Rosyjski kosmodrom uszkodzony po wspólnym starcie ze Stanami Zjednoczonymi. Co się stało w Kazachstanie?
Kosmos to jedno z ostatnich pól współpracy Stanów Zjednoczonych z Rosją po wybuchu wojny w Ukrainie. W zeszły czwartek trzyosobowa amerykańsko-rosyjska załoga wystartowała z rosyjskiego kosmodromu w Kazachstanie, jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Astronauci są już na orbicie, ale co się stało na Ziemi i na czym polega ta niecodzienna kooperacja?
Rosyjska platforma startowa została uszkodzona w wyniku startu misji „Sojuz” z rosyjskimi i amerykańskimi astronautami na pokładzie. Rosyjski program kosmiczny od lat zmaga się z chronicznym brakiem funduszy i skandalami korupcyjnymi. Rosyjska myśl techniczna na podbój kosmosu Radziecki program kosmiczny przez lata był powodem narodowej dumy Rosjan. To jednak przeszłość: w ostatnich latach brak było spektakularnych sukcesów, a agencja Roskosmos jest obecnie w kryzysie. Odmianę przynieść miała misja „Sojuz” – to nazwa mająca dosyć jednoznaczne skojarzenia w Polsce – podczas której trzech astronautów: reprezentujący NASA Chris Williams oraz Siergiej Kud-Swierczow i Siergiej Mikajew z Roskosmosu wyruszyło na 8-miesięczny pobyt na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. I chociaż faktycznie udało im się tam dolecieć, to kosmodrom Bajkonur w Kazachstanie – z którego startowali – został poważnie uszkodzony. Koniec lotów z kosmodromu w Kazachstanie – Stwierdzono uszkodzenie szeregu elementów platformy startowej – poinformował Roskosmos w mediach społecznościowych. Przedstawiciele organizacji dodają, że części wszystkie uszkodzone części zostaną wymienione w najbliższej przyszłości. Mamy jednak doświadczenie w nietraktowaniu słów rosyjskich oficjeli zbyt poważnie. Rosyjscy blogerzy zajmujący się tematyką kosmiczną uważają, że Roskosmos przez dłuższy czas nie będzie mógł przeprowadzać startów w kosmos, a miejsce startu zostało uszkodzone bardziej poważnie, niż władze chcą przyznać. Czemu amerykańscy astronauci współpracują z Rosją? Chris Williams – przedstawiciel NASA na misji – wyruszył w kosmos z Rosjanami, by przeprowadzić badania naukowe i pokazy technologiczne, których celem jest przyspieszenie eksploracji kosmosu przez człowieka oraz poprawa życia na Ziemi. To amerykański fizyk medyczny. Pełni rolę inżyniera pokładowego i jest członkiem Ekspedycji 74. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej obecni są już astronauci NASA Mike Fincke, Zena Cardman i Jonny Kim, astronauta Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej Kimiya Yui oraz rosyjscy kosmonauci Siergiej Ryżykow, Aleksiej Zubricki i Oleg Płatonow. Chociaż wspólne loty nacji podbijających kosmos nie są niczym nowym, to jednak w ramach serii sankcji nałożonych na Rosję po ataku w 2022 roku wiele krajów zachodnich zakończyło współpracę z Roskosmosem. Nie należą jednak do nich Stany Zjednoczone. Źródła: Reuters, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odkrycie w Kazachstanie – gigantyczne protomiasto. „Niepodobne do niczego innego, co widzieliśmy w strefie stepowej”
Rozległą osadę sprzed 3600 lat odkryli archeolodzy w Kazachstanie. Zajmowała powierzchnię zbliżoną do 200 boisk do piłki nożnej. Do niedawna umykała uwadze badaczy przeszłości. Znalezisko to burzy dotychczasowe wyobrażenia o tamtejszych społecznościach epoki brązu.
Najstarsze wielkie osady o charakterze miejskim kojarzone są raczej z terenami Bliskiego Wschodu, głównie Mezopotamią. To tam miał najpierw rozwinąć się miejski charakter osadnictwa – z wydzielonymi „dzielnicami”. Okazuje się jednak, że przed archeologami nadal sporo niespodzianek. Międzynarodowa grupa badaczy z University College London (UCL), Uniwersytetu w Durham i Uniwersytetu Toraighyrova opublikowała właśnie na łamach czasopisma „Antiquity” wyniki analiz pochodzących z Kazachstanu. Udało się jej wykryć nieznaną do tej pory „super-osadę” z II tysiąclecia p.n.e. „Miasto siedmiu wąwozów” – skala robi wrażenie Naukowcy ochrzcili swoje odkrycie „Miastem siedmiu wąwozów”. Taką nazwę dla współczesnego stanowiska archeologicznego Semiyarka ukuto ze względu na swoje dominujące położenie w pobliżu siedmiu dolin (wąwozów) w sercu stepów Kazachstanu. Miejsc to położone jest nad rzeką Irtysz w północno-wschodniej części kraju. Osada ma powierzchnię 140 hektarów. Jest zatem olbrzymia – zajmowała tyle miejsca co niemal 200 boisk piłkarskich. Naukowy określili swojej znalezisko jako jedno z najbardziej niezwykłych odkryć w archeologii stepowej od dziesięcioleci. Nie znano do tej pory tak wielkich i tak złożonych na osad w tym rejonie świata. – Semijarka zmienia nasze rozumienie społeczeństw stepowych – mówi dr Miljana Radivojević z Instytutu Archeologii UCL, współautorka badania. Jak wyglądało stepowe miasto? W przeciwieństwie do rozproszonych obozowisk i małych wiosek, zwykle kojarzonych z mobilnymi społecznościami stepowymi, Semijarka była wczesną formą miasta. Widać zarysy ziemnych umocnień, wydzielonych gospodarstw domowych, a nawet usytuowany w centralnej części monumentalny budynek. Był prawdopodobnie wykorzystywany do odprawiania rytuałów lub tam urzędowali szefowie osady. Osada była położona w strategicznym miejscu – na cyplu, który umożliwiał kontrolowanie ruchu wzdłuż doliny Irtyszu. Zatem „Miasto siedmiu wąwozów” było, według archeologów, miejscem wczesnego handlu i centrum decyzyjnym. Zaawansowane technologie – wydzielona „dzielnica” Jedna część protomiasta pełniła funkcję produkcyjną. Zajmowano się tam przetapianiem miedzi i brązu cynowego na skalę dotychczas niespotykaną w tym regionie. Dzięki wykopaliskom i badaniom geofizycznym ujawniono tygle, żużel i artefakty z brązu cynowego. Są to pierwsze niezbite dowody na to, że stepowi metalurdzy prowadzili złożone systemy produkcyjne, a nie jedynie małe warsztaty. Jego położenie w pobliżu głównych złóż miedzi i cyny w górach Ałtaju w obecnym Kazachstanie mogło uczynić go kluczowym węzłem w rozległych sieciach metalurgicznych epoki brązu, łączących Azję Środkową z resztą kontynentu. – Skala i struktura Semiyarki nie przypominają niczego, co widzieliśmy w strefie stepowej. Prostoliniowe struktury i potencjalnie monumentalna budowla świadczą o tym, że społeczności epoki brązu rozwijały tu wyrafinowane, zaplanowane osady, podobne do tych, które ludzie wznosili w tym samym czasie, w bardziej tradycyjnie „miejskich” częściach starożytnego świata – komentuje prof. Dan Lawrence z Uniwersytetu w Durham, jeden z autorów badań Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
LOT uruchamia nowe bezpośrednie połączenie do Azji Centralnej – to będzie hit przyszłego roku!
Polskie Linie Lotnicze LOT opublikował dzisiaj zaskakującą wiadomość. 31 maja 2026 roku rusza nowe, bezpośrednie połączenie z Warszawy do Ałmaty – drugiego kazachskiego miasta w siatce połączeń narodowego przewoźnika. Bilety są już dostępne!
Polskie Linie Lotnicze LOT ogłosiły start bezpośredniego połączenia z Warszawy do Ałmaty – dawnej stolicy Kazachstanu. Inauguracyjny rejs został zaplanowany na 31 maja 2026 roku. To oznacza, że podróżni już teraz mogą planować swoje wyprawy do Azji Centralnej. Bilety są dostępne w sprzedaży za pośrednictwem strony internetowej lot.com, LOT Contact Center oraz biur LOT Travel. To drugie połączenie PLL LOT z Kazachstanem – po Astanie – wpisujące się w strategię rozwoju siatki połączeń narodowego przewoźnika. Ałmaty, jako ważne centrum biznesowe i kulturalne, staje się atrakcyjnym celem zarówno dla podróżnych biznesowych, jak i turystycznych. Jak często polecisz z Warszawy do Ałmaty? Rejsy na trasie Warszawa-Ałmaty będą odbywały się z dużą regularnością. W sezonie letnim podróżni będą mogli skorzystać z połączenia cztery razy w tygodniu – we wtorki, czwartki, soboty i niedziele. Z kolei w sezonie zimowym liczba rejsów zostanie ograniczona do trzech tygodniowo. Samoloty będą startować z warszawskiego Lotniska Chopina o godzinie 22:40. Przylot do Ałmaty zaplanowany jest na godzinę 9:20 czasu lokalnego. Lot potrwa około 6,5 godziny. W drogę powrotną pasażerowie wyruszą o 9:20 czasu lokalnego, a lot potrwa o godzinę dłużej. Boeing 737 MAX 8 na trasie do Kazachstanu Rejsy na trasie Warszawa-Ałmaty będą obsługiwane przez nowoczesne samoloty Boeing 737 MAX 8. To komfortowa i oszczędna maszyna, znana z ciszy pracy silników i wysokiego standardu wyposażenia kabiny. LOT wybrał ten model samolotu nieprzypadkowo – lot do Ałmaty trwa około 6,5 godziny, a powrotny nawet 7,5 godziny, dlatego komfort pasażerów odgrywa tu kluczową rolę. Boeing 737 MAX 8 umożliwi wygodne pokonywanie tej odległości z zachowaniem wysokiej jakości usług. Dlaczego warto wybrać Ałmaty jako kierunek podróży? Ałmaty to niezwykłe miasto – dawna stolica Kazachstanu, która wciąż pozostaje najważniejszym centrum kultury, biznesu i sztuki w kraju. Położone u podnóża gór Tienszan, oferuje spektakularne widoki i bezpośredni kontakt z naturą. To miejsce, gdzie nowoczesna architektura przeplata się z monumentalnymi budynkami pełnymi historii. Miasto słynie z kosmopolitycznego klimatu, bogatej oferty kulinarnej, muzeów i galerii. Szczególną atrakcją jest wzgórze Kok Tobe – z gondolą, mini zoo, centrum SPA oraz jedyną w kraju kolejką górską. To także punkt widokowy, z którego rozciąga się panorama miasta w pełnej krasie. Miłośnicy przyrody odnajdą tu prawdziwy raj – Jezioro Wielkie Ałmackie z lazurową wodą, otoczone szczytami przekraczającymi 4000 m n.p.m., zmienia kolor w zależności od pory roku. To jedno z najbardziej magicznych miejsc w całym Kazachstanie. Nie można też pominąć bogatej oferty kulturalnej miasta. Kazachskie Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych posiada ponad 1000 eksponatów, a Państwowe Muzeum Sztuki gromadzi ponad 23 000 dzieł – od rękodzieła po dzieła uznanych artystów. Kuchnia regionu to mieszanka smaków Europy i Azji – treściwa, aromatyczna i zróżnicowana. Szczególnie warte uwagi są dania takie jak kuurdak i lagman, które opierają się na mięsie, warzywach i intensywnych przyprawach. Źródło: PLL LOT
Jezioro Szagan – atomowe dziedzictwo radzieckiego eksperymentu
Jezioro Szagan powstało w miejscu, gdzie niegdyś rozciągały się suche stepy, w północno-wschodnim Kazachstanie. To jeden z najbardziej niezwykłych i kontrowersyjnych akwenów świata. Nie jest to twór natury, lecz efekt eksperymentu atomowego przeprowadzonego w ramach radzieckiego programu „Wybuchy jądrowe dla gospodarki narodowej”. To miejsce fascynuje podróżników i badaczy, ale także budzi grozę jako przykład nieodwracalnych skutków działań człowieka w środowisku.
Spis treści: Geneza Jeziora Szagan w Kazachstanie Skażenie i naruszenie traktatów międzynarodowych Radioaktywne Jezioro Szagan w Kazachstanie – aktualny stan W latach 60. XX wieku Związek Radziecki chciał zrealizować ambitny plan pokojowego wykorzystania energii atomowej. Program ten miał swoją amerykańską inspirację (Program Plowshare), lecz szybko przewyższył ją skalą. Podczas gdy Stany Zjednoczone po 27 teście zakończyły swój program, ZSRR przeprowadziło aż 156 prób jądrowych. Radzieccy naukowcy i inżynierowie wierzyli, że kontrolowane eksplozje jądrowe mogą służyć m.in. do: przekopywania kanałów, tworzenia zbiorników wodnych, drążenia tuneli, wydobycia ropy i gazu. Kazachstan, z jego suchym klimatem i deficytem wody, wydawał się idealnym miejscem do przetestowania takich śmiałych pomysłów. Plan zakładał budowę nawet 40 sztucznych jezior. Geneza Jeziora Szagan w Kazachstanie Pierwszym i najbardziej spektakularnym eksperymentem programu była detonacja w rejonie rzeki Szagan, na obrzeżach Semipałatyńskiego Poligonu Jądrowego. Miejsce to wybrano celowo – rzeka była okresowa, a sucha dolina mogła posłużyć za naturalną nieckę pod przyszły zbiornik. 15 stycznia 1965 roku w suchym korycie umieszczono ładunek termojądrowy o sile dziesięciokrotnie większej niż bomba zrzucona na Hiroszimę. Ten 140-kilotonowy pocisk umieszczono w otworze o średnicy 70 cm i głębokości 178 metrów. Eksplozja wytworzyła potężny grzyb atomowy. Skala zniszczenia i powstanie krateru W wyniku wybuchu powstał krater o średnicy około 400 metrów i głębokości 100 metrów, z wałem o wysokości 20–38 metrów. W kolejnych miesiącach wykopano kanał, który połączył go z korytem rzeki Szagan. Woda zaczęła stopniowo wypełniać powstałą nieckę, tworząc zbiornik o powierzchni około 5,9 km² i pojemności 19,1 miliona m³. Powstały w ten sposób akwen został nazwany Jeziorem Szagan, choć powszechnie funkcjonują też alternatywne nazwy: Czagan, Bałapan czy Atomowe Jezioro. Skażenie i naruszenie traktatów międzynarodowych Eksplozja nie pozostała bez konsekwencji międzynarodowych. Szacuje się, że ok. 20% produktów promieniotwórczych wydostało się poza strefę wybuchu, a ich ślady wykryto nawet w Japonii. Stany Zjednoczone oskarżyły ZSRR o naruszenie podpisanego w 1963 roku Układu o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą. Radziecka odpowiedź była lakoniczna – twierdzono, że test był podziemny, a emisja do atmosfery „nieznaczna”. Spór ostatecznie wygasł, ale niesmak pozostał. Ludzie w strefie skażenia Choć teren po wybuchu był silnie skażony, już wiosną 1965 roku rozpoczęto prace łączące zbiornik z rzeką. Wzięło w nich udział ok. 300 pracowników budowlanych, korzystających z koparek osłoniętych 5-milimetrową blachą ołowianą. Osłony okazały się niewystarczające i wskutek narażenia na promieniowanie wielu robotników zmarło w kolejnych latach. Promieniowanie dotknęło również około 2000 mieszkańców z 11 pobliskich miejscowości. Mutacje w przyrodzie i badania naukowe W latach 70. i 80. XX wieku Atomowe Jezioro stało się poligonem badawczym. Naukowcy obserwowali wpływ promieniowania na faunę i florę. Nietypowe cechy zostały stwierdzone zarówno u roślin, jak i u zwierząt. Organizmy żyjące na tym terenie posiadały liczne deformacje, zmiany ubarwienia i nadmierne owłosienie. W zbiorniku pojawiły się także gatunki osiągające niezwykłe rozmiary. Przykładem były skorupiaki, z których największy okaz ważył aż 34 kg. Radioaktywne Jezioro Szagan w Kazachstanie – aktualny stan W 1990 roku władze ogłosiły jezioro rezerwatem przyrody i zamknęły teren dla ludności. Pomimo zakazu, miejsce to zaczęło przyciągać miłośników ekstremalnej turystyki oraz badaczy historii zimnej wojny. Obecnie poziom wody w Jeziorze Szagan obniżył się o około 40% w stosunku do początkowego stanu. Spadło także promieniowanie i według różnych źródeł przekracza ono dopuszczalne normy o 20–100%. Naukowcy są jednak zgodni, że promieniowanie wciąż utrzymuje się na poziomie, które jest niebezpieczne dla człowieka (dotyczy to zarówno kontaktu z samą wodą, jak i spożywania ryb czy skorupiaków pochodzących z Jeziora Szagan). Choć teren jest trudno dostępny, a wstęp oficjalnie zakazany, to regularnie pojawiają się grupy podróżników, którzy chcą zobaczyć tzw. „kazachską Hiroszimę” na własne oczy. Widok rozległego krateru wypełnionego wodą robi ogromne wrażenie, ale świadomość jego pochodzenia nadaje mu zupełnie inny wymiar. Dziedzictwo „pokojowego atomu” znad Jeziora Szagan Historia Jeziora Szagan pokazuje, jak cienka jest granica między postępem a katastrofą. Choć projekt miał poprawić warunki życia w suchych regionach Kazachstanu, ostatecznie przyniósł długotrwałe skażenie, choroby i degradację środowiska. Podobne eksperymenty w innych miejscach ZSRR i USA zakończyły się porażką – zarówno techniczną, jak i wizerunkową. Współcześnie naukowcy traktują je jako cenne źródło danych o oddziaływaniu promieniowania na ekosystemy, ale nikt nie planuje powtarzać takich prób. Jezioro Szagan jest tragicznym świadectwem lekkomyślności polityków epoki zimnej wojny. Powstałe w wyniku jednej z największych detonacji termojądrowych w historii ZSRR, miało być symbolem technicznego triumfu. Dziś jest raczej ostrzeżeniem przed niekontrolowaną wiarą w technologię i przykładem tego, jak eksperymenty prowadzone bez pełnego zrozumienia skutków mogą zniszczyć środowisko i zagrozić zdrowiu tysięcy ludzi. To miejsce pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych i jednocześnie najbardziej skażonych akwenów na świecie. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
„Pojechałem pociągiem w Kazachstanie” – takich atrakcji nie znalazłem w Europie
Kolej w Kazachstanie przenosi pasażerów nie tylko przez tysiące kilometrów, ale też w realia minionej epoki. Przemierzając stepy pociągiem, można poczuć ducha minionego stulecia i odkryć Kazachstan z zupełnie innej perspektywy.
Odległość pomiędzy zachodnią a wschodnią granicą Kazachstanu wynosi około 3 tys. kilometrów. Dość powiedzieć, że dystans ten jest dłuższy niż ten, który dzieli Polskę od kraju ze stolicą w Astanie. Miasta, ulokowane niczym wyspy na morzu wyludnionych stepów, połączone są ze sobą siecią kolei pamiętającą jeszcze czasy imperium rosyjskiego. Wybrałem się do Kazachstanu, by sprawdzić, jak wygląda kolejowa podróż przez stepy, których widoki mogą przywodzić pasażerom na myśl historię Orient Expressu. Jak rodziła się kolej w Kazachstanie i kto zdobywał stepy? Początki kolei w Kazachstanie przypadają na okres, kiedy tereny te należały jeszcze do imperium rosyjskiego. Połączenie pomiędzy Orenburgiem (współczesna Rosja) a Taszkentem (współczesny Uzbekistan) pozwalało Rosjanom kontrolować transport w Azji Centralnej. Zdecydowaną większość ówczesnej kolei stanowił transport towarowy. Z Kazachstanu do Moskwy sprowadzano dobra, takie jak zboże lub bydło. Najbardziej rewolucyjny projekt dotyczący kazachstańskiej kolei przypada na sam początek XX wieku. Wtedy rozpoczęto prace nad budową trasy kolejowej mającą połączyć Ałmaty z Syberią. Ambitny projekt z czasem przerósł władze carskiej Rosji, która po kilku latach budowy pierwszego odcinka zrezygnowała z dalszych prac. To, czego nie udało się dokończyć Imperium Rosyjskiemu, zrealizowały władze Związku Radzieckiego. Kazachstan, który jeszcze przed II wojną światową został włączony do ZSRR, miał ogromny potencjał rolniczy (stepy dziewicze) i górniczy (węgiel, miedź, żelazo). Rozwinięcie transportu przemysłowego mogłoby wzbogacić państwo Józefa Stalina i ułatwić eksportowanie dóbr poza pustynne kazachskie stepy. Przy budowie nowej sieci kolei, którą radzieckie władze nazwały „zdobywaniem stepów”, uczestniczyło około 50 tysięcy robotników z całej Azji Centralnej. Ostatecznie połączenie otwarto w 1930 r., a władze ZSRR okrzyknęły nową inwestycje „zwycięstwem socjalizmu nad naturą”. Od roku 1991, kiedy Kazachstan uzyskał niepodległość od Związku Radzieckiego, rozpoczął się proces unowocześniania kolei. Modernizacja infrastruktury obejmowała elektryfikację, unowocześnienie taboru i połączenie regionów kraju, zwłaszcza wschód z zachodem. Obecnie długość tras wynosi około 16 tys. kilometrów i chodź w większości standardy pociągów zbliżone są do tych znanych z krajów europejskich, nadal wśród nich możemy spotkać składy przenoszące nas do czasów Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Jak wygląda przejazd pociągiem w Kazachstanie? Pociągi na peron wjeżdżają zwykle punktualnie. Kolej nie osiąga zbyt dużych prędkości, a postoje na stacjach trwają wystarczająco długo, aby pasażerowie zdążyli spokojnie wejść lub wyjść z wagonów. Pociąg porusza się na tyle spokojnie, że w turystycznej nomenklaturze zyskał potoczny tytuł „slow Soviet train”. Wolne tempo jazdy nie utrudnia jednak samego procesu podróży. Można wręcz powiedzieć, że gdyby nie „ślimacza” dynamika pociągu, podróż nie byłaby tak przyjemna. Spokojny stukot torów w połączeniu z bezkresem mijanych stepów nadaje podróży hipnotyzujący nastrój, w którym bardzo łatwo jest się zatopić. Dalekobieżne kazachstańskie pociągi składają się z trzech typów wagonów: Plackarta – otwarty wagon z kuszetkami; łóżka ustawione wzdłuż korytarza, brak osobnych przedziałów Kupe– wagon przedziałowy; 4 kuszetki w zamykanym przedziale SV– wagon luksusowy; 2 kuszetki w przedziale Najlepszą opcją do podróżowania jest ta z czterema kuszetkami w zamykanym przedziale. Cenowo nie przewyższa ona znacząco najtańszej opcji, a tym samym jest wyraźne tańsza od wariantu luksusowego. Podróż wagonem typu „Kupe” jest niezwykle komfortowa. Cztery łóżka znajdujące się w przedziale mają normalne wymiary, pozwalające na wygodne położenie się bez względu na wzrost pasażera. W zależności od wieku danego pociągu, wagony mogą być wyposażone w lepiej lub gorzej działającą klimatyzację. Niestety, okna są szczelnie zamykane, a ich otwieranie grozi mandatem. Każdy pasażer otrzymuje dodatkowo zestaw pościeli, na który składają się poduszka, koc i prześcieradło. Do dyspozycji podróżnych dostępny jest zazwyczaj wagon restauracyjny. Co prawda jego godziny funkcjonowania są w pewien sposób unormowane, ale często z oferty można skorzystać poza oficjalnym funkcjonowaniem. Kolej w Kazachstanie – muzeum na szynach, którego nie znajdziesz w Europie Poza wspomnianymi udogodnieniami wynikającymi z podróży pociągiem jest jeden czynnik, którego trudno doświadczyć podczas – co prawda szybszej – podróży samolotem.. Tym czynnikiem jest klimat panujący w pędzących przez step składach. Wagony, ozdobione wystrojem przesiąkniętym atmosferą poprzedniego stulecia tworzą prawdziwe muzeum na szynach. W pociągu możemy naprawdę poczuć się jakbyśmy przenieśli się choćby do lat 80. W połączeniu z hipnotyzującymi widokami pustkowia, podróż kazachstańską koleją tworzy niezapomniane wrażenia, których koniecznie trzeba spróbować, będąc w Kazachstanie. Uśrednione ceny przejazdów pociągami soviet-style wyglądają następująco: Plackarta: 8–15 USD Kupe: 15–25 USD SV: 40–50 USD Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Kraj na styku Europy i Azji. „Kraina wędrowców” wciąż czeka na odkrycie
Kazachstan, którego nazwa oznacza „krainę wędrowców”, rozciąga się pomiędzy dwoma kontynentami. Zachwyca bezkresnymi stepami, różnorodnością kultur i bogatą historią wpisaną w codzienne życie mieszkańców.
W tym artykule: 5000 petroglifów W dolinie zamków Metropolii czar Dubaj Azji Środkowej Kazachstan – informacje praktyczne Droga zdaje się nie mieć końca. Za oknem jedynie rozległy, wypalony słońcem step. Cisza jest niemal namacalna. Ledwie 40 min jazdy od miasta Konajew, a znajdujemy się w świecie, w którym czas przestaje istnieć. W oddali horyzont styka się z niebem i w tej pustce nie ma niczego, co mogłoby zakłócić spokój – ani samochodów, ani ludzi. Czasem w oddali pojawiają się pojedyncze białe stożki jurt – tradycyjnych namiotów ludów koczowniczych zamieszkujących Azję Centralną. To domy tych, którzy od wieków żyją w tym wymagającym klimacie, w harmonii z naturą. Mimo że w samochodzie jesteśmy chronieni przed upałem, jest potwornie gorąco. Zasięg znika co jakiś czas, a na nawigacji nie można polegać. 5000 petroglifów – Wiesz, gdzie mamy skręcić? – pytam naszego kierowcę, którego znaleźliśmy jeszcze w Ałmatach. Adil uśmiecha się w odpowiedzi i wzrusza ramionami. Jedzie, kierując się intuicją. Naszym celem są petroglify Tamgały i Tamgały-Tas. Miejsca właściwie nieznane mieszkańcom Ałmatów. Nawet lokalni przewodnicy niewiele o nich wiedzą. Nasz kierowca nie jest wyjątkiem. – Chętnie was tam zawiozę, to cenne doświadczenie, będę mógł potem polecić petroglify innym turystom i ich tam zawieźć. Na pewno je znajdziemy – mówi z przekonaniem, choć zadanie nie jest łatwe. Zjeżdżamy z głównej trasy i skręcamy w drogę, która miejscami przypomina wyboistą ścieżkę. Samochód drży na nierównościach, a my podskakujemy na wertepach. Nie ma ani jednego drzewa, więc o jakimkolwiek schronieniu w cieniu możemy zapomnieć. W końcu w oddali dostrzegamy skały. Dojeżdżamy do petroglifów Tamgały-Tas nad rzeką Ili. Naskalne rysunki są śladami przeszłości sprzed wielu wieków. To na nich spoczywa część tajemnicy tych niekończących się przestrzeni. Bilet wstępu kosztuje w przeliczeniu 5 zł. Oprócz nas nie ma tutaj nikogo. W oddali widzę zarys odbudowanej twierdzy Qala. Jej początki sięgają średniowiecza. Na skałach dostrzegamy wizerunki zwierząt, które związane były z życiem dawnych nomadów, buddyjskie mantry i wyobrażenia bóstw, prawdopodobnie z XVII w. Zostały utworzone przez jedną z mongolskich grup – Ojratów. 15 km dalej, w Tamgałach, można zobaczyć rysunki przedstawiające ludzi i zwierzęta powiązane z szamańskimi wierzeniami koczowników. To aż 5 tys. petroglifów, najstarsze pochodzą z epoki brązu. Znajdują się tu także miejsca pochówku, kurhany. Rezerwat archeologiczny Tamgały jest skarbnicą wiedzy o religijności i obrzędach ludów zamieszkujących przed wiekami ten teren. W 2004 r. wpisany został na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Przez wielu szamanów okolica była i jest określana jako „miejsce mocy”. Według naukowców tereny, na których powstały petroglify, mogły być świątyniami pod gołym niebem. Na wszelki wypadek puszczam intencje w przestrzeń. W drodze powrotnej zahaczamy o miasto Konajew, żeby zobaczyć oryginalne i pomijane przez zagranicznych turystów muzeum retro. Znajduje się w nim imponująca kolekcja zabytkowych samochodów, motocykli, pojazdów wojskowych, a także innych staroświeckich artefaktów z minionych epok. To bez wątpienia jedno z najciekawszych muzeów w południowym Kazachstanie. W dolinie zamków Matka natura utworzyła to miejsce w ogromnie widowiskowy sposób. Woda, wiatr i piasek uformowały niesamowite naturalne struktury, które dziś zachwycają każdego, kto ma okazję je zobaczyć. Kanion Szaryński jest jednym z przyrodniczych cudów Kazachstanu. Ma 154 km długości i tak naprawdę składa się z 5 różnych kanionów: Żółtego, Czerwonego, Bestamak, Temirlik, Doliny Zamków, która jest najbardziej spektakularna. To niezwykłe miejsce, przypominające amerykański Wielki Kanion Kolorado, ale przy tym jeszcze bardziej dzikie, no i mniej znane, a przez to bardziej autentyczne. Wędrujemy Doliną Zamków, podziwiając potężne skały z czerwonego piaskowca. Średnia wysokość ścian tutaj to 80 m, choć miejscami osiągają nawet 200 m. Słońce przebija się przez rzadkie chmury i rzuca złote promienie, które wydobywają jeszcze bardziej intensywne kolory. Piaskowe ostańce tworzą kształty przypominające zamki, wieże czy zwierzęta. Szlak w jedną stronę liczy sobie ok. 2,5 km. Trasa nie jest trudna, ale warto przyjechać z samego rana, żeby uniknąć palącego mocno słońca. Docieramy do rzeki Szaryn i tam robimy sobie krótki odpoczynek. Podziwiamy majestat skał, delektujemy się ciszą. W drodze powrotnej pot spływa mi po plecach. Nagrzany kanion staje się pułapką. Ostrożnie wdycham suche powietrze. Staram się iść jednostajnym tempem, żeby nie stracić zbyt dużo energii. Wreszcie docieramy do naszego busa. Przed nami kolejne perły Kazachstanu – jeziora Kolsai i Kajyngdy. Podjeżdżamy jeszcze zobaczyć panoramę Czarnego Kanionu i ruszamy w dalszą drogę. Gdzieś na horyzoncie widzimy szare, nieco zamglone pasma gór. Pogoda zmienia się jak w kalejdoskopie. Niebo robi się granatowe, a po chwili zaczynają przecinać je błyskawice. Ulewny deszcz ogranicza widoczność. Zatrzymujemy się na obiad w niewielkiej lokalnej restauracji. Tu przeczekamy. W oddali widzę pojedyncze jurty, a na zboczach gór swobodnie pasące się konie. Słońce ponownie wychodzi zza chmur, więc niespiesznie ruszamy do jezior Kolsai, które znajduje się blisko granicy z Kirgistanem. Właściwie są to trzy akweny o tej samej nazwie. Pierwsze jezioro położone jest na wysokości 1818 m n.p.m. Przy parkingu nie brakuje małych sklepików z pamiątkami i stanowisk z uwiązanymi na sznurze sokołami, z którymi nieświadomi turyści robią sobie zdjęcia. W Kazachstanie te drapieżne ptaki pomagają w polowaniach od 3 tys. lat. Wiele jednak jest zniewolonych i nie ma możliwości swobodnego latania czy polowania. Spaceruję wzdłuż pierwszego jeziora. Spoglądam na spokojną taflę wody i aż trudno mi uwierzyć, że ma 80 m głębokości. Pierwszy zbiornik jest najbardziej popularny, bo też najbardziej dostępny. Do pozostałych można się dostać tylko pieszo lub konno. Trzecie jezioro znajduje się na wysokości 2850 m n.p.m. Akweny otaczają bujne lasy świerkowe. Woda jest w nich bardzo zimna, nawet latem, i krystalicznie czysta. Kazachowie nazywają Kolsai klejnotem lub perłą Tienszanu, czyli „niebiańskich gór”. Tu jednak raczej trudno o ciszę i relaks. Oblegają go tłumy turystów. Po krótkim spacerze wsiadamy do busa i jedziemy zobaczyć jezioro Kajyngdy – podobno najpiękniejszy, a na pewno najbardziej oryginalny akwen Kazachstanu. Słynie z zatopionego tu lasu świerkowego. Powstał on w 1911 r., gdy na skutek trzęsienia ziemi skały zablokowały wąwóz, tworząc naturalną tamę, która zapełniła się wodą z rzek. Droga do Kajyngdy jest wyboista, a podejście może i nie wymaga świetnej kondycji, ale zmęczyć się można. Woda w jeziorze ma przepiękną barwę, żyją w nich np. pstrągi, a uschnięte kikuty drzew, wystające ponad powierzchnię, robią dość dziwne wrażenie. Lokalni turyści wpatrują się w toń wody jak urzeczeni. Tutaj także na spokojną kontemplację nie mamy co liczyć. To miejsce jest bardzo lubiane przez influencerów. Metropolii czar Miasto Ałmaty nie jest szczególnie piękne, ale Kazachowie je uwielbiają. Wielokrotnie słyszałam od nich, że to najlepsze miejsce do życia w tym kraju. Nie podzielam tego zdania, ale jedno muszę przyznać. Miasto jest bardzo zielone, ma dużo parków i skwerów, co ma znaczenie zwłaszcza przy wysokich letnich temperaturach. Przez 71 lat Ałmaty były stolicą Kazachstanu. To dobra baza wypadowa do największych atrakcji na południu kraju, ale architektura jest tu w większości postradziecka. Zaniedbane budynki w centrum sąsiadują z wyremontowanymi kamienicami. Trochę dalej powstają z kolei nowoczesne wieżowce ze szkła i stali. Popularnym miejscem jest park 28 Gwardzistów Panfiłowa, którzy zginęli z rąk nazistów. Nieopodal znajduje się prawosławny sobór Wniebowstąpienia Pańskiego z 1907 r. To podobno najwyższy na świecie budynek drewniany. Wieża świątyni ma 56 m wysokości. Sobór jest odporny na trzęsienia ziemi, a miejscowi twierdzą, że został zbudowany bez użycia gwoździ, choć niewykluczone, że to lokalna legenda. Stąd już rzut beretem do również drewnianego Domu Oficerów, w którym mieści się oryginalne Kazachskie Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych. Kolekcja liczy około tysiąca sztuk, głównie z krajów Azji Środkowej, ale nie tylko. Dochodzimy do Zielonego Bazaru. Na wielu stoiskach można kupić miejscowe produkty, w tym przepyszne suszone owoce, zioła, przyprawy i przekąski. Tu bije serce miasta. Zaopatrzeni w przysmaki idziemy do Parku Centralnego, który ma aż 100 ha. To zielone płuca metropolii. Oprócz placów zabaw, fontann, amfiteatru czy parku wodnego znajdują się tu jeziorka, na których można popływać łódką. Kazachowie twierdzą nawet, że to miniaturowa wersja nowojorskiego Central Parku. Ałmaty to miasto dość kosmopolityczne, spotkamy tu przedstawicieli wielu narodów. Ludzie noszą się po europejsku, są uprzejmi. Chociaż muszę przyznać, że nie ma tu tak dużej otwartości na obcych jak w Kirgistanie czy Tadżykistanie. Dubaj Azji Środkowej Okrągła złota kula wieży Bäjterek widoczna jest z daleka. Ma 105 m wysokości i znajduje się na popularnym bulwarze Nurzhol. To najbardziej reprezentacyjny deptak stolicy Kazachstanu – Astany. Ciągnie się na długości 3 km, a po obu stronach otaczają go nowoczesne budowle. Na jego początku znajduje się Chan Szatyr. To ogromne, największe w Azji Środkowej centrum handlowe w budynku wyglądającym jak namiot. Mijamy zadbane klomby i fontanny. Mimo słonecznej pogody na deptaku nie ma tłumów. Wieża Bäjterek jest symbolem nowoczesnej Astany – miasta, które powstało właściwie od zera na pustym stepie. Nowoczesne budynki, oszklone drapacze chmur, imponujące muzea wyglądają, jakby były wyjęte z futurystycznych wizji i wstawione tu jak obiekty z klocków Lego. Astana często nazywana jest Dubajem Azji Centralnej. Choć miasto dynamicznie się rozwija, nie sprawia wrażenia tętniącej życiem metropolii. Korki na ulicach są gigantyczne niemal o każdej porze dnia, ale w restauracjach, pubach czy w parkach ludzi jest znacznie mniej, niż można by się było spodziewać. Część budynków subtelnie nawiązuje do dawnych wierzeń, w tym tengryzmu – religii, która łączy w sobie elementy szamanizmu i kultu przodków. Wieża Bäjterek przypomina drzewo. Symbolizuje połączenie nieba z ziemią i światem podziemia. Według legendy mityczny ptak złożył złote jajo w gałęziach topoli, które podtrzymywały niebiosa i tak narodziło się słońce. Niedaleko deptaka znajduje się imponujący budynek Filharmonii Narodowej i Pałacu Prezydenckiego. W oczy rzuca się zwłaszcza jego błękitna kopuła z wysoką strzelistą iglicą. Po stolicy Kazachstanu najlepiej poruszać się taksówkami lub korzystać z tzw. przewozu osób. Instaluję aplikację Yandex w telefonie. Zamawiam kurs do Piramidy Pokoju i Pojednania. Nasz kierowca jest bardzo rozmowny. Długo narzeka na niskie zarobki i brak perspektyw. – Wszyscy myślą, że życie w Astanie jest łatwe. A to nieprawda. Trudno jest dostać kredyt, ceny mieszkań są wysokie, większość ludzi pracuje po 12 godz. dziennie. Krócej pracować nie ma sensu. Trzeba się z czego w końcu utrzymać, prawda? Średnia wypłata to tutaj 500 dol. miesięcznie – mówi mi Andakul Yerulan. Piramida Pokoju i Pojednania ma 62 m wysokości, a z daleka prezentuje się dużo lepiej niż z bliska. Symbolizuje pojednanie różnych religii. W środku znajduje się m.in. Centrum Badań nad Grupami Etnicznymi, biblioteka i Sala Pokoju, w której odbywają się konferencje przywódców religijnych z wielu stron świata. Spoglądamy na drugą stronę ulicy. Wzrok przyciąga tam meczet Hazrat Sultan. Obok niego, przy placu Niepodległości, oryginalny pomnik – Ściana Pokoju, a także gmach Muzeum Narodowego. Łapiemy taksówkę i próbujemy się przebić przez korki. Mijamy Wielki Meczet – największy w Azji Środkowej, aż w końcu dojeżdżamy do Muzeum Energii Przyszłości Nur Alem – najwyższego kulistego budynku świata. Szklana kopuła ma wysokość 100 m. To moja ulubiona budowla w tym mieście. Nowoczesne wnętrza, multimedialne wystawy i futurystyczne windy sprawiają, że czuję się jak w filmie science fiction. Kazachstan stoi na rozdrożu. Balansuje między przeszłością a przyszłością. Poszukuje swojej drogi, nie zapominając jednak o korzeniach i tradycji. Nadal widoczny jest kontrast między dużymi miastami a zagubionymi na stepie wioskami. To najbogatszy i najnowocześniejszy kraj Azji Środkowej, a jednocześnie miejsce nieco zagubione w czasie. Na prowincji wciąż można usłyszeć historie o nomadach wędrujących po bezkresnych stepach. I to zestawienie najbardziej mnie w nim zaintrygowało. Kazachstan – informacje praktyczne Dojazd Do Astany można dolecieć bezpośrednio liniami PLL LOT. Ceny w dwie strony z bagażem podręcznym zaczynają się od już 1,3 tys. zł. Do Astany i Ałmatów jest dużo połączeń lotniczych z Uzbekistanu w cenach od 100 zł do 500 zł za lot. Transport Po dużych miastach najlepiej przemieszczać się taksówkami lub korzystać z przewozu osób za pośrednictwem aplikacji Yandex. Po miastach jeżdżą też miejskie autobusy. Podróżując po prowincji, najlepiej wypożyczyć samochód (od ok. 120 zł za dzień, przy wynajmie na kilka dni) lub wynająć kierowcę z autem. Można też kupić wycieczki u lokalnych agencji turystycznych lub przez internet, ale są dość drogie. Z Astany do Ałmatów można się dostać pociągiem, ale dużo wygodniejszą opcją jest podróż samolotem. Ceny są bardzo umiarkowane; od ok. 220 zł w obie strony. Wiza, waluta Obywatele polscy nie potrzebują wizy, jeśli przyjeżdżają na okres nie dłuższy niż 30 dni. Waluta: tenge; 1 PLN to 128 KZT. Nocleg W miastach baza noclegowa jest bardzo dobrze rozwinięta. W Astanie za pokój 2-osobowy zapłacimy już od 60 zł za noc w dobrej lokalizacji. W Ałmatach ceny są wyższe. Nocleg w pokoju 2-os. można znaleźć od 70 zł za noc w dobrej lokalizacji. Turyści mogą też przenocować w jurtach. Cena za osobę w wiosce Turgen to koszt ok. 150 zł za noc. Co warto zobaczyć? Park Narodowy Ałtyn Emel – znajduje się na południu Kazachstanu, 100 km od granicy z Chinami. Występują tu pustynie, półpustynie, równiny i stepy. Żyje tu ponad 150 gatunków ptaków. Największą atrakcją są tak zwane śpiewające wydmy. Wiatr połączony z piaskiem wydaje dźwięki przypominające melodię. Największa wydma ma 150 m wysokości. Jezioro Ałmatyńskie – akwen leży w pobliżu Ałmatów. Otoczony jest górami przypominającymi nieco Alpy i zachwyca swoim lazurowym kolorem. Źródło: National Geographic Traveler
Archeolodzy odkryli grobowiec dziewczynki z epoki brązu. Pochowano ją wraz z 150 kośćmi zwierząt
W Kazachstanie archeolodzy prowadzili wykopaliska na terenie nekropolii z epoki brązu. Odnaleźli tam grobowiec dziewczynki, którą pochowano ze szczątkami zwierząt. W sumie znaleziono ponad 150 zwierzęcych kości.
W tym artykule: Grobowiec dziewczynki z epoki brązu Nastolatkę pochowano wśród kości skokowych zwierząt Pierwszy taki artefakt odnaleziony w Kazachstanie Zespół badaczy z Kazachskiego Uniwersytetu Narodowego Al-Farabi we współpracy z Uniwersytetem Cambridge prowadził wykopaliska na stanowisku archeologicznym Ainabulak, które znajduje się we wschodniej części Kazachstanu. To kontynuacja badań, które rozpoczęły się w tym miejscu w 2017 roku. Naukowcy mieli w planach zbadanie nekropolii, która powstała tutaj w czasach epoki brązu i należała do okolicznej osady. W ciągu 6 lat archeologom udało się tu odnaleźć ponad 100 grobowców. Grobowiec dziewczynki z epoki brązu Podczas najnowszych wykopalisk naukowcy dokonali kolejnego niezwykłego odkrycia. Odnaleźli grobowiec dziewczynki, którą pochowano z darami pogrzebowymi, a także ze zwierzęcymi kośćmi. Badacze uważają, że zarówno artefakty, jak i szczątki miały znaczenie symboliczne. Prawdopodobnie miały pomóc zmarłej w jej podróży w zaświaty. Autorzy odkrycia podkreślili podczas konferencji prasowej, że grobowiec dziewczyny jest wyjątkowy, ponieważ może rzucić światło na społeczności z epoki brązu, które zamieszkiwały terytorium współczesnego Kazachstanu. Epoka ta trwała w tym kraju od ok. 3200 r. p.n.e. do 1000 r. p.n.e. – Dziewczyna została pochowana na lewym boku. Była pochylona. W obu uszach miała małe druciane kolczyki, a na jej szyi znajdowały się koraliki – przekazał w rozmowie z Live Science Rinat Zhumatayev, archeolog związany z Wydziałem Archeologii, Etnologii i Muzeologii na Uniwersytecie Al-Farabi, który kierował wykopaliskami. Nastolatkę pochowano wśród kości skokowych zwierząt Datowanie radiowęglowe szkieletu dziewczyny wykazało, że w chwili śmierci miała ok. 12–15 lat. Co ciekawe, w jej grobowcu znajdowało się ponad 150 kości skokowych. Naukowcy przeanalizowali zwierzęce szczątki i stwierdzili, że większość prawdopodobnie należała do owiec. W grobie znaleziono również trzy łopatki krów, lustro, a także pozostałości metalowych mieczy. Zachowane pozostałości ludzkiego mózgu i skóry. Odkryto je w osadzie z epoki brązu sprzed 3700 lat Archeolodzy prowadzący wykopaliska w zachodniej Turcji odnaleźli pozostałości mózgu i skóry. Należały do człowieka z epoki brązu. Badacze stwierdzili, że tak duża liczba zwierzęcych kości jest nietypowa. Przypomnieli, że już wcześniej odkrywano pochówki dzieci i nastolatków, których grzebano ze szczątkami zwierząt. Prawdopodobnie był to element rytuału, który miał zapewnić pomyślność zmarłej. Mogła być to również ofiara składana rozzłoszczonym bogom. Pierwszy taki artefakt odnaleziony w Kazachstanie Autorzy uznali, że kość skokowa musiała być niezwykle istotna w pewnych praktykach. Archeolodzy nie wiedzą jednak dokładnie, dlaczego wybór padł akurat na ten element szkieletu. – Niezależnie od tego, nasze odkrycie jest bardzo ważne w kontekście badań wczesnej epoki brązu na terytorium Kazachstanu – przekazali naukowcy. Wśród darów pogrzebowych naukowcy odkryli jeszcze jeden, całkiem nietypowy przedmiot. Chodzi o niewielką płytkę z brązu, na której znajduje się wizerunek żaby. Autorzy twierdzą, że to pierwsze tego typu znalezisko, które odnaleziono na terenie Kazachstanu. – Symbolika żaby zmieniała się przez lata, ale wizerunek ten znany jest już od czasów prehistorycznych. Zwierzę kojarzone było najczęściej z płodnością, a niekiedy z kultem wody. Nie wiemy, co może oznaczać umieszczenie takiej figury w grobowcu tej dziewczyny. Potrzebujemy więcej badań, aby mówić o potencjalnych hipotezach – stwierdził Zhumatayev. Badacze podkreślili, że bogate wyposażenie grobu może sugerować, że dziewczyna mogła pochodzić z elitarnej lub uprzywilejowanej rodziny. Źródło: The Astana Times. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Pantera śnieżna uchwycona na kamerze. To pierwsze takie nagranie od lat
Pantery śnieżne są narażone na wymarcie. Wszystkie ślady ich obecności zawsze cieszą badaczy. Szacuje się, że obecnie na wolności żyje nie więcej niż 7 tys. osobników.
W tym artykule: Pantera śnieżna pierwszy raz od dawna na nagraniu Czujni samotnicy Kamery w Parku Narodowym Katon-Karagai w Kazachstanie uchwyciły dwuletniego samca pantery śnieżnej (irbisa śnieżnego). Zwierzę nie było widziane na wolności od kilku lat, co zdążyło zaniepokoić przyrodników. Gatunek ten jest klasyfikowany jako narażony na wymarcie, a jego populacja cały czas maleje. Na całym świecie dziko żyje zaledwie od 4,5 tys. do 7 tys. osobników. Dodatkowo około 200 zamieszkuje ogrody zoologiczne. Naukowcy potrafią określić poziom stresu wśród panter śnieżnych na podstawie ich odchodów Naukowcy z Uniwersytetu w Kioto opracowali pierwszą metodę, która pozwala analizować hormony stresu tego wyjątkowego zwierzęcia w terenie. Pantera śnieżna pierwszy raz od dawna na nagraniu Pantery śnieżne żyją na wolności w Azji Środkowej. Poprzednim razem obecność tych zwierząt zarejestrowano w 2017 r. po kazachskiej części łańcucha górskiego Ałtaj. Wówczas w okolicach granicy rosyjsko-kazachskiej znaleziono ślady łap samicy oraz młodych panter. Te narażone na wymarcie zwierzęta niełatwo zaobserwować w ich środowisku naturalnym. Przyczyn jest kilka, ale jako główne eksperci wskazują kłusownictwo oraz to, że kamery stoją na obrzeżach siedlisk panter śnieżnych. W planach jest zainstalowanie kolejnych urządzeń, tym razem w miejscach, gdzie irbisy śnieżne pojawią się częściej. View oEmbed on the source website W samym Kazachstanie żyje od 120 do 130 panter śnieżnych. Z uwagi na klasyfikację narażonych na wymarcie są one prawnie chronione. Niestety, ich ochronę utrudnia to, że żyją w rozproszeniu. Irbisy, mimo regulacji prawych, cały czas są na celowniku kłusowników. Ich futro trafia na lokalny rynek, a kości są używane w chińskiej medycynie. WWF uczula, że ochrona panter śnieżnych zamieszkujących góry Ałtaj jest kluczowa dla przetrwania całej populacji tych zwierząt. To miejsce migracji nie tylko irbisów, ale też innych rzadkich gatunków zwierząt. Nawet sportowcy nie są w stanie przegonić gepardów. Powód może zaskoczyć Najszybsi sprinterzy na świecie są blisko osiągnięcia największej możliwej dla człowieka prędkości, ale nigdy nie będą szybsi od niektórych zwierząt. Dlaczego? Czujni samotnicy Pantery śnieżne są aktywnie zarówno za dnia, jak i o zmierzchu. Podczas polowań przemierzają stałe ścieżki. Żyją samotnie, dlatego też cechują je czujność i ostrożność. Irbisy łączą się w pary jedynie w okresie godowym. Nie należą do wybrednych zwierząt. Są drapieżnikami i polują na dziki, koziorożce, markury i inne górskie ssaki kopytne. W ich menu znajdziemy też między innymi ptaki, świstaki czy mniejsze kręgowce.
Lodowy wulkan w Kazachstanie podbił serca instagramerów. Wkrótce zniknie
Liczący blisko 14 metrów lodowy „wulkan” utworzył się w regionie Ałmaty w Kazachstanie. To na tutejszych równinach znajduje się ujście źródlanej wody, która przy niskich temperaturach natychmiast zamarza, tworząc bajeczną konstrukcję.
Chociaż nazywany jest lodowym wulkanem, nie ma wiele wspólnego z prawdziwymi skalnymi wulkanami, które wyrzucają ze swoich wnętrz gorącą lawę. W tym przypadku lód pochodzi z gorącego podziemnego źródła. Gejzer tryska w górę wodą i parą wodną, a te opadając z powrotem błyskawicznie zamarzają. Z czasem zamarznięta woda nawarstwia się, tworząc imponującą strukturę przypominającą pustą wewnątrz lodową wieżę. Wydobywająca się nadal ze źródła para przypomina opary wydobywające się z prawdziwych wulkanów, stąd jego nazwa. Lodowa wieża powstaje co roku w okolicach Nowego Roku i przyciąga w okolice nie tylko mieszkańców, ale i turystów. Choć w tym roku obecność tych drugich jest utrudniona ze względu na ograniczenia związane z koronawirusem. W zeszłym roku w tym samym miejscu powstał o wiele mniejszy lodowy wulkan, ale według miejscowych tegoroczny jest pierwszym, który nieprzerwanie wyrzuca cząsteczki wody w górę. Wciąż płynąca woda stworzyła również u naturalne lodowisko u podstawy wieży, jednak latem obszar ten pokryty jest zieloną roślinnością. Tym bujniejszą, że stale podlewaną przez ciepłe źródło. Odwiedzinami u stóp lodowego wulkanu chętnie chwalą się użytkownicy Instagrama. Wystarczy wyszukać hashtag #icevolcano oznaczający nazwę pobliskiego miasteczka. Formacja znajduje się między wioskami Kegen i Shrganak, które znajdują się około czterech godzin drogi od stolicy Kazachstanu Nur-Sultan, dawniej Astany. „Ogólnie rzecz biorąc, jest to woda artezyjska, która wypływa z ziemi. Latem wszystko kwitnie tu zielenią, a wraz z nadejściem zimy, w przededniu Nowego Roku, góra lodowa wzrasta do 14 metrów i tworzy piękne miejsce na świetne zdjęcia” - napisał na Instagramie jeden z odwiedzających. O popularności lodowej atrakcji świadczy też nagranie opublikowane na początku lutego przez agencję Ruptly. Na krótkim wideo widać tłumy ludzi pozujących do zdjęć w pobliżu wulkanu. Kazachstan stał się szerzej rozpoznawalny po ukazaniu się filmu „Borat”, który w prześmiewczy sposób miał pokazywać ogólne wyobrażenie o tamtejszych realiach. Oczywiście rzeczywiste życie w Kazachstanie jest zupełnie inne niż filmowa wersja. Mimo to, kiedy w 2020 roku ukazała się kontynuacja oryginalnego „Borata”, kazachska rada turystyczna przyjęła hasło „bardzo ładny” (ang. very nice) bohatera, czyniąc je swoim sloganem turystycznym. "Very nice". Kazachstan promuje kraj powiedzeniem Borata Kazachska narodowa organizacja turystyczna uznała, że skoro świat znów mówi o Boracie, trzeba wykorzystać okazję i uszczknąć z jego sławy coś dla siebie. W końcu, zmyślony czy nie, Bor... Podobne lodowe konstrukcje można zobaczyć m.in. w Stanach Zjednoczonych. Są często spotykane głównie w rejonie Wielkich Jezior, takich jak jezioro Erie i Ontario. Jeszcze większe wrażenie robią lodowe wulkany, jakie obserwujemy na innych planetach, niestety tych bardziej odległych. W 2016 roku naukowcy zaobserwowali na Plutonie coś, co ich zdaniem mogło być ogromnym lodowym wulkanem o szerokości 144 km i wysokości 5,5 km.
"Very nice". Kazachstan promuje kraj powiedzeniem Borata
Kazachska narodowa organizacja turystyczna uznała, że skoro świat znów mówi o Boracie, trzeba wykorzystać okazję i uszczknąć z jego sławy coś dla siebie. W końcu, zmyślony czy nie, Borat jest jednak postrzegany jako najbardziej znany obywatel tego kraju.
Choć dowcipy aktora Sachy Barona Cohena z przybranej ojczyzny stworzonej przez siebie postaci dziennikarza wywołały swego czasu falę protestów oburzonych Kazachów (grożono mu nawet procesem), dawne grzechy wydają się być zapomniane. Jak donosi ”New York Times”, władze uznały, że pozwolą Cohenowi się powygłupiać i nie będą dolewali oliwy do ognia oskarżając go o np. o mówienie nieprawdy. Miało to, jak czytamy, naturalnie przebrzmieć i zniknąć. Od pierwszego filmu ”Borat: Podpatrzone w Ameryce, aby Kazachstan rósł w siłę, a ludzie żyli dostatniej” minęło 14 lat i na oficjalnym klipie promocyjnym organizacji Kazakh Tourism postać głównego bohatera tego filmu, choć nie nazwana tam z imienia, określana jest mianem ”mądrego człowieka”. View oEmbed on the source website W Kazakh Tourism dali się przekonać do jednego z powiedzonek ”dziennikarza”. O ile dla Borata very nice! bywają dość dziwne, czasem szokujące rzeczy, w serii reklamówek wsadzono ten zwrot w usta turystów podziwiających piękno i smaki Kazachstanu. - Nasza przyroda jest very nice. Jedzenie jest very nice. A i ludzie, niezależnie od kpin Borata, też są very nice – w komunikacie dla mediów stwierdził Kairat Sadvakassov, szef Kazakh Tourism. Projekt reklamówek z hasłem Borata “sprzedali” kierownictwu Kazakh Tourism dwaj koledzy, mieszkający w Kazachstanie Amerykanin Dennis Keen oraz Yermek Utemissov. Pierwszy ma firmę turystyczną i show w państwowej telewizji a drugi pomaga zagranicznym filmowcom wyszukiwać plenery do zdjęć. Sadvakassovi, który sam kończył studia w USA, spodobał się pomysł wykorzystania Borata do promocji ojczyzny. Utemissov i Keen pro bono wyprodukowali cztery 12-sekundowe reklamówki pokazujące m.in. spacer po górach czy reakcję na picie fermentowanego końskiego mleka. Każdy klip kończyło owo very nice. Jak donosi BBC, reakcje na reklamówki wśród Kazachów są pozytywne. Podoba się wszystkim, że można wykorzystać kpiarza Borata do czegoś dobrego dla ich ojczyzny. Sam film nie wszystkim przypadł do gustu. Stowarzyszenie Kazachsko-Amerykańskie oskarżyło twórców w liście do Amazon (mają prawa do filmu) o promowanie ”rasizmu, zawłaszczania kultury i ksenofobię”. Po ukazaniu się zapowiedzi sequela,100 tys. osób w Kazachstanie podpisało internetową petycję domagają się zakazania jego dystrybucji. W 2006 roku ówczesne władze kraju zrobiły dokładnie to, łącznie z zakazem sprzedaży filmu na trwałych nośnikach. Jednak już 6 lat później minister spraw zagranicznych Yerzhan Kazykhanov dziękował Boratowi za “pomoc w ściągnięciu turystów”, wskazując na 10-krotnie większe zainteresowanie wizami.
Nieznane zapalenie płuc w Kazachstanie „bardziej zabójcze niż COVID-19”? Władze zaprzeczają
Nowe „nieznane zapalenie płuc”, które może być bardziej niebezpieczne niż koronawirus wywołujący COVID-19, przyczyniło się do śmierci ponad 1 700 osób w Kazachstanie – poinformowali urzędnicy z chińskiej ambasady w tym kraju. Władze Kazachstanu zarzucają chińskim urzędnikom, że rozsiewają fake newsy.
„Departament Zdrowia Kazachstanu i inne agencje prowadzą badania porównawcze i nie zdefiniowały charakteru wirusa wywołującego zapalenie płuc” – podała chińska ambasada w Kazachstanie. Chińscy urzędnicy wydali w tej sprawie oświadczenie skierowane do swoich obywateli, aby uczulić ich na nowe zagrożenie. Ambasada dodaje, że liczba nowych przypadków niezidentyfikowanego zapalenia płuc wzrosła od połowy czerwca w całym kraju. Z oświadczenia wynika, że w niektórych regionach władze zgłaszają setki nowych przypadków dziennie. Do tej pory wzrost koncentrował się w regionach Atyrau, Aktobe i Shymkent, gdzie odnotowano łącznie ponad 500 przypadków, a 30 pacjentów jest w stanie krytycznym. Według ambasady powołującej się na lokalne media, choroba nieznanego pochodzenia zabiła w tym roku już 1 772 osób, z których niektórzy byli obywatelami Chin. 628 z tych zgonów miało miejsce w czerwcu. „Ta choroba jest znacznie bardziej zabójcza niż COVID-19” – podano w oświadczeniu. Przeciążone szpitale Nagły i niespodziewany wzrost liczby pacjentów z zapaleniem płuc potwierdzają doniesienia kazachstańskiej agencji prasowej Kazinform. Oficjalne dane podawane przez agencję mówią, że liczba przypadków zapalenia płuc w stolicy kraju Astanie w czerwcu wzrosła ponad dwukrotnie w porównaniu z analogicznym okresem ubiegłego roku. – Codziennie przyjmowanych jest do szpitali do 200 osób. W ciągu ostatnich kilku dni, codziennie około 300 osób z rozpoznaniem zapalenia płuc było przewożonych do szpitali. Poza tym niektórzy otrzymują leczenie w domu – powiedział szef opieki zdrowotnej Astany, cytowany przez agencję. Chińska ambasada ostrzegła mieszkańców regionu, aby ograniczali ilość wyjść na zewnątrz i unikali zatłoczonych miejsc publicznych. Urzędnicy przypominają również o działaniach zapobiegawczych, takich jak noszenie masek ochronnych, dezynfekcja powierzchni, częste mycie rąk i zapewnienie dobrej cyrkulacji powietrza w pomieszczeniach. „To fake newsy” Tabloid Global Times prowadzony przez China People's Daily poinformował, że ministerstwo spraw zagranicznych Kazachstanu „nie odpowiedziało na pytania dotyczące ostrzeżenia ambasady chińskiej”. Władze Kazachstanu zareagowały dopiero po dwóch dniach, odrzucając zarzuty ambasady Państwa Środka. Ministerstwo zdrowia Kazachstanu oznaczyło informacje z chińskich mediów donoszące o „nieznanym zapaleniu płuc” jako fake newsy. Ministerstwo poinformowało, że odnotowane infekcje wirusowego zapalenia płuc obejmowały przypadki niejasnych przyczyn, zgodne z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia dotyczącymi wystąpienia nowego koronawirusa SARS-CoV-2. – Informacje opublikowane przez niektóre chińskie media na temat nowego rodzaju zapalenia płuc w Kazachstanie są niepoprawne – powiedział minister. Nie jest jednak jasne, czy przypadki zapalenia płuc, o których wspomniano w oświadczeniu chińskiej ambasady rzeczywiście są powiązane z koronawirusem odpowiadającym za pandemię, czy z nowym szczepem wirusa. Nowe doniesienia zbiegają się w czasie z wprowadzeniem drugiej blokady w Kazachstanie po tym, jak po pierwszych poluzowaniach znowu wzrosła liczba nowych zakażeń koronawirusem. W kraju odnotowano łącznie 55 000 przypadków SARS-CoV-2, a 264 osoby zmarły. W czwartek odnotowano dobowy rekord nowych zakażeń – 1 962 przypadki potwierdzono w ciągu 24 godzin. Zgodnie z ograniczeniami loty międzynarodowe są uziemione, a międzypaństwowy transport drogowy jest zawieszony – poinformowały chińskie media państwowe. Przestrzenie kulturowe, obiekty sportowe, kina i salony są nadal zamknięte, a większość pracowników rządowych pracuje z domu. W związku z obciążeniem personelu medycznego oraz placówek leczniczych i szpitali, władze nie wykluczają wprowadzenia dalszych, bardziej rygorystycznych obostrzeń.
Jej piękna książka poruszyła wielu, będzie naszym gościem. Małgorzata Szumska odpowiada na nasze pytania
Małgorzata Szumska - autorka książki „Zielona sukienka” będzie gościem World Travel Show.
Małgorzata Szumska będzie gościem na World Travel Show. Na targach pojawi się w sobotę 21 października w samo południe na scenie głównej. Nie może was tam zabraknąć! Jest absolwentką szkoły teatralnej, nauczycielem jogi oraz life coachem. Te trzy zawody łączy kilka rzeczy: to, że musisz być w nich szczery, to że pracuje się na prawdziwych emocjach i to, że zmienia się wewnętrznie swojego odbiorcę. Jak mówi, starała się to wszystko zawrzeć w książce. „Zielona sukienka” jest więc prawdziwa, emocjonalna i szczera. - Wydaje mi się, że to jej największy atut – dodaje. Trasę wyprawy zaplanował dla niej Stalin w 1951 roku. Wtedy właśnie jej dziadek Staszek został zesłany do gułagu w Kazachstanie, a babcię Jankę przesiedlono z rodziną w głąb Syberii. Książka, za którą została nominowana, to opowieść o szukaniu własnych korzeni na krańcu świata. O mrocznym ZSRR i obciążonej jego ciężkawym bagażem współczesnej Rosji. Wydawnictwo Znak Co zainspirowało cię do napisania książki „Zielona sukienka”? Impulsem do podróży były wspomnienia moich dziadków z czasów zsyłki na Syberię. Ruszyłam samotnie ich śladami przez Syberię i Kazachstan. Książkę zdecydowałam się napisać po tym, jak zobaczyłam reakcje ludzi, którzy usłyszeli moją historię. Jedni ze wzruszeniem wspominali swoich dziadków, inni dzwonili od razu do babci i pytali "Cześć babciu, jak spotkałaś dziadka?", bo nigdy wcześniej nie wpadli na to, żeby zapytać ich o przeszłość. Widziałam, że ta historia buduje mosty między pokoleniami. Pewnego razu po prelekcji podszedł do mnie starszy pan i powiedział: "Ja też byłem tam, gdzie pani dziadek. Dziękuję, że pani tam pojechała". Zobaczyłam, jak ważne jest dla ludzi z pokolenia naszych dziadków, że my, młodzi ciągle o tym pamiętamy. Chciałam by książka była hołdem dla tych, którzy walczyli za wolną Polskę, żeby była dowodem na prawdziwą miłość, która przetrwa wszystko. Babcia Janka zgodziła się, by historia poszła w świat: "Jeśli ma to komuś pomóc, pisz. Opowiedz naszą historię". Marzę o podróży do... Nie marzę o podróżach. To tak jakby piekarz marzył o chlebie. Plan jest taki, żeby zawsze były częścią mojego życia, sposobem na życie - częścią mojej pracy, mojego wypoczynku, mojego życia. W podróżach najbardziej lubię... Rozmowy z ludźmi. Kościoły, świątynie, muzea, parki, widoki - to wszystko mogłoby nie istnieć dla mnie, gdybym tylko mogła spotykać różnych ludzi i z nimi rozmawiać, widzieć jak żyją, poznać ich filozofię, ich wierzenia. Chyba głównie po to podróżuje. Moje miejsce w Polsce to... Złoty Jar w Złotym Stoku, u podnóża Gór Złotych, nad Złotym Potokiem, przy Kopalni Złota. To stary poniemiecki pensjonat w lesie na Dolnym Śląsku. Nie dociera tu żadna sieć komórkowa, wokół nie ma domów, prowadzi tam polna droga, można pić kawę na werandzie, patrzeć na las za oknem, głaskać czarnego labradora i pisać.
Widzieliście kiedyś Kirgizów lepiących tradycyjne polskie pierogi? To możliwe dzięki uczestnikom Autostopowej Sztafety Kulturowej, którzy w poszukiwaniu kulturowych różnorodności przejadą autostopem ponad 27 tys. km.
Misja Autostopowej Sztafety Kulturowej Autostopowa Sztafeta Kulturowa to 11-miesięczna podróż Ani i Jona - podróżniczej pary - przez 13 państw. Dlaczego Sztafeta Kulturowa? Jej głównym zadaniem jest apologia różnorodności kulturowej i tworzenie międzynarodowych więzów przyjaźni. Ania i Jon pokażą, że ludzie niezależnie od szerokości geograficznej potrafią być życzliwi i że warto uczyć się od siebie nawzajem. - Podróże autostopem uzależniają, bo doświadczanie ludzkiej życzliwości i bezinteresownej pomocy to niezwykle miłe i podnoszące na duchu uczucie. Tym bardziej zaskakuje, że kiedy dzielimy się naszymi planami z ludźmi spotkanymi na trasie, kiedy opowiadamy, że planujemy odwiedzić sąsiedni kraj, oni często starają się nas odwieść od tego pomysłu. Ostrzegają, że zostaniemy zamordowani czy obrabowani w państwie znajdującym się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów dalej! Po przekroczeniu granicy ponownie zostajemy otoczeni cudowną opieką przez wspaniałych i gotowych do pomocy ludzi. Jednak oni również często nie mają nic dobrego do powiedzenia o swoich sąsiadach i dziwią się, że udało nam się przeżyć w kraju, z którego właśnie przyjechaliśmy – opowiada Anna Mochnacka. Pokazuje to, że ludzie, choć z natury życzliwi, są często nieufni, szczególnie wobec własnych sąsiadów. Ten brak zaufania często wypływa z nieznajomości ich kultury i tradycji. Na bazie tych doświadczeń zrodził się pomysł Autostopowej Sztafety Kulturowej. Ania i Jon autostopem przyjechali także na ślub, sierpień 2014, Wielka Brytania Sztafeta, kulturowa, czyli łańcuszek doświadczeń W każdym odwiedzonym kraju Ania i Jon chcą nauczyć się czegoś nowego. Zamierzają dowiedzieć się, jak przyrządzać typowe dla danego regionu potrawy, jak grać w tradycyjne gry oraz odkryć lokalną muzykę. Zdobytą wiedzę będą przekazywać dalej. Spotkani na trasie ludzie, którzy zgodzą się na udział w projekcie, otrzymają drobny, reprezentujący daną tradycję upominek. Aby nauczyć się robienia tradycyjnych polskich pierogów, otrzymają foremki ułatwiające ich lepienie. W zamian nauczą Anię i Jona czegoś, co wypływa z ich kultury. Autostopowicze przekażą tę wiedzę dalej w kolejnym kraju, dzieląc się upominkiem otrzymanym od poprzedniej osoby. Wymianę wiedzy i upominków zamierzają sfilmować. A to, czego się nauczą, przekażą na swoim blogu oraz na kanale YouTube. Będzie przy tym oczywiście sporo zabawy i pozytywnych emocji, bo nie często widzi się Kirgizów lepiących pierogi czy Mongołów piekących tradycyjnego polskiego baranka wielkanocnego! Ania łapiąca stopa w Portugalii w 2012 Autostopowa Sztafeta Kulturowa ruszyła w styczniu. W ciągu kolejnych miesięcy zamierzają odwiedzić 13 państw: Turcję, Iran, Turkmenistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgistan, Kazachstan, Chiny, Mongolię, Rosję, Estonię, Łotwę i Litwę. Potem czeka ich powrót do Europy, do domu, który Ania i Jon będą musieli sobie znaleźć i kto wie, gdzie zdecydują się osiąść… Ich poczynania można śledzić na blogu hitchhikershandbook.com
Żółty ocean stepu. Wydawałoby się, że to tylko płaska powierzchnia, na której nic nie ma, a po powrocie tęskni się właśnie za tym widokiem.
Za oknem pociągu już od dwóch dni żółta trawa. Czasami tylko dla odmiany ogołocone place ziemi laterytowej, tak pomarańczowej, że aż razi w oczy. Kazachskie stepy są płaskie jak deska do prasowania. Ni krzaka, ni cienia, ni studni, tylko regularnie rozmieszczone słupy telegraficzne. Gdzieniegdzie tylko posadzone pod linijkę topole albo brzózki, żeby wiatr ziemi uprawnej nie wydmuchiwał. Pociąg z Pietropawłowska do Ałma-Aty jedzie dwa dni i dwie noce. Wagony przypominają „szuflandię”, ludzie w szufladach, bez przedziałów i klas. Dziesiątki łóżek w rzędach, piętrowo. Na przestrzał składu ciąg materaców, w korytarzach samowary na herbatę. Kiedy na 10–20 min nasz „Orient Express” zatrzymuje się na stacjach, pasażerowie wyskakują na peron po zaopatrzenie. Przy torach stoją babuszki z przenośną garkuchnią. Są tam pierożki z kapustą, z ziemniakami, kwas chlebowy, pajdy ze smalcem ze skwarkami. Na jednym z przystanków widzę stojącą na bocznym torze wielką starą lokomotywę. Na przedzie ma czerwoną gwiazdę niczym diadem na czole. Jakby czas się zatrzymał na ZSRR. KAZACHSTAN JEST DZIEWIĄTYM CO DO WIELKOŚCI KRAJEM NA ŚWIECIE. Od Polski jest osiem razy większy. Leży w sercu wielkiego eurazjatyckiego stepu rozciągającego się od Mongolii aż po Węgry. Stepy i półpustynie zajmują obszar wielkości mniej więcej Europy Zachodniej. Pustka i odosobnienie powodowały, że carowie i przywódcy sowieccy traktowali te tereny jako idealne miejsce na zsyłkę niewygodnych ludzi. Step stał się więzieniem bez krat dla Dostojewskiego, Trockiego, Sołżenicyna. Szczególnie upodobał go sobie Stalin. Tu wysyłał tysiące prześladowanych. Rosjanie wyrzucali z bydlęcych wagonów tłumy zesłańców w nagi step. Tworzyli toczki rozmieszczone co równe 4 km. Komandir wbijał kołek w piach. Toczka znaczy kropka, czarny punkt na żółtej połaci mapy. Żeby przetrwać zimę w takiej toczce, zesłańcy budowali jamy jak lisy. Szałasu nie było z czego sklecić. Wykorzystywali saman (cegły formowane z gliny i słomy), a żeby nie umrzeć z zimna, palili kiziakiem, czyli zeschłym krowim łajnem. Głodowali nawet wtedy, kiedy w stepie zaczęły powstawać kołchozy. Teraz w miejscu dawnych toczek leżą wsie o kosmicznych nazwach, jakaś: Pierwomajka, Tamaszenka, Kamienka, Nowa Kijewka… A Kazachowie i Polacy nadal mówią po staremu: „ja była w szkole w toczce szóstej”, „na msze ja poszła do toczki ósmej”, „jadę na piątkę”. WIADRO WÓDKI TO NIE PICIE, TYSIĄC KILOMETRÓW NIE ODLEGŁOŚĆ, mówią w Kazachstanie. I jest w tym dużo prawdy. Z Korniejewki (w obwodzie kustanajskim) udaliśmy się gazmobilem (zdezelowanym gazem) do Tonkaszurówki. To około 40 km. Droga prosta jak strzała, nie ma zakrętów czy zawijasów, można nastawić autopilota i iść spać. Szarańcza leci na wysokości przedniej szyby, stukot, łomot zderzających się korpusów, wycieraczki nie nadążają pracować. Kierowca musi przystawać co kilka kilometrów, żeby oczyścić wlot chłodnicy oblepiony mazią od insektów. Dalej idziemy jakieś 18 km przez step, pieszo, do wsi Oziernoje. W temperaturze dochodzącej do 40°C, na przełaj przez chaszcze wyschniętej, pożółkłej trawy. Szarańcza nas nie opuszcza, każdemu towarzyszą unoszące się nad głową ruchliwe roje. Szumią jak silniczki modeli samolotów. W krajobrazie pustka, żadnego punktu odniesienia. Otchłań: żółty ocean, niebieskie niebo. Z przodu i z tyłu nagi horyzont. Wydawałoby się, że to zwyczajna płaska powierzchnia, na której nic nie ma, a po powrocie tęskni się właśnie za tym widokiem. Po trzech godzinach marszu docieramy do Oziernoje. Leży 25 km od asfaltowej drogi, 70 km od kolei, 120 km od lotniska. Kiedy do Oziernoje w 1936 r. przyjechali Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini, Kazachowie, Polacy, Niemcy i Ingusze, nigdzie nie było źródła i ani jednej studni. Pięć lat później, w marcu 1941 r., powstało jezioro! Po ostrej zimie, dużych opadach śniegu i po nadejściu wczesnej wiosny woda spływała strumieniami ze stepów. I w ciągu trzech dni powstała w stepie „kałuża” o długości 5 km i głębokości 7 m. Ale skąd w bajorze wzięły się karasie? Tego nikt nie potrafi wytłumaczyć. Najstarsi mieszkańcy twierdzą, że ryby pojawiły się, bo ptaki w dziobach przyniosły ikrę. Do Oziernoje przyjeżdżały ciężarówki z Czkałowa, a nawet przylatywały kukuruźniki z odległej o 800 km Karagandy. Ta ryba w 1941 r. była jak manna z nieba. Jezioro to się pojawia, to znika. Wysychało po wojnie dwa razy i w jego miejscu orano ziemię i siano zboże. Na początku lat 90. dno wyschło aż do popękanej ziemi, a rok później znowu przez step popłynęła rzeka, która wypełniła jeziorne brzegi. Na pamiątkę cudu powstał pomnik Matki Boskiej z rybą w dłoniach. To pielgrzymka Polaków z Poznania przywiozła figurę. Z daleka majaczy biała wieża z krzyżem. Kazachowie wysychające okresowo jezioro nazywają Seseköl, czyli „śmierdzące”, od fetoru, jaki czuć przy brzegu. Polacy nazywają je Jeziorem Galilejskim. STOJĘ W PROGU KAZACHSKIEGO DOMU. Zmęczona, prosto z drogi. Gościnni gospodarze od razu przygotowują herbatę i ścielą łóżko. Nie pytają nawet, kim jestem. Pokój ma wystrój jurty, tonie w żywych kolorach dywanów, haftów, poduch i skór. Pierwszy łyk gorącego napoju, oblewają mnie błogość i poczucie bezpieczeństwa, mam dach nad głową. Herbata po kazachsku to szaisah: gorąca, mocna, aromatyczna, gorzka. Gospodarz, żeby ją ochłodzić, dolewa mi mleka, ja, żeby złagodzić, dogryzam cukier w kawałku, „w prikusku”. Przedstawiam się: „Ja żurnalist, ja prijechała iz Polszy”. Nazajutrz zabierają mnie do swoich krewnych na fetę. Na nowosielje. To przyjęcie rodzinne, taka parapetówka. Najpierw program artystyczny, Kazach w narodowym stroju przypominającym ozdobny szlafrok wygrywa różne melodie na dwustrunowym instrumencie zwanym dombra. Struny zrobione są z żyły konia. Nagle słyszę znajome dźwięki, Kazach wygrywa Pożegnanie z ojczyzną Ogińskiego. Gula staje mi w gardle. Nakryto do stołu. Rozchodzi się zapach baraniny. Dzisiaj spróbuję narodowej potrawy – beszbarmaku, czyli specjalnie przyrządzonego barana. Dziadek, najstarszy z rodziny, dzieli na części głowę zwierzęcia, która podobno jest największym przysmakiem. Najbardziej szanowanym spośród gości gospodarz przydziela na talerzu wybraną część z odpowiednim specjalnym życzeniem. Najważniejszemu daje na talerzu oko i życzy: „Abyś bacznie obserwował otoczenie”. Potem częstuje uchem: „Żebyś uważniej słuchał swojego pryncypała”. Ucina nos, a dokładnie ryj z nozdrzami. I zmierza do mnie! Z uśmiechem na twarzy życzy: „Abyś poczuła zapach stepu!”. Staram się swój miękki, delikatny, soczysty kawałek, wyjątkowy kawałek baraniny jeść ze smakiem i z godnością jako wyróżniony gość. Czas na alkohol, zaczynają się toasty. Bo to nowosielje, a nie jakaś zwykła libacja z bimbrem; toasty muszą być. Gospodarz z szacunkiem udziela głosu pierwszemu biesiadnikowi. Ten mówi, kładąc rękę na sercu. Składa życzenia pomyślności dla domu i rodziny, wymienia wszystkich domowników z imienia, żeby się powodziło. Teraz moja kolej. Wystarczyło się otworzyć, być prawdziwym i mówić od serca. KAZACHSKA BANIA JEST MOKRA I BARDZO GORĄCA. Zbudowana z drewnianych bali układanych na zrąb, z kominem na dachu. Najlepiej, jak stoi nad brzegiem rzeki albo jeziora. Ta, do której zostałam zaproszona, stoi po prostu na podwórku, koło domu, w stepie. Rozpoczynamy rytuał. Duży kocioł wody grzeje się na ogniu, szybko przekonuję się, czym się różni od fińskiej. Jest więcej pary, biało, mlecznie, zawiesiście, nożem można kroić. Mój kompan rozgrzane kamienie polewa piwem rozcieńczonym z wodą. Tłumaczy: jak polejesz samym piwem, pojawia się zapach spalonego chmielu, a jak piwem rozrobionym z wodą – świeżego chleba. Ach! Od razu czuję się głodna. Wołodia wyskakuje po coś na zewnątrz, wraca ze świeżo zerwanymi brzozowymi witkami w garści. Zaczyna się nimi okładać, zachęcając, bym robiła to samo. To pozwala jeszcze bardziej wymasować i zrelaksować ciało. Dodatkowo uderzenie miotłą powoduje, że zwiększa się temperatura powietrza i para bardziej dociera do ciała. Więc i ja uskuteczniam to „samobiczowanie”. Ale Wołodia przynosi jeszcze lepsze witki. Miotełki z choinek. Smarujemy ciała miodem. Gdy wsiąknie, znowu się okładamy. Teraz już trudniej wytrzymać, igły kłują! To taki naturalny peeling i masaż. Gospodarze robią sobie zapas takich miotełek z bierozki na zimę, suszą je na poddaszu. Potem przed pójściem do bani wystarczy zaparzyć je w gorącej wodzie, liście miękną i są gotowe do użycia. Na koniec oblewamy się kubłem lodowatej wody. Podczas zimy można wyskoczyć na zewnątrz na śnieg i dać nura w zaspę. Teraz Wołodia zaprasza mnie do przedsionka, tzw. priedbanak. To ci niespodzianka dla umęczonego ciała! Na stoliku wszystko, czego nam teraz trzeba: wódka, bimber, kiełbasa… Przypomina mi się tekst z Losu człowieka Szołochowa: poslje pjerwoj nie pakuszaju, czyli „po pierwszym nie zakąszam. Po wizycie w bani czuję się jak nowo narodzona”. „UWAŻAJ, KAZACHOWIE KRADNĄ KOBIETY”, SŁYSZĘ W AUTOBUSIE W BAŁCHASZU. To prawda, nadal obowiązuje tu tradycja porywania dziewczyny. Jak Kazach chce mieć żonę, ma ją sobie ukraść, dać za nią okup ojcu. Tyle że dziś wszystko jest wcześniej uzgodnione z rodzicami. Bałchasz leży na południowym wschodzie, pośród stepów i półpustyń. Jego największą atrakcją jest bazar. To symbol kultury Wschodu i uczta dla zmysłów: kolory, zapachy, bałagan, kazachski rap. Zaczynamy od jedzenia. Pieczone pierogi, pakowane w gazetę lub wyrwaną stronę z książki, to czubyriki. Moich kolegów bardziej kuszą wędzone sumy; jeden płat jest wielkości połowy człowieka. Taką suszoną na słońcu rybę (okonie, płotki, sandacze) w kawałkach podaje się tu do piwa. Odchodzimy od budek z jedzeniem, zanurzamy się w kolorowych tkaninach. Ku radości sprzedawców zaczynamy przymierzać lokalne stroje. Najpierw czapy różnego kalibru: od tiupitiejki, czyli okrągłej czapeczki, po te wysokie, futrzane, lisie, na zimę, zwane małachaja. Zachęcani przez Kazachów rozkręcamy się na całego: ja przymierzam kobiecą chałatę, kamizelę wyszywaną złotymi nićmi, potem haftowane suknie, welony. Koledzy fotografują się w ciapanach przypominających szlafroki. Przeglądamy się w kawałku rozbitego lustra, bo tylko takie jest na miejscu. Kiedy jestem wystrojona jak prawdziwa Kazaszka, koledzy jednogłośne stwierdzają: teraz to już na pewno cię w Bałchaszu ukradną. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni.
„ Byłem świadkiem połowów kawioru na wybrzeżu Morza Kaspijskiego [...]. Mięso kawioru ma delikatny smak, co bardzo rzadkie u jesiotrowatych.’’ Aleksander Dumas/Słownik Kulinarny
Słowa francuskiego powieściopisarza doskonale ilustrował sposób postrzegania kawioru w kręgu kultury zachodniej, gdzie swego czasu niewiedza mieszała się z zadziwieniem. Ten rosyjski rarytas, niemal ikona wykwintnej kuchni, znany był już w starożytnym Rzymie. Jednak dla Europejczyków pozostawał zawsze czymś tajemniczym, niemal mitycznym, jak boski napój – ambrozja. Są przedmioty, jak złoto czy diamenty, które synonimem luksusu były zawsze. Są i takie, które luksusem stały się przez przypadek, a może i paradoks. I to jest właśnie casus kawioru. Zanim trafił na dyplomatyczne rauty, zajadali się nim podczas czyszczenia ryb wygłodniali rybacy i ich rodziny, które drewnianymi łyżkami czerpały „czarne perły” z mis wydłubanych w kawałku drewna. To mięso tłustych jesiotrów w płatkach wonnych kwiatów trafiało jako rarytas na stoły patrycjuszy. Prasowany i solony kawior rozwieźli po świecie kupcy, którzy w Astrachaniu nad Morzem Kaspijskim zatrzymywali swoje karawany przemierzające Jedwabny Szlak. Wiadomo było, że chav-jar, czyli „kawał siły” lub „kołacz siły”, jak z perskiego nazywali czarną masę, stawia na nogi i dodaje sił. Dlatego żołnierze zaczęli zabierać go ze sobą, by posilać się pod-czas wojennych wypraw. Sołdaci, którzy rozgromili wojska Napoleona, wyjmowali z sakw resztki kawioru w szmatkach. Prawdziwy kawior pochodzi z jednego źródła – z Morza Kaspijskiego, słonego zbiornika bezodpływowego, w którym żyją ryby jesiotrowate, uważane za żywe skamieliny (żyły na Ziemi już w okresie późnej kredy). Najbardziej pożądany i ceniony przez smakoszy – a także najdroższy – jest kawior czarny, o nieco mlecznym posmaku, tradycyjnie pakowany do niebieskich puszek. To ikra bieługi, prawdziwego giganta, osiągającego 4 m długości, tonę wagi i dożywającego 100 lat. Niemal równie doskonały jest kawior z jesiotra rosyjskiego, nieco drobniejszy, pakowany w żółte puszki. No i ostatni z liczących się, o najmniejszych ziarenkach, ale i najbardziej dostępny – kawior z siewrugi, w czerwonych puszkach. W kawiorze liczy się nie tylko smak. Ważne jest, jak czuje się go w ustach, ważny jest nawet sposób, w jaki kuleczki pękają, gdy język rozgniata je o podniebienie. Kawior to masaż dla zmysłów, ale być może przede wszystkim masaż dla ego. Pierwszą poważną próbę wprowadzenia rosyjskiego delikatesu na rynek zachodnioeuropejski podjął pewien carski ambasador, który podarował kawior Ludwikowi XV. Specyfik ów był już wówczas przysmakiem carskim i bojarskim, a nie lekiem na wycieńczenie i posiłkiem biedoty. Aby nie zepsuł się w dalekiej podróży, przed drogą zawinięto go w płótna i zakopano na kaspijskim wybrzeżu, którego bogata w boraks gleba ma właściwości konserwujące. Francuski monarcha otworzył pudełeczko inkrustowane szmaragdami, z ciekawością napełnił perłowymi ziarenkami złotą łyżeczkę, podniósł ją do ust, ale nie zdołał kawioru przełknąć. Całość w królewskim wymiocie znalazła się na rajstopach i dywanie, podarku przywiezionym właśnie przez tureckiego posła. Szekspir kawioru używał jako metafory rzeczy ciemnych i niezrozumiałych. Bodaj największym entuzjastą żywego złota był Ludwik XVI, który próbował namówić jednego ze swoich ministrów, by zajął się hodowlą jesiotrów u wybrzeży Francji. Jednak poza tymi wyjątkami zachodnia Europa kawioru właściwie nie znała. I być może nie cieszyłby on już nigdy jej wydelikaconego podniebienia, gdyby nie bolszewicka rewolucja. Pamiętny październik wygnał z Kraju Rad najznakomitsze arystokratyczne rodziny, artystów i intelektualistów, którzy znaleźli schronienie w Paryżu. Rosyjscy emigranci przy- wieźli na Montparnasse, bo tam balowała wówczas paryska creme de la creme, muzykę Igora Strawińskiego, duszaszczypatielnyje poezje i pieśni. Paryż chłonął nową, słowiańską kulturę, ale emigranci nijak nie mogli się przekonać do zakąszania wódki ślimakiem. I tu na scenę wchodzi dwóch ormiańskich studentów – przedsiębiorczych braci Petrosjan. Chwytają oni za telefon i dzwonią prosto na Kreml. Każą połączyć się z ministerstwem handlu zagranicznego, które z powodu straszliwej biedy i głodu niczym z zagranicą nie handluje. Jednak gdy urzędnicy słyszą, że za beczki z ikrą jesiotrów dostaną najprawdziwszą walutę – i to z góry – natychmiast godzą się towar dostarczyć. Co więcej – gwarantują braciom wyłączność na import kawioru... We Francji tymczasem kawior zyskiwał coraz większą sławę. Połowę pierwszych dostaw zamówił monsieur Ritz do restauracji w swoim hotelu. Wprawdzie na wystawie gastronomicznej bracia Petrosjan zmuszeni byli poza kawiorem wystawić też rząd spluwaczek, ale wierzyli, że moda wykreowana przez rosyjską arystokrację da się przekuć na snobistyczne zamiłowanie szerszego odbiorcy. I nie pomylili się. Firma Petrosjan, prowadzona przez potomka założyciela, do dziś jest największym importerem rosyjskiego kawioru, kontrolującym 63 proc. rynku. W Rosji połów jesiotrów objęty był państwowym monopolem, wprowadzonym jeszcze przez... Piotra Wielkiego. W ZSRR produkcja kawioru była sprawą prawie tak prestiżową, jak program lotów kosmicznych. Radzieccy uczeni opracowali system sztucznego zarybiania, udało im się też stworzyć hodowlany gatunek jesiotra. To oni uczyli irańskich kolegów, którzy zapragnęli uszczknąć coś z kaspijskiego kawiorowego tortu. No, ale wtedy przestrzegano połowowych limitów. Upadek ZSRR okazał się śmiertelnym ciosem dla jesiotrów. Nowe państwa, które powstały nad Morzem Kaspijskim: Turkmenistan, Azerbejdżan i Kazachstan, łowią tyle jesiotrów, ile zdołają, zanim ryby odpłyną na wody sąsiadów, ale i tak najwięcej kawioru pochodzi z Rosji. A że można na nim zarobić naprawdę wielkie pieniądze, rynek kawioru zaczęły otaczać macki przestępczej ośmiornicy. Handlem i przemytem zajęła się mafia, na zlecenie której kłusownicy urządzają prawdziwą rzeź. Z tego powodu jesiotrom grozi całkowita zagłada. Przez ostatnie lata prawie całkowicie wytrzebiono bieługi, których kawior był najdroższy. Dziś sprzedaży tej odmiany zabraniają międzynarodowe przepisy. Jesiotry przetrwały miliony lat ewolucji, stalinowskie tamy, które odcięły je od miejsc tarła w górze Wołgi, przetrwały nawet zalew ścieków przemysłowych, niesionych przez wpadające do morza brunatne rzeki. Nie są jednak w stanie oprzeć się ludzkiej pazerności i biedzie. Paradoksalnie – to w biedzie wytwarza się jeden z najbardziej luksusowych produktów na świecie. W drewnianych chatach, na tonących w błocie podwórkach, kawior moczy się w miskach ze słoną wodą. W zapuszczonej zagrodzie, po której pies z kotem uganiają się za ochłapem ryby, pakuje się go do „oficjalnych” puszek, przybija „rządowe” pieczęcie i wysyła w świat, gdzie trafi na półki najdroższych sklepów. Muł (czyli przewoźnik, który spakuje puszki do swojej walizki) za lot z Warszawy, która jest portem przerzutowym, do Nowego Jorku weźmie 500 dolarów. W ten sposób w latach 90. tańszy, bo pochodzący z przemytu, kawior po raz pierwszy trafił do... supermarketów! Społeczeństwo amerykańskie bardzo potrzebowało kawioru. Wyrosło właśnie pokolenie yuppies – zarobkowa arystokracja – które programowo manifestowało swój stan majątkowy, a przyjęcia z kawiorem idealnie wpisały się w treść jego życiowych aspiracji. Dopiero pewien naukowiec, rosyjski emigrant w USA, otworzył światu oczy na rzeź, jaka ma miejsce w wodach Morza Kaspijskiego. Każdego dnia w mętne wody Morza Kaspijskiego wyruszają setki łodzi. Kłusownicy zastawiają tyle sieci, że ryby pływają tu jak w labiryncie i rzadko dożywają okresu dojrzałości płciowej, czyli kilku do kilkunastu lat. Dlatego wypełnione kawiorem samice zdarzają się coraz rzadziej. Iran jest w tej chwili jedynym państwem nad Morzem Kaspijskim, które prowadzi zarybianie i przestrzega limitów połowu. Ostatnio dobre recenzje zbiera też nowy rodzaj kawioru – hodowlany, do którego smakosze będą musieli się przyzwyczaić. Francuski producent kawioru w tym roku ma zamiar otworzyć sklep w Moskwie, bo wie, że rosyjskiego produktu szybko ubywa, a Rosjanie wciąż tradycyjnie jedzą go sporo. I tak, zataczając koło historii, drogocenne kuleczki powrócą z Francji do Rosji. A świat będzie musiał zapomnieć o słynnym kawiorze astrachańskim. Podniebienia koneserów będą delektować się kawiorem haitańskim lub kalifornijskim, a na tradycyjnym niebieskim pudełku zamiast statku przeszywającego morskie fale pojawią się rozkołysane na wietrze palmy. ILE KOSZTUJE KAWIOR? Najdroższy kawior, tzw. astrachański, z bieługi, osiąga cenę ok. 1800 euro za 250 g. Porcja czarnego kawioru astrachańskiego na lodzie w restauracji Puszkin na warszawskiej starówce kosztuje 86 zł. Za bliny z czarnym kawiorem w restauracji Na Melnitse w Moskwie trzeba zapłacić 1550 rubli, czyli ok. 170 zł (najdroższe danie w menu). Oryginalny czarny kawior bywa w sprzedaży w delikatesach, np. Bomi (850 zł za słoiczek 100 g kawioru z siewrugi, 860 zł za słoiczek kawioru z jesiotra). Kawior z nielegalnych źródeł można taniej kupić na bazarach. Np. w Słubicach i Kostrzynie nad Odrą pod koniec ub. roku oferowano czarny kawior po 40 zł za 100 g. Co na to prawo? 1 kwietnia 1998 r. wszystkie gatunki jesiotrów zostały wpisane na listę Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) regulującej handel gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Prawo UE dodatkowo zaostrza przepisy Konwencji. Od 1 maja 2004 r. próba nielegalnego wwiezienia do kraju znajdującego się na terenie UE zwierząt lub roślin zagrożonych wyginięciem (albo wyrobów z nich) jest przestępstwem, za które grozi do 5 lat więzienia. Bez zezwolenia każda osoba może przewozić maksymalnie 250 gramów kawioru. Na import większych ilości potrzebne jest zezwolenie Ministerstwa Środowiska.
Na mapie świata Azory są kropkami pośrodku Atlantyku. Dryfujące po oceanie samotne wyspy wychowują ludzi, którzy potrafią oddychać tylko morskim powietrzem i źle się czują, gdy sprzed ich oczu znika linia dalekiego horyzontu z dwoma przytulonymi do siebie błękitami. Bliskość żywiołu przytłacza, ale zarazem wzbogaca ich psychikę o rys marzycielski. Starzy ludzie, o twarzach pooranych przez słony wiatr, swoje żywe spojrzenie i wyostrzony wzrok zawdzięczają pokoleniom wpatrującym się z nadzieją w dalekie morze.Wielu z nich większość swego życia spędziło na falach oceanu. Azorskich wielorybników zatrudniali kapitanowie amerykańskich statków, które nocą kotwiczyły pomiędzy wyspami. Młodzi chłopcy wypatrywali ich z brzegów i dawali sygnał, że gotowi są podjąć ciężką pracę. Po wejściu na pokład zdani już byli tylko na łaskę kapitana. Za dwa lata krwawej, niebezpiecznej pracy dostawali 100,150 dolarów – albo i nic. Byli tani, pracowici, silni i milczący – dlatego Amerykanie cenili ich pracę. Podobno z gracją matadorów małymi łódkami potrafili krążyć wokół wielorybów, by zadać ostateczny cios. Nauczyli Jankesów, jak polować na bezbronne ssaki. Od Jankesów zaś nauczyli się, ile wart jest zabity wieloryb, jego spermacet, czyli oleista masa, która służyła do wyrobu maści, kremów, świec, ambra wydzielana w jelitach zabitego wieloryba, fiszbiny, z których robiono laski, pejcze i pręty do parasoli, w końcu olej.
Spis treści kwiecień / maj 2006 50 miejsc na długi weekend majowy: Europa: Wenecja, Budapeszt, Brugia i Gandawa, Moskwa, Wiedeń, Praga, Kalimnos, Lofoty, Słowenia Słowacki raj, Majorka, Cervia, Amsterdam, Berlin, Alhambra, Edynburg, Pompeje, Mont Saint Michel, Krym, Bornholm, Bawaria, Azory, Alandy, Malta, Rumunia Polska:Kazimierz Dolny, Sopot, Łódź, Kliczków, Antonin, Jura Krakowsko-Częstochowska, Karpacz, Lubawa, Szlak Piastowski, Szlak tatarski, Świnoujście, Browary Tyskie, Bałtów, Kościoły pokoju, Kanał Ostródzko-Elblaski, Kadzidłowo, Biebrza, Słowiński Park Narodowy, Dolina Noteci, Roztocze, Kuchary, Wigry, Beskid Niski, Warmia Wywiad z Angelo d’Arrigo Felieton. Edi Pyrek Portfolio: Bali Lekarz radzi. Co gryzie turystę? Z daleka i z bliska. Warto wiedzieć.
Byłem świadkiem połowu kawioru na wybrzeżu Morza Kaspijskiego [...]. Mięso kawioru ma delikatny smak, co bardzo rzadkie u jesiotrowatych’’.
Słowa francuskiego powieściopisarza doskonale ilustrowały sposób postrzegania kawioru w kręgu kultury zachodniej, gdzie swego czasu niewiedza mieszała się z zadziwieniem. Ten rosyjski rarytas, niemal ikona wykwintnej kuchni, znany był już w starożytnym Rzymie. Jednak dla Europejczyków zawsze pozostawał czymś tajemniczym, niemal mitycznym jak boski napój – ambrozja. Istnieją pewne rzeczy, takie jak złoto czy diamenty, które synonimem luksusu były zawsze. Są również takie, które luksusem stały się przez czysty przypadek, a może i paradoks. I to jest właśnie casus kawioru. Zanim trafił na dyplomatyczne rauty, zajadali się nim podczas czyszczenia ryb wygłodniali rybacy i ich rodziny, które drewnianymi łyżkami czerpały „czarne perły” z mis wydłubanych w kawałku drewna. To mięso tłustych jesiotrów w płatkach wonnych kwiatów, a nie kawior trafiało jako rarytas na stoły patrycjuszy. Prasowany i solony kawior rozwieźli po świecie kupcy, którzy w Astrachaniu nad Morzem Kaspijskim zatrzymywali swoje karawany przemierzające Jedwabny Szlak. Wiadomo było, że chav-jar, czyli „kawał siły” lub „kołacz siły”, jak z perskiego nazywali czarną masę, stawia na nogi i dodaje sił. Dlatego żołnierze zaczęli zabierać go ze sobą, by posilać się podczas wojennych wypraw. Sołdaci, którzy rozgromili wojska Napoleona, wyjmowali z sakw resztki kawioru zawinięte w szmatki. Prawdziwy kawior pochodzi z jednego źródła – z Morza Kaspijskiego, słonego zbiornika bezodpływowego, w którym żyją ryby jesiotrowate uważane za żywe skamieliny (istniały na Ziemi już w okresie późnej kredy). Najbardziej pożądany i ceniony przez smakoszy – a także najdroższy – jest kawior czarny, o nieco mlecznym posmaku, tradycyjnie pakowany do niebieskich puszek. To ikra bieługi, prawdziwego giganta, osiągającego 4 m długości, tonę wagi i dożywającego 100 lat. Niemal równie doskonały jest kawior z jesiotra rosyjskiego, nieco drobniejszy, pakowany w żółte puszki. No i jeszcze ostatni z liczących się, o najmniejszych ziarenkach, ale jednocześnie najbardziej dostępny – kawior z siewrugi, w czerwonych puszkach. W kawiorze liczy się nie tylko smak. Ważne jest przede wszystkim, jak czuje się go w ustach, zwraca się nawet uwagę na sposób, w jaki kuleczki pękają, gdy język rozgniata je o podniebienie. Kawior to masaż dla zmysłów, ale być może przede wszystkim masaż dla ego. Pierwszą poważną próbę wprowadzenia rosyjskiego delikatesu na rynek zachodnioeuropejski podjął pewien carski ambasador, który podarował kawior Ludwikowi XV. Specyfik ów był już wówczas przysmakiem carskim i bojarskim, a nie lekiem na wycieńczenie i posiłkiem biedoty. Aby nie zepsuł się w dalekiej podróży, przed drogą zawinięto go w płótna, a następnie zakopano na kaspijskim wybrzeżu, którego bogata w boraks gleba ma właściwości konserwujące. Francuski monarcha otworzył pudełeczko inkrustowane szmaragdami, z ciekawością napełnił perłowymi ziarenkami złotą łyżeczkę, podniósł ją i włożył do ust, ale nie zdołał kawioru przełknąć. Całość w królewskim wymiocie znalaz-ła się na rajstopach, a także na dywanie, podarku przywiezionym właśnie przez tureckiego posła. William Szekspir kawioru używał jako metafory rzeczy ciemnych i niezrozumiałych. Bodaj największym entuzjastą żywego złota był Ludwik XVI, który nawet próbował namówić jednego ze swoich ministrów, by zajął się hodowlą jesiotrów u wybrzeży Francji. Jednak poza tymi wyjątkami zachodnia Europa kawioru właściwie nie znała. I być może nie cieszyłby on już nigdy jej wydelikaconego podniebienia, gdyby nie bolszewicka rewolucja. Pamiętny październik wygnał z Kraju Rad najznakomitsze arystokratyczne rodziny, artystów i intelektualistów, którzy znaleźli schronienie w Paryżu. Rosyjscy emigranci przywieźli na Montparnasse, bo tam balowała wówczas paryska creme de la creme, muzykę Igora Strawińskiego, duszaszczypatielnyje poezje i pieśni. Paryż chłonął nową, słowiańską kulturę, ale emigranci nijak nie mogli się przekonać do zakąszania wódki ślimakiem. I tu na scenę wchodzi dwóch ormiańskich studentów – przedsiębiorczych braci Petrosjan. Chwytają oni za telefon i dzwonią prosto na Kreml. Każą połączyć się z Ministerstwem Handlu Zagranicznego, które z powodu straszliwej biedy i głodu niczym z zagranicą nie handluje. Jednak gdy urzędnicy słyszą, że za beczki z ikrą jesiotrów dostaną najprawdziwszą walutę – i to z góry – natychmiast godzą się towar dostarczyć. Co więcej – gwarantują braciom wyłączność na import kawioru... Tymczasem we Francji kawior zyskiwał coraz większą sławę. Połowę pierwszych dostaw zamówił monsieur Ritz do restauracji w swoim hotelu. Wprawdzie na wystawie gastronomicznej bracia Petrosjan zmuszeni byli poza kawiorem wystawić także rząd spluwaczek, ale wierzyli, że moda wykreowana przez rosyjską arystokrację da się przekuć na snobistyczne zamiłowanie szerszego odbiorcy. I rzeczywiście się nie pomylili. Firma Petrosjan, prowadzona przez potomka założyciela, do dziś jest największym importerem rosyjskiego kawioru, kontrolującym obecnie ok. 63 proc. rynku. W Rosji połów jesiotrów był objęty państwowym monopolem, wprowadzonym jeszcze przez... Piotra Wielkiego. W Związku Radzieckim produkcja kawioru była sprawą prawie tak prestiżową jak program lotów kosmicznych. Radzieccy uczeni opracowali system sztucznego zarybiania, udało im się też stworzyć hodowlany gatunek jesiotra. To oni uczyli irańskich kolegów, którzy zapragnęli uszczknąć co nieco z kaspijskiego kawiorowego tortu. No, ale wtedy jeszcze przestrzegano połowowych limitów. Upadek ZSRR okazał się śmiertelnym ciosem dla jesiotrów. Nowe państwa, które powstały nad Morzem Kaspijskim, czyli Turkmenistan, Azerbejdżan i Kazachstan, łowią tyle jesiotrów, ile zdołają, zanim ryby odpłyną na wody sąsiadów, ale i tak najwięcej kawioru pochodzi z Rosji. A że można na nim zarobić naprawdę wielkie pieniądze, rynek kawioru zaczęły otaczać macki przestępczej ośmiornicy. Handlem i przemytem zajęła się mafia, na zlecenie której kłusownicy urządzają prawdziwą rzeź. Z tego powodu jesiotrom grozi całkowita zagłada. Przez ostatnie lata prawie całkowicie wytrzebiono bieługi, których kawior był najdroższy. Dzisiaj sprzedaż ikry tego gatunku regulują międzynarodowe przepisy. Jesiotry przetrwały miliony lat ewolucji, potężne stalinowskie tamy, które odcięły je od miejsc tarła w górze Wołgi, przeżyły nawet zalew ścieków przemysłowych, niesionych przez wpadające do morza brunatne rzeki. Nie są jednak w stanie się oprzeć ludzkiej pazerności i... biedzie. Paradoksalnie – to właśnie w biedzie wytwarza się jeden z najbardziej luksusowych produktów na świecie. W drewnianych chatach, na tonących w błocie podwórkach, kawior moczy się w miskach ze słoną wodą. W zapuszczonej zagrodzie, po której pies z kotem uganiają się za ochłapem ryby, pakuje się go do „oficjalnych” puszek, przybija „rządowe” pieczęcie i wreszcie wysyła w świat, gdzie później trafi na półki najdroższych sklepów. Muł (czyli przewoźnik, który zapakuje puszki do swojej walizki) za lot do Nowego Jorku z Warszawy, która stanowi port przerzutowy, weźmie 500 dolarów. W ten sposób w latach 90. XX w. tańszy, bo pochodzący z przemytu kawior po raz pierwszy trafił do... supermarketów! Społeczeństwo amerykańskie bardzo potrzebowało kawioru. Wyrosło właśnie pokolenie yuppies – zarobkowa arystokracja – które programowo manifestowało swój stan majątkowy, a przyjęcia z kawiorem idealnie wpisały się w treść jego życiowych aspiracji. Dopiero pewien naukowiec, rosyjski emigrant żyjący w USA, otworzył światu oczy na rzeź, jaka ma miejsce w wodach Morza Kaspijskiego. Każdego dnia w mętne wody tego morza wyruszają setki łodzi. Kłusownicy zastawiają tak dużo sieci, że ryby pływają tu jak w labiryncie i dlatego rzadko dożywają okresu dojrzałości płciowej, czyli kilku do kilkunastu lat. Wypełnione kawiorem samice zdarzają się coraz rzadziej. Nielegalne połowy jesiotrów w Morzu Kaspijskim i Wołdze mogą być dziesięciokrotnie większe od legalnych. Kłusownicy przypuszczalnie wyławiają każdego roku połowę dorosłych bieług. Iran jest w tej chwili jedynym państwem nad Morzem Kaspijskim, które prowadzi zarybianie i przestrzega limitów połowu. Ostatnio dobre recenzje zbiera też nowy rodzaj kawioru – hodowlany – do którego smakosze będą musieli się przyzwyczaić. Francuski producent kawioru ma zamiar otworzyć sklep w Moskwie, bo wie, że rosyjskiego produktu szybko ubywa, a Rosjanie wciąż tradycyjnie jedzą go sporo. I tak, zataczając koło historii, drogocenne kuleczki powrócą z Francji do Rosji. A świat będzie musiał zapomnieć o słynnym kawiorze astrachańskim. Podniebienia koneserów będą delektować się kawiorem haitańskim lub kalifornijskim, a na tradycyjnym niebieskim pudełku zamiast statku przeszywającego morskie fale pojawią się rozkołysane na wietrze palmy. Ile kosztuje kawior? Najdroższy kawior, tzw. astrachański, z bieługi, osiąga cenę ok. 2 000 euro za 250 g. Porcja czarnego kawioru astrachańskiego na lodzie w restauracji Puszkin na warszawskiej starówce kosztuje 86 zł. Za bliny z czarnym kawiorem w restauracji Na Melnitse w Moskwie trzeba zapłacić 1 550 rubli, czyli ok. 160 zł (najdroższe danie w menu). Czarny kawior bywa u nas sprzedawany w delikatesach, np. Bomi (słoiczek 100 g kawioru z siewrugi kosztuje 850 zł, taki sam słoiczek kawioru z jesiotra 860 zł). Podrabiany czarny kawior „Ikra Carskaja” można kupić na bazarach (ok. 35 zł za słoiczek 113 g) i na aukcjach internetowych. Na francuskiej stronie internetowej firmy Petrosjan ceny sięgają 418 euro za pudełko 50 g kawioru Spécial Réserve z bieługi i 260 euro za takież opakowanie kawioru z siewrugi. Co o kawiorze mówi prawo? 1 kwietnia 1998 r. wszystkie gatunki jesiotrów zostały wpisane na listę Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) regulującej handel gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Prawo UE dodatkowo zaostrza przepisy konwencji. Od 1 maja 2004 r. próba nielegalnego wwiezienia do kraju UE zwierząt lub roślin zagrożonych wyginięciem (i wyrobów z nich) jest przestępstwem, za które grozi do 5 lat więzienia. Bez zezwolenia można przewozić do 250 gramów kawioru. Na import większych ilości potrzebne jest zezwolenie Ministerstwa Środowiska.