Archeolodzy zidentyfikowali kaukaskie menu sprzed 5 tysięcy lat. Ludzie pili wino z żywicą
Co jedli ludzie na Kaukazie prawie 5000 lat temu? Międzynarodowy zespół naukowców zbadał pradziejowe naczynia z terenu dzisiejszego Azerbejdżanu. Badacze zidentyfikowali menu pełne serów, wina i owoców. To badanie zmienia naszą wiedzę o dawnych tradycjach kulinarnych.
Kultura kuro-arakska, nazwana od dwóch głównych rzek regionu, od lat fascynuje badaczy zachodniej Azji. Powstała w połowie IV tysiąclecia p.n.e. i rozprzestrzeniła się na ogromne obszary Kaukazu Południowego, Anatolii i Iranu. W przeciwieństwie do współczesnych jej miast Mezopotamii, opierała się na małych, rodzinnych wspólnotach o egalitarnym charakterze. Mieszkańcy tych osad żyli w domach z glinianej cegły, skupionych wokół centralnych palenisk. Do tej pory dieta tych społeczności nie była znana archeologom, mimo że ci odkryli tysiące skorup ceramicznych na stanowiskach archeologicznych. Nawyki żywieniowe sprzed tysięcy lat Przedstawiciele społeczności kultury kuro-arakskiej byli niepiśmienni, dlatego trudno było poznać ich menu. Międzynarodowy zespół, w skład którego weszli badacze z uniwersytetów w Bonn i Bari oraz eksperci z Azerbejdżanu, Austrii i Francji, zastosował zaawansowane techniki chemiczne do analizy naczyń ceramicznych. – Zbadaliśmy szerokie spektrum dowodów materialnych w celu rekonstrukcji nawyków żywieniowych i praktyk kulinarnych kultury Kura-Araks – wyjaśnia prof. Maxime Rageot, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Bonn. Choć archeolodzy od dawna badali charakterystyczną ceramikę społeczności kuro-arakskiej, ich nawyki żywieniowe pozostawały zagadką. Kluczem do jej rozwiązania stały się wykopaliska w Qaraçinar w Azerbejdżanie, prowadzone w latach 2019–2024. Naukowcy wzięli na warsztat łącznie ponad 50 naczyń. Poszukiwali molekuł uwięzionych w porowatej ceramice. Wykorzystano chromatografię gazową i spektrometrię mas (GC-MS), aby zidentyfikować resztki tłuszczów, olejów i kwasów. Wyniki tych analiz, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „PNAS”, dostarczyły solidnych danych na temat tego, co dokładnie trafiało na kaukaskie stoły między 2800 a 2600 rokiem p.n.e. Fundamenty kuchni: nabiał i mięso Badania wykazały, że dieta kultury kuro-arakskiej była wyjątkowo pożywna i oparta na produktach zwierzęcych. Dominowały w niej tłuszcze przeżuwaczy, pochodzące głównie od owiec i bydła. – Zróżnicowana kuchnia była dostępna dla wszystkich w społeczeństwie o mało zróżnicowanej hierarchii społecznej – podkreśla pierwszy autor badania prof. Maxime Rageot, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Bonn. Naukowcy odkryli liczne ślady produktów mlecznych, co sugeruje, że mieszkańcy potrafili już przetwarzać mleko – produkowali sery. Zidentyfikowano również markery obróbki termicznej, co oznacza, że jedzenie było regularnie gotowane lub smażone w ceramicznych garnkach. Wino dla wszystkich, nie tylko dla elit Jednym z najważniejszych odkryć było potwierdzenie obecności produktów z winogron. Kaukaz od dawna uchodził za kolebkę winiarstwa, a te badania dostarczyły bezpośrednich dowodów molekularnych na spożywanie napojów winnych. Co ciekawe, wino nie było tam towarem luksusowym zarezerwowanym dla najbogatszych, jak miało to miejsce w Mezopotamii. W egalitarnym społeczeństwie kultury kuro-arakskiej był to produkt lokalny i powszechnie dostępny. Naukowcy odkryli również, że napoje te bywały aromatyzowane żywicą drzew iglastych, co mogło poprawiać ich smak lub służyło jako środek konserwujący. Przypomina to współczesną grecką retsinę. Egzotyczne proso i dalekie szlaki Badanie w Qaraçinar przyniosło jeszcze jedną intrygującą informację. Wykryto obecność prosa w jednym z naczyń. Proso w tym okresie było uprawiane głównie w Azji Środkowej i dotychczas nie notowano go tak wcześnie na terenach Kaukazu. Niedawno pisaliśmy o roli prosa w polskich pradziejach. To odkrycie sugeruje, że mieszkańcy regionu nie byli odizolowani, lecz uczestniczyli w dalekosiężnych wymianach. Choć wśród szczątków botanicznych z samego stanowiska archeologicznego nie znaleziono ziaren prosa, ślady chemiczne w naczyniu są dowodem na jego obecność. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dagestan to fascynująca kraina gór. Region skrywa wiele skarbów historii i natury
Dagestan, a dokładnie – Republika Dagestanu – przez tysiące lat pełnił funkcję strategicznego zwornika kontrolującego przepływ armii, towarów i idei pomiędzy stepami Eurazji a cywilizacjami Bliskiego Wschodu. Współcześnie, staje się coraz popularniejszym kierunkiem turystycznych eskapad, mimo że wiąże się z tym pewne ryzyko. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie skarby skrywa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Geografia Republiki Dagestanu Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dziedzictwo Dagestanu Nazwa regionu to hybryda tureckiego rdzenia dağ (góra) i perskiego przyrostka stan (kraj). W najprostszym tłumaczeniu oznacza „krainę gór”, jednak ta definicja nie jest w stanie w pełni określić tego wielokulturowego, a przy tym także pięknego zakątka. Geografia Republiki Dagestanu Dagestan rozciąga się wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego na długości około 405 kilometrów. Od północy graniczy z Kałmucją, od zachodu – z Czeczenią, a od północnego zachodu – z Krajem Stawropolskim. Granice południowe i południowo-zachodnie mają charakter państwowy, oddzielając Federację Rosyjską od Azerbejdżanu i Gruzji. Republika zajmuje powierzchnię 50300 kilometrów kwadratowych, co czyni ją największą na Kaukazie Północnym. Teren Dagestanu można podzielić na trzy zasadnicze strefy. Są to: Nizina Nadkaspijska – północna i wschodnia część kraju to obszary nizinne, miejscami depresyjne. Jest to strefa półpustynna i stepowa; pogórze – strefa przejściowa, charakteryzująca się łagodniejszym klimatem i żyznymi glebami, sprzyjająca rolnictwu i sadownictwu; Wielki Kaukaz – południowa i zachodnia część są zdominowane przez wysokie góry, zajmujące ponad połowę terytorium republiki. W przeciwieństwie do zachodniego Kaukazu, góry Dagestanu nie tworzą jednego głównego grzbietu, a skomplikowany system pasm bocznych, płaskowyżów i głębokich dolin rzecznych. Najwyższym szczytem jest Bazarduzu (4466 m n.p.m.), zlokalizowany na granicy z Azerbejdżanem. Od Sasanidów do Federacji Rosyjskiej Historię Dagestanu wypełniają nieustanne walki o kontrolę nad strategicznym korytarzem, łączącym Europę z Azją. Każda kolejna potęga – Rzym, Persja, Kalifat Arabski, Złota Orda, Imperium Osmańskie, Rosja – pozostawiła tam swój ślad. Brama Kaspijska Derbent to jedno z najstarszych miast na terenie obecnej Rosji, z historią osadnictwa sięgającą 5000 lat. W odległej przeszłości, wąski pas nizinny między górami a morzem (o szerokości zaledwie 3 km) był dla wielkich armii jedyną drogą omijającą Kaukaz. W VI wieku n.e. szachowie z dynastii Sasanidów wznieśli tam ogromny system fortyfikacji, mający chronić imperium przed koczownikami z północy. Jego sercem była cytadela Naryn-Kala. Od tej potężnej fortyfikacji w głąb gór ciągnął się mur Dag-Bary o długości ponad 40 km, blokujący wszelkie obejścia. Greccy geografowie opisywali to miejsce jako „Bramę Kaspijską”. Islamizacja i złoty wiek W VII wieku Derbent zdobyli Arabowie. Miasto zyskało wówczas nazwę Bab al-Abwab, oznaczającą „brama bram”. Stało się ono przyczółkiem islamizacji Kaukazu Północnego i ważnym centrum handlowym Jedwabnego Szlaku. W IX wieku, z populacją przekraczającą 50 tys. mieszkańców, było największym miastem regionu, przewyższając wielkością ówczesne ośrodki europejskie. To właśnie tam krzyżowały się wpływy arabskie, perskie i tureckie, a miasto stało się stolicą niezależnego emiratu. Średniowieczny Dagestan był luźną konfederacją chanatów i wolnych stowarzyszeń wiejskich. Wojna kaukaska XIX wiek przyniósł konfrontację z Imperium Rosyjskim. Dążąc do inkorporacji Kaukazu, carska potęga napotkała jednak na zacięty opór górali. Rozpętał się wówczas konflikt, który w historii zapisał się jako wojna kaukaska. Kluczową postacią tego okresu był Awar Imam Szamil – teolog i strateg, który stworzył Imamat Kaukaski, państwo teokratyczne oparte na szariacie, jednoczące Dagestan i Czeczenię. Szamil przez dekady skutecznie opierał się potędze carskiej armii, wykorzystując taktykę wojny podjazdowej i niedostępność terenu. Dopiero w 1859 roku, po oblężeniu na górze Gunib, został zmuszony do kapitulacji, co symbolicznie zakończyło zorganizowany opór na wschodnim Kaukazie. Okres radziecki i współczesność XX i XXI wiek przyniósł modernizację, edukację i infrastrukturę, ale także represje religijne i przymusowe przesiedlenia ludności górskiej na niziny. Rozpad ZSRR w 1991 roku zapoczątkował serię problemów etnicznych i ekonomicznych. W 1999 roku Dagestan stał się celem inwazji bojowników czeczeńskich pod wodzą Szamila Basajewa i Chattaba, co zapoczątkowało II wojnę czeczeńską. Co istotne, ludność Dagestanu masowo stanęła wówczas po stronie sił federalnych, formując oddziały samoobrony i odrzucając radykalną ideologię wahabicką najeźdźców. Mimo to region przez kolejne dwie dekady zmagał się z podziemiem terrorystycznym, którego aktywność została stłumiona dopiero w połowie 2010 roku. Niestety, 14 lat później terror powrócił w formie incydentalnych, ale krwawych ataków. Dagestan to prawdziwy skarbiec natury Dagestan oferuje geologiczne atrakcje, które swoją skalą mogą konkurować z najsłynniejszymi miejscami na świecie. Poniżej wymieniamy kilka najpiękniejszych. Kanion Sulak To najcharakterystyczniejsza wizytówka regionu. Wcięcie rzeki Sulak w wapienne skały osiąga głębokość 1920 metrów, co czyni ten kanion najgłębszym w Europie. W osadzie Dubki znajduje się wspaniały punkt widokowy, z którego roztacza się panorama na meandrującą w dole rzekę o nienaturalnie turkusowym kolorze. Sary-kum W odległości zaledwie 18 km od Machaczkały wznosi się Sary-kum – gigantyczna góra piasku otoczona stepem i górami. Mierząca ok. 260 m wysokości wydma jest jedną z najwyższych w Eurazji. Panuje tam unikatowy mikroklimat. Na piasku temperatura sięga 60 stopni Celsjusza. Występują tam skorpiony i jadowite węże, w tym żmija lewantyńska. To właśnie dlatego zwiedzanie odbywa się wyłącznie po wyznaczonych kładkach. Dziedzictwo Dagestanu Republika Dagestanu to nie tylko zachwycająca natura. Na przestrzeni wieków ścierało się tam wiele cywilizacji, a każda pozostawiła po sobie wyraźny ślad. Cytadela Naryn-Kala Wpisany na listę UNESCO kompleks w Derbencie to obowiązkowy punkt w planie wycieczki po Dagestanie. Zwiedzanie obejmuje mury obronne, ruiny pałacu chanów, łaźnie, podziemne więzienia i tajemniczy obiekt na planie krzyża, który według niektórych badaczy mógł być najstarszą chrześcijańską świątynią w regionie, później zasypaną i używaną jako cysterna. Kubachi Wysoko w górach znajduje się Kubachi – wieś od średniowiecza słynąca z wyrobu broni i biżuterii. Miejscowi złotnicy cieszyli się sławą na dworach Persji i Rosji. Do dziś można tam kupić wyroby ze srebra bezpośrednio od rzemieślników. Gamsutl Często nazywany „Dagestańskim Machu Picchu”, Gamsutl to opuszczona osada na szczycie góry, na wysokości ok. 1500 m n.p.m.. Wioska, której historia sięga tysięcy lat, wyludniła się w XX wieku. Ostatni mieszkaniec zmarł w 2015 roku. Goor i Kahib W rejonie szamilskim znajdują się ruiny starych osad obronnych – Goor i Kahib. W pierwszej zachowały się kamienne wieże rodowe, a na krawędzi urwiska znajduje się formacja skalna zwana „Językiem Trolla” – idealne miejsce na pamiątkowe zdjęcie nad przepaścią. Stary Kahib to „przyklejone” do zbocza miasto-widmo, z ruinami domów i wież, do których prowadzą wąskie ścieżki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tuszetia w Gruzji to serce Kaukazu. Dzikie góry, wyludnione wioski i ujmująca gościnność
Leżąca we wschodniej Gruzji Tuszetia to jeden z najbardziej dzikich zakątków kraju. Położona jest na północnych zboczach Wielkiego Kaukazu. Od północy i wschodu graniczy z republikami federacji rosyjskiej: Czeczenią i Dagestanem.
Spis treści: Wyludnione wioski Monastyr Alawerdi Omalo – stolica Tuszetii Dartlo Girevi Tuszetia – informacje praktyczne Uchylam płachtę wejścia do namiotu i… widzę przed sobą owczarka kaukaskiego. Stoi dwa metry ode mnie, a z jego gardła wydobywa się chrapliwy warkot. Pasterskie psy przemierzające góry Tuszetii – położonego tuż przy rosyjskiej granicy, zapomnianego przez świat regionu Gruzji – to poważni zawodnicy. Jeżeli im podpadniesz, jesteś w kłopotach. Ich kły przecinają skórę w sekundę. Zastygam w bezruchu, próbując oszacować, czy choćby zdążę zasunąć zamek namiotu. Melodyjny gwizd sprawia, że napięte niczym struna ciało psa łagodnieje – z prawej pojawia się pasterz. Jestem uratowany! Przysiadamy na pieńku; na kuchence przygotowuję kawę. – Moje dzieci wyjechały do Tbilisi, ale ja się nigdzie nie wybieram – mówi mężczyzna. – Nie znam innego życia, moim światem są góry, owce i psy. Wyludnione wioski Jednak pasterska tradycja nawet i tu, w tak odizolowanym od reszty świata miejscu, powoli zanika. – W latach 50., gdy Gruzja należała jeszcze do Związku Radzieckiego, mieszkańcy wiosek w Tuszetii zostali przymusowo przesiedleni na niziny – opowiada. – Zabroniono im powrotu i zajmowania się tym, co robili od pokoleń. Po uzyskaniu niepodległości zakaz został zniesiony, ale wiele osób nie chciało się już znowu przenosić. Życie na nizinach jest wygodniejsze. Górskie wioski pozostały wyludnione. Tradycja, która sięga przynajmniej XVI w., każąca wędrować pasterzom ze stadami, zaczęła się chwiać. Przez stulecia dwa razy w roku pokonywali pieszo ponad 200 km, jesienią schodząc z gór i wiosną odbywając tę samą wędrówkę, tyle że w przeciwnym kierunku. Dziś życie miejscowych w niewielkim stopniu skupione jest wokół owiec. Wydeptane przez pasterzy ścieżki wciąż są tu jednak często jedynymi szlakami, którymi można podążać. Są pewniejsze niż mapy i drogowskazy. Kierują piechurów ku drewnianym szałasom, w których można spędzić noc, biegną pomiędzy źródłami wody, idą najdostępniejszymi wzniesieniami. Ostatnie kilka dni spędziłem, błąkając się po zboczach i dolinach, często nie do końca wiedząc, dokąd zmierzam, ale ślady owczych racic odbite w miękkiej ziemi zawsze wskazywały mi w końcu odpowiedni kierunek. Monastyr Alawerdi Zanim tu trafiłem, zajechałem do monastyru Alawerdi stojącego u bram Tuszetii. Monumentalny budynek o funkcjach obronnych przyciąga wzrok z oddali, będąc jedynym mocno zaznaczonym punktem na płaskiej nizinie oddanej pod rzędy winorośli. Mający za tło góry Kaukazu klasztor nazywany jest katedrą, a jego gigantyczna, wysoka na 55 m kopuła zdaje się dotykać nieba. Alawerdi powstał w XI w., a na jego lokalizację wybrano dość nietypowe miejsce – zupełnie odsłonięte, otwarte, niekryte żadną doliną lub stokami. Tak jakby chciano, by ściągał najeźdźców, którzy przez setki lat przetaczali się przez te ziemie. I rzeczywiście, aż do 1615 r., gdy kompleks zdobył perski szach Abbas I, wszystkie zbrojne plemiona podbijające te tereny utykały w tym punkcie, nie mogąc sforsować wysokich kamiennych murów twierdzy-klasztoru. Gdy nadchodziły ciężkie czasy, mieszkańcy okolicznych wiosek kryli się w siedzibie mnichów, licząc na to, że nie tylko uchronią w ten sposób życie, ale też chrześcijańską wiarę. Dziś panuje tu zaskakująca cisza – w klasztorze zabronione są rozmowy i robienie zdjęć, a wstęp mają wyłącznie osoby stosownie odziane (co w przypadku kobiet oznacza chustkę na głowie i długą suknię, a mężczyzn – strój bez krótkich rękawów i nogawek). Cały hałas dzisiejszego świata został tu zniwelowany. Pozostają nabożna cisza przerywana jedynie furkotem skrzydeł ptaków wirujących nad kompleksem, surowe kamienne mury i ciche modlitwy mnichów, które mają utrzymać świat w jednym kawałku. Omalo – stolica Tuszetii Moim głównym celem było jednak Omalo, nazywane stolicą Tuszetii, choć od razu trzeba dodać, że ten zaszczytny tytuł przypadł wsi głównie dlatego, że to jedno z nielicznych miejsc w regionie, do którego da się dojechać samochodem. Tak czy inaczej to nie jest prosta podróż. Żwirowa, pełna dziur droga z Telawi ciągnie się przez blisko 70 km, a jej pokonanie zajmuje 5–6 godz. Z mozołem wspinam się po zboczach, pokonując serpentyny, które skłoniły niegdyś goszczącą tu ekipę telewizji BBC do mianowania tej drogi najniebezpieczniejszą przeprawą samochodową na świecie. O tym, że nie wszyscy kierowcy docierają do celu, świadczą czarne nagrobki na poboczach. Ucieszyłem się więc, że mój kierowca okazał się spokojnym 60-letnim mężczyzną, który większość życia spędził za kółkiem. Prowadził auto powoli i pewnie, pozwalając kołom wpadać w szerokie rozpadliny, z których jednak zawsze się wydobywał, i beznamiętnie wjeżdżając w zalewające drogę wodospady lejące się z gór. Przez 5 godz. naszej podróży odezwał się może trzema zdaniami. Przy tym ani na moment nie rozstawał się z papierosem. Uznałem jednak, że jeżeli ceną za bezpieczne dotarcie do celu jest gęsty dym wypełniający wnętrze auta, jestem w stanie ten koszt zaakceptować. Górne Omalo zamieszkuje niecałe 50 osób (jest jeszcze Dolne Omalo, nieco bardziej zaludnione). Z nadejściem jesieni większość z nich przenosi się na niziny sąsiedniej Kachetii. W wiosce zostaje dosłownie kilku mieszkańców, którym niestraszna jest perspektywa pozostania przez kilka miesięcy poza światem. Zdani są wówczas na własne siły oraz zapasy żywności i pakunki zrzucane co miesiąc przez helikopter, którym przylatują na służbę pogranicznicy (bliskość rosyjskiego Dagestanu i Czeczenii każe władzom zachować czujność). Spacerując pomiędzy niskimi kamiennymi domami, w których prąd płynie, jeżeli starczy paliwa do generatora lub słońca grzejącego panele fotowoltaiczne, próbowałem sobie bezskutecznie wyobrazić, jak wygląda życie w gruzińskiej wsi tonącej w śniegu i samotności. Poezja i wino pozwalają przetrwać By żyć tu cały rok, trzeba być ekscentrykiem. Takim jak Kako, mężczyzna o haczykowatym nosie i łagodnym spojrzeniu. W Omalo mieszka od niemal pół wieku. Zajmuje się gospodarstwem i pisaniem wierszy. Pozostaje na stanowisku nawet w najbardziej mroźne zimy, gdy temperatura spada do minus 30 st. C. Dzień zaczyna od kubka kawy, później dogląda kur, pieli grządki w ogródku. Wieczorem wychodzi spędzić z pastwiska krowy. W wolnych chwilach kreśli kilka linijek poezji lub duma nad prawidłami tego świata. Niemal w tej samej chwili potrafi być rolnikiem i hodowcą oraz artystą i filozofem. Gdy go odwiedziłem, nalał do szklanek z grubego szkła wina i nakroił plastrów sera (wszystko własnej roboty). Poprosiłem, by przeczytał kilka swoich wierszy. Przyniósł z domu zeszyty ze stronami wypełnionymi równymi liniami. Czytał niespiesznie niskim spokojnym głosem. Nie przeszkadzało mi, że nie rozumiałem ani słowa, wystarczyła melodia języka. Ciągoty Kako do poezji nie są w tym kraju czymś wyjątkowym. Gruzja kocha bardów i poetów. Jedną z częściej uwiecznianych postaci jest tu Waża Pszawela, twórca epickich wersetów opiewających życie pasterzy, myśliwych, kobiet. Urodził się w kamiennej chatce w górskiej Chargali, a potem – już jako dorosły człowiek – pokonał 2 tys. km wozem konnym w drodze do Petersburga, w którym zapragnął studiować prawo. Pszawela nie był zwolennikiem cywilizacji, szybko więc wrócił do Gruzji. Tu napisał ponad 400 wierszy wielbiących naturę i opowiadających o szukaniu życiowej wolności. Przypomniałem sobie słowa wydawcy, Nodara Dugladze: „Poezja pozwalała nam przetrwać. Gdy wróg nas napadał, siadaliśmy z nim do stołu, piliśmy dużo wina i recytowaliśmy niekończące się wiersze. To był nasz sposób na uwiedzenie tych, którzy byli nam przeciwni”. Słuchając recytacji Kako, miałem jednak wrażenie, że miejscowi mają zdolność uwodzenia wszystkich, nie tylko wrogów. Gdy skończył czytać, wysunął rękę i nakreślił palcem kierunek mojej wędrówki w następnych dniach. Dartlo, Girevi, Shenako, Baso, Kvavlo, Chesho, Tsotava – wymienił wioski Tuszetii, do których mógłbym dojść pieszo. Dartlo Zacząłem od Dartlo. Ruszyłem wąską ścieżką z Omalo, wspinając się na trawiaste pagórki, by zejść w końcu trawersem do wąskiej doliny i podążyć wzdłuż prowadzącej mnie do celu rzeki Pirikita Alazani. Wciśnięte w strome zbocza Dartlo ulepione jest z domów z płaskich kamiennych płyt przykrytych łupkowymi dachami. Ale na listę światowego dziedzictwa UNESCO trafiło przede wszystkim ze względu na średniowieczne wieże, podobne do tych, które dziś przyciągają turystów w gruzińskiej Swanetii. Ich masywne kształty górują nad lichymi chałupkami. Czekają w pogotowiu – gdy nadejdą złe czasy, można w nich ukryć dobytek, zwierzęta, rodzinę i trwać odgrodzonym od niebezpieczeństw. A tych nigdy tu nie brakowało. Pojawiali się agresorzy z rosyjskiego dziś Dagestanu czy feudałowie z Kachetii. Czasem trzeba było też szukać kryjówki przed ludźmi z sąsiednich wiosek. Zemsta rodowa, której tradycja przechodzi tu z pokolenia na pokolenie, żywi się sprawami trywialnymi. Powodem wojny może być krzywe spojrzenie, nieuregulowany dług, sprzeczka… Plamę na honorze zmywa przelana krew, choć czasem wystarczy wykupić się odpowiednią sumą pieniędzy lub podarkami. Dalej ruszyłem do Girevi, trzymając się wartkiego nurtu rzeki Alazani i idąc po żwirowanej drodze w głębokiej kotlinie zamkniętej po obu stronach wysokimi, pełnymi zieleni stokami. Szlak był łatwy, wyjeżdżony przez terenowe auta, a podłoże ubite. I gdy po kilku godzinach marszu pomyślałem, że wędrówka po tych górach jest jednak prosta, droga gdzieś nagle odbiła. Girevi Do dyspozycji miałem wąską ścieżkę wijącą się po skalnych blokach zalewanych przez rzekę. Pokonanie ostatniego odcinka okazało się wyzwaniem dla kolan, które musiały znieść ciągłe wspinanie się i zeskakiwanie z kamieni. Aż dotarłem do Girevi – wioski złożonej z dziesięciu domów. Brak zasięgu telefonów, prąd z agregatów, ale przy tym życzliwy gest starszej gospodyni, która podsunęła mi od razu pękaty kubek pełen piwa aludi. Ten zadziwiający napój jest lokalną specjalnością przyrządzaną z chmielu i jęczmienia górskiego. Piwo zaskakuje słodkawym smakiem przełamanym kwasowością ze zboża. Nie ma dwóch takich samych aludi, robione w domowych warunkach kształtowane jest przez niedający się do końca okiełznać proces fermentacji. To ona nadaje napojowi charakter. Popijałem je na zamknięcie dnia otoczony serdecznością mojej gospodyni, która wyszykowała wygodne łóżko, a stół zastawiła przekąskami. W takich miejscach jak Girevi ludzie wciąż się cieszą z obecności gości; w jednej chwili stajesz się centrum ich świata. W kolejnych dniach krążyłem pomiędzy zapomnianymi przez świat miejscami, patrzyłem z respektem na kamienne wieże, popijałem wino podsuwane przez życzliwych Gruzinów, zatapiałem się w widoku gwiazd nad głową. Kiedy nad ranem zwinąłem namiot, w przelocie biorąc kilka łyków kawy, przede mną pojawił się pasterz. – Życie tutaj uczy, by zajmować się tylko bieżącymi sprawami. Tym, czy owce są zdrowe, czy masz ze sobą odpowiednią ilość jedzenia i czy wiesz, gdzie jest najbliższe źródło wody. Góry uczą pokory. Tego, że masz ograniczony wpływ na to, co się dzieje – stwierdził. Pokiwał dłonią na pożegnanie i ruszył dalej, w swoją powolną pasterską wędrówkę. Dopiłem kawę, patrząc na zbocza gór wokoło. Gruzja jest właśnie taka. Możesz tu wyruszyć w najdziksze góry, a i tak załapiesz się w nich na lekcję życia. Tuszetia – informacje praktyczne Dojazd Do Tbilisi dolecisz np. liniami LOT, lecąc z Warszawy za 1,5 tys. zł. Z Tbilisi musisz dojechać do Alvani lub Telavi i tam znaleźć taksówkę z napędem na cztery koła, która zabierze cię do stolicy Tuszetii. Stawki za podróż z Alvani do Omalo to ok. 65–70 lari (ok. 100 zł) za os. przy autach 6–7-osobowych. Kierowcy tych mniejszych pobierają ok. 100 lari (150 zł) od pasażera. Opłata za miejsce w marszrutce z Tbilisi do Alvani to ok. 15 lari (22 zł; ruszają z głównego dworca autobusowego trzy razy dziennie). Taniej, bo za 400–500 zł, dotrzesz liniami Wizz Air do Kutaisi; z tego miasta czeka cię jednak dużo dłuższa droga lądowa do Omalo. Nocleg Pensjonat Lileo zapewnia wyposażone w podstawowe sprzęty, ale wygodne pokoje z widokiem na góry. Od 55 lari (ok. 85 zł). Guest House Omalo – drewniany budynek ma dość niskie pokoje z podstawowymi sprzętami; w cenie mieszczą się jednak śniadania. Od 65 lari (ok. 100 zł). Warto wiedzieć Droga do Omalo jest otwarta od połowy maja lub nawet początku czerwca (zależnie od pogody) do końca września. Poza tym terminem jest nieprzejezdna nawet autem z napędem na cztery koła. Nie zapominaj jednak, że w sezonie droga także bywa czasem nieprzejezdna, szczególnie po deszczach i burzach. Źródło: archiwum NG
Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat
Czy to najwyższa góra w Europie, czy jeden z azjatyckich szczytów? Spory nie milkną, a kolejni alpiniści wybierają się do Rosji. Oto Elbrus, szczyt tyleż malowniczy, co kontrowersyjny.
W tym artykule: Elbrus szczyt – wysokość Elbrus – szczyt uśpionego wulkanu Elbrus – szczyt w Europie czy w Azji? Elbrus – zdobywcy szczytu Elbrus szczyt – turystyka Elbrus Race – wyścig na szczyt Elbrus szczyt – wierzenia Elbrus szczyt – ciekawostki Elbrus to najwyższy szczyt Kaukazu. Jego wysokość to 5642 m n.p.m. Położony jest na terenie Federacji Rosyjskiej, niedaleko granicy z Gruzją. Ponieważ jest zaliczany do tzw. Korony Ziemi, jest częstym celem wypraw alpinistycznych i turystyki wysokogórskiej. Nazwa „Elbrus” prawdopodobnie pochodzi z języka perskiego. Zależnie od źródła, tłumaczy się ją jako „wysoka góra” albo jako „błyszczący”. Ta druga nazwa może mieć związek z tym, że duża część góry pokryta jest lodowcami. Wieczny śnieg występuje tu powyżej wysokości 3700–4000 m n.p.m. Elbrus szczyt – wysokość Jako pierwszy wysokość Elbrusu zmierzył polski astronom Wincenty Wiszniewski. Żył w czasie zaborów, pracował w Rosji. W 1813 r. obliczył, że Elbrus ma wysokość 5422 m n.p.m. Obecnie wiemy, że dane te były nieprecyzyjne. Masyw Elbrusu ma dwa wierzchołki: zachodni – o wysokości 5642 m n.p.m., wschodni – o wysokości 5621 m n.p.m. Wierzchołki rozdziela płaskie siodło o wysokości ok. 5300 m n.p.m. Masyw Elbrusu jest znacznie wyższy od najwyższych otaczających go szczytów. Przewyższa o 2 km Azał (3100 m n.p.m.) Hotu-Taj (3400 m n.p.m.) i Trojnoj (3250 m n.p.m.) z pobliskiej doliny Ullu-Kam. Elbrus – szczyt uśpionego wulkanu Elbrus należy do gór wulkanicznych. Jest szczytem drzemiącego stratowulkanu, który powstał 2,5 mln lat temu. Stratowulkan to wulkan mieszany. Powstaje w wyniku erupcji, której towarzyszy wydobywanie się lawy i materiału piroklastycznego. Elbrus jest najwyższym stratowulkanem w Eurazji. Kaukaz autostopem. Co za przygoda! Nasze ostatnie studenckie wakacje musiały być wyjątkowe: autostopem i pod namiotem Ostatni okres aktywności tego wulkanu miał miejsce ok. połowy I w. n.e. Na zachodnim szczycie Elbrusu znajduje się krater o średnicy 250 m. Do dziś jednak obserwuje się tzw. aktywność post-wulkaniczną Elbrusu. Zdarzają się tam wypływy lawy. Dokoła masywu występują liczne mineralne źródła termalne o temperaturze do 21 stopni. Pojawiają się też wyrzuty gazów, takich jak siarkowodór. Odnotowano je nawet w okolicach skał Pastuchowa (1 km poniżej szczytu). Uśpionym stratowulkanem jest też Demawend. To góra położona w pasmie Elbrus (Alborz). Wbrew nazwie, nie ma ono związku z kaukaskim Elbrusem. Demawend jest najwyższym szczytem w Iranie. Osiąga aż 5610 m n.p.m. Mimo tak dużej wysokości Demawend jest uznawany za dość łatwą górę. Nie trzeba dysponować doświadczeniem alpinistycznym, by móc stanąć na jej szczycie. To jeden z wulkanicznych szlaków, na który warto się wybrać w Azji. Elbrus – szczyt w Europie czy w Azji? Elbrus jest bezsprzecznie najwyższym szczytem Rosji. Jednak w zależności od interpretacji przebiegu granicy Europa–Azja, może też być zaliczany do Korony Ziemi jako najwyższy szczyt Europy. Przyjęło się jednak, że najwyższym szczytem Europy jest Mont Blanc (4807,81 m n.p.m.), najwyższy szczyt Alp. Skąd się wzięły kontrowersje dotyczące Korony Ziemi? Tak pisała o nich na łamach National Geographic Martyna Wojciechowska w artykule „Elbrus pod napięciem”: Pewnego dnia włoski wspinacz Reinhold Messner chciał jako pierwszy na świecie zostać zdobywcą Korony Ziemi (czyli stanąć na wierzchołkach najwyższych szczytów na siedmiu kontynentach). Problem polegał jednak na tym, że już ktoś przed nim wpadł na ten pomysł… Hmm, co tu zrobić? Zamienić góry w zestawie tych zaliczanych do Korony Ziemi i zrealizować ten projekt raz jeszcze. Ogłosił więc światu, że nie Góra Kościuszki, a Puncak Jaya jest najwyższym szczytem Australii i Oceanii, zaś Mont Blanc nie jest najwyższą górą Europy, bo jest nią… Elbrus! Ale czy faktycznie Elbrus leży w Europie?! Wielkie było zdziwienie, bo geografowie twierdzą, że nie. Ale skoro Wielki Reinhold tak powiedział… I tak zaczęła się kariera tej niezbyt urodziwej góry leżącej w Kaukazie. Obecnie istnieją cztery wersje Korony Ziemi. Najbardziej obszerna obejmuje dziewięć szczytów: Elbrus (5642 m n.p.m.), Mont Blanc (4808 m n.p.m.), Góra Kościuszki (2230 m n.p.m.), Puncak Jaya (4884 m n.p.m.), Masyw Vinsona (4892 m n.p.m.), Mount Everest (8848 m n.p.m.), Aconcagua (6961 m n.p.m.), Denali (McKinley) (6190 m n.p.m.), Kilimandżaro (5895 m n.p.m.). Elbrus – zdobywcy szczytu Wschodni szczyt jako pierwszy zdobył prawdopodobnie Killar Chaszirow 22 lipca 1829 r. Zachodni szczyt zdobyto 20 lipca 1874 r. W wyprawie udział wzięli: Frederick Gardiner, Craufurd F. Grove, Horace Walker, Peter Knubel. W 1956 r. Elbrus zdobył pierwszy Polak. Był nim Jerzy Rudnicki, pseud. Druciarz. Na Elbrusie znaleziono ciała alpinistów Na zachodnim zboczu Elbrusu znaleziono ciała alpinistów. Wiele wskazuje, że to zaginieni dwa dni wcześniej Polacy. W czasach Związku Radzieckiego zdobywanie Elbrusu stało się formą masowej rozrywki. W pobliżu góry powstała infrastruktura turystyczna. Do tej pory na szczyt wjechano m.in. motocyklem i samochodem terenowym. Jeśli chodzi o Elbrus, szczyt nie jest technicznie trudny do zdobycia. Mimo to zmienne warunki pogodowe i brak doświadczenia sprawiły, że na górze tej zginęło wiele osób. W zimie 1936 r. tylko podczas jednej wyprawy życie straciło na Elbrusie kilkudziesięciu konsomolców. Elbrus szczyt – turystyka Elbrus jest jednym ze szczytów górskich, o których marzą wielbiciele freeridingu. Ten sport, w największym skrócie, polega na zimowych zjazdach poza wyznaczonymi trasami. Jego amatorzy przedkładają smak adrenaliny nad wykwintną kuchnię alpejskich kurortów, a szerokim łukiem omijają nartostrady oraz tak zwaną infrastrukturę turystyczną. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule „Snowboard na Kaukazie”. Okolice Elbrusu wraz ze szczytem znajdują się na terenie Parku Narodowego „Przyelbrusie”. Niestety, intensywny ruch turystyczny doprowadził do znacznego zaśmiecenia terenu. Tak opisywała to Martyna Wojciechowska: Zewsząd wystają fragmenty jakiś stalowych konstrukcji niczym zasieki na polu bitwy, druty, kawałki roztrzaskanych ratraków, zardzewiałe koła od rowerów (co, do cholery na tej wysokości robią części rowerowe?!) – po prostu wszystko… W tym kosmicznym krajobrazie wulkanicznych skał robi to przerażające wrażenie! Elbrus zdobyty! Projekt Szczyty Życia Po jedenastogodzinnej akcji górskiej 21 sierpnia podopieczni Fundacji Pokonaj Raka w ramach projektu Szczyty Życia zdobyli kolejny szczyt należący do Korony Ziemi – Elbrus Turyści korzystają m.in. z kolejki linowej, dzięki której można dotrzeć na wysokość 3847 m n.p.m. Na wysokości 3912 m n.p.m. znajduje się hotel LEAPrus3912. Z kolei na 3708 m n.p.m. znajdują się tzw. beczki. To cysterny po paliwie zaadaptowane na schronisko. Tak pisała o nim w National Geographic Monika Berkowska: Jedyna w swoim rodzaju turbaza proponuje noclegi w… beczkach. Podobno to stare zbiorniki po paliwie. Kilkanaście walców – białych, niebieskich, czerwonych. Wewnątrz identycznie: mały korytarzyk i pomieszczenie z czterema łóżkami. Nocleg kosztuje 300 rubli. Elbrus Race – wyścig na szczyt Szczyt Elbrusu jest też areną zawodów sportowych. „Elbrus Race”, rozgrywany od 1989 roku, jest jednym z najpoważniejszych wyścigów tego typu na świecie. Jest częścią tzw. Skyrunner World Series. Najtrudniejsza trasa prowadząca na pokryty śniegiem szczyt Elbrusu liczy ponad 12 km. Trzeba na niej pokonać ponad 3 km różnicy wzniesień. Przez wiele lat rekord tej trasy należał do jednego z najwybitniejszych himalaistów świata, Denisa Urubki. Wynosił 3 godz. 55 minut. W 2010 r. Polak Andrzej Bargiel przebiegł tę trasę w niesamowitym czasie 3 godz. 23 minuty. Poprawił rekord Urubki o ponad pół godziny! W drugiej dekadzie XXI wieku zawody odbywają się dwa razy w roku: w czerwcu i wrześniu. Elbrus szczyt – wierzenia Wokół wysokiej góry narosło wiele wierzeń. Tak pisze o nich Wojciech Górecki w książce „Planeta Kaukaz” (Wydawnictwo Czarne 2010): Przez stulecia kaukascy górale wierzyli, że zwykły śmiertelnik nie może wejść na Elbrus. „Kto ośmieli się wstąpić na stoki Wielkiej Góry, zginie!” – ostrzegali starcy. Na śmiałków czyhały śnieżne zamiecie i lawiny, burze i mrozy, gotowe zamienić intruza w bryłę lodu. Elbrus, dźwigający na swych wierzchołkach niebo, był siedzibą bogów i służących im duchów. Prawdopodobnie już starożytni Grecy byli świadomi istnienia góry Elbrus. Szczyt ten odegrał rolę w greckiej mitologii: Dwugłowy szczyt obrósł tysiącem mitów, legend, podań, baśni i klechd. Do kaukaskich skał – może właśnie do skał Elbrusu? – Zeus kazał przykuć Prometeusza, który wykradł z nieba ogień, aby podarować go ludziom. (…) Podobny motyw przewija się w rozpowszechnionym na Kaukazie eposie o starożytnych herosach – Nartach. Według jednej z wersji wódz Nartów Nasren Długobrody po długiej walce z siłami zła odzyskał ogień, który zabrał jego współziomkom okrutny bóg Pako. Z lokalnymi wierzeniami mają też związek nazwy Elbrusu: Nie można było go zdobyć, ale jeżeli popatrzyło się nań z daleka i wypowiedziało życzenie, góra je czasem spełniała. Tak sądzili Kabardyjczycy i Czerkiesi, którzy nazwali go Górą Szczęścia – Oszchomacho. Natomiast Bałkarzy i Karaczajowie, będący pod wrażeniem ogromu masywu wulkanu, doszli do wniosku, że mieści on w sobie tysiące pomniejszych szczytów. W ich języku nazywa się Mingitau – Podobny do Tysiąca Gór. Elbrus szczyt – ciekawostki W czasie II wojny światowej masyw Elbrusu zajęły wojska niemieckie. Elbrus został wówczas uznany za najwyższy szczyt III Rzeszy. 21 sierpnia 1942 na zachodnim wierzchołku Niemcy zatknęli flagi nazistowskie. W lutym 1943 r. Rosjanie wyparli wojska hitlerowskie i umieścili na Elbrusie flagi sowieckie. Badacze rozwiązali zagadkę pierwszych gór na Ziemi. Kiedy i jak powstały? Naukowcy z Uniwersytetu w Aberdeen wiedzą, jak powstały góry na Ziemi. Ich zdaniem kluczową rolę w tym procesie odegrał plankton, czyli drobne organizmy morskie. W masywie Elbrusu na wysokości 3090 m n.p.m. zlokalizowane jest obserwatorium astronomiczne Terskol. To międzynarodowe centrum badań astronomicznych, medycznych i ekologicznych. Elbrus to nazwa serii radzieckich, a potem rosyjskich komputerów oraz mikroprocesorów. Pierwszy komputer, Elbrus-1, był produkowany w latach 1978–1979. W 2004 roku firma Elbrus International została wykupiona przez Intela. Najnowszy procesor Elbrus-16S wszedł na rynek w 2019 r. Pod marką Elbrus działa też polska firma odzieżowa. W jej ofercie znajdują się odzież, obuwie i akcesoria przeznaczone przede wszystkim dla miłośników sportów zimowych. Źródła: Dwutygodnik, Wikipedia. Nasz ekspert Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. W Radiu TOK FM prowadzi audycję „Człowiek 2.0”. Więcej: www.stradowski.net
Pieszo przez Gruzję. Tuszetia i Chewsuretia - krainy wymarzone na górski trekking
Co jakiś czas wodospady i zapadliska wyłaniające się zza mgły. Widok jest imponujący. Oto jedne z najpiękniejszych szlaków Kaukazu.
Wszystko zaczęło się w swanetyjskiej Mestii, na drugim krańcu Gruzji. Nasz stary gruziński przyjaciel Robinson, jedyny człowiek w kraju o takim imieniu, razem z żoną urządzili nam „przedwesele”. Lało się domowe wino, potem czacza, były tańce i łzy. Bo ten Robinson tęskni za spokojem. A tu góry wokół popularnej nie tylko wśród Polaków Mestii rozdeptali turyści, czaczę zmieniono na whisky, rankiem budzi huk helikopterów z nowego lotniska. – Gdybym był młodszy pojechałbym jeszcze raz do Omalo – rzucił Robinson, a potem opowiadał historie o Tuszetii. Szczegółów nie pamiętaliśmy następnego dnia. Ale trzy dni później siedzieliśmy już w dżipie 700 km dalej, na nieznanym nam dokładnie wschodzie kraju. Giorgi Tsikaradze, przed trzydziestką, miłośnik czaczy i filmów z policyjnymi pościgami, jedzie brawurowo i tylko zerka w lusterko w oczekiwaniu na nasze reakcje. Poskręcana jak jelita, ciągnąca się gliniastym urwiskiem aż do Omalo droga to całe jego życie. Daje pracę, jedzenie, emocje. Co jakiś czas wodospady pozwalają na umycie ubłoconych szyb, wtedy zapadliska wyłaniają się zza mgły. Widok jest imponujący. – W takich chwilach w oczach pasażera można zobaczyć, jakim jest człowiekiem – uśmiecha się filozoficznie Giorgi. Gdy w 2012 r. dziennikarze kanału BBC okrzyknęli tę trasę jedną z najniebezpieczniejszych na świecie, zaczęli rozjeżdżać ją motomaniacy i miłośnicy adrenaliny. Giorgi wabi ich wskazówkami w obcych językach i czaczą, ale w głębi duszy za nimi nie przepada. Tacy bowiem uznają Omalo, malutką wioskę, za koniec świata. Może dlatego, że stałych mieszkańców jest tu zaledwie siedmiu. Cała reszta na zimę schodzi w dół. Wtedy drogi są nieprzejezdne, a najstarsi wyjadacze, którzy zostali, poruszają się wśród zasp śniegu. Nie hodują kur, nie stosują pieniędzy (wymieniają się dobrami jak za dawnych lat), a żywność trzymają w drewnianych beczkach. Cieszą się z każdego gościa. Co obrotniejsi zakładają hostele, których w sezonie otwiera się tu kilka; jeden należy do Polaków. Początek świata Jest też drugi rodzaj turystów. Gotowi na niewygody długiej drogi i bąble na stopach. Ich Giorgi rozpoznaje już w trakcie samochodowego podjazdu do Omalo. Przekonujemy się, że z nimi podzieli się czaczą podczas rozbijania namiotów, a rano włoży do plecaka chinkali, nadziewane mięsem pierożki, klasyk narodowej kuchni, który narodził się w sąsiedniej Chewsuretii. Dla wędrowców Omalo, szumnie zwane „stolicą regionu”, to nie koniec świata, a jego początek. Pierwszego dnia idziemy powoli, w głowie jeszcze szumi czacza. Ale trasa szutrową drogą wiedzie przez 12 km do zjawiskowego Dartlo. Następnego dnia rozbijamy się na lancz nieopodal samotnej baszty w Kwawlo. Dalej mijamy osady Chescho i Parsma. Ich wieże przypominają warowne zamki. Wioska Girevi to ostatnia zamieszkała osada w dolinie, tutaj można zahaczyć o posterunek pograniczników oznaczony flagą. Zagadują bardziej towarzysko niż oficjalnie (ale przepustka, którą wydają, jest niezbędna do spacerów w tym rejonie). Dalej trasa wiedzie wzdłuż strumienia Kvakhidisitskali, a potem przez ruiny Chontio. Łąki Kvahidi są idealne na kemping, w okolicy nie brakuje strumieni, wokół nie ma już nikogo. Widok na góry, przełęcze i kwitnące na fioletowo łąki robi wrażenie, tak jakbyśmy byli tu całkiem sami, a świat dopiero powstał. Samotność, którą tak reklamował nam Giorgi, tutaj nabiera innego wymiaru. Idziemy każdy swoim tempem, pogrążeni w cichej kontemplacji. Aż do następnego dnia nie spotkamy żadnych turystów. Błogość. Wtedy pojawiają się psy pasterskie. W przewodnikach radzono, by w takiej sytuacji zatrzymać się i zawołać na pasterza. Tego jednak nie widać. Gdy wreszcie wyłania się zza wzgórza, oddychamy z ulgą. Żywo gestykuluje i pokazuje na kamienie. Potakujemy zdziwieni. Potem czytamy, że na górskim szlaku wciąż można spotkać miejsca pogańskiego kultu chati – kopczyki z kamieni uformowane w wieżyczki i zakończone porożami baranów lub koziorożców. Według wierzeń nie powinny się do nich zbliżać kobiety. Na szczęście nie mieliśmy takiego pomysłu. Obyło się bez profanacji. Zapomniane przez Boga Piątego dnia docieramy do przełęczy Atsunta (3431 m n.p.m.). To naturalna granica między Tuszetią i Chewsuretią. Mówią o nich: krainy zapomniane przez Boga. Nie bez powodu. Wciśnięte w północy wschód Gruzji, graniczące z rosyjskimi republikami Czeczenią i Dagestanem, odizolowane od reszty kraju, wciąż nie są zadeptane. Zachowują swój pierwotny charakter i rytm życia. Chewsurowie uważają, że mieszkają na tych terenach od początku świata (choć niektórzy twierdzą, że są potomkami uciekających z Ziemi Świętej krzyżowców). Ich sąsiedzi z drugiej strony przełęczy, Tuszeci, to ostatnia w Gruzji grupa etniczna, która przyjęła chrześcijaństwo. Tradycyjnie, choć nie wiadomo dlaczego, na tuszeckim stole nie znajdziecie zakazanej w regionie wieprzowiny. Za to na żadnej uczcie nie zabraknie baraniny – z końcem maja gruzińscy górale wyruszają na wysokie hale, by przez letnie miesiące wypasać owce. Szczęściarze mogą się załapać na tradycyjną gruzińską suprę, czyli biesiadę wokół zastawionego stołu, którą nieodmiennie dowodzi tamada, wodzirej i mówca. O baraninie możemy tylko pomarzyć. Na drodze pojawiają się strumienie, tracimy nieco czasu, by je przekroczyć. Zastanawiamy się nawet, czy nie dać się poskromić żywiołowi, oddać naturze i błogiemu oczekiwaniu na kogoś z końmi. Zwalniamy. Przestajemy się ścigać. Ogarnia nas bezczas. Niebawem skończy się samotność, zaczną pierwsze osady. Gdy na trasie mijamy spektakularną twierdzę Mutso, wartą wspinaczki na wzgórze, nagle czujemy się bezradni wobec monumentalnej historii. To święte miejsce Chewsurów. Zbudował ją mityczny Torgwa Dzagani; jego kamienny tron znajduje się w jednym z najwyższych punktów fortecy. Na końcu trekku czeka Szatili, XII-wieczna osada 60 wież. Zaułki, przejścia z kamienia nadają jej starej części magiczną aurę. W jednej z baszt można nawet przenocować (choć to najdroższy nocleg we wsi!). Tutaj szlak się rozdziela. Część wędrowców kupuje zapasy i rusza dalej, w kierunku Kazbegi, przez przełęcz Sadzele. Na końcu tej drogi kontemplują w prawosławnym klasztorze Tsminda Sameba. My tym razem odpuszczamy. Śmiejemy się, że to wpływ Robinsona z Mestii. Znaleźliśmy już naszą bezludną wyspę, do której jeszcze nie raz będziemy wracać. Trekking Omalo - Szatili Trasa: 77,5 km Czas: 5 dni Kiedy? Lato
Wiatr smaga plażę nadciągając znad wody i unosząc drobinki piachu, które suną aż do pierwszych zabudowań Machaczkały. Patynowe fale rozbijają się o przybrzeżne kamienie. Brniemy przez tysiące wyrzuconych przez wodę muszelek, które pękają pod podeszwami butów z suchym trzaskiem. Co jakiś czas schylamy się, by podnieść te, które wydawały się najładniejsze i obracamy w dłoniach ich twardą wypukłość.
Morze Kaspijskie, ogromna kropla wody tkwiąca w szczelinie pomiędzy Europą i Azją, jest najdalej wysuniętym na wschód punktem tej wyprawy. Rozkołysany akwen ciągnie się po horyzont. Na twarzy i włosach osiadają mi kropelki słonej wody. To morze nie jest morzem. Jest jednak tak wielkie, że w głowach przybywających tu ludzi nie mieściło się, że stoją nad brzegiem jeziora. Nazywali je więc oceanem. 370 tys. km kwadratowych. Bezodpływowy relikt czasów karbonu, gdy Ocean Tetydy rozdzielał rodzące się dopiero kontynenty. Jest nas niemal dwudziestka. Poruszamy się na wschód, przemierzając Ukrainę, a później Rosję. Przebijając się przez zasypane kamieniami drogi wijące się po stokach północnego Kaukazu. Przez Karaczajo-Czerkiesie, Kabardo-Bałkarię, Osetię, Inguszetię, Czeczenię, Dagestan. Osiem aut z napędem na cztery koła. Kawalkada subaru, pnąca się przez opustoszałe rejony górskiego świata. Połączona nicią trzeszczącego łącza cb-radio. Podróż w ramach cyklicznego projektu „Subariada”. Beata i Przemek, okazujące sobie nieustannie wzajemną troskę małżeństwo z Podlasia, wiozące w bagażniku słoiki miodu z własnej pasieki, którym chcieli się po prostu podzielić z innymi. Justyna z Przemkiem, lekarzem pogodzonym z dudnieniem rozprutego o kamień wydechu. Sebastian i Robert, zmieniający się solidarnie za kierownicą, gdy któremuś akurat brakuje sił. Wiecznie dowcipkujący. U nas Marcin z kamerą. I Miłosz z Beatą, prowadzący całą ferajnę po wszystkich możliwych ostępach. W tym blaszanym pudełku nasza czwórka szybko staje się rodziną: wybuchającą śmiechem, kłócącą się zawzięcie i milczącą podczas słuchania audiobooków. Wspólnie gotującą i podrzucającą sobie nawzajem talerze do umycia. Jestem przekonany, że w pozostałych samochodach jest dokładnie tak samo. Jedziemy na wschód. Rosyjscy mundurowi zatrzymują nas na punktach kontrolnych. Wypytują z zaciekawieniem o cel podróży. Oglądają paszporty i trochę przepraszają, że zawracają nam głowę. Co jakiś czas trzeba wysiąść i podejść do pomieszczeń, by dopełnić formalności. Dać zeskanować nasze dokumentów lub poczekać na przepisanie z nich danych. To drugie zajmuje czas. Mozolna czynność potrafiąca połknąć godzinę. Końcówka długopisu przesuwająca się po papierze próbuje jakoś oddać złożoność polskich imion i nazw miast. Od wjechania do Rosji prześladuje nas mgła. Gęsty obłok, który wymazuje szczegóły świata. Zostawia, jakby na zachętę, kilka zmiękczonych kształtów w odległości 20-30 m. Dalej zaczyna się niewiadoma. Przebijamy się przez nią powoli. Reflektory bezradnie siekają to gęste mleko, próbując wydobyć z niego cokolwiek, na czym można by zawiesić wzrok. Rozstawione namioty wyglądają we mgle, jak skorupy ogromnych żółwi. W świetle lamp kontury krzątających się przy przyrządzaniu kolacji osób rosną niczym cienie w teatrze lalek. Chłodne powietrze atakuje policzki. Gdzieś przed nami, niemal na wyciągnięcie ręki, jest Elbrus, najwyższa góra Rosji. Mająca kształt jędrnych kobiecych piersi. Niektórzy uważają ją za najwyższy szczyt Europy. 5642 m n.p.m. Ogrom, z którego nie widzimy nawet centymetra. Jedziemy dalej. Im wyżej, tym więcej śniegu. Czuję jego chłód, gdy w płóciennych butach wyskakuję z samochodu, by zrobić zdjęcia. Mgła zniknęła, ukazując świat zredukowany do kilku odcieni. Biel śniegu, czerń wilgotnego asfaltu, brunatność górskich stoków. Gdzieś nad nami przelatują sępy płowe i orły. Biją z wysiłkiem skrzydłami, zdane na własne siły – bez słońca nie tworzą się kominy powietrzne, które mogłyby unieść ich duże ciała setki metrów ku niebu. Są ciemnymi plamami przesuwającymi się po szarym niebie. Pod koniec dnia docieramy na najwyższą przełęcz naszej trasy. Ekran GPS-u pokazuje 2913 m n.p.m. Zatrzymujemy się na moment, by wypalić papierosa lub rozejrzeć się wokół. Droga przed nami osuwa się powoli, znacząc zakręty bruzdami głębokich kolein. Magas, stolica Inguszetii, sprawia wrażenie teatralnej dekoracji. Miasto wybudowane od zera na miejscu starożytnej osady o tej samej nazwie. Wzniesione jednym dekretem prezydenta Rusłana Auszewa podpisanym w 1994 r. Sześć lat później było już stolicą republiki. Szerokie ulice i chodniki są niemal opustoszałe, jakby mieszkający w Inguszetii ludzie nie zdołali jeszcze dopasować się do nakreślonych dla nich planów. Zamiast 30 tys. mieszkańców, osiedliło się tu niecałe 3 tys. osób. Sporo mieszkań stoi pustych. Część jest nadal w budowie. Rządowe budynki błyszczą złotymi kopułami. Po wdrapaniu się na kamienną wieżę widokową, z przeszklonego tarasu dającego wrażenie, że unosisz się w powietrzu, widzę całe miasto. Kończy się gwałtownie, jakby ucięte jednym ruchem, ustępując nagle rdzawemu stepowi. Cztery kilometry dalej widać Nazrań, dawną stolicę, którą ludzie wciąż kochają bardziej niż to nowe miasto-widmo. Mającą własny klub piłkarski Anguszt Nazrań, którego zawodnikom udało się dotrzeć do 22. miejsca w Rosyjskiej Pierwszej Dywizji (wtedy jeszcze nie było przepisów ograniczających w rozgrywkach ilość zespołów do 20). Podpis prezydenta na papierze wyczarował Magas - setki budynków i wytyczone od linijki drogi. Zdobycie serca ludzi okazało się trudniejsze. W Czeczeni wjeżdżamy znów w góry. Śnieg. W przycupniętej do stoku wiosce Musa zaprasza nas do siebie. Jest postawnym mężczyzną o dobrotliwym spojrzeniu. W kuchni kusi ciepło i zapach wypiekanego przez jego córki chleba. Cienkie placki rozkoszy. Zdjęte przed momentem z rozgrzanej płyty. Ich ciepło przenika mi przez palce. Jest zupa, ser i konfitury. Solidny kawał mięsa, które trzeba odrywać dłońmi od kości. Nic więcej nam nie trzeba. Musa pokazuje ususzoną goleń niedźwiedzia. Odwieczna walka między ludźmi a drapieżnikami. Misie przychodzą i zjadają wioskowy inwentarz. Miejscowi nie bardzo chcą się z tym pogodzić. Ilość mięsa i dostęp do jedzenia wciąż decyduje tu o przetrwaniu. Walka trwa. - Zrobiłem zapasy na zimę – mówi Musa. - Dużo mąki, cukier. Mamy warzywa w słoikach. Próbuję sobie wyobrazić życie w środku zimy w kaukaskiej wiosce odciętej od świata zwałami śniegu. W osamotnieniu. Przychodzi mi to z trudem. Mijamy stada półdzikich koni. Na dagestańskich Płaskowyżu Gunibskim ich harmonijne sylwetki odcinają się ciemną plamą na tle szerokiej, pogrążonej w jesiennych brązach przestrzeni. Patrzę na nie. Ogarnia mnie kojące poczucie niezmienności. Ten sam widok przyciągał tu wzrok ludzki wieki temu. Konie były obecne w życiu tutejszych niemal od zawsze. Niemal identyczny widok mieli przed sobą także ci, którzy wspięli się na te stoki tysiące lat przed nami. Podjeżdżamy na skraj klifu. Na mokrej ziemi koła buksują, stawiając coraz większy opór. Ostatnią stromiznę pokonujemy na piechotę. Z tej wysokości dostrzeżenie zabudowań kaukaskich wiosek wymaga wysiłku. Ze skraju klifu, który nurkuje gwałtownie w przestrzeń, powodując u mnie ostry zawrót głowy, świat zdaje się być bezludny. Miejsce narodzone miliony lat temu, wypchnięte przez trudne do wyobrażenia siły kotłujące się pod powierzchnią ziemi. Patrzę na grube pęknięcia biegnące ukośną linią pod moimi stopami. Skraj klifu, na którym stoję, za jakiś czas – kilka, może kilkanaście lat – runie, poddając się nieustannych procesom geologicznym, deszczom i zamarzającej wodzie rozpychającej te skały od wewnątrz. Pod butem błyszczy kawałek metalu. Schylam się i podnoszę łuskę od pistoletowego naboju. Kawałek mosiądzu, chłodny, o małym kalibrze. Chowam go do kieszeni, próbując bezskutecznie zgadnąć historię, jaka się z nim wiąże. Na naszej wysokości krążą sępy. Zbliżają się, łypiąc, jakby próbowały ocenić, czy jest sens się nami w ogóle zajmować. Wodzę za nimi wzrokiem, a one zdają się być zupełnie obojętne na ogrom piękna, które nas otacza. Spoglądam przed siebie, próbując jakoś pojąć, że istnieje ono jednak naprawdę. Tekst: Michał Głombiowski View oEmbed on the source website
6 powodów, dla których warto wybrać się do Gruzji jesienią
Nadal nie masz pomysłu na wakacje jesienią? O tej porze doskonale sprawdza się Gruzja!
Oglądasz prognozy pogody i główkujesz, gdzie wybrać się jesienią na niezapomniany wypoczynek. A słyszałeś już o wyprawach do Gruzji? Jeżeli nie, to warto poświęcić trochę uwagi temu kierunkowi. Świetne połączenie tanimi liniami lotniczymi a do tego piękne majestatyczne góry, winiarskie festiwale, skarby UNESCO, wyborne trasy wyprawowe, ciepłe, niesamowite Morze Czarne a do tego wiele kulturalnych wydarzeń, pyszne jedzenie i niesamowita gościnność. 1. Łagodny start przygody Swanetia W Gruzji sezon jesienny zaczyna się jak u nas we wrześniu. Różnica polega na tym, że mamy do czynienia z łagodnym klimatem, piękną pogodą, ciepłym wiatrem i cudownym słońcem. Nie doświadczymy tutaj ekstremalnych zmian pogodowych i spokojnie jeszcze możemy dać nura w morzu czy delektować się raftingiem w Svanetii. 2. Święto wina – zakosztuj gruzińskich smaków podczas winobrania. Gruzja słynie z wyjątkowego wina Wrzesień to nie tylko "czwarty miesiąc lata" w Gruzji, ale także piąty sezon i zarazem czas zbieranie winogron ("rtveli" w języku gruzińskim). To w Gruzji wyjątkowy miesiąc, w którym wszyscy winiarze razem pracują, bawią się i śpiewają i świętują. Musicie wiedzieć, że kultura winiarska liczy sobie 8000 lat i każdy z mieszkańców tego pięknego kaukaskiego kraju jest dumny z tego dziedzictwa. 3. Góry są piękne! Racha Szczególnie o tej porze roku, gdy mienią się cudowną paletą kolorów, która urzeknie nie tylko artystów czy wrażliwych romantyków ale każdego turystę. To tutaj zobaczysz unikalne połączenie fioletu i złota oraz ogrom cztero i pięciotysięczników ze szczególnie piękną Uszbą. 4. Szlaki turystyczne są nadal dostępne Omalo Możecie maszerować i wspinać się po trasach w Tusheti, Khevsureti i Svaneti. Do najbardziej oddalonej Svanetii można wybrać się wypożyczonym samochodem lub tzw. „marszrutką” albo skorzystać z wyjątkowego lotu samolotem linii VanillaSky. Region Khevsureti jest również dostępny we wrześniu, a Kazbeg czeka na Ciebie do późnej jesieni. 5. Tbilisi czyli cała Gruzja w jednym miejscu Tbilisi Tradycyjnie pod koniec października, w weekend, Tbilisi świętuje dzień miasta zwany „Tbilisoba”. Szczególnie zachęcamy do spróbowania „Mtsvadi” – gruzińskiego szaszłyku oraz obowiązkowych pierożków „chinkali”. Na ulicach starego miasta odbywają się spektakle teatralne, pieśni oraz pokazy tańca ludowego. W tym roku Tbilisoba odbędzie się 13/14 października i to jest świetny powód do wyprawy do Tbilisi. 6. Festiwale artystyczne i fotograficzne Kazbegi Jesień to czas, kiedy ludzie wracają z wakacji, co oznacza, że życie miejskie zaczyna znów się rozwijać. Tbilisi zazwyczaj wtedy organizuje festyny fotograficzne, które odbywają się nie tylko w różnych galeriach, ale także na ulicy. Jesienią 2017 szczególnie polecamy : Dzień Wina Gruzińskiego (Tbilisi, 4.10), Festiwal Serów Kaukaskich (Tbilisi, 17-18.09), No Fotografii (13-20 września) Festiwal Jazzowy w Tbilisi (listopad), Telavi Music Festival (Telavi, 7-15.10), BIAFF - Batumi International Arthouse Film Festival (Batumi, 17-24.09).
Chiny zmieniają siebie i świat. Nieustannie przesuwają granice. W tym kraju naprawdę nie ma rzeczy niemożliwych. Z czym kojarzą się wam Chiny? Z tandetnymi trampkami z bazaru? Z tanią siłą roboczą, która zapewnia krajowi gwałtowny wzrost? Z komunistyczną dyktaturą? A może z Wielkim Murem, kaczką po pekińsku, wynalezieniem prochu, najlepszą na świecie herbatą lub wielowiekowym cesarstwem? Tych skojarzeń są dziesiątki, jeśli nie setki. Lepszych i gorszych. Faktem jest, że Chiny to największy na świecie naród i jedno z najpotężniejszych państw. Kraj szalenie różnorodny, nierzadko - zachwycający. By przygotować ten numer Travelera, nasi dziennikarze przemierzyli Chiny wzdłuż i wszerz. Paulina Wilk zachwyciła się miastami przyszłości: Pekinem, Szanghajem i Kantonem, a Zuzanna O’Brien – Hongkongiem, który sama nazywa ucieleśnieniem snu futurysty. Aleksandra Świstow przepłynęła rzekę Li uważaną za cud natury, Michał Cessanis przetestował dla Was potwornie pikantną kuchnię z Syczuanu, a Maciek Wesołowski odwiedził Xi’an słynący z Terakotowej Armii. Plemionom Junnanu wnikliwie przyjrzała się Wiktoria Michałkiewicz. Piszemy o brutalnym cywilizowaniu Tybetu, podpowiadamy, jak parzyć herbatę, i odkrywamy nieznane epizody z chińskiej historii. Można Chiny lubić lub nie. Na pewno warto je poznać i spróbować zrozumieć. (Martyna Wojciechowska)
Fotoreportaż Zabiegani – Indianie Tarahumara z Meksyku Planeta Travelera Wieści ze świata Kierunek kultura Podróżuj z głową Tanie podróżowanie Słowenia – kilka krajów w jednej cenie Miejsce miesiąca: Azory – smak tropiku na przyczółku Europy Zoom na zabytek Wielki Mur Chiński Zostań tubylcem Zaparz chińską herbatę Etyka podróżnika: Tybet pod chińskim kloszem Ludzie w drodze Sebastião Salgado. Fotograf, który troszczy się o planetę Chiny Syczuan: Kuchnia z piekła rodem Xi’an: Tajemnice Terakotowej Armii Pekin. Szanghaj. Kanton: Chińskie hipermiasta Junnan : Tam, gdzie rządzą kobiety Hongkong: Spełniony sen futurysty Guilin: Spływ magiczną rzeką Li wyprawy bez limitu Przez Maroko z fotografem Polska jest najfajniejsza 7 nowych cudów Polski Rozstrzygnięcie naszego plebiscytu! Zwyciężył Pałac Potockich w Radzyniu Podlaskim Adventure Warto spróbować Antigravity fitness, czyli joga na opak Test Travelera Materace na zimowy biwak Adventure Psim zaprzęgiem przez polarną Szwecję Raport specjalny: Wyścig o pierwszeństwo, czyli Frederick Cook i Robert Peary na biegunie północnym Przerwa techniczna Świat na patelni Kręgliccy od kuchni Swoją drogą: Igor Zalewski o nieznanej historii Chin Akademia foto: ​najlepsze zdjęcia czytelników Kalendarz
Na zachodnim zboczu Elbrusu znaleziono ciała alpinistów. Wiele wskazuje, że to zaginieni dwa dni wcześniej Polacy.
Jak podaje agencja TASS, na zachodnim zboczu Elbrusu na wysokości około 5400 m n.p.m zostały znalezione ciała alpinistów. Według rosyjskich ratowników trzej alpiniści najprawdopodobniej zboczyli z wyznaczonego szlaku. Wiele wskazuje, że to polscy wspinacze, którzy w niedzielę odłączyli się od kilkuosobowej grupy podczas schodzenia ze szczytu. O zaginięciu od razu poinformowano rosyjskie służby. W poniedziałek wieczorem ratownicy natrafili na plecak z paszportem jednego z trzech polskich wspinaczy. Poszukiwania jednak przerwano ze względu na złe warunki pogodowe. Wznowiono je dziś rano. Elbrus znajduje się w Republice Kabardyno-Bałkarskiej na terenie Federacji Rosyjskiej w pobliżu granicy z Gruzją. Jest najwyższym szczytem Kaukazu, zaliczanym do Korony Ziemi, jako najwyższych szczyt Europy. Liczy 5642 m n.p.m.
Wytwarzanie wina jest głęboko zakorzenione w kulturze gruzińskiej. Jego początki sięgają czasów narodzin państwa, a dzięki wielowiekowej tradycji starożytna produkcja jest na stałe wpisana w dziedzictwo kulturowe kraju
Kraina winem płynąca W samym sercu doliny rzeki Alazani położone jest największe i najważniejsze miasto regionu Kakheti - Telawi. Właśnie tutaj w 1915 roku została założona „Telawska piwnica win”. W tej bajkowej dolinie, rozciągającej się na 110 km z północnego zachodu na południowy wschód, od pasma Dużego Kaukazu aż do grzbietu Cyw-Gomborskiego, znajduje się urodzajny region - Kakheti, znany ze swoich starych tradycji wyrobu wysokiej jakości win. Kakheti jest największym winiarskim regionem Gruzji. 22,5 tys. hektarów winnic, położonych jest na wysokości 250 - 650 m nad poziomem morza, są one równo podzielone na uprawę czerwonych i białych odmian winogron. Region ten historycznie dzieli się na siedem najważniejszych mikroregionów dla win o zastrzeżonym nazewnictwie miejsca pochodzenia upraw winorośli. Prawy brzeg rzeki Alazani zajmują mikroregiony „Tsinandali”, „Vazisubani”, „Akhasheni” i „Mukuzani”, a mikroregiony „Napareuli”, „Kvareli” i „Kindzmarauli” są położone przy malowniczym podnóżu Dużego Kaukazu, na lewym brzegu rzeki Alazani. Tutaj rodzą się wyborne wina czerwone i białe, wytrawne i półsłodkie ze złożonym bukietem i niepowtarzalnym smakiem, które zyskują uznanie na całym świecie, jak np. wino Marani Tsinandali, białe, rocznikowe, wytrawne wino, którego aromat wyróżnia się nutą kwiatów, owoców tropikalnych oraz wanilii. Wyjątkowe warunki uprawy W regionie Kakheti dominują aluwialne, gliniasto-kamieniste grunty osadzone na wapiennej skale. Klimat panuje tu zmienny - od wilgotnego podzwrotnikowego do kontynentalnego. Jest on uwarunkowany przez wpływ gór Wielkiego Kaukazu, z lewego brzegu rzeki Alazani oraz łańcucha gór Cyw - Gombori. Zimne powietrze spływające z lodowców Kaukazu do doliny kształtuje mikroklimat otoczenia, który sprzyja uprawie winorośli. Duże różnice temperatur między dniem a nocą zapewniają idealne warunki dla dojrzewania winogron. Dziedzictwo kulturowe Gruzji Początki kultury winiarskiej w Gruzji sięgają czasów starożytności. Archeologiczne odkrycia wieku pestek winogron vitis vinifera sativa w regionie winiarskim, określa się na 7-6 tysięcy lat p.n.e. Najstarsze znalezione gliniane amfory (tzw. KWEWRI) do wyrobu i przechowywania wina liczą sobie 3-4 tysiące lat. Dodatkowo, większość etymologów uważa, że słowo „wino” pochodzi od starożytnego gruzińskiego słowa „gvino”. Dzięki wielowiekowej uprawie winorośli naród gruziński potrafił do dziś zachować prawie 500 autentycznych jej odmian, spośród których 38 jest wykorzystywane do produkcji win. W 2013 roku tradycyjna gruzińska metoda wytwarzania wina została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Starożytna metoda produkcji Gruzińskie wina są czyste, bogate w witaminy, organiczne i zupełnie naturalne. Dlaczego? Od starożytności zachowała się ta sama metoda produkcji trunku, inna niż w krajach europejskich. Zgniecione winogrona wraz z szypułkami wkłada się do dużych glinianych naczyń zwanych kwewri, które potrafią pomieścić nawet ponad 4 tysiące litrów. Zakopuje się je w ziemi aż po szyjkę w specjalnych piwnicach zwanych marani. Następnie szczelnie przykrywa się zawoskowanym kamieniem lub szkłem. Jednym z rodzajów win, produkowanych zgodnie ze starogruzińską techniką są wina Marani Satrapezo, dzielące się na 6 rodzajów: 10 kvevri, Mtsvane, Gviani, Icewine Rkatsiteli, Saperavi oraz Icewine Cabernet. Wizytówka Gruzji Wina gruzińskie cieszą się coraz większą popularnością nie tylko wśród miłośników i koneserów, ale doceniają je również profesjonaliści: sommelierzy czy restauratorzy. Niespotykane nigdzie indziej metody produkcji wina oraz wielowiekowa tradycja przekładają się na jego niepowtarzalny smak, sprawiając, że są tak wyjątkowe i coraz bardziej pożądane. Gruzińskie wino, zaraz po gruzińskiej gościnności jest wizytówką tego pięknego kraju.
Wiatr wieje bezlitośnie. Oddycha się ciężko. Przypinamy deski i osuwamy się z 5642 m n.p.m.
KAUKAZ - SNOWBOARD PONAD CHMURAMI Na początku muszę wspomnieć o naszym przyjacielu „Grubym” i jego przyjacielu Muhamedzie. Gruby wyposażył browar Muhameda w linię produkcyjną. Browar znajdował się w Nalczyku – stolicy Kabardo-Bałkarii, maleńkiej republiki rosyjskiej na Kaukazie. W geście rewanżu Muhamad zaprosił nas, przyjaciół Grubego, w góry. A my postanowiliśmy zjechać na desce snowboardowej z najwyższego szczytu Kaukazu, Elbrusa. 5642 m n.p.m. Kaukaz jest bowiem jednym z trzech miejsc na świecie – obok gór Alaski i Nowej Zelandii – o których marzą wielbiciele freeridingu. Ten sport, w największym skrócie, polega na zimowych zjazdach poza wyznaczonymi trasami. Jego amatorzy przedkładają smak adrenaliny nad wykwintną kuchnię alpejskich kurortów, a szerokim łukiem omijają nartostrady oraz tak zwaną infrastrukturę turystyczną. Freeriderzy muszą odznaczać się nie tylko żelazną kondycją, niezbędną do ekstremalnych zjazdów, ale i odpornością psychiczną. Przydaje się ona na wszystkich stokach świata, a już szczególnie w dawnym Kraju Rad. Przekonaliśmy się o tym wkrótce po przyjeździe, gdy opiekunowie urządzili nam całonocne przyjęcie. Obawialiśmy się, że po takim balu nie dotrzemy w góry. Ale że uparliśmy się, następnego dnia zaczęła się nasza przygoda. Dwoma land cruiserami, które pędzą z prędkością 160 km/godz, docieramy pod Czeget – jedną z większych gór w okolicach Elbrusa. Zatrzymujemy się w wielopiętrowym, betonowym hotelu o takiej samej nazwie jak pobliski szczyt. Na zboczach Czegetu przyzwyczajamy się do wysokości. Jeździmy w górę skrzypiącymi i zacinającymi się krzesełkami, które obsługują zaprawieni alkoholem twardziele. Po kilku dniach aklimatyzacji atakujemy stoki Elbrusa. Zbieramy się o świcie, a mimo to gdy docieramy do wyciągu, okazuje się, że tkwimy na końcu gigantycznej kolejki. Sprawę załatwia plik rubli od naszych „opiekunów”. Trochę nam głupio, ale tak to tutaj działa. Wagonik wygląda jak blaszana puszka, przy której wysłużona kolej na Kasprowy Wierch mogłaby uchodzić za prom kosmiczny. Delikatny rozkrok pozwala pewnie stać po obu stronach dziury w dnie wagonika. Można w ten sposób podglądać naturę lub zaplanować sobie trasę zjazdu... Wiatr hula przez zbite szyby, ale humory mamy przednie. Rozpytujemy, kogo się da, jak atakować szczyt Elbrusa. Udaje nam się ustalić, że ponoć na górnej stacji kolejki linowej jest ratrak. Jeśli tylko zarabotajet, może podwiezie nas wyżej. Na pewno jednak nie na sam szczyt. Przy idealnej pogodzie da się dojechać na 4000 m n.p.m. Dalej pozostaje już tylko wspinaczka, którą wszyscy nam odradzają. Stożek Elbrusa podobno jest bardzo oblodzony i straszy szczelinami. Wreszcie docieramy do długo oczekiwanej górnej stacji. Ratrak, owszem, jest. Ale w okowach lodu. A ratrakowy – w objęciach nałogu. No cóż. Póki ratrakowy nie oprzytomnieje, wyżej nie dojedziemy. Decydujemy się więc na zjazd na deskach. Patrzę w dół. Potężny obszar śnieżnej pustyni w niczym nie przypomina alpejskich stoków. Jeździłem w wielu zacnych miejscach, ale tylko na Alasce widziałem coś, co robi równie oszałamiające wrażenie! Ruszamy niemal jednocześnie, ale po chwili każdy z nas jest zupełnie sam. Cisnące się od dołu mleko zupełnie zaciera poczucie przestrzeni. Wszystko jest białe i płaskie, więc momentami spadam z kilkumetrowych progów. Nie ma chyba nic gorszego niż chwile w powietrzu, gdy nie wie się, gdzie się leci.… Ponowne zetknięcie ze śniegiem dodaje jednak mocy i uzależnia. To chyba właśnie to uczucie, wymagające kompletnego oddzielenia umysłu od ciała i pokonania tkwiącego w nas strachu, dodaje skrzydeł i wyzwala potrzebę ciągłego podnoszenia poprzeczki. Właśnie ono stanowi wspólny mianownik coraz popularniejszych dziś sportów powszechnie zwanych ekstremalnymi. Kolejnego dnia znów wjeżdżamy kolejką na górę. Tym razem ratrakowy nieco trzeźwieje. Dostrzegamy szansę zdobycia upragnionej góry! Skaczemy po lodzie, by oswobodzić ratrak. Udaje się. Siadamy na pace, a ratrak wolno sunie w stronę szczytu. Nachylenie stoku jest tak duże, że kurczowo łapiemy się pojazdu, bojąc się, by nas nie pogubił. Jesteśmy ponad chmurami. Wyjemy z radości, choć wiatr próbuje zamknąć nam usta. Ratrak porzuca nas jakieś 1500 m poniżej szczytu, a w zasadzie szczytów, bo Elbrus ma dwa bliźniacze wierzchołki, których wysokość różni się o jakieś 20 m. Mozolnie wleczemy się pod górę. Buty snowboardowe bez raków i deski na plecach bynajmniej nie ułatwiają nam zadania. Na szczęście mamy czekany, które kilkakrotnie ratują nas podczas poślizgu. Chyba nie po to się tu gramolimy, żeby zjechać z Elbrusa na brzuchu i twarzą do stoku… Ostatnie 1000 m to już tylko lód. Na szczycie nie bawimy długo. Wiatr wieje bezlitośnie. Oddycha się naprawdę ciężko. Zapinamy deski i osuwamy się na krawędziach. Jedyny dźwięk, jaki przebija przez lodowy wiatr, to ich przeraźliwy zgrzyt. Z niecierpliwością czekamy, aż znajdziemy się na polach śnieżnych poniżej. Piękne widoki rekompensują nam niewygody zjazdu. W pewnym miejscu wygładzona wiatrem lodowa czapa znika. Momentalnie puszczamy się slalomem w głębokim świeżym puchu, a co kilkaset metrów stajemy, aby uzgodnić dalszy kierunek jazdy. Spełnia się właśnie nasze marzenie o zrobieniu pierwszego śladu w wielkiej płaszczyźnie niezmąconej śnieżnej bieli. Na zboczach Elbrusa czeka na nas mnóstwo kamiennych niespodzianek, które kiedyś wypluł z siebie ten wulkan. I mimo, że jazda na desce wyzwala nieokiełznane uczucie wolności, nie dajemy się zwariować. Jesteśmy przecież w górach wysokich. W żlebach czyhają lawiny. Pozornie bezpieczne pola śnieżne kryją pod powierzchnią labirynty szczelin. Wystarczy chwila nieuwagi i... Jak na tę wysokość żar leje się z nieba. Znajdujemy się w pobliżu śladu, który zrobiliśmy godzinę temu. Gwałtownie hamuję nad czterometrowym uskokiem, którego jeszcze niedawno tu nie było. Pamiętam to dobrze. Cięcie jest równe jak od olbrzymiego noża. W dole porozrzucane bloki śnieżne. Pierwszy raz widzę tak gigantyczne lawinisko. Lepiej nie poddawać się wyobraźni. Do dolnej stacji docieramy już po zmroku.¸by nam urywa. Daje o sobie znać cały dzień spędzony powyżej 3500 m n.p.m. Obskurny hotel Czeget, w którym wcześniej przebywaliśmy tylko w razie konieczności, jest teraz naszym największym pragnieniem. Zjeżdżając do niego, nie mamy jeszcze pojęcia, że był to nasz ostatni dzień w tych górach. Tego samego wieczora, nie mając zbyt wiele do gadania, za sprawą ludzi Muhameda lądujemy w nalczyckim Grand Hotelu na pożegnalnej kolacji wystawionej przez syna prezydenta republiki. Biesiada trwa do samego rana. No cóż, chyba możni tego miasta chcieli nam udowodnić, że w przeciwieństwie do gór, tu, u ich podnóża, możemy czuć się bezpiecznie. Na Władcę Wichrów Elbrus (Oszhomaho, Mingi-tau), zwany też Górą Szczęścia lub Władcą Wichrów – to masyw wulkaniczny w Federacji Rosyjskiej zaliczany do kolekcji Korony Ziemi. Mimo że wspinający się oceniają Elbrus jako górę łatwą do zdobycia, nie należy przeceniać swoich możliwości. Sama wysokość robi swoje! Jeśli nie wspinałeś się tak wysoko – konieczne będzie towarzystwo osób z wysokogórskim doświadczeniem. Będą potrzebne raki, uprząż, czekan i lina (kłopot mogą sprawić szczeliny w lodowcu). Wystarczą dwa dni aklimatyzacji na wysokości ok. 3000 m, atak szczytowy i zejście do doliny zajmie ok. 5 dni. Pociągiem do Moskwy (od 350 zł w dwie strony) lub samolotem (1200 zł w dwie strony), przelot na trasie Moskwa – Mineralne Wody (800 zł w dwie strony). Stamtąd transportem lokalnym (wynajęcie busa od 200 zł) ok. 200 km do miasta Tyrnyauz i dalej do osady (bazy) Tereskol. W GÓRACH - Kolejką linową dojeżdża się do wysokości 3700 m, dalej pieszo, ewentualnie kawałek na stopa ratrakiem (kosztuje sporo, ale warto się targować) pod schronisko Prijut 11 (4076 m, tam nocleg). - Atak na szczyt najlepiej zacząć późną nocą lub wczesnym rankiem. DOKUMENTY Ważny paszport, wiza rosyjska (od 120 zł), przepustki wojskowe i administracyjne – w Nalczyku, stolicy Kabardo-Bałkarii (od 100 zł, trzeba się targować!) NA NARTACH - heli-skiing – od 1200 zł dziennie (helikopter MI-8 zabiera do 12 osób), 4-dniowy program od 3200 zł. www.russia-outdoor.com Wyjazd zorganizowany zajmuje ok. 14 dni, od 2880 zł (w cenie: przeloty, wszelki transport na miejscu, noclegi, ubezpieczenie, wyżywienie, opłaty za pozwolenia) www.wzprawz.net , www.pamir.pl Najlepszy czas na zdobycie: lipiec. Najlepszy czas na narty: od szczytu do wys. 3900 m n.p.m. na ski-tourach – cały rok, w niższych partiach (do 3500 m) – grudzień-maj.