministerstwo Obrony Narodowej przeprowadziło badania klasztoru w 1982 r., udało się odnaleźć jedynie monety ukryte około 1740 r., podczas wojen śląskich. Ich wartość oszacowano na 61 393 tys. dolarów. Po Dolnym Śląsku krąży opowieść o byłych pracownikach SB, którzy mieli dostęp do tajnych archiwów dotyczących niemieckich skrytek. W zaszyfrowanych dokumentach pojawił się też opis Lubiąża. Po złamaniu kodu wyszło na jaw, że w planach były informacje jak obejść zabezpieczenia zaminowanych skrytek. Wszystkie te opowieści ciągle rozpalają wyobraźnię. No to w drogę - Lubiąż 50 km na pn.-zach. od Wrocławia. Kompleks pocysterski czynny codz. w godz. 9.00–18.00 (od października do marca do 15.00). Bilet normalny 10 zł, ulgowy 6 zł. (www.fundacjalubiaz.org.pl) Pensjonat Nad Odrą, ul. Willmanna 11 A, tel. 071 389 74 37. Cena 25 zł za noc.
Bangkok znalazł się w stanie gorączkowego, chaotycznego rozwoju, który nie przestaje galopować. W ciągu ostatnich lat miasto zapadło na swego rodzaju urbanistyczną elephantiasis, przekształcając się w molocha bez wyraźnego kształtu, ziejącego oparami spalin, dławionego skrzepami gigantycznych korków samochodowych. Choć metamorfoza, jakiej uległ Bangkok, nie przydała mu urody, za to obciążyła rozlicznymi wadami nowoczesnej metropolii, to mimo wszystko pozostał on miastem na swój sposób magnetycznym. Przy dobrej woli można się dopasować do jego zwariowanego rytmu i znaleźć w nim nietypowy nastrój. Tworzą go nie tylko świątynie, pałace i przydomowe oazy bujnej tropikalnej roślinności, ale również symbioza z wodą, tak charakterystyczna dla tego obszaru położonego metr poniżej poziomu morza. Ocalało jeszcze trochę klongów i domostw na palach, nie zniknęły z kanałów pływające bazary, potężna rzeka Nam Chao Phraya jak zawsze służy handlowi i komunikacji - tak samo ważna dla Tajów jak Nil dla Egipcjan.
spis treści luty / marzec 2007 PATAGONIA. Chilijska Patagonia to koronka fiordów, kanałów, jezior i zatoczek. Tu czas nie istnieje, liczy się przestrzeń i bezpośredni kontakt z naturą. GDAŃSK. Czaruje klimatem brukowanych uliczek, atmosferą Wenecji Północy. Zakupy najlepiej robić tu w czasie Jarmarku Dominikańskiego. SUDETY. Pasja, Lawinowe Wzgórze, Dwie Siostry, Villa Greta – już same nazwy gospodarstw agroturystycznych w Sudetach brzmią intrygująco. ŚWIDNICA. Zabytkowy dolnośląski Mały Kraków zawsze przyciągał ludzi aktywnych i wyjątkowych, którzy podkreślali niezwykłość tego miasta. UMBRIA. Spokój w cieniu pergoli, ze szklanką doskonałego wina do znakomitej kuchni, obowiązkowa sjesta i niespieszne tempo życia – oto Umbria. BRATYSŁAWA. Zwykle bywa bazą wypadową do Wiednia lub Budapesztu. Niesłusznie, bo warta jest odwiedzenia ze względu na swą wypielęgnowaną zwyczajność. SYRIA.Ten kraj oferuje bajkowy świat zatłoczonych bazarowych uliczek, słodko-ostrych zapachów i spowitych w czadory piękności. AUSTRALIA. Na pograniczu stanów Wiktoria i Nowa Południowa Walia, w sielskim krajobrazie rozrzucone są winnice, z których pochodzi doskonałe wino. TAJLANDIA KUPUJEMY PLECAK. Nie ma plecaka uniwersalnego. W zalewie ofert radzimy, jak wybrać model, który będzie dopasowany do naszych potrzeb. ANAKONDY. Największy wąż świata może mieć nawet 10 metrów długości. Ten potwór ociężały na lądzie w wodzie zamienia się w zwinną maszynę do zabijania. JAKUB POSTRZYGACZ. Laureat nagrody Travelera za Wyczyn Roku opowiada o swojej 2100-kilometrowej wyprawie rowerowej przez cztery australijskie pustynie.