Nepal chce zakazać kobietom podróżowania. Na ulicach protesty
Od kilku dni na ulicach nepalskich miast zbierają się aktywistki działające na rzecz przestrzegania praw kobiet oraz ich zwolennicy. Tłumy protestujących sprzeciwiają się wprowadzeniu poprawki do ustawy, zgodnie z którą kobiety nie będą mogły swobodnie opuszczać kraju.
W tym artykule: Fale protestów w Katmandu Zryw obywatelek Nepalu Stolica Nepalu, Katmandu, przez wielu podróżników uważana jest za mekkę, zwłaszcza tych wspinających się po górach. Jak na ironię kraj, który każdego roku przyciąga setki tysięcy barwnych ludzi z całego świata, już niedługo może stać się klatką dla miejscowych kobiet. Fale protestów w Katmandu Władze Nepalu rozważają uchwalenie kontrowersyjnego prawa. Jeśli zapis wejdzie w życie, to wszystkie kobiety poniżej 40. roku życia, które chcą wyjechać do Afryki lub państw Bliskiego Wschodu, będą musiały poprosić o zgodę członków rodziny oraz lokalny samorząd. Rządzący przekonują, że nowe prawo miałoby chronić kobiety przez handlem ludźmi za granicą. Protestujący nie zgadzają się jednak z takim wytłumaczeniem i domagają się, aby władze chroniły obywateli w granicach Nepalu. Szacuje się, że w latach 2018-19 około 35 000 Nepalczyków zostało porwanych przez handlarzy tzw. "żywym towarem", z czego ponad połowę stanowią kobiety, w tym niepełnoletnie dziewczęta. W centrum Katmandu codziennie organizowane są protesty. Aktywiści i zwykli obywatele wspólnie skandują równościowe hasła. Grupa kobiet zainscenizowała nawet hinduski pogrzeb jako symbol śmierci wolności dla Nepalek. Protestujący próbowali dostać się pod gabinet premiera, ale na ich drodze pojawili się policjanci i zastawione wcześniej blokady z drutu kolczastego. Zryw obywatelek Nepalu W teorii konstytucja kraju gwarantuje równe prawa obu płciom. Rozważana ustawa jest więc niezgodna z najważniejszym nepalskim dokumentem. Co prawda protesty zainicjowała ustawa ograniczająca Nepalkom zagraniczne podróże, ale aktywistki coraz głośniej mówią też o innych przykładach łamania praw kobiet w ich ojczyźnie. Wytykają policjantom ich brak reakcji na zgłaszane akty przemocy domowej i seksualnej. Protestujący każdego dnia otrzymują pogróżki w mediach społecznościowych. To już nie pierwszy raz, kiedy nepalski rząd próbuje ograniczyć swobodę w opuszczaniu kraju. W 2017 roku władze Nepalu zakazały kobietom wyjazdów do państw Zatoki Perskiej w celach zarobkowych. Wtedy, podobnie jak teraz, motywacją polityków było uchronienie ich przed handlarzami ludźmi. Wniosek o poprawkę do ustawy o zatrudnieniu za granicą został już wysłany do Departamentu Imigracji. Biorąc pod uwagę podejście władz Nepalu do praw kobiet, pytaniem nie jest raczej, czy nowe prawo wejdzie w życie, tylko kiedy to nastąpi.
Nurkowanie w Himalajach. Tak, dobrze przeczytaliście, TAM są niesamowite jeziora!
Jedziemy w Himalaje. Nie, nie zdobywać szczyty, lecz po to, żeby nurkować w najbardziej fascynujących jeziorach świata
Himalaje raczej nikomu nie kojarzą się z nurkowaniem. Mnie i moim towarzyszom podróży jak najbardziej. To nasza kolejna, czwarta już wyprawa w projekcie „Korona Jezior Ziemi”, który zakłada nurkowanie i badania najwyżej położonych jezior na wszystkich kontynentach. W Azji jest to między innymi Ridonglabo. Znajduje się w Tybecie i na tym polega problem. Chińczycy nie dają nam pozwolenia na nurkowanie w tym akwenie, a także w innych okolicznych jeziorach, twierdząc, że akwalung to sprzęt militarny i nie może być użyty w strefie nadgranicznej. Na nic prośby i groźby. („Yeti”, mój asystent, całkiem serio mówi, że nie kupi już więcej chińskiej koszulki, co przy częstotliwości jego zakupów – raz na kilka lat – może przyczynić się do załamania branży tekstylnej Państwa Środka). Jesteśmy zmuszeni nurkować po nepalskiej stronie Himalajów, co mnie nawet cieszy, bo nigdy nie byłem w Nepalu, a zawsze kojarzył mi się z miejscem mistycznym. Po pobycie w Katmandu przestaje mi się kojarzyć. Na lotnisku ginie część naszego sprzętu nurkowego. Kilka dni mija nam na nieustannych monitach, aż zguba odnajduje się na Sri Lance. Z cejlońskich wakacji wraca na plecach tragarza, który dogania nas w górach. Mamy też przeprawę z kontrahentem od butli nurkowych. Firma, jedna z największych w branży trekkingowej w Nepalu, w dniu wylotu do Lukli informuje nas, że ciśnienie w butlach nie będzie wynosiło 220 barów, tak jak się umawialiśmy, tylko 150. Tłumaczą się wypadkami z eksplodującymi butlami, jakie niedawno miały miejsce. Cóż, nie mamy wyjścia. Bierzemy dodatkową butlę i w drogę. W Azji dotarcie do „najwyżej położonych jezior” oznacza konieczność długiego marszu ścieżkami przez rododendronowy las. W promieniach wschodzącego słońca wygląda sielankowo, ale my chcielibyśmy już być na miejscu i nurkować. Powolna aklimatyzacja jest jednak ważna. Do przeprowadzenia głębokiego nurkowania wysoko w górach jeszcze ważniejsza. Niestety nasza cierpliwość po dwóch tygodniach trekkingu znajduje się na wyczerpaniu. Nepalska kuchnia, serwująca dalwat, czyli ryż z olejem, szpinakiem i niedogotowanymi ziemniakami, nie przypada nam do gustu. Cierpimy z powodu bólu głowy, mdłości, biegunki. Marsz wysysa z nas siły, gubimy po 10 kg. Plecaki przygniatają do ziemi. Mamy do nich przypięte płetwy, bo są za duże, by dało się je schować do środka. Widok musi być osobliwy. Jeszcze na lotnisku w Katmandu podeszli do nas turyści z USA z pytaniem, po co nam płetwy? Gdy wyjaśniliśmy, stali przez chwilę z otwartymi ustami, po czym zrobili nam zdjęcia i upewnili się jeszcze raz, czy scuba diving to na pewno pod wodą. Na szczęście nawet najczarniejszy koszmar kiedyś mija. Oto pojawiają się ośnieżone szczyty, lodowce i rześkie powietrze. Serce bije coraz szybciej i mocniej. To z powodu emocji, adrenaliny? Pewnie tak, ale jest również oznaką zmęczenia i niedostatku tlenu. O skutkach przebywania na dużych wysokościach wiadomo dużo. O możliwości nurkowania na kilku tysiącach metrów powyżej poziomu morza – niewiele. Wiedza na ten temat kończy się wraz z granicą 3000 m. Jakich użyć gazów? Jak się do tego zabrać? Takie pytania zadawałem sobie, przygotowując się do pierwszej wyprawy – na wulkan Licancabur (5920 m) wznoszący się nad pustynią Atakama. W środku stożkowatego krateru utworzyło się słodkowodne jeziorko, w którym jest życie! To najwyżej położony ekosystem świata. W odpowiedzi na trudne pytania pomogła dr Natalie Cabrol, astrobiolog z NASA, która kierowała projektem „The Mars Underwater”. Eksperymentalne nurkowania w jeziorze wulkanu Licancabur zaczęto już w latach 80., a NASA prowadziła tam badania ze względu na liczne podobieństwa tego miejsca do Czerwonej Planety. Dr Cabrol dała nam szereg wskazówek, m.in. dotyczących sprzętu, i ostrzegła przed burzami z piorunami, które przeniosły na tamten świat niejednego śmiałka chcącego zakłócić sen wulkanu. W 2009 r. stanęliśmy na jego szczycie. Do dzisiaj nie wiem, czy to cząsteczki naładowanego elektrycznie powietrza, czy euforia, w jaką wpadliśmy, nastroszyła nam włosy. Widok z kaldery był dla nas spełnieniem marzeń. Potężne kratery sąsiednich wulkanów, jasnożółte połacie suchej trawy i szaroczerwony pustynny żwir przenosił prosto na Marsa. Jakby tego było mało, u podnóża góry niczym plamy na palecie malarza rozciągały się lazurowe jeziora. Zawartość połowy tablicy Mendelejewa w tych akwenach sprawia, że zmieniają one kolor pod wpływem siły i kierunku wiatru. W kraterze Licancabur przeprowadziliśmy dwa udane nurkowania. Sfotografowaliśmy miliony maleńkich endemicznych skorupiaków, którym zabójcze na tej wysokości promieniowanie ultrafioletowe najwyraźniej nie przeszkadzało. Przy okazji udało nam się ustanowić nowy rekord świata w długości nurkowania na wysokości 5916 m. Spędziłem pod wodą ponad godzinę, zaś mój poprzednik – słynny meksykański płetwonurek i himalaista Ricardo Torres Nava – 18 min. Połechtani sukcesem w Ameryce Południowej jeszcze w tym samym roku zorganizowaliśmy wyprawę nad najwyżej położone akweny w Europie – Matscherjochsee (3185 m) we Włoszech oraz Schwarzsee (2800 m) w Austrii. Tam z przykrością stwierdziliśmy, że oba są zanieczyszczone środkami ochrony roślin, w tym DDT, którego stosowania zakazano w Europie ponad ćwierć wieku temu. Jakim cudem w alpejskich jeziorach znalazły się środki owadobójcze? Śledztwo zaprowadziło nas do… Egiptu. W kraju faraonów wciąż walczy się z różnymi plagami, między innymi komarów. Tam DDT jest ciągle w użyciu. Nadmierna jego ilość paruje, gnana ciepłym wiatrem przenosi się nad Morzem Śródziemnym i wraz z deszczem i śniegiem trafia do alpejskich potoków, które zasilają wysokogórskie jeziora. Kolejny rok przyniósł podróż nad najwyżej położone jezioro w Ameryce Północnej – meksykańskie Jezioro Słońca (4200 m), które od kilkuset lat czczone jest jako dom boga Tlaloca, pana deszczu i pioruna. W dzisiejszych czasach mógłby on być patronem płetwonurków, miał przecież władzę nad wszystkimi wodami (deszczem, rzekami, jeziorami). Co ciekawe, przedstawiano go zazwyczaj w masce z charakterystycznymi dużymi pierścieniami wokół oczu, a w ręku trzymał błyskawicę. Skojarzył się nam z polującym płetwonurkiem z trójzębną kuszą. Dotarcie ze sprzętem nurkowym do samego jeziora nie było zbyt trudne technicznie. Przeszliśmy przez niewielki lodowiec i stanęliśmy na krawędzi potężnego krateru. W dole rozciągała się niesamowita panorama na święte jezioro Azteków, w którym Indianie składali ofiary z kadzidła, wiklinowych ozdób, ceramiki, obsydianowych narzędzi, a także ludzi. Część z artefaktów odnaleziono. Ja także natrafiłem na coś ciekawego, choć nie był to legendarny złoty skarb Azteków ukryty przed samym Cortesem. Znalazłem gliniany garnek z doskonale zachowanymi rysunkami. Według ekspertów naczynie liczyło ok. 200 lat i było wykorzystywane przez wyznawców voodoo. W 2012 r. postanowiliśmy zmierzyć się z jeziorami w Himalajach. Wchodzimy na przełęcz Mera na wysokości 5415 m. Wokół ośnieżone sześciotysięczniki. Pogoda zaczyna się załamywać. Jesteśmy jednak przekonani, że następnego dnia będzie lepiej i uda nam się zanurkować. Przewodnik zapewnia, że znajdujemy się już niedaleko jeziora. Rankiem sprawy przedstawiają się fatalnie. Wiatr, mróz, padający śnieg, ale nie to jest najgorsze. „Niedaleko” to pojęcie względne. W Rosji oznacza dystans do 1000 km, w Nepalu – jak mamy okazję się przekonać – kilka dni. Pniemy się w górę, rozstawiamy kolejne obozy i na własną rękę szukamy tej „igły w stogu siana”, która ma kilkaset metrów długości i szerokości i około 60 m głębokości. To jezioro North Chamlang usytuowane na 5270 m. Po dwóch dniach poszukiwań dostrzegamy skutą lodem taflę. Docieramy do niej skrajnie wyczerpani. Ze względu na ograniczony czas decydujemy się na pojedyncze nurkowanie. Ma ono charakter eksperymentalny, dlatego także gazów nurkowych używamy ostrożnie. Na tej wysokości moglibyśmy wykonać dekompresję na czystym tlenie już od 12. metra (na poziomie morza ze względu na toksyczność można na nim nurkować najwyżej do 6 m). Ten plan bierze w łeb w chwili, gdy sprawdzamy butlę tlenową. Dopiero teraz, nad samym jeziorem, mamy taką możliwość. Zapach jej zawartości przypomniał mi stare dobre czasy dwusuwowych silników trabantów. Miał być tlen, są spaliny. Po chwili narady zmieniamy profil nurkowy na bezdekompresyjny z zejściem po stoku jeziora, a nie jak wcześniej zamierzaliśmy – po linie opustowej. Dzielnie kujemy przerębel w twardym jak kamień lodzie, nie zrażając się jego półmetrową grubością. Wysokość robi swoje, brakuje nam tchu. Mróz też nie pomaga. W końcu odziany jak średniowieczny rycerz idę ku przeznaczeniu. Stwierdzam z przerażeniem, że woda jest mleczno-zielona i chyba bardziej mleczna niż zielona. Niby normalka w jeziorach górskich. Woda z topniejących lodowców ma właśnie taki kolor, a to jezioro jest jednym z najszybciej powiększających się akwenów w Nepalu. Przezroczystość nie przekracza 10 cm. Pod lodem jak to pod lodem – ciemno. Płynę z wyciągniętą ręką, żeby przypadkowy kamień, których jest tu od groma, nie rozbił mi maski. O dziwo, czas mija mi bardzo szybko. Może dlatego, że co chwila muszę spoglądać na palce przyklejone do maski, bo mój błędnik szaleje, nie mogąc znaleźć punktu odniesienia. Mam zawroty głowy. Atrakcję zapewnia mi też bomblujący automat, i to nie ten, z którego akurat oddycham. Dobrze, że zdecydowałem się na nurkowanie w systemie „side mount” – z butlami pod pachami, a nie klasycznie na plecach. Dzięki temu mam do nich łatwy dostęp, więc zakręcenie zaworu nie nastręcza problemu. Dno obniża się dość łagodnie jak na wysokogórskie jezioro. Po kilkunastu minutach czuję szarpnięcie liny, do której jestem przywiązany. To „Yeti” daje mi sygnał do odwrotu. Pod wodą strasznie zmarzły mi dłonie, tak mi się przynajmniej wydawało, dopóki nie wyszedłem na powierzchnię. Potworny chłód potęgowany przez porywisty wiatr błyskawicznie powleka lodem skafander i uprząż. „Yeti” pomaga mi się uwolnić z tego pancerza, po czym uciekamy do naszego obozu. Mamy wątpliwości, czy komputer nurkowy nie oszukał mnie, pokazując 36 m głębokości. Dwa dni później stajemy nad brzegiem jeziora Sabai Tsho leżącego na wysokości około 4500 m. To szczególny akwen. Szybko topniejące lodowce przyczyniają się do powstawania zielonkawych jezior, które w zestawieniu z ośnieżonymi górami stanowią przecudnej urody landszafcik. Złudny to niestety obrazek. W 1998 r. pod naporem wody doszło tu do przerwania moreny i powodzi, która zalała okoliczne wioski: Tangnag i Khote. Nie obeszło się bez ofiar. Jeszcze dziś, kiedy idzie się śladem rozpędzonej wody, widać pas olbrzymich głazów naniesionych przez żywioł. North Chamlang to kolejny potencjalny zabójca. Limnolodzy, czyli naukowcy badający wody zbiorników śródlądowych, uważają, że należy do najniebezpieczniejszych jezior w Nepalu, a jego morena może „eksplodować” w każdej chwili. W Sabai Tsho przeprowadzamy test komputera. „Yeti” sprawdza odczyt z mojego nurkowania z faktyczną głębokością. Jesteśmy bardzo zadowoleni – komputer nie oszukiwał. Oznacza to, że udało nam się ustanowić nowy rekord świata. Poprzedni należał również do Polaków. W 2007 r. ekipa nurków pod kierownictwem Jana Kwiatonia zeszła w nepalskim jeziorze Tilicho (4919 m) na głębokość 15 i 30 m. Rekord nas cieszy, ale ważniejsze jest to, że pomimo licznych komplikacji udało nam się przeprowadzić udane nurkowanie w bardzo trudnych warunkach i zbadać dno jeziora North Chamlang. Przechodząc przez przełęcz Zatrwa La, żegnamy się z wysokimi górami. Ta przygoda się kończy, ale nie nasz projekt. W kolejnych latach mamy zamiar odwiedzić Australię, Afrykę, a w najbliższym czasie Antarktydę. Tam też są jeziora! Kamil Iwankiewicz, 2012
Jedź do Nepalu! Ceny spadły nawet o połowę
Choć stolica Nepalu, Katmandu, ucierpiała w zeszłorocznym trzęsieniu ziemi, to nie leży w kompletnych gruzach, jak czasem donoszą media. Wręcz przeciwnie, ma się świetnie. Brakuje w niej tylko turystów, których Nepalczycy potrzebują teraz bardziej niż czegokolwiek innego.
Szyja jak muszla Wybija godz. 11 i życie w pałacu żyjącej bogini zamiera. Nikt nie naciska na spust migawki – w tym momencie fotografowanie jest surowo zakazane. Wszystkie oczy skierowane są w górę. W oknie pokazuje się ona. Kumari Dewi. Najważniejsza kobieta dla Newarów, grupy etnicznej zamieszkującej dolinę Katmandu. Ona ma 12 lat. Pojawia się w okienku tylko na kilkanaście sekund, ale większość zebranych i tak uważa to „objawienie” za błogosławieństwo. Przez czas swojego panowania nie opuszcza pałacu – poza świętami kilka razy w roku. Nie chodzi do szkoły, nie mieszka z rodzicami. Nie może rozmawiać z nieznajomymi. Ma za to wszystkie cechy, które sprawiły, że w wieku czterech lat stała się żywą boginią, czyli Kumari Dewi: nie przechodziła poważnej choroby, ma szyję jak muszla, rzęsy długie jak u krowy, ciało jak drzewo banianu i głos łagodny i czysty jak u kaczki. Matina Shakya, obecna Kumari, będzie żyła w pałacu do czasu pierwszej miesiączki. Wtedy zastąpi ją kolejna wybranka. I choć tradycja jest kontrowersyjna, a organizacje zajmujące się prawami człowieka biją na alarm, to odpowiedź jest jedna: dopóki mieszkają tu Newarowie, na pewno nic się nie zmieni. Nawet podczas tragicznego w skutkach trzęsienia ziemi w kwietniu zeszłego roku pałac żyjącej bogini, znany jako Kumari Ghar, nie został zniszczony. Dla wielu to kolejny dowód na boskość małej bogini. Choć z licznych zabytków, które znajdują się na tym samym placu Durbar, niewiele pozostało, pałac Kumari stoi jak stał przez kilkaset lat. Nie da się tego powiedzieć o Hanuman Dhoka, jednym z najpiękniejszych pałaców na placu. Dziś jest podtrzymywany belkami, a na jego dziedzińcu można się potknąć o ciągle nienaprawione elementy elewacji z XVIII w. Co swoją drogą daje niepowtarzalną okazję, by przyjrzeć im się z bliska. W ogóle plac Durbar, choć w oczywisty sposób stracił po trzęsieniu, wiele też zyskał: nie ma tu tłumów, które wcześniej potrafiły zasłonić zabytki. Nie ma chaosu, który nie pozwalał często kontemplować świątyń i pałaców. Niezniszczona została też jedna z najbardziej znanych ulic miasta, znajdująca się tuż obok historycznego placu Durbar. Nawet dziś fajnie jest się przejść uliczką odmieńców (znaną jako Old Freak Street), choć nie ma już tego samego klimatu co w latach 60. i 70., gdy Katmandu leżało na szlaku hipisów. Zafascynowani nepalską kulturą obcokrajowcy osiedlali się na niej i kosztując lokalnych używek, napawali się wolnością, jakiej nie mogli zaznać w swoich krajach. Jednak naciski rządu Stanów Zjednoczonych sprawiły, że władze Nepalu zaczęły deportować obcokrajowców do Indii, co położyło kres wyzwolonej wspólnocie Old Freak Street. Dziś znajdzie się na niej sporo ciekawych sklepów, znacznie tańszych niż w turystycznej dzielnicy Thamel, która zdetronizowała Old Freak Street. Teraz to na Thamelu częściej słychać angielski niż nepalski. Tu znajduje się większość hoteli, pensjonatów i hosteli. I można kupić wszystko „made in Nepal”. Od butów z filcu, ubrań i podrabianych śpiworów po pashminy, czyli przepiękne szale we wszystkich kolorach i wzorach świata. Ceny są turystyczne, ale nie znaczy, że wysokie. Zwłaszcza po trzęsieniu ziemi sprzedawcy chcą sprzedać towar za jakąkolwiek cenę. Za piękny szal zapłaci się od 10 zł. Thamel to też sieć wąskich uliczek, nad którymi królują naprędce posklejane linie wysokiego napięcia. Jedną z najbardziej klimatycznych jest ulica Mandala zamknięta dla aut i skuterów. Można więc choć na chwilę odpocząć od typowego dla Katmandu zgiełku. I naładować akumulatory przed dalszym zwiedzaniem. A tego starczy na kilka dobrych dni pobytu w Katmandu. Budda, hindu i natura Być w stolicy Nepalu i nie pojechać do Swayambhunath, znanej bardziej jako „świątynia małp”, to byłaby wielka strata. Do centralnej stupy, która niestety ucierpiała podczas trzęsienia ziemi, dochodzi się po 365 stopniach. Na dole jest fontanna. Jeżeli trafi się w sam jej środek monetą, podobno można liczyć na fortunę od bogów-małp. Te kilka groszy może więc być najlepszą możliwą inwestycją w czasie tej podróży. Wokół stupy zbudowane są świątynie i ołtarze, po których z typową dla siebie zwinnością skaczą małpy i chętnie pozują do zdjęć. Czasem nawet zbyt chętnie – bo nie wystarcza im być przed obiektywem. Chcą ten obiektyw zjeść. Mimo to ludzie nauczyli się dzielić z nimi to święte miejsce. I nie zważać na ich psoty nawet w momencie modlitwy. Swayambhunath to bowiem jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymek dla buddyjskich Newarów. Buddyści tybetańscy bardziej cenią inną ogromną stupę w Katmandu – Boudhanath. Znana z wymalowanych wszystkowidzących oczu Buddy straciła całą iglicę podczas trzęsienia ziemi. Obecnie odbudowywana jest pod okiem konserwatorów z UNESCO. W ciągu dnia, by ją zwiedzić, trzeba zapłacić symboliczne 150 rupii (ok. 6 zł). Jeżeli przyjdziemy po godz. 18, zobaczymy to miejsce za darmo i w jego najbardziej mistycznej odsłonie. Nie trzeba do tego być buddystą. Katmandu jest niezwykle zróżnicowane i tolerancyjne. Tutaj to normalne, że jedna osoba rano idzie do buddyjskiej gompy, po południu modli się do matki natury, a wieczorem udaje się na rytuały hindu. Dlatego duchowym doświadczeniem, nawet dla osób, dla których hinduistyczna kultura jest odległa, będzie wizyta w świątyni Pashupatinath. Tu na stosach ustawianych nad rzeką Bagmati hindusi palą ciała zmarłych. Sama świątynia pozostała niemal nieruszona podczas trzęsienia w 2015 r., jednak nie dało się zapomnieć o jego ofiarach. Po 25 kwietnia palenie ciał odbywało się przez całą dobę przez kilkanaście kolejnych dni. A drewno wykorzystywane do tego było na wykończeniu. Wizyta tu jest mocnym przeżyciem. Ale przecież za to kocha się Katmandu. Tu wszystko jest intensywne: kolory, smaki, zapachy, ruch uliczny. I gościnność mieszkańców, którzy mimo przeżytej tragedii patrzą do przodu i jak mantrę powtarzają: Jedyne, czego nam brakuje teraz, to turystów. Od czasów zeszłorocznego trzęsienia ziemi liczba przyjezdnych spadła nawet o 70 proc. Choć piękno Katmandu pozostało, hotele, pensjonaty i restauracje świecą pustkami. Stolica Nepalu, wbrew obiegowej opinii, którą utrwalały media po 25 kwietnia, nie leży w gruzach i nie straciła swojego uroku. Za to z pewnością straciła swoje główne źródło dochodu: turystów. Nie ma więc chyba lepszego momentu, by tam pojechać. Jest tanio – ceny spadły o połowę, handlarze gotowi są na bardzo duże upusty, można przebierać w ofertach. Jest magicznie, ale nie tłoczno. A nepalskie namaste rozbrzmiewa z jeszcze większą gościnnością. Tydzień w Katmandu - rachunek 550 zł Nocleg 2 noce w hotelu Fuji na Thamelu (2x75 zł), 4 noce w hostelu 327 Thamel (sala z sześcioma łóżkami; 4x20 zł) = 230 zł Jedzenie Śniadania na targu, na obiad dhal bhat (narodowe danie) w ulicznej jadłodajni za 8 zł, kolacja w restauracji na Thamelu (ok. 25 zł) = 250 zł Transport Taksówka, ale głównie pieszo = 70 zł *Ceny ze stycznia 2016 r. Z powodu niestabilnej sytuacji politycznej zmieniają się one z dnia na dzień. Warto wiedzieć ■ Rozrywka W dzielnicy Thamel działają kluby nocne. Jednym z najmodniejszych teraz, gdzie grają świetne nepalskie zespoły, jest Reggae Bar. ■ Zakupy Katmandu to raj dla zakupowiczów. Wspaniałe rękodzieło kupi się za (dosłownie) grosze. Szale kosztują od 10 zł, nepalska herbata 3 zł (kupowana w lokalnym sklepie). Tradycyjne noże kukri (kiedyś służyły do podcinania gardeł w czasie wojen), ręcznie robione, od 70 zł w górę. ■ Sprzęt Przed przyjazdem do Nepalu nie ma sensu kupować turystycznego. sprzętu. Na miejscu kupi się wszystko, od kuchenek turystycznych po kurtki, śpiwory i karimaty. Są w znacznie lepszych cenach (nawet 60 proc. tego co u nas). Przy okazji pomaga się Nepalczykom w ponownym stanięciu na nogi. Julia Lachowicz
Rok po kataklizmie. Nepal i Nepalczycy na zdjęciach naszych czytelników [GALERIA]
W pierwszą rocznicę tragicznego trzęsienia ziemi wspominamy Nepal, jakiego już nie ma, na zdjęciach naszych czytelników.
Rok temu To było rok temu. Dokładnie 25 kwietnia 2015. W Polsce wiosna udawała lato. Sielanka! Przyjemne sobotnie przedpołudnie przerwała informacja w radiu. – Ziemia w Nepalu zadrżała. Wstrząsy o magnitudzie 7,8 oraz wstrząsy wtórne pochłonęły ponad 10 tys. ofiar. Dziś mija pierwsza rocznica tego kataklizmu. Niepojęte straty Ci, którzy uszli z życiem, stracili domy i dorobek swojego życia. W gruzach znalazła się historyczna część Katmandu - główny plac Basantapur Durbar Square z listy światowego dziedzictwa UNESCO, położony przy placu pałac królewski Hanuman Dhoka. Runęła 60-metrowa zabytkowa wieża Dharara z XIX wieku z popularnym wśród turystów tarasem widokowym. Zniszczeniu uległo wiele zabytków z mniejszych miast w Kotlinie Katmandu, od wieków zamieszkiwanej przez wyznawców m.in. buddyzmu i hinduizmu. Nepal zatrzymany w kadrze Wspominamy dziś tamten świat na zdjęciach naszych użytkowników. Wykonane w latach 2010-2016 fotografie, zamieszczone w naszej internetowej sekcji Fotografia, oddają gęstą atmosferę Katmandu, pozorny chaos jego ulic, widać na nich codzienne życie Nepalczyków. Są tu ludzie zatrzymani w kadrze w trakcie pracy lub w czasie modlitwy, są dzieci w drodze do szkoły, niezwykłe krajobrazy i detale, które dodawały uroku dawnemu Nepalowi. Miejsce, którego już nie ma - Tego miejsca już nie ma. Durbar, najpiękniejszy plac świata, opustoszał, a oczy Buddy nie obserwują już wszystkich bacznie ze szczytu stupy Buddhanath, która była ikoną Nepalu - pisze redaktor naczelna, Martyna Wojciechowska we wstępie do kwietniowego numeru National Geographic Polska. - Jednak to co dla mnie zawsze stanowiło o unikalności Nepalu to nie zabytki, ale ludzie: mili serdeczni, pogodzeni z życiem. Oto oni. Niezmienni.
Pomoc dla ofiar trzęsienia ziemi w Nepalu
Każdy z nas może włączyć się w pomoc dla ofiar trzęsienia ziemi w Nepalu. Zbiórkę pieniędzy uruchomiła Polska Akcja Humanitarna.
Polska Akcja Humanitarna uruchomiła zbiórkę pieniędzy na wparcie dla ofiar trzęsienia ziemi w Nepalu. W najbliższych dniach pracownicy PAH wyruszą do Nepalu, aby przeprowadzić rozpoznanie potrzeb i rozpocząć działania pomocowe. Straty poniesione w wyniku sobotniego trzęsienia ziemi są ogromne. Szacuje się że zginęło 3,6 tys osób, a ponad 6,5 tys. zostało rannych. Wiele ludzi wciąż pozostaje uwięzionych jest pod gruzami. Trwają akcje ratunkowe, a liczba ofiar wciąż rośnie. Szpitale są przepełnione, zaczyna brakować leków i środków opatrunkowych. Większość ludzi opuściła swoje domy w obawie przed kolejnymi wstrząsami. Zniszczeniu uległy budynki, drogi i infrastruktura. Rząd Nepalu ogłosił stan wyjątkowy i zaapelował o międzynarodową pomoc humanitarną. Każdy z nas może włączyć się w pomoc dla ofiar trzęsienia ziemi w Nepalu. Jak pomóc?
Oprócz tysięcy ofiar, sobotnie trzęsienie Ziemi w centralnym Nepalu pochłonęło także wiele bezcennych zabytków m.in. w stolicy kraju.
Wstrząs o magnitudzie 7,9 oraz wstrząsy wtórne uderzyły w obszary gęsto zaludnione. Stąd zniszczenia są ogromne. Liczba ofiar sięga obecnie 3,6 tys. osób, ponad dwa razy tyle jest rannych. W gruzach jest historyczna część Katmandu, m.in. główny plac Basantapur Durbar Square z listy światowego dziedzictwa UNESCO. Przy placu stał m.in pałac królewski Hanuman Dhoka. Lokalne media donoszą, że runęła 60-metrowa zabytkowa wieża Dharara z XIX wieku z popularnym wśród turystów tarasem widokowym. W chwili trzęsienia ziemi mogło być na nim nawet 50 osób. W samym Katmandu zginęło 700 osób. W szpitalach brakuje miejsc dla rannych. Zniszczeniu uległo także wiele zabytków z mniejszych miast w Kotlinie Katmandu, od wieków zamieszkiwanej przez wyznawców m.in. buddyzmu i hinduizmu. Sobotnie trzęsienie ziemi było najsilniejszym w Nepalu od ponad 80 lat. W jego efekcie z Mount Everest zeszła lawina, która zabiła co najmniej 18 himalaistów, a wielu innych uwięziła na górze. Z całego świata do Nepalu udają się ekipy ratowników, by pod gruzami szukać ocalałych.
Zespół ratunkowy PCPM dotarł nad ranem do stolicy Nepalu z pomocą medyczną dla ofiar trzęsienia ziemi.
Zespół ratunkowy prowadzony przez Fundację Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM) wyruszył w niedzielę (26.04) o 11:00. Dziś (27.04.) przed godziną 5 dotarł do Katmandu. Przybycie na miejsce tragedii zajęło mniej niż 48 godzin. - Zmobilizowaliśmy się w kilka godzin – tłumaczy dr Wojciech Wilk, prezes PCPM. Grupa ma na miejscu nieść pomoc medyczną i rozpoznać potrzeby humanitarne. - Nasz zespół ma za zadanie dotrzeć do Katmandu i miejsc najbardziej dotkniętych tym kataklizmem i udzielić pomocy medycznej oraz pomocy humanitarnej. Naszym celem jest także rozpoznać potrzeby co do specjalistycznej pomocy, która może być w Nepalu w ciągu kolejnych dni – tłumaczy dr Wilk. Zespół ratunkowy PCPM zabrał ze sobą blisko 300 kg różnego sprzętu medycznego. To umożliwia szybkie docieranie do miejsc, gdzie potrzebna jest pomoc. Największe zniszczenia i najwięcej ofiar tej katastrofy jest właśnie w stolicy kraju Katmandu. Na obszarze dotkniętym kataklizmem mieszka przynajmniej 6 mln osób. Zgodnie z ostatnimi informacjami w trzęsieniu ziemi o skali 7,9 w skali Richtera zginęło ponad 3500 osób, ponad 6500 zostało ranny. Na miejscu tragedii są polscy strażacy. Grupa poszukiwawczo-ratownicza HUSAR, w skład której wchodzi 81 strażaków PSP, prowadzić będzie poszukiwania osób poszkodowanych w trzęsieniu ziemi. W Polsce gotowy do wylotu jest już kolejny zespół ratowników. (Przeczytaj archiwalny tekst o psach strażackich ratujących ofiary kataklizmów. To te psy są teraz w Nepalu) Zespół ratunkowy PCPM jest pierwszym zespołem szybkiego reagowania prowadzonym przez polską organizację pozarządową. Jego celem jest niesienie pomocy medycznej i humanitarnej osobom poszkodowanym w klęskach żywiołowych i kryzysach humanitarnych. Finansowanie w całości pochodzi ze źródeł prywatnych. PCPM uruchomiło zbiórkę funduszy na pomoc poszkodowanym i działanie Zespołu Ratunkowego na miejscu. Fundacja prosi o wsparcie działań Zespołu Ratunkowego poprzez dobrowolne wpłaty na konto nr 12114010100000522868001012.
Ostateczny bilans klęski żywiołowej w Nepalu pozostaje nieznany, ale wiadomo już, że liczba ofiar śmiertelnych przekroczy 2 tys. osób.
Do wstrząsu o sile 7,9 w skali Richtera doszło w okolicach Katmandu w sobotę w godzinach przedpołudniowych czasu lokalnego. Trzęsienie wywołało wstrząsy wtórne oraz sprowadziło lawiny w Himalajach w rejonie Mount Everest. Zawaliło się wiele nepalskich zabytków, w tym wieża z tarasem widokowym popularnym wśród turystów. Szacuje się, że trzęsienie ziemi pochłonęło już ponad 2 tys. ofiar śmiertelnych, rannych jest ponad 5 tys. ludzi. Władze obawiają się, że ostateczna liczba ofiar kataklizmu będzie znacznie większa. Wśród ofiar śmiertelnych wymienia się 18 himalaistów. Na ewakuację czeka jeszcze ok. 100 uwięzionych w górach wspinaczy. Prawdopodobnie w tym okresie pod Mount Everest mogło przebywać ponad tysiąc osób, w sumie w Himalajach - nawet 300 tys. turystów. W górach znajdowali się również Polacy. Dwaj himalaiści Jarosław Gawrysiak i Paweł Michalski poinformowali, że są cali i zdrowi. W niedzielę po niszczycielskim trzęsieniu ziemi w okolicy granicy z Chinami miał miejsce wtórny wstrząs o sile 6,7 w skali Richtera. Trzęsienie wywołało kolejne lawiny okolicy Mount Everest. Nieznana jest też skala zniszczeń i liczba ofiar po chińskiej stronie granicy. – W regionach dotkniętych trzęsieniem ziemi ogłoszono stan wyjątkowy – poinformował Laxmi Dhakal, rzecznik ministerstwa spraw wewnętrznych. To najsilniejsze trzęsienie ziemi w Nepalu od 81 lat. Władze Nepalu proszą o pomoc z zagranicy. Jako pierwsze udzieliły jej Indie. Również z Polski do stolicy kraju wyruszyła ekipa ratunkowa. UNICEF przygotował dostawę m.in. tabletek do oczyszczania wody, środków higieny i żywność. Polskie MSZ uruchomiło specjalną infolinię: (+48) 22 523 88 80.
Manaslu: ekipa Hic Sunt Leones osiągnęła bazę
Po kilkudniowym marszu i kolejnych kilku dniach aklimatyzacji, Andrzej Bargiel i członkowie jego ekipy dotarli do bazy pod Manaslu.
To właśnie szczyt tego ośmiotysięcznika będzie pierwszym celem młodego zakopiańczyka podczas jego najnowszej wyprawy – Manaslu & Cho Oyu Ski Challenge. Droga ze stolicy Nepalu – Katmandu do bazy pod Manaslu była podzielona na parę etapów. Podróż autobusem, kilka dni trekkingu, aklimatyzacja w Samagaun oraz finalny marsz do bazy zajęły członkom Hic Sunt Leones osiem dni, w trakcie których musieli zmierzyć się z wielkimi upałami, monsunowymi deszczami oraz wysoką wilgotnością powietrza. Dodatkowym wyzwaniem była decyzja o przyśpieszeniu kroku, a tym samym o skróceniu czasu marszu, który zajął cztery dni, a nie, jak wcześniej planowano – sześć. Oznaczało to, że Bargiel i jego towarzysze musieli pokonywać ponad trzydzieści kilometrów dziennie. Jak przyznaje na swoim blogu Andrzej, decyzja ta była podyktowana zamiarem dłuższej aklimatyzacji, która może być kluczowa dla powodzenia ataku szczytowego. Na razie u podnóża Manaslu panują kiepskie warunki atmosferyczne, ale Andrzej ze swoim bratem Grzegorzem mieli okazję już zapoznać się z warunkami panującymi w trochę wyższych partiach ośmiotysięcznika. Dzień po przybyciu do bazy wyruszyli na trening biegowy, który zakończył się dotarciem na wysokość niemal 6000 m n.p.m. czyli powyżej wysokości, na której dzisiaj planują założyć pierwszy obóz. Jak donosi zespół Sunt Leones – forma poszczególnych członków wyprawy jest naprawdę dobra, w szczególności Andrzeja, który planuje podjąć próbę pobicia rekordu czasowego w zdobyciu szczytu Manaslu, a następnie dokonać pierwszego pełnego zjazdu z jego wierzchołka. Sponsorem strategicznym całego projektu jest kompleksowy operator logistyczny - CTL Logistics Sp. z o.o.. Partnerem głównym wyprawy zostało ponownie Lotto Extreme. Sprzęt narciarski uczestnikom wyprawy zapewni Atomic, odpowiednią odzież dostarczy firma Salomon, a o sprzęt wspinaczkowy zadba Black Diamond. Ponadto Andrzej Bargiel i jego ekipa zaopatrzeni zostaną w sprzęt elektroniczny przez markę Sony, natomiast firma TTcomm S.A. umożliwi im łączność satelitarną. W czasie szczytowego ataku Andrzej będzie miał na sobie himalajski kombinezon narciarski, który powstał przy współpracy firmy Pajak ze znanym projektantem mody - Tomaszem Ossolińskim. Miejsce konferencji prasowych zostało zapewnione dzięki życzliwości Soho Factory.
Kiedy mówię, ze szedłem wokół tego szczytu dziesięć albo jedenaście razy, w oczach rozmówców widzę zdumienie. Później szybko pada pytanie: – Nie znudziło ci się?
Moja odpowiedź od jakichś 14 lat jest zawsze taka sama: – Nie, nie znudziło. Nazywanie 300-kilometrowego szlaku dookoła Annapurny najpiękniejszym trekkingiem na świecie nie wydaje mi się przesadą. Jest on tak urozmaicony pod względem klimatu, krajobrazów, języków i kultur, że mnogość wrażeń powala nawet zaprawionych podróżników. Trasę można przejść albo zgodnie, albo odwrotnie do ruchu wskazówek zegara. Pierwsza opcja, czyli marsz od strony zachodniej, jest bardziej wymagająca. Trudniej o poprawną aklimatyzację, bo do ataku szczytowego – przejścia najwyższego i najtrudniejszego punktu trekkingu jakim jest przełęcz Thorung La (5417 m) – startuje się z nisko położonego Muktinath (3700 m). Od tej strony do przełęczy wiedzie długie, strome i żmudne podejście. Radzę więc wybrać drugą opcję i ruszyć na szlak od wschodu. Przejście całej trasy zajmie około dwóch tygodni, polecam jednak zarezerwować 19–21 dni i iść bez pośpiechu. Co bardzo ważne – nie wolno sztywno trzymać się programu. Po pierwsze, nawet przy niewielkich objawach choroby wysokościowej należy zaniechać marszu w górę. Po drugie, trasa ulega modyfikacji, głównie ze względu na erozję. Papierowy przewodnik może więc podawać 4 godziny marszu, a po monsunie na tym samym odcinku będzie 12 godzin. Przygodę najczęściej zaczynam w Katmandu, stolicy Nepalu. Załatwienie formalności i wstępne „zapoznanie się” z miejscową florą bakteryjną i temperaturami zajmuje mi kilka dni. Tam też większość trekkerów dokonuje modyfikacji swego ekwipunku, bo liczba sklepików ze sprzętem przyprawia o zawrót głowy, a ceny, mimo że w ostatnich latach wzrosły kilkakrotnie, są wciąż bardzo atrakcyjne. Wczesnym rankiem wsiadamy do minibusa, który zawozi nas do Besiśahar (potocznie Besi), skąd około południa wyruszamy na szlak. Jeszcze niedawno dojazd był dużo bardziej skomplikowany. Najpierw jechało się do Dumre rejsowym albo wynajętym autobusem. Po obiedzie przesiadało się do autobusu terenowego. Tak, istniały takie wehikuły w Nepalu. Miały twardsze i wyższe zawieszenie, nie całkiem łyse opony, sprawdzone hamulce i lepszego kierowcę. Na niektórych odcinkach wszyscy pasażerowie wysiadali i wypychali autobus z błota (stojąc w nim po kolana) albo „rekonstruowali” drogę wypłukaną przez wezbraną rzekę. Besi leży w strefie subtropikalnej, trasa wiedzie więc przez wiecznie zielone lasy z cykadami, motylami i roślinnością znaną nam z domowych doniczek, tyle że w wersji XXXL. Idziemy wąskimi dolinami, głównie rzeki Marsjangdi. Mijamy tysiące poletek, przede wszystkim ryżowych, wkomponowanych w strome zbocza, i powoli wkraczamy w rejony subtropikalne górskie. Pierwszym białym wierzchołkiem wyrastającym za naszymi plecami ponad wiecznie zieloną gęstwinę jest Lamjung Himal (6986 m). Chwilę po nim ukazuje się pierwszy widoczny na trasie ośmiotysięczny olbrzym – Manaslu (8156 m). Około czwartego dnia trekkingu następuje efektowny przeskok w strefę umiarkowaną – pojawiają się iglaki, które wypierają tak charakterystyczne dla tego rejonu świata bambusy. Zmienia się też charakter domostw – hotele, czyli budki sklecone z dykty, stają się solidnymi drewnianymi lub kamiennymi budynkami. Piątego dnia marszu opuszczamy młode Himalaje pełne ostrych granitowych bloków i wchodzimy do zerodowanych starych gór. Iglasty las poprzetykany brzozami ustępuje miejsca półpustyni i porastającym ją berberysom. Wtedy też hinduistyczny chaos przechodzi w typowy dla Tybetu ubogi porządek. Osady są schludniejsze, podwórka zamiecione, pojawiają się zagrody dla zwierząt. Co ciekawe, nawet jeżeli osadę tworzy tylko kilkadziesiąt domów, organizacją przestrzenną przypomina ona miasteczko – istnieje w niej sieć ulic i podział na kwartały. Do osad wkracza się przez charakterystyczne bramy zaopatrzone w „sprzęty” do odganiania złych duchów. Są to tysiące flag modlitewnych i młynków oraz kamienie mani tworzące nawet kilkudziesięciometrowej długości mury. Przy bramach zawsze czekają stada dzieci, które chcą coś sprzedać lub „nagonić” do straganów. Sklepiki pojawiają się w miejscach nieprzypadkowych – osłoniętych od wiatru albo z wyjątkowym widokiem na okolicę. Można tam odpocząć, kupić napoje (nawet colę i piwo) oraz rękodzieło: setki koralików, wisiorków, figurek, amuletów po „okazyjnej cenie”. Handlarze opanowali sztukę wciskania towaru do perfekcji. Efekt jest taki, że niedoświadczeni przybysze wydają na takie duperele dwu- lub trzykrotnie więcej niż na resztę swego pobytu, a ich plecaki pęcznieją. Plusem jest, że pieniądze trafiają do rąk okolicznej ubogiej ludności. Kontakt z turystami zmienił nie tylko styl życia tubylców, ale też ich potrzeby i marzenia. Na domach pojawiają się anteny satelitarne – na szczęście nie w takim zagęszczeniu jak na sąsiednim trekkingu do Bazy pod Annapurną (tzw. Sanktuarium Annapurny). Na dachach widać baterie słoneczne. Nie dajmy się jednak zwieść – instalacje służą jedynie do zasilania symbolicznego oświetlenia posesji. Zmorą trekkerów są ciągnące się wzdłuż szlaku napowietrzne linie elektryczne i telefoniczne. Zrobienie zdjęcia krajobrazu bez kabli w kadrze wymaga nie lada gimnastyki. Przewody bardzo często są uszkadzane, co doprowadza do kuriozalnej sytuacji – przez cały dzień trekkingu jesteśmy skazani na towarzystwo kabli, a wieczorem w hotelu nie możemy naładować baterii... Annapurna Circuit został otwarty w 1977 r. Jeszcze w latach 80. na trasie brakowało jedzenia, nie było miejsc noclegowych dla turystów, spało się u miejscowych albo w namiocie. Szlak był nieoznakowany i nieprzedeptany. Gdy brakowało konopnych mostów, pozostawała przeprawa przez potoki. Angielski uchodził za język niezwykle rzadki. Pierwszy raz zawitałem na szlak w 1995 r. i już wtedy żałowałem, że zrobiłem to tak późno. Czas pokazał, że i mnie dostała się niemała porcja dzikości, ale widzę to dopiero teraz. Z powodu ogromnego ruchu turystycznego masyw Annapurny oraz głębokie doliny rzek Marsjangdi i Kaligandaki zostały objęty strefą ochrony w ramach Annapurna Conservation Area Project (ACAP). To międzynarodowa inicjatywa mająca m.in. uświadomić miejscowym, jak wielką wartość mają „ich” góry i przyroda. O ile udało się powstrzymać masowe wycinanie lasów (tak naprawdę miejscami niewiele ich zostało), to z tego, co zauważyłem, ACAP zajmuje się głównie ściąganiem haraczy z turystów i rozbudową własnej administracji. Inicjatywy edukacyjne wydają się mało skuteczne. Nepalczycy po prostu nie rozumieją, na czym polega atrakcyjność tego miejsca. Jeszcze niedawno w dolnych partiach szlaku (mniej więcej w górę do miejscowości Ćame i w dół od Kalopani) dominował wąski dukt z kamiennymi schodami, biegnący zygzakami po zboczach. W niektórych miejscach wiódł przez jaskinie i skalne korytarze (w tropikalnej części obrośnięte egzotyczną roślinnością), nie brakowało na nim wodospadów, błota, potoków, przepaści oraz wiszących mostów. Dynamit, młoty pneumatyczny i buldożery bezpowrotnie zniszczyły górską ścieżkę. Budowę rozpoczęto jakieś 20 lat temu od połączenia drogą miejscowości Besiśahar i Dumre. Obecnie można dojechać prawie do Bahundanda (drugi dzień marszu). Po drugiej stronie przełęczy Thorung samochody kursują z Muktinath i Kakhbeni. Zostało tylko kilka dni marszu bez natrętnego towarzystwa wehikułów, a nic nie wskazuje na to, by budowa dróg miała zostać zaniechana. Piątego dnia wychodzimy z Ćame do Pisangu. Choć czeka nas jak zwykle 7–8 godz. marszu wśród niezwykłych krajobrazów, tego ranka powala nas widok na wschodzie – śnieżnobiała ściana i wierzchołek Annapurny II. Zatrzymujemy się przy tea house i prosimy o ciaj (typowa dla okolic Indii herbata na mleku, zwykle bardzo słodka). Patrzymy na góry, bo przecież po to tu przyjechaliśmy! W Manang, typowym tybetańskim miasteczku leżącym na wysokości 3700 m, lądujemy kolejnego dnia. Otacza je półpustynia, a większość dzieci czekających na turystów to gówniarze, ale nie ze względu na wiek, lecz na zajęcie. Drewno jest tu tak deficytowe, że rzadko używa się go jako opału, zastępując odchodami jaków. Placki po zebraniu są po prostu naklejane na zewnętrzne ściany domostw, gdzie schną. W górnych partiach szlaku często spotyka się „jezusów” dźwigających na plecach ogromne belki. Drewno to przede wszystkim budulec niezbędny do wznoszenia kolejnych restauracyjek i hoteli dla zagranicznych turystów. W Manang pogoda i widoczność zwykle są świetne, bo w tę część gór chmury docierają znacznie rzadziej. Z kawą i ciastkiem siadamy na tarasie hoteliku i dajemy się oszołomić krajobrazom. Miasteczko stanowi świetną bazę wypadową do położonej niedaleko miejscowości Braga i do czoła lodowca pod Gangapurną. Na specjalną wycieczkę zasługuje kompleks świątynny Braga Gompa liczący ok. 500 lat. W XII w. w jaskiniach znajdujących się nieopodal mieszkał Milarepa – jogin uznany za inkarnację Buddy. W Manang spędzamy dwie noce z powodu aklimatyzacji niezbędnej do bezpiecznego kontynuowania wędrówki w górę. Wypoczęci ruszamy w 4-godzinny marsz do Yak Kharka leżącego na wysokości 4000 m. Po 4–5 godzinach trekkingu docieramy do Thorung Phedi, która jest punktem wypadowym do przełęczy Thorung. To brama łącząca dwa dystrykty oraz doliny wielkich rzek, wzdłuż których biegnie szlak trekkingowy. Na nocleg przed przełęczą polecam bazę górną, czyli Upper Phedi, zwaną też High Camp Phedi. Łatwiej jest bowiem wejść od razu te kilkaset metrów dzielących dolną bazę od górnej, niż nadrabiać tę wysokość dwugodzinnym marszem następnego dnia przed świtem, gdy panują ciemności, a temperatura nierzadko spada poniżej –20°C. O 5.00 rano jesteśmy już w drodze na przełęcz. W podejściu, wyjątkowo żmudnym i mozolnym, chyba najgorsze jest ciągłe wrażenie, że „to już”, podczas gdy przed nami jeszcze setki metrów nudnej ścieżki i kolejne grzbiety moren. Gdyby nie wyrastające wokół śnieżne wierzchołki i gra promieni wschodzącego słońca, sił na pewno mielibyśmy mniej. Po około czterech godzinach stajemy w końcu na upragnionych 5417 m. Przełęcz Thorung nie jest specjalnie efektowna, co nie zmienia faktu, że wszyscy są szczęśliwi – najtrudniejszą część trasy mamy już za sobą. W malutkim tea house zamawiamy coś do picia (do wyboru jest nawet piwo w astronomicznej cenie!), jedzenia i nieco się rozgrzewamy. Nawet gdybyśmy trafili na załamanie pogody, nie siedzielibyśmy tu długo. Jeżeli kogoś zacznie boleć głowa, tym bardziej nie powinien zwlekać. Szybko schodzimy z przełęczy w dół. Stroma ścieżka wiedzie do biwaku w Muktinath, który leży w dolinie Mustangu, blisko 2000 m niżej. Po lewej stronie, mniej więcej po godzinie–dwóch widać odległą sylwetkę Dhaulagiri – kolejnego ośmiotysięcznego giganta na szlaku. Właśnie tu zaczyna się najpiękniejsza część trekkingu. Do Muktinath dochodzimy wczesnym popołudniem. Bierzemy wymarzony ciepły prysznic i siadamy przy masywnym tybetańskim stole z wełnianym obrusem i metalowym koszem pod spodem pełnym rozżarzonego węgla drzewnego. Tak jak przed przełęczą szlak wiódł w górę rzeki Marsjangdi, tak jego druga część prowadzi w dół rzeki Kaligandaki. Niestety, jeżdżą tędy samochody – z powodu obrywów ruch odbywa się wahadłowo między Kaghbeni a Jomsom i dalej aż do Kalopani. Gdzie to tylko możliwe, odbijamy z drogi na boczne, równoległe ścieżki. Większość trekkerów oszołomiona „parą” w nogach z powodu zastrzyku tlenu zaczyna szybko pokonywać kilometry. Nie warto, bo nie zauważamy wtedy wspaniałych krajobrazów i miejsc takich jak klasztor Jarkot tuż za Muktinath. Trzeba mieć świadomość, że poruszamy się bardzo starym, przedbuddyjskim szlakiem pielgrzymkowym. Źródła rzeki Kaligandaki to jedno z najświętszych miejsc hinduizmu, które przyciągało wiernych trzy tysiące lat temu. Lower Mustang, zwłaszcza okolice Muktinath i Kakhbeni, może dać wyobrażenie o tym, jak wygląda mityczny Upper (górny) Mustang – niezależne królestwo w państwie Nepal. Jak długo ta monarchia się ostanie w świetle ostatnich przemian ustrojowych i stopniowo rosnącej dominacji komunistów w Nepalu? Obawiam się, że dni jego niezależności są policzone. Nie innego zdania był król Mustangu, kiedy w zeszłym roku podczas audiencji zapytałem go o to za pośrednictwem sekretarza (król nie rozmawia bezpośrednio z plebsem). Jego smutne oczy mówiły wszystko. Drogą wzdłuż rzeki przewożono kiedyś tybetańskie bogactwa (głównie sól) do Indii oraz żywność z żyznych dolin do Tybetu. Wzdłuż szlaku karawan wyrosły bogate miasteczka: Jomsom (stolica dystryktu Mustang), Marpha, Tukuća, oddalone od siebie o kilka godzin marszu. Polecam dwa ostatnie i sugeruję pozostać w nich dłużej niż na jedną noc. To tętniące życiem miasteczka z kilkusetletnią architekturą i osiemnastowiecznymi klasztorami buddyjskimi, jakich próżno szukać w Tybecie po chińskiej stronie granicy. Za Tukuća (2590 m) jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki pustynna okolica zmienia się w górski las iglasty. Godzinę później napotykamy pierwsze bambusy. Następnego dnia pojawiają się cytrusy i bananowce. Przechodzimy przez jedną z najgłębszych dolin rzecznych na świecie. Kaligandaki wrzyna się pomiędzy dwa ośmiotysięczne masywy: Annapurnę I (8091 m) oraz Dhaulagiri (8167 m). Dokładnie w okolicy Kalopani i Larjung (idziemy dnem doliny rzecznej na wysokości 2540 m) deniwelacja osiąga maksimum – ponad 5000 m! Rankiem, nim pustynny płaskowyż nagrzeje się od słońca, pogoda jest zwykle wyśmienita. Około południa zaczyna wiać. Gorące powietrze unosi się, wytwarzając ogromne podciśnienie, które zasysa masy powietrza z południa. I wtedy dolina rzeki Kaligandaki staje się gigantycznym wentylem. Zawsze, kiedy tamtędy idę, wieje tak mocno, że trudno oddychać, tworzą się miniaturowe trąby powietrzne, które porywanym piaskiem i żwirem dotkliwie sieką po łydkach. Dla mnie trekking kończy się w Tatopani. Nazwa tej miejscowości znaczy „gorące źródła”. Kiedy siedzę w basenie, sącząc piwo, siły wracają, ból w kończynach mija, świat jest bardziej kolorowy, a późniejszy sen głębszy. Tatopani to mała osada wtopiona w zieleń dżungli. Niestety, jej spokój dwa lata temu zakłócił stalowy most. Samochody przejeżdżają teraz kilka metrów (!) od basenów termalnych. Ot, taka nepalska logika. Trzy lata temu starą skalistą ścieżką biegnącą przez dżunglę dochodziło się z Tatopani do Pokhary. Dziś zamiast pięknego trekkingu podjedziemy samochodem do normalnej drogi w Beni. Za Tatopani szlak się rozdziela. Można iść na wschód przez Poon Hill – trzytysięczne wzgórze, skąd o świcie roztacza się piękny widok na masywy Annapurny i Dhaulagiri. Wiosną rododendronowy las zakwita i choć powietrze jest mniej przejrzyste, to kwieciste wzgórza stanowią wyjątkową atrakcję. Do niedawna wolałem drogę alternatywną, tzn. na południe do Beni i Baglung. Za plecami wyrastała piękna ściana Dhaulagiri, szło się przez dżunglę i napotykało dużo mniej turystów. Teraz biegnie tamtędy zwykła droga. Nadal z radością ruszam na trekking dookoła Annapurny, nie chcę jednak zatrzeć w pamięci wrażeń z mojego pierwszego wyjazdu i pewnie przestanę tam jeździć. Tym, którzy zdecydują się wybrać na najpiękniejszy szlak świata, radzę – zróbcie to jak najszybciej.