Podróżni wybrali najpiękniejsze miasta świata. W tegorocznym rankingu nie zabrakło zaskoczeń
W świecie przepełnionym nowoczesnością podróżni coraz częściej szukają miejsc, które mają duszę. Najnowszy ranking najpiękniejszych miast świata to dowód, że autentyczność staje się nowym luksusem.
Spis treści: Najpiękniejsze duże miasta świata w 2025 roku Te małe miasta zachwyciły podróżnych w 2025 roku Ponad 757 tysięcy czytelników „Condé Nast Traveler” wzięło udział w 38. edycji prestiżowego plebiscytu Readers’ Choice Awards, wybierając miejsca, które w ostatnim roku zachwyciły ich najbardziej. Wyniki ankiety pokazują, jak zmienia się sposób, w jaki podróżni postrzegają miasta – okazuje się, że coraz częściej doceniają nie tylko ich atrakcje, lecz także atmosferę, kulturę i jakość codziennego życia. Tegoroczny ranking ujawnił, które metropolie na świecie stały się synonimem stylu, gościnności, a także inspirujących doświadczeń. Najpiękniejsze duże miasta świata w 2025 roku W tegorocznym zestawieniu dużych miast czytelnicy „Condé Nast Traveler” najwyżej ocenili Tokio, czyli miejsce, w którym tradycja i nowoczesność tworzą niezwykłą harmonię. Stolica Japonii urzeka równowagą pomiędzy dynamiką metropolii a spokojem świątyń i ogrodów, zachwycając podróżnych różnorodnością wrażeń. To również kulinarna stolica świata, z największą liczbą restauracji wyróżnionych gwiazdkami Michelin. Od aromatycznego ramenu w Kikanbo po rzadkie odmiany japońskiej whisky w Barze Ben Fiddich – Tokio potrafi zamienić każdy posiłek w doświadczenie pełne zmysłowości i kunsztu. Drugie miejsce zajęło Kioto, często nazywane duchową stolicą Japonii. Dawne miasto cesarskie wciąż pozostaje żywym świadectwem tradycji – wśród ponad tysiąca świątyń, starannie pielęgnowanych ogrodów i wąskich uliczek, gdzie wciąż można spotkać gejsze i mistrzów rzemiosła. Jednocześnie Kioto nie boi się nowoczesności. To tutaj powstała firma Nintendo, a tutejszy bambus posłużył Thomasowi Edisonowi do stworzenia pierwszego żarnika żarówki. Miasto zachwyca równowagą między historią a współczesnością – od spokojnego gaju Arashiyama po tętniące życiem ulice Pontocho. Trzecie miejsce w rankingu przypadło Kapsztadowi, czyli miastu o niezwykłej energii i zapierających dech w piersiach krajobrazach. Położony u stóp Góry Stołowej, nad brzegiem Atlantyku, Kapsztad łączy naturalne piękno z wyrafinowaną kulturą. Obok kolonialnych rezydencji powstają tu nowoczesne galerie i hotele, a wśród nich wyróżnia się imponujące Muzeum Sztuki Współczesnej Zeitz. Miasto przyciąga zarówno miłośników plaż i wina, jak i tych, którzy chcą lepiej poznać jego historię – wystarczy wizyta na Robben Island, gdzie przez 18 lat więziony był Nelson Mandela. Ranking najpiękniejszych metropolii na świecie w 2025 roku: Tokio (Japonia) Kioto (Japonia) Kapsztad (RPA) Singapur Seul (Korea Południowa) Paryż (Francja) Vancouver (Kanada) Edynburg (Szkocja) Montreal (Kanada) Phnom Penh (Kambodża) Te małe miasta zachwyciły podróżnych w 2025 roku Z kolei tytuł najpiękniejszego małego miasta świata otrzymała Victoria w Kanadzie – elegancka stolica Kolumbii Brytyjskiej położona na malowniczej wyspie Vancouver. To miejsce, w którym widać wpływy brytyjskiej kultury, ale też niezwykłe bogactwo natury. Podróż promem przez zatokę Swartz już na wstępie zapowiada wyjątkowy charakter miasta, czyli m.in. spokojny rytm życia i zielone parki. Victoria zachwyca kameralnością, a popołudniowa herbata w jednej z lokalnych herbaciarni pozostaje symbolem jej niezmiennego uroku. Wystarczy jednak krótki wypad poza miasto, by odkryć dzikie lasy i zatoki, w których natura wciąż zachowuje swoją pierwotną formę. Puerto Vallarta w Meksyku, które zajęło drugie miejsce, to miasto, gdzie kultura kolonialna spotyka się z luzem nadmorskiego kurortu. Urok brukowanych uliczek Starego Miasta i bielonych domów przeplata się z zapachem oceanu i dźwiękami lokalnej muzyki. Największe wrażenie robi jednak to, co kryje się poza utartym szlakiem – spokojne zatoczki, restauracje dostępne jedynie od strony morza i plaże, na których można zapomnieć o pośpiechu. Wśród nich wyróżnia się plaża Yelapa, gdzie czas płynie wolniej, a prostota życia nabiera wyjątkowego smaku. Na trzecim miejscu znalazła się Florencja, perła Toskanii i kolebka renesansu. Miasto artystów i rzemieślników od wieków przyciąga miłośników sztuki, ale dziś zachwyca także nowoczesnym podejściem do kultury. Obok katedry Santa Maria del Fiore i słynnej Galerii Uffizi można znaleźć niewielkie galerie sztuki współczesnej, pracownie perfumiarzy i konceptualne przestrzenie, takie jak Gucci Garden. Florencja łączy przeszłość z teraźniejszością w sposób naturalny i pełen elegancji – tu historia nie jest wspomnieniem, lecz żywą częścią codzienności. Lista najlepszych miast na świecie w 2025 roku: Victoria (Kanada) Puerto Vallarta (Meksyk) Florencja (Włochy) Lucerna (Szwajcaria) San Miguel de Allende (Meksyk) San Sebastián (Hiszpania) Galway (Irlandia) Palma (Hiszpania) Valletta (Malta) Hobart (Tasmania, Australia) Źródło: Condé Nast Traveler Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kapsztad to najstarsze i drugie najludniejsze miasto RPA. Jest godne polecenia każdemu odwiedzającemu ten kraj. Zamiast jednak skupiać się na samym mieście my tym razem, chcemy przybliżyć to, co mają do zaoferowania jego przepiękne okolice.
W tym artykule: Niezwykłe plaże i morze w 50 odcieniach turkusu Szlak wraków Dzikie, ukryte plaże Niezwykłe plaże i morze w 50 odcieniach turkusu Kapsztad (czyli dosł. „miasto przylądka”) leży nad Oceanem Atlantyckim, nieco ponad 200 km od miejsca gdzie przebiega umowna granica pomiędzy Atlantykiem a Oceanem Indyjskim – Przylądka Agulhas. Bliżej miasta znajduje się za to przylądek Cape Piont, często mylnie uważany za punkt, w którym spotykają się wspomniane oceany. Malownicze wybrzeża pełne chropowatych skał i plaże nad wodą, która, jak się mówi, ma 50 odcieni turkusu to jedno z miejsc, które trzeba odwiedzić w czasie podróży do Kapsztadu. Oprócz pięknych widoków pełnych chyba wszystkich odcieni błękitu jakie istnieją, obszar ten jest też siedliskiem wielu gatunków ptaków. Cape Point leży na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych, w części parku zwanej Przylądkiem Dobrej Nadziei. Klify Cape Point (getty images) Szlak wraków Nazywany również jako szlakiem Olifantsbos, szlak wraków to trasa wędrówki prowadząca do wraku okrętu SS Thomas T. Tucker, który rozbił się w tym miejscu 1942 roku. Ten były statek transportowy, który przewoził amerykańskie uzbrojenie i oddziały wojska w czasie II wojny światowej jest dzisiaj wrakiem, którego kadłub (a raczej to co z niego zostało) wystaje z wody tuż przy samym wybrzeżu. Nieopodal znajduje się inny wrak – to pozostałości po holenderskim statku Nolloth, który służył do przewozu alkoholu, a który rozbił się tutaj w 1965 roku. Okoliczne wybrzeże daje możliwość zobaczenia jeszcze kilku innych wraków, które leżąc u samych wybrzeży sprawiają wrażenie, jakby były dekoracją postapokaliptycznego filmu. To naprawdę niezwykły widok, którego nie widuje się codziennie. Jeden z wraków na „szlaku wraków" (getty images) Dzikie, ukryte plaże Tajemnicze plaże ukryte wśród skał nie są tylko specjalnością Tajlandii (to z nią najbardziej kojarzą się takie miejsca dzięki słynnemu filmowi z Leonardo Di Caprio). Okolice Kapsztadu również są ich pełne, a co najlepsze – nie są zapełnione przez turystów. Jedną z najbardziej wartych uwagi jest plaża Diaz, która powszechnie uważana za jedną z najpiękniejszych w Kapsztadzie. To puste i spokojne miejsce. Przyczyną tego jest po pierwsze fakt, iż z powodu występujących tu silnych prądów morskich, pływanie jest zabronione. Po drugie, zniechęcający może wydawać się spacer, który trzeba odbyć by do niej dotrzeć z pobliskiego parkingu, w dół po stromych drewnianych schodach. Plaża jest jednak absolutnie warta wysiłku! Same widoki jakich można tu doświadczyć wynagradzają wycieczkę w to miejsce.
10 miejsc, gdzie przeżyjesz niezapomnianego sylwestra
Co roku to samo – na kilka dni przed sylwestrową nocą podnosi się panika. Gdzie iść, kogo zaprosić, co jeść? W tym roku propozycja jest inna – rzuć wszystko i pojedź w jedno z 10 miejsc, w którym przeżyjesz niezapomniane rozpoczęcie nowej dekady.
Wszystkie zdjęcia pochodzą z Getty Images 1. Sydney, Australia Sydney jest pierwszym dużym międzynarodowym miastem, które powita Nowy Rok o północy. Główny pokaz fajerwerków odbywa się w porcie i jest bardzo spektakularny, a tło w postaci charakterystycznego budynku opery i mostu Harbor sprawia, że jest jedyny w swoim rodzaju. Ale fajerwerki to nie wszystko – kto nie chciałby rozpocząć roku 2020 na gorącej plaży? 2. Taipei, Tajwan Sylwestra w tym kraju zdecydowanie nie spędza się w domu – na ulicach Taipei, stolicy Tajwanu, odbywa się wówczas prawdziwy wizualno-muzyczny spektakl, którego nikt nie chce przegapić. Najwyższy budynek w mieście, Taipei 101, staje się wówczas fajerwerkową bazą, a w centrum miasta na każdym kroku można natknąć się na występy lokalnych muzyków. 3. Bangkok, Tajlandia Bangkok zasłużenie znajduje się na szczycie listy miast z najbogatszym nocnym życiem, jest więc oczywiste, że sylwestrowa noc obfituje tam w tłumy, kolory i głośną zabawę. Podczas obchodów nowego roku zwłaszcza dwa miejsca w tym mieście są warte odwiedzenia – okolice centrum handlowego CentralWord Plaza, w którym sylwestrowe obchody przypominają te z Times Square w Nowym Jorku, oraz rejon rzeki Chao Praya, gdzie spotykają się okoliczni mieszkańcy. 4. Dubaj, Emiraty Arabskie Do tego, że przywitanie nowego roku w szortach, z widokiem na najwyższy budynek na świecie (Burj Khalifa) wśród kolorowych fajerwerków jest czymś magicznym, raczej nie trzeba nikogo przekonywać. Przed lub uroczystościach warto tu rozpieścić swoje podniebienie w jednej z lokalnych restauracji i odpocząć na Burj Plaza, gdzie tłumy będą trochę mniejsze, niż w centrum sylwestrowych wydarzeń. 5. Moskwa, Rosja Historyczny Plac Czerwony w Moskwie jest jedną z najzimniejszych, ale i najbardziej atrakcyjnych wizualnie scenerii, jeśli chodzi o sylwestrowe pokazy fajerwerków. Ci, którzy lubią łączyć rozrywkę z historią, mogą zobaczyć jeden z najczęściej odwiedzanych grobów na świecie, w którym spoczywa Władimir Lenin lub obejrzeć relikty zimnej wojny z czasów radzieckich. 6. Kapsztad, RPA Kapsztad jest jednym z najpiękniej położonych miast w Afryce, a sylwestrowe fajerwerki sprawiają, że wydaje się ono jeszcze bardziej spektakularne. Poza uczestnictwem w lokalnych noworocznych uroczystościach warto spróbować tutejszych win i afrykańskich przysmaków. 7. Londyn, Wielka Brytania Okolice Tamizy zawsze stanowią niezwykłe tło dla sylwestrowych fajerwerków. Bycie w samym centrum tych wydarzeń jest odpłatne, jednak pokaz świateł można zobaczyć za darmo z takich wzgórz, jak Primrose Hill, Parliament Hill, a także z parku Greenwich i okolic Alexandra Palace. Wejście Anglii w nowy rok można też z powodzeniem oglądać z baru Skybar, który znajduje się na 28 i 29 piętrze budynku Millbank Tower i co roku organizuje 12-godzinną imprezę, lub przywitać rok 2020 w jednym z najstarszych pubów w Londynie (np. Old Bell Tavern, który funkcjonuje od 1670 roku). 8. Rio de Janeiro, Brazylia Jeśli chcesz powitać nowy rok na plaży w towarzystwie około 2 milionów innych ludzi, wybierz się do Rio de Janeiro – plaża Copacabana przypomina wówczas słynny karnawał i wszędzie dookoła słychać śmiech, muzykę i taniec. 9. Nowy Jork Times Square na Manhattanie to synonim sylwestra w całych Stanach Zjednoczonych i co roku bierze w nim udział ponad milion osób z całego świata. Ci, którzy nie przepadają za tłumami, mogą przywitać nowy rok na Brooklynie – w okolicach Grand Army Plaza odbywają się nieco bardziej kameralne uroczystości. 10. Las Vegas Vegas świeci przez cały rok, ale na sylwestra nieco gaśnie – miasto zamyka się dla pojazdów, by piesi mogli przejąć kontrolę nad ulicami i bez przeszkód świętować wejście w nowy rok. O północy prawie wszystkie kasyna wystrzeliwują tu z dachów swoich budynków imponującą serię fajerwerków, a widowisko najlepiej widać ze szczytu wieży Stratosphere Tower.
Oto jedno z najpiękniej położonych miast świata
Zachwycamy się Kapsztadem i podpowiadamy, jak zorganizować podróż do Republiki Południowej Afryki.
Jak pięknie! U podnóża Góry Stołowej rozciąga się ogród botaniczny Kirstenbosch. Od połowy czerwca aż do późnego października kwitnie w nim narodowy kwiat Republiki Południowej Afryki, czerwona protea królewska. Na szczyt góry, która daje cień roślinom, od 1929 r. kursuje kolejka linowa. Zamiast wjeżdżać kolejką, lepiej wejść za darmo jednym z kilkunastu szlaków. Z tej wysokości widać jak na dłoni, jak wielkie i jak piękne to miasto. Kapsztad położony jest w miejscu spotkania Oceanu Indyjskiego z Atlantyckim, nad zatoką pełną malowniczych plaż; jak choćby Hout Bay, przy której kiedyś była maleńka rybacka wioska, a dziś to ulubione miejsce wypoczynku mieszkańców. Z pobliskiego portu odpływają stateczki na wyspę Duiker – dom tysięcy fok. Na zdjęciach wyglądają obłędnie. Tak jak cały Kapsztad. Zrób to Z Warszawy do Johannesburga można dolecieć przez duże europejskie lotniska. Bilety w cenach ok. 3 tys. zł oferują linie Lufthansa, British Airways, KLM, Air France. Po RPA można poruszać się tanimi liniami (southafrica.info), autobusami, np. przewoźników Greyhound, Baz Bus (computicket.com) lub pociągami – w tym luksusowym Blue Train na trasie Johannesburg– –Kapsztad. Najwygodniejszym środkiem transportu jest z pewnością samochód; koszt wynajmu, ok. 70 zł za dzień. Wybierając termin wyjazdu, pamiętaj, że pory roku są odwrotnością naszych, a więc nasza zima to lato na półkuli południowej. Miesiące od września do lutego – czyli wiosna i lato – to najlepszy czas na wizyty, jeśli liczymy na słoneczne dni i wysokie temperatury.
O najstarszym mieście RPA mówi się, że jest „najpiękniejszym miastem świata” i nie ma w tym żadnej przesady. Siedząc w oszklonej restauracji, której taras niemal zwisa nad spienionym oceanem, i oglądając przeciwległą Górę Stołową, przestajemy mieć jakiekolwiek wątpliwości.
Rozerwij się Winiarni jest w mieście tyle co w innych – piekarni. Miejscowi są bardzo przywiązani do rodzimych trunków i rzadko sięgają po te z innych krajów. Warto odwiedzić też winnice Groot Constantia. Surfuj Wybrzeże Przylądka Dobrej Nadziei, szczególnie Clifton Beaches, to raj dla surferów. Białe szerokie plaże i nieustająco wysokie fale przyciągają miłośników śmigania na desce i kitesurferów, ale też fotografów. Zjedz dobrze Dobrych restauracji jest tu mnóstwo. Warto znaleźć takie, które serwują tradycyjną kuchnię. Trzeba spróbować rystafelu, czyli tutejszej wersji indonezyjskiej potrawy z ryżu z dodatkami, głównie ziołami i warzywami. Najciekawsze restauracje, kawiarnie i bary znajdziemy na Nabrzeżu Alfreda i Wiktorii, słynnym Waterfront niedaleko portu i mariny. Odwiedź District 6 Museum to miejsce, które opowiada historię multikulturowego miasta poprzez przedmioty, dokumenty i artefakty sprzed ponad 100 lat i czasu apartheidu. Warto wybrać się również do Parku Greenpoint. W tych ogrodach w centrum miasta zobaczymy wiele gatunków roślin i ptaków. Idealne nadaje się na weekend z rodziną. Można tu jeździć na rowerze, biegać czy piknikować. Zobacz taniec afrykański Najlepszych tancerzy zobaczymy w The African Dance Theater w Waterfront. Aktorzy ubrani w tradycyjne stroje dają ponadgodzinny, bardzo energiczny pokaz ludowego tańca. Jak dotrzeć? Lot z Warszawy z przesiadką w Amsterdamie, Londynie lub Paryżu to koszt ok. 3 tys. zł. Ale możemy najpierw polecieć do Johannesburga (KLM, British Air., Qatar Air.), ok. 1,9 tys. zł, a do Kapsztadu pojechać autokarem linii Intercape za niecałe 200 zł. Gdzie spać? W Big Blue Backpackers lub Altona Lodge za nocleg zapłacimy ok. 220 zł, plusem tych miejsc jest usytuowanie w pobliżu A&V Waterfront. Trochę taniej, ale też dalej od centrum, będzie w Wish U Were Here (130 zł) i Cape Town Deco Lodge Backpacker (140 zł). Iza Klementowska
Paryż: Jedno z najpiękniejszych miast świata
Stolica mody, kultury, miejsce, gdzie można zjeść wytworną kolację lub zadowolić się bagietka i butelką wina w plenerze
Jeśli dziś wtorek, to jutro jesteśmy na premierze. Zanim jednak zasiądziemy w paryskim kinie, zapraszam na spacer po miejscach mało znanych, które odwiedzali jednak bardzo znani ludzie Paryż jest jak ruchome święto, twierdził Ernest Hemingway, który bawił tu między wojnami. Ja w takim razie świętowałem wielokrotnie, czasem kilka razy w roku, niekiedy tracąc rachubę, który to już raz ląduję na lotnisku CDG. Chętnie powiedziałbym, że byłem w Paryżu po raz pierwszy jako uczestnik tzw. Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym. No, ale wtedy musiałbym być nieśmiertelny niczym XVIII-wieczny hrabia de Saint-Germain, którego widziano żywym ponad 100 lat po jego rzekomej śmierci w roku 1784 (gdy parę lat później otwarto jego trumnę, okazała się pusta). Więc lepiej powiedzmy, jak w bajkach, że pierwszy raz wylądowałem tu „dawno, dawno temu”. Środa w kinie Żeby naprawdę poznać Paryż, nie trzeba odwiedzić wszystkich jego muzeów. Wojciech Kilar, który jeździł do Paryża przez ponad 50 lat, w Luwrze był tylko dwa razy, raz samemu, raz z żoną. Poznanie Paryża to dla mnie raczej ciągłe po nim wędrówki, z metra korzystam tylko na rzeczywiście długich trasach. Owszem, miło jest zajrzeć do Café de Flore czy Café les Deux Magots (przy bulwarze, o którym wspomnę za chwilę), zwłaszcza jeśli pamięta się, kto bywał tu wcześniej, ale prędzej „poczuje się paryżaninem” ten, kto usiądzie do kolacji w dowolnej knajpie za rogiem, a rano pójdzie do najbliższej boulangerie, by kupić świeżą bagietkę na śniadanie. Jest mnóstwo przewodników i spacerowników po stolicy Francji. Ale tak naprawdę liczą się dwie pomoce, do kupienia już na miejscu – plan Paryża (najlepiej ten wydany przez Editions A. Leconte, w charakterystycznej niebieskiej okładce) oraz Pariscope, czyli informator kulturalny ukazujący się w każdą środę. Kosztuje niecałe euro, a opisuje absolutnie wszystkie imprezy, wystawy i filmy, które można wtedy zaliczyć. We Francji, inaczej niż w reszcie świata, premiery filmowe pojawiają się w środy, a nie w piątki. Maria i czterej muszkieterowie Zastrzegam, że nie zdradzę adresów wszystkich, bo przecież część muszę zachować dla siebie. O hrabim Saint-Germain wspomniałem nie przypadkiem (podobno Napoleon III kazał zebrać wszelkie dane na jego temat, ale spłonęły one podczas pożaru pałacu Tuileries w 1871 r.), gdyż będziemy się poruszać w okolicach lewobrzeżnego bulwaru Saint Germain (równoległego do Sekwany) i krzyżującego się z nim bulwaru Saint Michel. Idąc tym ostatnim od Sekwany, po lewej stronie zobaczymy charakterystyczną (kopuła!) sylwetkę Panteonu. Są dwa powody, żeby wejść do środka. Po pierwsze, wahadło Foucaulta. Niby kilka takich wahadeł jest w Polsce (np. we Fromborku), ale to tu w 1851 r. Jean Foucault na linie o długości 67 m zawiesił kulę zaopatrzoną w rylec. Śledząc ruchy swobodnie zawieszonego wahadła (tzn. ślady, jakie rylec pozostawia na obwodzie koła, w środku którego jest zainstalowana lina), Foucault wykazał, że Ziemia obraca się wokół własnej osi. Powód drugi to zebrane w podziemiach Panteonu groby sławnych Francuzów, wśród nich jest też Polka Maria Skłodowska-Curie. Bawi mnie, że vis-à-vis leżą w jednej „salce”: Jean-Jacques Rousseau i Wolter. Obaj to niezłe gagatki. Rousseau napisał Emila, pierwszy podręcznik wychowania, ale własne dzieci oddał do sierocińca. Wolter dał się za pieniądze omamić carycy Katarzynie II, popierając rozbiory Polski. Ale my zeszliśmy do podziemi głównie dla Aleksandra Dumasa, którego prochy sprowadzono do Panteonu w roku 2002. Ta lokalizacja idealnie doń pasuje, gdyż niedaleko, w pobliżu kościoła Saint-Sulpice (na południe od bulwaru Saint-Germain), mieszkali czterej muszkieterowie. Umberto Eco w piątym rozdziale Sześciu przechadzek po lesie fikcji rozstrzyga wątpliwości związane z ich adresami: Atos to ulica Ferou, Portos – Vieux Colombier, d’Artagnan – Fossoyeurs, która w 1806 r. zmieniła nazwę na Servandoni, przy której mieszkał też Aramis, gdy jej fragment zwał się Pied de Biche. Złaziwszy te okolice, wypada na koniec wpaść do kaplicy Sorbony (na wschód od bulwaru Saint Michel), pod wezwaniem świętej Urszuli, gdzie spoczywa kardynał Richelieu, który był kanclerzem uniwersytetu. A gdy ktoś poczuje się zmęczony tą wędrówką, może odpocząć na ławce w Ogrodzie Luksemburskim. Urodziny Napoleona Paryż najlepiej odwiedzać w sierpniu. Jest wtedy pusty, bo paryżanie masowo wyjeżdżają pierwszego dnia tego miesiąca na urlop. 15 sierpnia zawsze zaglądam do Inwalidów, kompleksu budynków służących niegdyś jako szpital i pensjonat dla inwalidów wojennych. Dociera się doń, schodząc z bulwaru Saint-Germain na ulicę Grenelle, która prowadzi wprost do placu z pałacem Inwalidów. To tu w kwietniu 1861 r. złożono prochy Napoleona Bonaparte, 21 lat wcześniej sprowadzone z Wyspy św. Heleny. Na grobowiec w kolorze miodowo-czerwonym patrzy się z góry, z okrężnej galeryjki. Ciało cesarza zostało zabalsamowane i ponoć zamknięte w sześciu trumnach (z cyny, mahoniu, ołowiu, hebanu i fińskiego czerwonego porfiru). 15 sierpnia to oczywiście dzień jego urodzin (w 1769 r. w Ajaccio, na Korsyce). Co do urodzin, to miło jest je świętować w Le Procope, na ulicy de l’Ancienne Comédie 13 przecinającej bulwar Saint Germain. To najstarsza kawiarnia w Paryżu – w 1686 r. założył ją Francesco Procopio dei Coltelli, rodem z Palermo. Bywał tu Danton, Beaumarchais i Chopin. Podobno Diderot pisał w Le Procope teksty do Encyklopedii, a Benjamin Franklin przyszłe artykuły konstytucji amerykańskiej. Lokal zachował stylowy wystrój: na ścianie wisi Deklaracja praw człowieka i obywatela, zaś na drzwiach toalety widnieją tabliczki „obywatelki” i „obywatele”. Przy wejściu wystawiono kapelusz Napoleona, który w Procope pijał kawę. Ja wciąż pamiętam, że zjadłem tu smacznego tatara. Z księgarni na lewym brzegu najbardziej oblegana jest Shakespeare and Company przy ulicy de la Bûcherie 37, blisko Sekwany. To do niej zachodzą Julie Delpy i Ethan Hawke w Przed wschodem słońca Richarda Linklatera, docierając aż do kanapy na jej najwyższym piętrze. Księgarnia specjalizująca się w wydawnictwach anglojęzycznych została otwarta w 1951 r. przez niedawno zmarłego George’a Whitmana na pamiątkę innej księgarni, którą w latach 1919–1940 prowadziła Sylvia Beach. U Beach gromadzili się m.in. James Joyce, Hemingway i uznany później za faszystę Ezra Pound. Ja jednak wolę inną księgarnię – Librairie Gibert na placu Saint-Michel, pod numerem 5. Księgarni Gibert jest w tej okolicy aż osiem. Całą sieć założył w 1886 r. Joseph Gibert, profesor literatury klasycznej z Saint-Étienne zajmujący się najpierw sprzedażą podręczników. „Moja” księgarnia przypomina kilkupiętrową więżę – na kolejne piętra wjeżdża się ruchomymi schodami, schodzi z nich schodami klasycznymi. Ileż czasu spędziłem tu, grzebiąc wśród książek o filmie, wśród komiksów i kryminałów w wydaniach kieszonkowych! Na zewnątrz, na ogrodzonym terenie wokół księgarni, wystawiane są przecenione ciekawostki: znalazłem tam kiedyś Encyklopedię Juliusza Verne’a z opisami jego życia, wszystkich jego książek i wymyślonych przez niego bohaterów. Dodatkowa zaleta tego Giberta jest taka, że wychodząc z niego, wystarczy skręcić w prawo, by znaleźć się w „sieci ulic” (de la Huchette, St.-Sévérin), na których są wyłącznie restauracje z różnych zakątków świata. Z szacunku dla gospodarzy można rozpocząć od jakiejś crêperie, smakując naleśniki z mąki gryczanej (słodkie i wytrawne) obowiązkowo popijane cydrem. Ostatnie tango Maszerując po bulwarze Saint-Germain, nie zaszkodzi zajrzeć do opactwa Saint-Germain-des-Prés, gdzie 76. opatem był Jan Kazimierz Waza, po tym jak w roku 1668 porzucił polski tron. To jego w Potopie uratował Andrzej Kmicic, a w Ogniem i mieczem zagrał Marek Kondrat. Jest tu grób byłego króla, choć bez ciała – przewiezionego na Wawel. Przed śmiercią w roku 1672 Jan Kazimierz zdążył jeszcze związać się z Françoise-Marie Mignot, wdową po pewnym marszałku, która urodziła mu córkę Marie-Catherine. Pozostając w nastroju grobowym, wiem, że z paryskich cmentarzy turyści najchętniej odwiedzają Père-Lachaise, na prawym brzegu, choćby z powodu nagrobka Jima Morrisona. Ja jednak wolę skromniejszy i młodszy o 20 lat (otwarty w 1824 r.) cmentarz Montparnasse (bulwar Edgara Quinet 3). Od bulwaru Saint-Germain najlepiej pójść doń ulicą de Rennes, na której, nawiasem mówiąc, jest sporo sklepów z damskimi butami. Tu leżą: Charles Baudelaire, Samuel Beckett, Julio Cortázar, Eugène Ionesco, André Citroën, Guy de Maupassant, Philippe Noiret, Roland Topor i Jean-Paul Sartre. Za każdym razem, gdy tam jestem, odnajduję kolejny grób, którego nie znalazłem wcześniej, i zostawiam sobie inny, na następną wizytę. Tak „odwiedziłem” Emila Ciorana („Tylko jedno jest ważne: nauczyć się bycia przegranym”), Maurice’a Leblanca, autora Arsène’a Lupina i Aleksandra Alechina, jedynego szachistę, który zmarł jako aktualny mistrz świata. „Najżywszy” jest tu jednak grób Serge’a Gainsbourga, ludzie kładą na nim listy, paczki papierosów i bilety metra. Zresztą Gainsbourg mieszkał między bulwarem Saint-Germain i Sekwaną, przy ulicy Verneuil 5. Mur tej posesji cały pokryty jest dedykowanymi mu graffiti. Jeśli ktoś interesuje się domami sław, powinien poszukać w paryskich papeteriach serii pocztówek ze zdjęciami i adresami takich domów. Jak przedostać się z lewobrzeżnego do prawobrzeżnego Paryża? Osoby mające dość siły, by wędrować aż za wieżę Eiffla, mogą skorzystać z mostu Bir-Hakeim, po którym Marlon Brando spaceruje w Ostatnim tangu w Paryżu Bernardo Bertolucciego. Most ma dwa poziomy, po wyższym jeździ 6. linia metra. Po drugiej stronie Sekwany rozciąga się dzielnica Passy: proszę spróbować znaleźć dom, w którym Brando i Maria Schneider próbują wynająć to samo mieszkanie. My jednak pójdziemy na prawy brzeg bulwarem Saint-Michel, by przechodząc po wyspie Cité, minąć Palais de Justice, na którego schodach fotografował się Krzysztof Kieślowski i bohater jego Białego grany przez Zbigniewa Zamachowskiego. Po drugiej stronie rzeki nie wolno przegapić Le Centre Pompidou (to 4. dzielnica) z biblioteką, w której przesiadywał Zbigniew Herbert. Widziałem tu kiedyś znakomitą wystawę z rekwizytami z filmów Alfreda Hitchcocka. W lutym 2014 r. pokazywano w Pompidou zdjęcia Henri Cartiera-Bressona („Fotografować to ustawić na tej samej linii strzału głowę, oko i serce”). Za Pompidou rozpościera się Le Marais, czyli Bagno, pełne urokliwych uliczek z knajpami. W mojej ulubionej – Les Philosophes (Vieille du Temple 28) – trudno o wolny stolik. Podają tu pyszne sałatki, jedna nazywa się jak lokal, i ciastko reklamowane jako gâteau espresso. Z Vieille du Temple warto skręcić w ulicę des Rosiers pełną żydowskich piekarni, w których znajdziemy serniki i makowce, i sprzedawczynie mówiące po polsku. W Le Marais – od lat 80. do śmierci w 2000 r. – mieszkał Kazimierz Brandys. Ciekawe, ile osób czytuje dziś w Polsce jego książki (Wariacje pocztowe chyba się nie zestarzały?). Ostatnim miejscem na prawym brzegu, do którego zajrzymy – w dzielnicy 12., za placem Bastylii – jest Cinémathèque Française (Bercy 12, w pobliżu hali sportowej Bercy, linie metra 6. i 14.), ichnia Filmoteka Narodowa, w 2005 r. przeniesiona tu, do budynku projektu Franka Gehry’ego. Dzięki tutejszym wystawom można się nauczyć historii kina, można tu też filmy kupić (w sklepie), obejrzeć (w kinie) i spotkać się z ich autorami. A wizyt w Cinémathèque nie odmawiają największe sławy – zdjęcie reklamowe pokazuje, że spotkali się tu Roman Polański i Martin Scorsese. Niezgorsze towarzystwo, prawda? Jacek Szczerba
Morskie życie tego miejsca zapiera dech w piersiach. Wybrzeże Południowej Afryki
Południowa Afryka posiada jedne z najbogatszych wód świata. Trwa jednak debata nad tym, jak w nienaruszonym stanie zachować te zasoby i społeczności rybackie, które są od nich zależne.
Tekst Kennedy Warne Zdjęcia Thomas P. Peschak U zachodnich wybrzeży Kapsztadu, nieopodal ulubionego przez surferów miejsca zwanego Dungeons („Lochy”), leży niska, płaska wyspa, którą wzięły w posiadanie foki. Drzemią tam, porykują, pielęgnują młode, a co jakiś czas pełzną do Atlantyku, gdzie pływający z fajkami nurkowie mogą oglądać ich igraszki w lasach krasnorostów wokół raf. Słońce połyskuje na pęcherzykach powietrza uwięzionych w ich sierści, a kiedy wykonują salta i odpływają pędem, pozostawiają za sobą smugę bąbelków przywodzących na myśl szampana. Ta wyspa leży w obrębie zastrzeżonej strefy Karbonkelberg, rezerwatu objętego zakazem połowów, będącego częścią znacznie rozleglejszego obszaru chronionego, w skład którego wchodzi większość linii brzegowej Kapsztadu. Karbonkelberg należy do miejsc, w których człowiek, oczarowany wąsatymi pyszczkami fok gapiących mu się w twarz, może pomyśleć, że w oceanicznym świecie wszystko jest w porządku. O ile, tak jak ja to zrobiłem, nie popatrzy w górę i nie dostrzeże szeregu ludzi z ciężkimi workami na plecach pnących się w górę ścieżki biegnącej po zboczu. Odrywając się od gimnastycznych popisów fok, popłynąłem do maleńkiej zatoczki i wyszedłem na brzeg pokryty warstwą wyrzuconych muszli uchowców. Były wielkości miseczek do zupy i połyskiwały perłowymi odcieniami różu i zieleni niczym obrazy zorzy polarnej. Powietrze wypełniał gryzący odór fok i gnijących krasnorostów. Jakiś ibis kroczył pomiędzy muszlami, wydziobując resztki wnętrzności ślimaków. Wspiąłem się na płaski głaz, który przed kilkoma minutami był rzeźnią uchowców. Właśnie tutaj tamci ludzie wydłubywali mięso z muszli i napełniali nim worki. Stroma i kręta ścieżka biegnąca pośród morza dzikich kwiatów prowadzi z tej zatoczki do getta Hangberg. Tym szlakiem co roku transportowane są setki ton nielegalnie odławianych uchowców, w języku afrikaans zwanych perlemoen. Mięso poprzez szereg pośredników i przetwórców trafia do Hongkongu i innych miejsc w Azji, gdzie uchowce uchodzą za przysmak i afrodyzjak. Tymczasem w RPA są synonimem porażki, braku egzekwowania prawa, kiepskiego zarządzania łowiskami. Uchowce stanowią upadły segment połowów, a pozyskujący je kłusownicy są powszechnie piętnowani jako sępy bogacące się na wyczerpywaniu zamierających zasobów. Ale uchowiec to jedynie część większej morskiej tragedii. Populacje jednej trzeciej południowoafrykańskich łowisk przybrzeżnych załamały się. W roku 2000 rząd ogłosił stan zagrożenia i obciął liczbę licencji rybackich, zakazując pozyskiwania 40 gatunków ryb przybrzeżnych tradycyjnie uznawanych za ważne. Nawet narodowa ryba, 30-centymetrowy galjoen (Dichistius capensis), który żywi się małżami, została objęta zakazem. Mimo to poziom wielu populacji pozostaje niebezpiecznie niski, na pograniczu wyginięcia. W uwielbiającej ryby i rozmiłowanej w rybołówstwie RPA spadek połowów i znikające gatunki wywołują niepokój. Jeśli zasoby ryb dotyka kryzys, to samo dotyczy także rybołówstwa. Uważa się, że zagrożona jest podstawa utrzymania połowy południowoafrykańskich społeczności rybackich. A przecież w 1994 r., gdy Nelson Mandela został prezydentem nowej, demokratycznej RPA, jego partia, Afrykański Kongres Narodowy, uważała ryby za element łagodzący nierówności społeczne i umożliwiający odbicie się od dna ubogim. Mozaikowe państwo przedstawiało swe morskie zasoby jako żyłę złota dla wszystkich. Początkowo perspektywa transformacji społecznej wyglądała dobrze. Tysiące „historycznie pokrzywdzonych jednostek” – czarnych i kolorowych (to termin akceptowany w RPA, głównie na określenie ludzi pochodzenia europejsko-afrykańskiego) – otrzymało prawa do połowów. W roku 2004 ponad 60 proc. komercyjnych kwot połowowych znajdowało się w rękach tej grupy (10 lat wcześniej był to niespełna 1 proc.). Jednak rząd zaprosił do bufetu więcej gości, niż ten mógł nakarmić. Co gorsza, cała kategoria rybaków nie znalazła się na liście zaproszonych. Nowa polityka obejmowała jedynie połowy komercyjne, rekreacyjne i na potrzeby własne, czyli niezwiązane ze sprzedażą ryb. Nie uwzględniono rybaków łowiących na niewielką skalę, niejako rzemieślniczo, którzy nie należeli w pełni ani do grupy komercyjnej, ani nie łowili wyłącznie dla siebie. Co ważniejsze, uważali samych siebie za członków społeczności rybackich, a nie indywidualnych operatorów. Chodziło im o kolektywne prawa i dostęp do zasobów. Nie pasowali do systemu kwot opartego na sprywatyzowanej własności. Ci drobni rybacy odczuwali wykluczenie z procesu przydziałów jak dotkliwe przypomnienie apartheidu. No i istniało jeszcze dodatkowe źródło alienacji, coś, co w doskonałym świecie byłoby ich największym sojusznikiem – chronione obszary morskie (marine protected areas – MPA). Te fragmenty wybrzeża i dna morskiego, które częściowo lub całkowicie wyłączono z eksploatacji przez człowieka. MPA są jak oazy na pustyni. Życie morskie rozkwita wewnątrz każdego z takich schronień i wylewa się na sąsiednie wody, zwiększając połowy i dostarczając środków do życia. Chronione obszary są uważane za coś niezbędnego do utrzymania życia w morzu i zarządzania łowiskami. Wszystkie nieomal państwa morskie podpisały traktat ONZ stawiający za cel ochronę 10 proc. światowego oceanu do roku 2020. Jednak dla wielu małych społeczności rybackich MPA są solą sypaną na rany nierówności, zwłaszcza jeżeli wyłączony z połowów obszar leży tuż obok ich siedzib. Tak dzieje się w przypadku Hangbergu, gdzie rezerwat Karbonkelberg ciągnie się wzdłuż kilometrów wybrzeża. Hangberg rozciąga się na stoku wzgórza wychodzącego na plażowe przedmieście Hout Bay. Ponad rozchwierutanymi budami i bungalowami wznosi się grań o nazwie Sentinel („Wartownik”). To getto stało się miejscem wielu wartowników. Kłusownicy zatrudniają obserwatorów wypatrujących policji, ale funkcjonują tu też policyjni informatorzy donoszący na kłusowników. Dumna społeczność jest dziś krainą przestępstw i szemranych interesów. Przeszedłem przez labirynt alejek Hangbergu wraz z Donovanem van der Heydenem, opiekunem młodzieży, działaczem społecznym i byłym kłusownikiem. Na sznurach do prania wisiały kombinezony piankowe, a nad blaszanymi dachami snuł się dym marihuany. Van der Heyden, z dredami wetkniętymi pod rastafariańską czapkę, opowiadał długą historię wywłaszczania, pamiętaną przez tę społeczność. – Jest wiele gniewu – powiedział. – Ludzie patrzą na to, jak wiele biała branża rybacka wzięła z tych zasobów, i pytają: „Kto tu jest kłusownikiem? Wy to mieliście. Wy narobiliście bałaganu. A teraz, kiedy domagamy się swojej działki, obwinia się nas o uszczuplanie zasobów. A przez ile lat wy robiliście to samo?”. – Właśnie dlatego zostałem tzw. kłusownikiem. To była moja metoda na składanie oświadczenia o niesprawiedliwości. Powiedział, że społeczność czuje się zdradzona, co bierze się z faktu, że rząd, pragnąc otworzyć łowiska dla nowych kandydatów, wykluczył z gry prawdziwych rybaków. – Wszyscy się na to rzucili: politycy, nauczyciele, prawnicy. Ludzie rezygnowali ze swoich zawodów, żeby dostać się do tej branży, tak była otwarta. I teraz, kiedy chwycili ją w swoje łapy, nie zamierzają odpuścić. Zatrzymaliśmy się obok maleńkiego sklepiku spożywczego. Ponad ogrodzeniem z kolczastego drutu przelewała się fioletowa bugenwilla. Henry Adams, śniady 56-latek z tatuażami na przedramionach, podszedł do furtki, żeby porozmawiać. Przez 17 lat łowił u wybrzeży Afryki, ale teraz nie może utrzymać się z rybołówstwa na podstawie swojego legalnego pozwolenia rekreacyjnego. – Przyznali kwoty połowowe ludziom, którzy nie znają morza – powiedział – więc teraz ja muszę kłusować. Kwoty sprawiły, że jestem nielegalny. Adams nie nurkuje za uchowcami. Łowi langusty, kreef. Wiosłuje nocą całymi kilometrami, żeby chwytać je w małe sieci pierścieniowe. Jeśli nadpływa policja, chowa się „w bambusach”, jak nazywa obszary porośnięte przez brunatnice Nereocystis luetkeana, z łodygami grubymi jak baseballowe kije. Łodzie z silnikami zaburtowymi nie mogą go tam ścigać. Przed sądem stawał już cztery razy, ale twierdzi, że to niczego nie zmienia. – Będę łowił do śmierci – deklaruje. Kilka ulic dalej natrafiliśmy na lśniący ponton w szarym militarnym kolorze. Jacyś młodzi ludzie wymieniali śruby napędowe dwóch potężnych silników zaburtowych. Właściciel łodzi wyszedł z jednego z domów. Stwierdził, że nie zamierza z nami rozmawiać. Powiedział, że jeśli chcesz być kłusownikiem, musisz „działać jak mysz: delikatnie i cicho”. A potem przez 20 minut krytykował rządową politykę wobec łowisk. – Kiedy AKN doszedł do władzy, myślałem, że wezmą wielkie kwoty połowowe białych ludzi, posiekają je na małe kawałki i porozdają rodzinom rybackim, by mogły przeżyć – powiedział. – A co oni zrobili? Zabawili się w wyliczankę entliczek-pentliczek. Jeśli wystarczająco głośno nie krzyczałeś, nie dostawałeś kwoty. Społeczności rybackie podzieliły się na frakcje – po jednej stronie rodziny o uznanej pozycji, po drugiej oportuniści. – Obowiązywała zasada „dziel i rządź” – wyjaśnił van der Heyden, który sam jest rybakiem od czterech pokoleń. – Rząd promował podejście indywidualistyczne i w rezultacie ucierpiały zarówno zasoby, jak i społeczności. Jego zdaniem gdyby uznano racje tradycyjnych rybaków, mogliby oni współpracować z rządem w ustalaniu zasad zrównoważonych połowów. Zamiast tego tyranizowano ich i spychano na boczne tory, więc teraz nie mają poczucia własności. A ten obszar chroniony na ich podwórku? On nie jest ich, jest państwowy. Mimo wszystko zanosi się na zmiany. Społeczności rybackie zaczęły dowodzić, że zamknięte obszary naruszają ich konstytucyjne prawo dostępu do żywności. Ten argument zyskał akceptację prawną i polityczną, toteż narastają naciski na zmianę granic niektórych obszarów chronionych i otwarcie stref zamkniętych dla połowów. Badacze morza błagają rząd, by tego nie robił. Twierdzą, że jeśli otworzy się jeden MPA, reszta upadnie. Pięćdziesiąt lat korzyści z ochrony łowisk zostanie wymazanych w ciągu kilku miesięcy. Kiedyś mawiano: „Daj człowiekowi rybę, a wyżywisz go przez jeden dzień; naucz go łowić, a będzie miał co jeść przez całe życie”. Dziś biolog łowisk dodałby: „Ale tylko wtedy, gdy zachowasz zdolną do życia populację ryb”. Bruce Mann, oceanolog, który swoimi badaniami przyczynił się do utworzenia jednego z największych południowoafrykańskich MPA, Pondoland u brzegów Prowincji Przylądkowej Wschodniej, wyjaśnił mi, jak obszary chronione spełniają tę funkcję. – MPA działa niczym konto bankowe – stwierdził w Instytucie Badań Oceanograficznych w Durbanie. – Inwestujesz swoje pieniądze i masz poczucie bezpieczeństwa, wiedząc, że zawsze tam będą. Ale dostajesz też jakieś odsetki, drobny naddatek, z którego możesz żyć. Zgodnie z tą logiką rybacy kłusujący w obszarach chronionych w najlepszym razie trwonią swój kapitał, a w najgorszym obrabowują bank. Dlaczego mieliby to robić? Żeby się przekonać, pojechałem 130 km na północ od Kapsztadu, do Langebaan, krętej laguny na smaganym falami zachodnim wybrzeżu RPA. Jej osłonięte bagna, piaszczyste mierzeje i turkusowobłękitne płycizny są wylęgarnią ryb, a także schronieniem i terenem żerowania setek gatunków ptaków, od sokołów po flamingi. Oom (Wujek) Billie Smith zabrał mnie na połów harderów, czyli barwen. Większość tych ryb soli się i suszy, robiąc tzw.i . Oom Bille łowił je przez całe życie. Mała, ciężka, napędzana silnikiem zaburtowym jolka, czyli bakkie, należąca do Ooma Billie przewiozła nas przez lagunę do osłoniętego miejsca, w którym rozwinął swe sieci. Dzień był bezwietrzny i Wujek nie liczył na wielkie połowy. Lubi łowić, kiedy prędkość wiatru przekracza 35 węzłów. W takich warunkach rekreacyjne łodzie nie wypływają na wodę, a dno zostaje wzburzone, co dostarcza rybom pożywienia. Po półgodzinie Oom wyciągnął sieć. Mieliśmy trzy małe barweny. Kormorany złapały kolejne dwie. To tyle, jeśli chodzi o połowy. Opłynęliśmy całą zatokę i Oom Billie wymienił nazwy każdej skały, punktu, zatoki i rafy, którą mijaliśmy. Ponoć mieszkańcy okolic Langebaan potrafią pływać po swojej lagunie z zawiązanymi oczyma. Ale ostatnio ich świat całkowicie się zmienił. Jako iż na jednym końcu wznosi się kasyno, a urwiska na drugim są pełne rezydencji, Langebaan stała się kurortem, morze zaś placem zabaw dla bogaczy, a nie miejscem pracy biedaków. Oom Billie pokazał mi nieruchomości na brzegach Langebaan, które jego ziomkowie posiadali przed nastaniem apartheidu. Potem nakreślono linię – biali ludzie na południu, czarni na północy – i wywrócono społeczność do góry nogami. Teraz są linie na morzu. W 1985 r. utworzono MPA i laguna została podzielona na trzy strefy. Rybacy mogą zarzucać swoje sieci tylko w sąsiadującej z miasteczkiem strefie rekreacyjnej, którą muszą dzielić z blisko 400 motorówkami i armadą desek do kitesurfingu oraz skuterów wodnych. Podobno cały ten ruch przegania szkółki barwen na te dwie trzecie laguny, gdzie nie wolno łowić. Dla społeczności rybackiej obszar chroniony jest kolejnym rodzajem przymusowej wyprowadzki. Nie stanowi obietnicy – banku natury wypłacającego odsetki wszystkim. Jest raczej jak permanentny wyrok skazujący na wykluczenie i odmowę. W domu Solene Smith, przywódczyni społeczności, spotkałem się z grupą rybaków. Tłoczyli się w pasku cienia za budynkiem, rozmawiając i przekazując sobie z rąk do rąk butelkę. Była niedziela, dzień picia. Płynęła woda ognista i łzy, a słowa padały płomienne. Jeden z rybaków miał niebawem stanąć przed sądem za łowienie w zakazanej strefie. Najprawdopodobniej czekała go konfiskata łodzi i sprzętu, lecz takie kary nie powstrzymują ludzi przed naruszaniem połowowych granic. Oni nie chcą zaakceptować legalności podziałów na strefy i kwestionują rządowe oceny zasobów ryb. Uważają, że nie obrabowują tego banku, tylko egzekwują swoje prawa – nie tylko jako klienci, ale także jako posiadacze akcji założycielskich. Zapytałem, czy władze morskie rozmawiały z nimi o strefowaniu albo o najlepszych sposobach zarządzania laguną. Czy naukowcy prosili ich, żeby podzielili się swoją wiedzą? – Nooit! – odpowiedzieli rybacy. – Nigdy! Smith miała na sobie T-shirt w kolorze morskim ze sloganem Zjednocz się i walcz o prawa rybaków. Solidarność dodała odwagi drobnym rybakom, a ostatnie zwycięstwa sądowe podniosły ich morale. Sądy utrzymały w mocy zwyczajowe prawa tradycyjnych społeczności i nakazały rządowi modyfikację przepisów dotyczących łowisk, tak by umożliwiały społecznościowe podejście do zarządzania morskimi zasobami. Wielu oceanologów patrzy na ten rozwój wypadków z konsternacją. – Akurat teraz, gdy próbujemy tworzyć nowe obszary chronione, już istniejące MPA kładzie się pod rzeźnicki topór – powiedział mi Mann. Wraz z innymi naukowcami opracował strategię rozszerzania MPA, zgodnie z którą do 2028 r. 15 proc. wód terytorialnych RPA miało zostać objętych zakazem połowów. Każdy morski naród uznałby to za ambitny cel. W obecnych warunkach wygląda to tak, jakbyś próbował budować tor kolejowy, podczas gdy za twoimi plecami ludzie wyrywają szyny i sprzedają je na złom. Zagrożona jest nawet sędziwa Tsitsikamma, pierwszy morski rezerwat kraju, utworzony w 1964 r., i to pomimo jej znaczenia dla ochrony kilku gatunków ryb przybrzeżnych. – Staraliśmy się ograniczyć połowy wielu gatunków, wiedząc, że odławiamy je zbyt intensywnie – opowiadał Mann. – A teraz, nagle, poprzez to prawne rozwiązanie, znowu wzmagamy presję na te zasoby. Owszem, ludzie cierpią. Są głodni. Ale ci rybacy będą zbierać plony naszej 40-letniej harówki i zniszczą je bardzo szybko. To potwornie skomplikowane i budzi silne emocje. Czy współdziałanie państwa z rybackimi społecznościami mogłoby doprowadzić do równowagi między ochroną środowiska i sprawiedliwością społeczną? Nowa polityka dotycząca łowisk, wprowadzona przez rząd na niewielką skalę w 2012 r., jest ponoć posunięciem modelowym. Ma polegać na zarządzaniu od dołu, a nie narzucaniu odgórnych decyzji. Da ona drobnym rybakom wspólne prawa połowów, o które zabiegają, wraz z preferencyjnym dostępem do morskich zasobów. Lecz czy rozwiąże problem zbyt wielu rybaków i zbyt nielicznych ryb? Jednego oceanolodzy są pewni: bez prowadzonej dziś ochrony jutro ryb nie będzie. A chronić trzeba znacznie więcej. 40 proc. południowoafrykańskich siedlisk brzegowych i morskich nie występuje w sieci obszarów chronionych. Ponadto żaden MPA nie został utworzony dalej od brzegu, na rozległych akwenach zwanych „sercem i płucami oceanu”. – Nie damy sobie rady bez MPA – powiedział Mann. – To nasza ostatnia deska ratunku. Te obszary to nie tylko ekologiczne schronienia i banki ryb, ale też punkty odniesienia. Ukazują, jak ocean powinien wyglądać. I mogą być ostatnimi miejscami, gdzie da się zobaczyć gatunki odłowione do poziomu wyginięcia. Jednym z takich gatunków jest petrak (Petrus rupestris), niegdyś ryba powszechnie łowiona, w 2012 r. objęta ochroną. Ta ogromna dorada była kiedyś sztandarowym gatunkiem południowoafrykańskich wędkarzy. Osiąga do 2 m długości i do 70 kg wagi, potrafi odgryźć palce nieostrożnemu rybakowi. Petraki stanowiły ekscytującą zdobycz, były pyszne i liczne jak gwiazdy na południowym niebie. Teraz prawie znikły. Dowiedziałem się, że jakiś osobnik żyje w rezerwacie morskim Castle Rocks obok półwyspu Cape, więc pojechałem go zobaczyć. Klęczałem na dnie, a fale oceanu kołysały liśćmi krasnorostów i miękkimi koralami jak podwodny wiatr. Ryby były wszędzie. Galjoeny i Oplegnathus conwayi śmigały przez korony krasnorostów jak ptaki w lesie deszczowym. Masywne Chrysoblephus laticeps, ceglastoczerwone, z białymi plamami, przepływały tuż obok, a filigranowe wargacze Oxycheilinus bimaculatus skubały trzymaną przeze mnie przynętę. Pod skalną półką wiercił się rekinek Poroderma pantherinum. Wsunąłem pod niego ręce i uniosłem go do góry. Leżał wyprostowany i nieruchomy jak bagietka. Odłożyłem go z powrotem pod półkę i patrzyłem, jak śpiesznie odpływa. Partner, z którym nurkowałem, poklepał mnie po ramieniu, wskazując coś. Spojrzałem w tamtą stronę. To był „Rupert”. Sunął przez rybi tłum, machając lekko płetwami. Petraki są teraz tak rzadkie, że nurkowie ponadawali im imiona. Choć Rupert nie należał do dwumetrowych okazów z dawnych czasów, z bokami w kolorze brązu i kanciastym pyskiem był nadal imponującą rybą. Gdyby tylko ludzie mogli to zobaczyć – pomyślałem... Bez dobrej polityki decydującej, kto może łowić i gdzie, łowiska nienaruszające równowagi ekologicznej są złudzeniem. Jeśli jednak rybacy zaakceptują ochronę morza, a decydenci zaczną szanować rybackie tradycje, może uda się rozwiązać odwieczny paradoks: jak zjeść rybę i mieć rybę.
Wędrówka po wolność. Republika Południowej Afryki dla miłośników historii
Dokładnie w południe 16 grudnia promienie stojącego w zenicie słońca wpadają do mrocznego wnętrza. Oświetlają napis na płycie sarkofagu: „Dla Ciebie, Południowa Afryko”
Zaniemówiłam z wrażenia, gdy zobaczyłam go po raz pierwszy. Voortrekker Monument. Poraziła mnie jego wielkość i niezwykła cisza. Ze ścian patrzyły na mnie kamienne oczy dawnych wędrowców. Tablice Pamięci są największą marmurową płaskorzeźbą na świecie. Przedstawiają wydarzenia od wyruszenia Burów z Kolonii Przylądkowej w 1835 r. do podpisania Konwencji Rzeki Sand w 1852 r., która gwarantowała Burom własne niepodległe państwo. Nad głową miałam okienko, przez które wpadało słoneczne światło. Poniżej z gęstego mroku wyłaniał się kamienny sarkofag – cenotaf, pusty symboliczny grobowiec. Serce Pomnika Voortrekkerów. Od dnia, w którym Andries Pretorius Bogu i Burom ślubował, że taki pomnik-świątynia powstanie, do czasu, kiedy gigantyczny sześciobok wyrósł na południe od Pretorii, minęło niemal sto lat. Pretorii, czyli stolicy Południowej Afryki – nazwanej tak na cześć Pretoriusa właśnie. Jego gigantyczny posąg umieszczono na jednym z rogów monumentu. Podobnie jak Pieta Retiefa czy Hendrika Potgietera. To od nich, ale też od tysięcy wędrowców przemierzających afrykański Weld zaczęła się ta historia. W niewielkim muzeum oglądałam zdjęcia trekerów, przedmioty, których używali na co dzień. Dziecięce ubranka, miski, broń, fragmenty wozów, egzemplarze Biblii – układały się w mozaikę życia i wiary wędrowców. Utracony raj Droga, która współcześnie, z postojami na safari i zwiedzaniem, zajmuje niespełna tydzień, XIX-wiecznym wędrowcom zajęła trzy lata. 1500 km dzieli Pretorię od Kapsztadu, pierwszej burskiej „stolicy” położonej u podnóża góry wznoszącej się nad rozległą zatoką. Przez stulecia była punktem wyznaczającym morskie szlaki. Nazwano ją Górą Stołową ze względu na ścięty jakby nożem wierzchołek. To właśnie u jej stóp Jan van Riebeeck – przedstawiciel Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej – w 1652 r. postanowił założyć bazę zaopatrzeniową dla handlowych statków płynących szlakiem do Indii i Batawii, czyli współczesnej Indonezji. Podczas 10-letniego sprawowania rządów w kolonii przez Riebeecka wyrosła strażnica, osada i warzywny ogród, z którego plony trafiały do kambuzów handlowych karaweli. W porcie cumowały nie tylko handlowe okręty, ale też przybijały statki z osadnikami. Schodzący na ląd marzyli o skrawku własnej ziemi, która mogłaby wyżywić ich rodziny, a na którą w rodzinnych Niderlandach nie mieli szans. Tu ziemi nie brakowało, urodzajnej i przyjaznej. Z czasem wprowadzono prawo mówiące o tym, że każdy osadnik może mieć tyle ziemi, ile od wschodu do zachodu słońca zdoła objechać na koniu. Kapsztad urósł do rangi jednego z największych i najbogatszych portów kolonialnych, wokół miasta powstawały kolejne farmy i miasteczka. Choćby Stellenbosh z okalającymi je winnicami. Uniwersyteckie miasteczko z uroczymi zaułkami, placami, alejami. Dojrzewające w słońcu winogrona i… pola słoneczników nieodparcie przywodziły mi na myśl europejskie miasteczka. Podobnie jak chłodna bryza znad oceanu. Siedemnastowieczni przybysze musieli się tu czuć jak w raju. Tym bardziej że uprawą ziemi… zarządzali. Na farmach pracowali niewolnicy: Mężczyzn, będących obywatelami tego kraju, rzadko widuje się na zewnątrz. Zazwyczaj przesiadują w domu, roznegliżowani, spędzając czas na paleniu tytoniu i wałęsaniu się z pokoju do pokoju. Po obiedzie zażywają drzemkę indyjskim zwyczajem, a wieczorem grają partyjkę kart. Nie będąc amatorami lektury, są bardzo nieoświeceni i niewiele wiedzą nawet o tym, co się dzieje w innych częściach świata... – pisał w swojej relacji holenderski admirał Stavorinus. Tymczasem właśnie w tych „innych częściach świata” zapadły decyzje, które na zawsze zmieniły historię Republiki Południowej Afryki i Burów. Wojny napoleońskie wbrew naszym wyobrażeniom nie dotyczyły tylko Europy. Objęły cały „zglobalizowany” już wówczas świat. I tak w 1806 r. brytyjska flota zajęła Kapsztad, strategiczny punkt na kolonialnej mapie świata. Po kongresie wiedeńskim w 1815 r. Anglicy… odkupili od Holendrów Kolonię Przylądkową. Wraz z Burami oczywiście. Jadą wozy Nowa administracja oznaczała nowe prawa – zniesienie religii państwowej, jaką był kalwinizm, wprowadzenie obowiązkowego języka angielskiego do szkół i w końcu w 1833 r. zniesienie niewolnictwa. Tego było Burom zbyt wiele. Język, który dziś jest przedmiotem badań naukowych, bo afrikaans jest najbliższy XVI-wiecznemu holenderskiemu, oraz religia były podstawą ich tożsamości. Niewolnictwo zaś podstawą ekonomicznego bytu i dostatniego życia. Mieli wprawdzie przyznane odszkodowania za wyzwolonych niewolników, ale po pierwsze, by je otrzymać, należało… udać się do Anglii, co było w zasadzie nierealne, a po drugie Burowie wyliczyli, że proponowane im kwoty pokrywają najwyżej jedną trzecią poniesionych strat. Opuszczamy kolonię w pełnym przekonaniu, że rząd angielski (…) pozwoli nam rządzić się samym bez swojej ingerencji – stwierdził Piet Retief, który stanął na czele jednej z grup wędrowców. Przez dwa lata Burowie zastanawiali się nad przyszłością. Wybór był desperacki. Za granicami kolonii roztaczał się obcy świat i czaiły nieznane niebezpieczeństwa. Kiedy Burowie całymi rodzinami i z całym dobytkiem wyruszali w drogę, wnętrze Afryki nie było jeszcze znane. Czasy myśliwych, safari i wielkich odkryć miały dopiero nadejść. Wędrowcy byli więc prawdziwymi pionierami. Nazwali sami siebie trekerami i dzięki nim słowo „trek” weszło do światowego języka. Mamy wyprawy trekingowe i trekingowe buty. Tymczasem owo słówko w języku afrikaans z podróżowaniem i trudnymi wyprawami nie ma nic wspólnego. Oznacza po prostu „ciągnąć”. Trek polegał bowiem na ciągnięciu wozów. Przez woły, a czasem przez ludzi. Wozów okrytych płótnem, z drewnianymi kołami wzmacnianymi metalem. Wozów, które stały się na długie lata domami, a na wieki symbolem kształtującym tożsamość Republiki Południowej Afryki. Smocze łzy Ja, w przeciwieństwie do XIX-wiecznych wędrowców, wiedziałam, co mnie czeka w drodze. Teoretycznie… Kiedy bowiem zobaczyłam Drakensberge, czyli Góry Smocze, mina mi zrzedła. Smoczymi nazwano je dlatego, że całe pasmo z oddali wygląda jak… ogon smoka. Z gigantycznymi skalistymi wypustkami, łuskami rozpadlin, zdradliwymi zakamarkami, gdzie o choćby kropli wody nie ma co marzyć. Z pewną dumą, a jednocześnie z zabobonnym niemal lękiem południowoafrykańscy przewodnicy mówią, że zimą w tych górach pada śnieg. Trekerzy dotarli do nich zimą. Wierzyli, że za ich łańcuchem kryje się ziemia obiecana. Grupie dowodzonej przez Hendrika Potgietera drogę zagrodziła rzeka. Zdecydowali, że kobiety i dzieci zostaną w obozie na skarpie nad rzeką pod opieką nielicznych mężczyzn, a reszta wyruszy poszukać przeprawy. Niemal natychmiast wyprzężono zwierzęta, a wozy ustawiono w lager – obronny czworobok. Dla afrykańskich plemion taka „fortyfikacja” była niemal nie do zdobycia. Kobiety wypakowały woreczki z nasionami. Ziemia została zaorana. Takie „przerwy w podróży” były znakomitą okazją do uzupełniania zapasów. Warzono piwo z prosa i jęczmienia. Wlewano do beczek, które podczas podróży były balastem gwarantującym stabilność wozów. Łatano porwane płachty pełniące funkcję dachu nad głową. Życie w obozie kwitło i z każdym mijającym dniem nabrzmiewało niepokojem. A w końcu smutkiem, bo wszyscy stracili wiarę w to, że zwiadowcy kiedykolwiek wrócą. Postanowili bez nich ruszyć w dalszą drogę. Rzekę, nad którą stał obóz, nazwali Treur – rzeką smutku. Jakaż była radość i zdumienie, kiedy kilka dni później nad inną małą rzeczką spotkali wracających z dobrymi wieściami zwiadowców. Rzekę nazwano więc Blyde – rzeką szczęścia. I rzeczywiście szczęście przyniosła lata później… poszukiwaczom złota. Pilgrims Rest za sprawą bogatego złoża stało się ich stolicą. W tutejszym muzeum ze zdumieniem oglądałam dyplom dla… płukaczy złota ze Złotoryi. W Pilgrims Rest nadal bowiem odbywają się konkursy poszukiwaczy tego kruszcu. Dla sportu. Złoża bowiem dawno się skończyły, poza tym te najbogatsze odkryto w Gautengu – krainie, która stała się dla Burów ziemią obiecaną. Jednak by ją zdobyć, nie tylko trzeba było przeprawić się przez góry Drakensberge. Za nimi faktycznie rozciągają się żyzne pastwiska. Te jednak w czasach, kiedy zobaczyli je trekerzy, należały do Zulusów. Wędrowcy nie chcieli wojny. Ziemię chcieli po prostu kupić. Piet Retief spodziewał się trudnych negocjacji z zuluskim królem – Dingaanem. Gotów był na wiele ustępstw, nawet to, że przed wejściem do stolicy – uMgungundlovu – zgodził się zostawić broń. Takie były zuluskie prawa. uMgungundlovu było gigantycznym „miastem”. Tworzyły go tysiące okrągłych glinianych chat krytych trawą. Zaledwie kilka z nich zostało zrekonstruowanych. Dlatego współczesne uMgungundlovu jest puste i ciche. Ma jedynie dawać pojęcie, jak mogła wyglądać stolica zuluskiego króla, który był bratem słynnego Czaki. – Pochyl głowę – przestrzegał przewodnik, kiedy chciałam wejść do jednej z chat. Nie musiał mówić. Wejście było tak niskie, że nie sposób było postąpić inaczej. Dingaan jak ognia bał się skrytobójców. W końcu on sam osobiście zabił swojego brata Czakę i przejął tron. Drzwi musiały być niskie, bo ktoś przygięty do ziemi nie może od progu zaatakować. Piet Retief nie znał jednak historii Zulusów. Propozycja króla bardzo go ucieszyła. Nie chciał pieniędzy. Oczekiwał jedynie, że biali przybysze odzyskają bydło skradzione przez jedno z niezależnych plemion, którego zuluska armia przez wiele miesięcy odzyskać nie mogła. Sprawa okazała się najprostsza na świecie, Retief użył podstępu, uwięził wodza i Dingaanowi upragnione bydło przyprowadził. Rogi byka Retief miał gotową umowę kupna upragnionej ziemi. Dingaan potwierdził ją własnoręcznie, stawiając krzyżyk. By uczcić zwycięstwo, urządził ucztę. Siedemdziesięciu Burów, którzy towarzyszyli Retiefowi, zostawiło jak zwykle broń przed wejściem do stolicy. Dwa dni trwały przygotowania i nic nie zaniepokoiło przybyszów. Na uczcie zostali, bo… nie chcieli króla obrazić. Mieli być przecież sąsiadami. Zapach pieczonego mięsa i warzonego piwa wypełniał uMgungundlovu. Wystrojeni mieszkańcy zebrali się na głównym placu. Król siedział na honorowym miejscu, obok niego Retief. Zabrzmiały piszczałki i bębny. Kiedy pojawili się tancerze, król nagle krzyknął: „Zabijcie obcych!”. Tancerze chwycili ukrytą pod piaskiem broń – krótkie włócznie służące do zabijania wrogów. Ale Burów czekała inna śmierć. Wyprowadzono ich za miasto i jednego po drugim zatłuczono drewnianymi pałkami. Ostatni zginął Retief. Dingaan chciał, żeby ten widział, jak umierają jego towarzysze i kilkunastoletni syn. Z serca i wątroby dowódcy kazał zrobić amulety. Wysłał swoich żołnierzy, by zabili wszystkich białych w granicach królestwa. Przypieczętował los kobiet i dzieci zostawionych w obozach w pobliżu uMgungundlovu. Jego wojownicy, którym okrucieństwo Czaki wpoiło posłuszeństwo, nikogo nie zostawili żywym. O tragedii dowiedziały się inne grupy burskich osadników. Pierwsza karna wyprawa przeciwko Dingaanowi skończyła się klęską. Wymyślona przez Czakę taktyka „rogów byka”, czyli oskrzydlającego ataku, zaskoczyła Burów. Krew za krew Spodziewałam się wielkiego mauzoleum. Tymczasem grób Pieta Retiefa i jego towarzyszy jest niepozorną mogiłą na wzgórzu nieopodal uMgungundlovu. Zmierzający na karną wyprawę przeciwko Zulusom Burowie znaleźli zmasakrowane ciała właśnie w tym miejscu. Ciało Retiefa poznali, gdyż miał przy sobie umowę, w której Dingaan dawał mu prawo do ziemi. Zgodnie z tradycją król Zulusów ciała wrogów zostawił na pożarcie zwierzętom, by ich dusze błąkały się na wieki. Kolejnym zaskoczeniem był pomnik nad Krwawą Rzeką. Nie mogłam uwierzyć własnym oczom – widziałam najprawdziwszy burski lager. Ustawione w czworobok 64 wozy. Na dyszlach kołyszące się lampy naftowe. Opodal niemrawo płynąca rzeka. Dopiero z bliska widać, że wozy... wykuto z metalu. Wszystko wygląda dokładnie tak jak 16 grudnia 1838 r. Od śmierci Pieta Retiefa minęło 10 miesięcy. Kolejną wyprawą przeciwko Zulusom dowodził Andries Pretorius. Dingaan wysłał mu na spotkanie armię liczącą nawet 20 tys. ludzi. Zulusi byli bardzo blisko. Pretorius wiedział, że będzie musiał się bronić. Znał zuluską taktykę oskrzydlającą – rogi byka. Dlatego lager ustawił w zakolu rzeki. Nazywano ją Ncome – świętą. Liczebna przewaga Zulusów szanse na zwycięstwo dawała marne. Gdyby oblężenie trwało choćby kilka dni, Burowie poddaliby się bez walki. Ale zuluscy dowódcy zarządzili atak, nie bacząc na przerażenie swoich żołnierzy. Ci przez całą noc wpatrywali się w światło naftowych lamp. Uznali, że to dusze zabitych, którzy wrócili, by się zemścić. Zabobonny strach paraliżował wojowników. Ze względu na zakole rzeki taktyki rogów byka zastosować się nie dało. W otwartym polu spustoszenie wśród Zulusów siały salwy z okrętowych działek. Ładowane gwoździami i szkłem zadziałały jak odłamkowe pociski. Andreas Pretorius po każdej salwie wypuszczał na pole bitwy jeźdźców, którzy dopełniali dzieła zniszczenia. Bilans całodziennej batalii: ocaleli wszyscy Burowie, Zulusów zostało zabitych około 12 tys. Od krwi wojowników rzeka zabarwiła się na czerwono, dlatego nazwano ją Krwawą. Na jej dwóch brzegach znajdują się dwa muzea. Jedno poświęcone Burom, a drugie Zulusom. To drugie w niewielkim baraku. Ani w jednym, ani w drugim nie znalazłam wytłumaczenia tego, co stało się w uMgungundlovu. W tym drugim poznałam za to dalsze losy Dingaana. Na rozstrzygnięcie bitwy czekał w swojej stolicy. Kiedy przyszła wiadomość o przegranej, uciekł do Suazi. Tam zginął z ręki… skrytobójcy. Nowy król spalił stolicę. Z Andriesem Pretoriusem, który w kilka dni po zwycięstwie był już w uMgungundlovu, zawarł pokój. Przymierze czy pojednanie? Andries Pretorius i 460 dowodzonych przez niego Burów przysięgli przed Bogiem, że jeśli zwyciężą, zbudują świątynię, a o dniu bitwy pamiętać będą następne pokolenia. Najpierw jednak na swojej ziemi obiecanej Burowie zbudowali miasto. Na cześć Pretoriusa zostało nazwane Pretorią. W najstarszej jego części zdumiały mnie… najszersze w mieście aleje. Zgodnie z założeniem musiały być bowiem takie, by mógł na nich swobodnie zawrócić trekerski wóz zaprzężony w sześć wołów. W tej scenerii stoi dom muzeum prezydenta Paulusa Krugera. To jemu Republika Południowej Afryki zawdzięcza pierwszy park narodowy i złote krugerrandy. Sam przeżył Wielki Trek. I to on zdecydował, że 16 grudnia stanie się świętem narodowym – Dniem Przymierza. Jednak na budowę „świątyni”, czyli Voortrekker Monument, Republika Południowej Afryki czekała do 1937 r. Wzorem dla architekta stały się egipskie grobowce w Karnaku i Tebach. Ideą – światło prowadzące kolejne pokolenia. Pierwsze obchody Dnia Przymierza inaugurowały prawnuczki Pretoriusa, Retiefa i Potgietera. Kiedy 16 grudnia usiłowałam znaleźć miejsce na parkingu pod pomnikiem, miałam wrażenie, że trafiłam w zupełnie inne miejsce niż kilka dni wcześniej. Setki samochodów i rzeka ludzi płynących po schodach prowadzących do monumentu. Wszyscy ubrani odświętnie. Białe koszule, skórzane spodnie, bufiaste rękawy i pieczołowicie zaplecione jasne warkocze zwieńczone wstążkami. Przez kilka godzin wsłuchiwałam się w melodię psalmów i języka afrikaans, w którym były śpiewane. Cisza tysięcy oddechów zapadła, kiedy w południe promień słońca padł na symboliczny sarkofag i napis: „Dla Ciebie, Południowa Afryko”. Kiedy po południu kupowałam w kiosku biltong – paski suszonego mięsa, które dla trekerów były codziennym pożywieniem, a dla mnie stały się smakiem historii, jaką przeżywałam w Republice Południowej Afryki – spojrzałam na nagłówki gazet. „Święto pojednania” – tak od czasu zniesienia apartheidu nazywa się 16 grudnia. Zdziwiłam się. Sangoma, czyli tradycyjni uzdrawiacze. Trekerzy przemierzający na początku XIX w. afrykański kontynent wkraczali w nieznaną im kulturę (Fot. Czarny Kot) Kapsztad widziany z Góry Stołowej, która jest symbolem tego miasta (Fot. Czarny Kot) Voortrekker Monument koło Pretorii ma 40 m wysokości (Fot. Getty Images/FPM) Kanion rzeki Blyde – rzeki szczęścia. Nad nią Burowie spotkali swoich wywiadowców, całych i zdrowych (Fot. BE&W) W czasach Wielkiego Treku Afryka obfitowała w zwierzynę. Teraz jest ona chroniona w parkach narodowych, m.in. w Addo Elephant National Park (Fot. Walter Bibikow/DanitaDelimont/ONS) Kapsztad, drugie pod względem liczby mieszkańców miasto RPA, wyrósł nad Zatoką Stołową, u stóp góry o takiej samej nazwie (Fot. Martino Lombezzi/Contrasto/East News) Burowie 1652 r. - powstanie pierwszej holenderskiej stacji zaopatrzeniowej na Przylądku Dobrej Nadziei. Początek osadnictwa europejskiego w Afryce Południowej 1655 r. początek potopu szwedzkiego w Polsce 1666 r. wielki pożar Londynu, w wyniku którego całe miasto spłonęło 1683r. odsiecz wiedeńska pod buławą Jana III Sobieskiego 1703r. car Rosji Piotr Wielki zakłada Petersburg 1789r. wybuch rewolucji francuskiej 1795r. pojawienie się na Przylądku Dobrej Nadziei Brytyjczyków, którzy zaczynają przejmować tamtejsze tereny 1830r. powstanie listopadowe 1835r. początek Wielkiego Treku – emigracji Burów z Kolonii Przylądkowej (tzw. Pierwszy Trek). Emigranci wyruszają na wschód w poszukiwaniu ziemi do osiedlenia się 1838 r. wojna bursko-zuluska 1843r. zaanektowanie przez Anglików krótko istniejącej republiki Burów w Natalu. Początek „Drugiego Treku” 1852r. Anglicy uznają niepodległość Burów w Transwalu 1854r. Burowie zakładają Wolne Państwo Orania No to w drogę: INFO ■ Powierzchnia: ponad 1,2 mln km². ■ Ludność: ponad 48,6 mln. ■ Język: 11 języków urzędowych (najwięcej na świecie jak na jeden kraj): angielski, afrikaans, zulu, swati, ndebele, sesotho, pedi, xitsonga, setswana, tshivenda, xhosa. Angielski jest w powszechnym użyciu. ■ Waluta: rand (ZAR); KIEDY ■ Lato, deszczowe i gorące, trwa od listopada do marca, zima – od maja do lipca. W górach może wtedy prószyć śnieg. Ze względu na zimny Prąd Benguelski w zachodniej części RPA deszcz rzadko pada nawet latem. Wyjątkowy jest także południowy kraniec kontynentu – tzw. obszar opadów zimowych. Najlepsza pora na obserwowanie zwierząt to maj i czerwiec, kiedy busz jest już suchy i zwierzaki gromadzą się przy wodopojach. W grudniu i styczniu, kiedy jest najbardziej gorąco, w RPA trwają wakacje – w kurortach bywa wówczas tłoczno. WIZA ■ Do 30 dni nie jest wymagana. DOJAZD ■ Z Amsterdamu, Paryża, Londynu czy Monachium są połączenia do Kapsztadu, Durbanu, Johannesburga. South African Airways latają do Londynu i Monachium. Cena przelotu ok. 3,5 tys. zł. KOMUNIKACJA ■ Pociągi, samoloty, autobusy komunikacji publicznej, samochody z wypożyczalni, lokalne biura podróży. Wybór zależy od czasu, jakim dysponujemy. BEZPIECZEŃSTWO ■ RPA uchodzi za kraj niebezpieczny. Turyści, nie częściej niż w innych miejscach na świecie, są celem ataków. Niebezpieczne jest samotnie zapuszczać się, szczególnie po zmroku, do townshipów – czyli dzielnic przeznaczonych do czasów zniesienia apartheidu dla ludności nie-białej. Na drogach obowiązuje zasada, żeby nie zatrzymywać się byle gdzie i nie zabierać autostopowiczów. WARTO WIEDZIEĆ ■ W czasach apartheidu były wyznaczone tzw. bantustany, czyli terytoria plemienne. Do dziś widać różnice zarówno pod względem infrastruktury, rozwoju, jak i obyczajów czy kuchni. ■ Zulusi mają szczególne miejsce w historii RPA. Świat poznał ich dzięki królowi Czace, zwanemu Napoleonem Afryki. Do dziś król Zulusów jest jedynym z plemiennych władców, który ma miejsce w konstytucji RPA. ■ Sieć telefonii komórkowej obejmuje nawet najbardziej niedostępne części kraju. Komórki można wypożyczyć na międzynarodowych lotniskach. Taką usługę oferują też, w pakiecie, niektóre wypożyczalnie samochodów. W miastach działa sieć wi-fi. ZDROWIE ■ W północno-wschodniej części RPA są rejony zagrożone malarią. Wybierając się szczególnie na długie piesze wycieczki, obozując pod namiotami, warto zabezpieczyć się przed tą chorobą. Stosowne specyfiki poleci lekarz medycyny tropikalnej. ■ Szczepienia nie są wymagane. Picie wody z górskich źródeł ze względu na nieliczne wprawdzie, lecz jednak przypadki motylicy nie wchodzi w grę! Najbezpieczniejsza jest woda butelkowana. ■ RPA od lat zmaga się z epidemią AIDS. Na granicach, w supermarketach i aptekach rozdawane są prezerwatywy. POCZUJ KLIMAT ■ Do poczytania: Michał Leśniewski – Afrykanie, Burowie, Brytyjczycy. Studium wzajemnych relacji 1795–1854. WWW www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home – informacja turystyczna
Świąteczne jarmarki kojarzą się z zimową aurą i pruszącym śniegiem. A gdyby tak dla odmiany udać się na południe i spędzić czas na targu w blasku słońca?
Tradycyjnie w Barcelonie Jednym z najstarszych i najbardziej uznanych jarmarków bożonarodzeniowych w Barcelonie jest Fira de Santa Llúcia. W dawnych czasach znajdował się tam rynek, na którym można było kupić m.in. materiały do budowania szopki bożonarodzeniowej, a w szczególności mech, znaleziony na schodach kościoła. Koszt przelotu do Barcelony z Warszawy: 690 zł* Królewski sezon przedświąteczny W Księstwie Monako jarmark bożonarodzeniowy na Lazurowym Wybrzeżu zachwyca wyśmienitymi przysmakami i ogromnym wyborem prezentów świątecznych. Po udanych zakupach można przespacerować się ulicą udekorowaną klimatycznymi lampionami i modelami kolejek, a na koniec wsiąść na diabelski młyn i zobaczyć piękną panoramę. Koszt przelotu do Nicei z Warszawy: 861 zł* Majorka w innej odsłonie Od 5 do 8 grudnia w Palmie, uznawanej za stolicę Majorki, odbywa się tradycyjny jarmark bożonarodzeniowy. Jak przystało na miasto kojarzone z zabawą do rana, świąteczne stoiska można odwiedzać tam każdego dnia od południa aż do północy. Koszt przelotu do Palma de Mallorca z Warszawy: 1094 zł* Niech żyje Hiszpania... na Teneryfie Od 2007 roku jarmark bożonarodzeniowy w Santa Cruz odbywa się na Plaza de la Concepción naprzeciwko kościoła Iglesia de la Concepción. Na pięknie udekorowanych straganach pełno jest świątecznych drobiazgów, dzięki którym jarmark to idealne miejsce nie tylko do cieszenia się niezwykłą atmosferą, lecz również do wyszukiwania prezentów na ostatnią chwilę. Koszt przelotu na Teneryfę z Warszawy: 814 zł* Świąteczne noce arabskie „Świąteczny festiwal w Dubaju” odbędzie się w tym roku już po raz trzeci. Wielkie świąteczne wydarzenie będzie miało miejsce od 11 do 13 grudnia w amfiteatrze. Podczas zakupów albo kolacji w jednej ze znakomitych restauracji, warto wypatrywać miejscowych celebrytów. Koszt przelotu do Dubaju z Warszawy: 1232 zł* Grüezi Abu Zabi Od 4 do 7 grudnia w Abu Zabi (na plaży Rotana) odbywa się… „Szwajcarski jarmark bożonarodzeniowy”, gdzie goście witani są słynnym „Grüezi”. Jego główną atrakcją są codzienne występy jednego z najpopularniejszych szwajcarskich zespołów folklorystycznych „Original Appenzeller Streichmusik Alder”. Koszt przelotu do Abu Zabi z Warszawy: 1909 zł* Tyle świątecznej atmosfery, ile wytrzymasz Niespodzianką może okazać się fakt, że największy bożonarodzeniowy jarmark, czyli „Santa's enchanted forest”, ma miejsce w Miami. Od 30 października do 4 stycznia odwiedzający mogą nie tylko przebierać wśród niezliczonych świątecznych dekoracji i prezentów, ale również zobaczyć jedno z licznych przedstawień, rozerwać się w wesołym miasteczku, a nawet odwiedzić… ogród zoologiczny. Koszt przelotu do Miami z Warszawy: 2368 zł* Niemieckie święta w Afryce Orzeźwiające napoje, stragany ze świątecznymi podarunkami i niemieckie specjały – wszystko to można znaleźć na licznych bożonarodzeniowych jarmarkach w… Kapsztadzie, drugim co do wielkości mieście Afryki Południowej. Koszt przelotu do Kapsztadu z Warszawy: 2947 zł* Święta z certyfikatem „fair trade” W australijskim mieście Melbourne na Placu Federacji gości wyjątkowy jarmark bożonarodzeniowy, na którym sprzedawane są upominki i pamiątki sygnowane certyfikatem sprawiedliwego handlu. Od początku grudnia można spacerować m.in. po małym „lesie” składającym się z około 150 drzew na placu Fair@square. Koszt przelotu do Melbourne z Warszawy: 4477 zł* Świąteczna parada na hawajskich plażach Na Hawajach nie ma co prawda tradycyjnego bożonarodzeniowego jarmarku, za to sezon świąteczny otwierany jest co roku paradą na łodziach. „Festiwal świateł”, który odbywa się 20 grudnia, jest niezapomnianym przeżyciem i tworzy wyjątkowy klimat na zbliżające się dni świętowania, a większość turystów wraca do domu z pamiątkową koszulką z wydarzenia. Koszt przelotu do Honolulu z Warszawy: 5629 zł* *Ceny lotów podane zostały zgodnie z wyszukiwaniami z 20.11.2014 na loty w okresie od 5 do 7 grudnia, o ile nie wspomniano inaczej. Ceny lotów dla następujących miast odnoszą się do innych dat: Dubaj od 12 do 14 grudnia, Honolulu od 19 do 21 grudnia. Podane ceny to koszt przelotu w obie strony z lotniska w Warszawie. Ceny i dostępności biletów mogą ulec zmianie, a loty zostać wyprzedane.
Najtrudniejsze regaty świata wystartowały!
W weekend rozpoczęły się najtrudniejsze regaty dookoła świata Volvo Ocean Race
Siedem załóg ruszyło z hiszpańskiego portu Alicante, by za 25 dni zameldować się w Kapsztadzie (RPA). W tym czasie żeglarze będą musieli się zmagać ze sztormami, zimnem, brakiem snu, ogromnym zmęczeniem i oczywiście z Neptunem. W tym roku po raz pierwszy w historii regat wszystkie załogi płyną identycznymi jachtami (wcześniej każda ekipa konstruowała swój jacht). Dzięki temu w tej edycji liczyć się będą nie zdolności konstruktorskie i włożone pieniądze (kiedyś nawet 50 mln euro!), ale tylko umiejętności żeglarskie. Do tego płynie w pełni kobieca załoga. A na każdym jachcie pracuje jeden reporter, który nie może pomagać w żeglowaniu, za to za zadanie ma raportowanie, co dzieje się na pokładzie (i pod nim). Postępy załóg i aktualności na temat regat można sprawdzać na: www.volvooceanrace.com/ fot. Tomasz Nowiński
Pomóc choćby jednej osobie Martyna Wojciechowska: Robisz dokumenty po to, by pokazać widzom coś, czego nie widzieli. To samo robi Towarzystwo National Geographic. Na ile hasło „Poznając świat, można go zmieniać i czynić lepszym” jest dla Ciebie aktualne? Ewa Ewart: Kilka razy wylano mi na głowę kubeł zimnej wody, ale wciąż wierzę w tę misję. Moje dokumenty powinny zmieniać świat. Niestety na ogół tak się nie dzieje. W filmie o Korei Północnej po raz pierwszy pokazaliśmy rzeczy straszne, które wyczynia reżim, ten współczesny Holocaust. Film zaprezentowaliśmy m.in. w Kongresie USA, a więc ludziom, którzy mają władzę, możliwości. Skończyło się na odgłosach przerażenia w trakcie seansu. Z czasem ograniczyłam oczekiwania. Ważne, by moje filmy pomagały jednostkom. Niech to będzie nawet jedna osoba lub kilka, jak w przypadku Dzieci Biesłanu, kiedy film pozwolił ludziom, którzy przeszli przez traumę ataku terrorystycznego, zamknąć bolesny rozdział. M.W.:Na naszych łamach staramy się też celebrować świat, prezentować jego najpiękniejsze miejsca. Gdzie one są dla Ewy Ewart? E.E.:Często miejsca piękne dla oka są traumatyczne dla duszy i ciała. Wyobraź sobie, że przedzierasz się przez kolumbijską dżunglę. Jesteś w otoczeniu nieprawdopodobnej przyrody, w miejscu, które wymaga refleksji, ale chwilę później rozmawiasz z uczestnikami wojny domowej i zdajesz sobie sprawę, że nijak tej urody świata nie pokażesz. Ja szybko się adaptuję, dopasowuję do warunków. Nawet w tej okrutnej Czeczenii.Obezwładniające góry Kaukazu ocierają się dla mnie o jakąś metafizykę. Chętnie wracam też do Brazylii, gdzie mam wspaniałych przyjaciół. M.W.: Mam nadzieję, że nasza flaga dotrze z Tobą w jakieś odległe miejsce. Niedługo znów lecę do Brazylii i nie ma to związku z pracą. Zawodowo – pewnie cię zaskoczę – wkrótce będę pracować w Polsce.
Pod flagą NG Ryzykanci Odkrywcy Skaner Fotoreportaż: Największe w Europie (około 2 tys. sztuk) skupisko pomnikowych dębów w wielkopolskim Rogalinie jest dla fotografa przyrody jak zaproszenie do pracy. Maciej Fiszer z zaproszenia skorzystał... Wielki potop: Topniejące w coraz szybszym tempie lodowce stale podnoszą poziom mórz, tymczasem w metropoliach na wybrzeżach całego świata mieszkają miliony ludzi. Czy te miasta są skazane na zagładę? I gdzie znalazłyby się plaże, gdyby cały ziemski lód zamienił się w wodę? Kinszasa: Stolicę Demokratycznej Republiki Konga, wielkiego kraju w sercu Afryki, trawią bieda, korupcja i przemoc. Sztuka wydawać by się mogła ostatnią potrzebą mieszkańców, tymczasem działalność artystyczna okazuje się jednym ze sposobów przetrwania w chaosie. Kazuary: Te wielkie nielotne ptaki spokrewnione ze strusiami w samoobronie potrafią zabić człowieka pazurem. Nie ma w nich jednak nic krwiożerczego: to zjadacze owoców charakteryzujący się tym, że mają zindywidualizowaną fizjonomię. Całkiem jak ludzie. Antarktyda: Co jest najgroźniejsze we wspinaczce na antarktyczne turnie? Wcale nie temperatura. Najbardziej niebezpieczne okazują się wiatry, które potrafią uderzyć w najmniej spodziewanym momencie, a mają siłę huraganu. Wiwat porażka: Każda ludzka działalność obarczona jest ryzykiem porażki i wielu najsławniejszych eksploratorów naszej planety boleśnie doświadczało tej prawdy. Wszystkie takie wydarzenia niosły jednak także naukę, z której korzystali oni sami lub ich następcy. Tylko dla prenumeratorów Tongariro: Niesamowite pejzaże z filmu Władca pierścieni istnieją naprawdę. Choć trzeba ich szukać aż na antypodach, w nowozelandzkim parku narodowym Tongariro. Zdjęcia Stuart Franklin
Najbardziej nieoczywisty kraj Afryki. Biali szukają rady u czarnych wróżek, Zulusi kopiują swoje ludowe stroje z hollywoodzkich filmów, a mięso antylop popija się przednim lokalnym burgundem. Zostawcie stereotypy w domu. I ruszajcie do Republiki Południowej Afryki. Właśnie zakończyła się wielka rozgrzewka przed mundialem.
Najbardziej nieoczywisty kraj Afryki. Biali szukają rady u czarnych wróżek, Zulusi kopiują swoje ludowe stroje z hollywoodzkich filmów, a mięso antylop popija się przednim lokalnym burgundem. Zostawcie stereotypy w domu. I ruszajcie do Republiki Południowej Afryki. Właśnie zakończyła się wielka rozgrzewka przed mundialem. U stóp mam gąszcz nowoczesnych wieżowców. Plątaninę szerokich arterii i wąskich uliczek. Potoki ludzi. Johannesburg, jedno z największych afrykańskich miast. Wydawało mi się, że Afryka nauczyła mnie już pokory i uwolniła od przywiezionych z Europy stereotypów. A jednak stoję oniemiała na 50. piętrze Carlton Center, przed wielkimi panoramicznymi oknami. Po chwili zalewam Jojo, mojego przewodnika, na co dzień studenta uniwersytetu, mnóstwem dziecięcych pytań: „A co to? A dlaczego?”. Jojo opowiada o historii miasta i jego teraźniejszości. Dom po domu, ulica po ulicy. W jego opowieści jak refren przewija się – „zamknięte”, „nie działa”. W ciągu ostatnich dwudziestu lat biznes przeniósł się gdzie indziej. Okazałe hotele świecą pustkami. Biura zamknięte są na kłódkę. A jednocześnie dzielnice mieszkaniowe w centrum są pełne. Zbyt pełne. W czasach apartheidu mogli w nich mieszkać tylko biali obywatele RPA. Od 1994 r., po wolnych wyborach – wszyscy, bez względu na kolor skóry, których na to stać. Johannesburg zawsze był symbolem dostatku, nic dziwnego więc, że ściągały tu tysiące ludzi. Małe mieszkania zostały zajęte przez wielopokoleniowe rodziny. Osiedlom groziła klęska komunalna – kanalizacja, wodociągi nie wytrzymywały takiego obciążenia. Wielki biznes i ludzie naprawdę zamożni uciekali na przedmieścia. O początkach Johannesburga i czasach gorączki złota przypomina tylko skansen Gold Reff City, na obrzeżach metropolii (można zjechać do dawnej kopalnianej sztolni). Pustoszały słynne jazzowe knajpki i teatry. Turyści niechętnie zapuszczali się do otoczonego złą sławą centrum. Tym bardziej że zabytków nie ma tu wiele – jedynie stuletnie poczta i ratusz. Starsze budowle nie przetrwały. Burzono je i wznoszono nowe. Johannesburg zawsze był gigantycznym placem budowy. I tak zostało. Panoramę, którą podziwiamy z Carlton Center, znaczą dźwigi. – Zdążycie przed mistrzostwami świata? – pytam Jojo. – Na sto procent – uśmiecha się. To było dwa lata temu. Wówczas nie dowierzałam. A jednak Jojo wiedział, co mówi. Kolejna afrykańska lekcja. Hotele, autostrady, nowoczesne stadiony czekają na kibiców i piłkarzy. Pierwszy mecz mistrzostw zostanie rozegrany właśnie w Johannesburgu. ON CZARNY, JA BIAŁA Jak wiele mistrzostwa znaczą dla mieszkańców południowej Afryki, zaczynam rozumieć w Muzeum Apartheidu, jednym z najczęściej odwiedzanych przez turystów miejsc w RPA. Znajduje się w położonym 15 km od Johannesburga Soweto. To największe township, czyli powstałe w czasach apartheidu osiedle dla czarnej ludności. Na czym polegało rozdzielenie ras, czuję na własnej skórze – do muzeum wchodzimy z Jojo odrębnymi wejściami. Potem idziemy, niby obok siebie, ale oddzieleni kratą tworzącą korytarze. On czarny, ja biała. Do każdego urzędu czy publicznego budynku prowadziło niegdyś aż pięć takich wejść, bo prawa apartheidu ustanowiły pięć grup rasowych. O przynależności do każdej z nich decydowała komisja. Stawało się przed nią jak przed poborem do wojska. Zapraszamy do galerii Bohdana, w której znajdziesz wiele pięknych zdjęć z RPA Za sprawą eksponatów – prywatnych zdjęć czy osobistych drobiazgów – łatwiej sobie wyobrazić, jak apartheid funkcjonował na co dzień. Osobne karetki pogotowia, wagony w tramwajach, szkoły, szpitalne sale. No i… zakaz transmisji zawodów sportowych, bo na jednym boisku nie mogli grać przedstawiciele różnych ras. Przepełnione więzienia, ginący bez wieści i zabijani podczas demonstracji. Zatrzymuję się przy jednym ze zdjęć na dłużej. Mistrzostwa świata w rugby, 1996 r., dwa lata po wolnych wyborach. Jasne włosy i blade twarze zawodników (czarni nie zostali jeszcze wyszkoleni) odcinają się od publiczności, która wiwatuje na ich cześć. Na cześć zwycięzców. Nelson Mandela ściska zawodników. Kolor skóry nie ma znaczenia. Widać, jak powstaje społeczeństwo wielu kolorów. UCZNIOWIE MAMY LOLO Jojo poznałam dzięki mamie Lolo, emerytowanej nauczycielce, która prowadzi w Soweto pensjonat. Zatrzymałam się tam przypadkiem. Dobrze, że nie słuchałam protestów rozmaitych polskich znajomych, którzy na mój pomysł pojechania do Soweto pukali się w czoło. Że dzielnica biedoty, niebezpieczna, brudna. Jest dwukrotnie większe od Warszawy. Są tu robotnicze osiedla, slumsy bez wody i prądu, ale też bogate dzielnice willowe. W niedzielę idziemy razem do kościoła, a potem na największy cmentarz w Afryce – Avalon. Każdego tygodnia od lat mama Lolo odwiedza groby swoich uczniów, którzy zginęli od policyjnych kul. Podchodzimy do nagrobka Hectora Petersona. Miał 13 lat i był jedną z pierwszych ofiar, których śmierć, uwieczniona na zdjęciach, wstrząsnęła światem i doprowadziła do międzynarodowego bojkotu Południowej Afryki, a w konsekwencji – do obalenia apartheidu. Chwilę później Jojo prowadzi mnie na ulicę Vilakazi, niby zwykłą, a wyjątkową na skalę całego globu. Mieszkało przy niej dwóch laureatów Pokojowej Nagrody Nobla: Nelson Mandela i arcybiskup Desmond Tutu. W domu mama Lolo przygotowuje milimili, czyli gotowaną na gęsto kukurydzianą kaszkę, chackalackę – duszone warzywa i pieczonego kurczaka. Drób wybierała na bazarze, bacząc, by kura nie miała ani jednego czarnego piórka. Ich znaczenie nadal jest magiczne. Wykrochmalona pościel przypominała mi czasy dzieciństwa. I ten zapach pasty do butów; moi gospodarze pucują je na glans. Bo tak trzeba, tak należy. CHLEB NA PIWIE Johannesburg od stołecznego Tshwane dzieli godzina jazdy samochodem. Byłoby szybciej, gdyby nie korki. Urbaniści twierdzą, że już wkrótce miasta regionu Gautengu połączą się i stworzą największą metropolię świata. Z daleka widzę charakterystyczną piramidę – pomnik Trekerów. Wokół niego roi się dziś od samochodów. Dostrzegam białe koszule mężczyzn i jasne warkocze dziewcząt, najczęściej splecione w koronę, jak na starych zdjęciach. Jest 16 grudnia. To w RPA święto narodowe – Dzień Pojednania, niegdyś zwany Dniem Zwycięstwa. W muzeum zgromadzono pamiątki po uczestnikach Wielkiego Treku. Dziecięce ubranka, haftowane chustki, kubki, beczułki, fiolki na zioła, egzemplarze Biblii, która półtora wieku temu prowadziła całe rodziny wędrowców w głąb nieodkrytego, groźnego kontynentu. Ich prapradziadowie przypłynęli do Południowej Afryki z mglistych Niderlandów. Wchodzę do ogromnej sali wypełnionej ludźmi. I psalmami. Akcent łagodniejszy od niemieckiego. Wśród słów wtręty angielskie i afrykańskie. Africaans, jeden z 11 oficjalnych języków obowiązujących w RPA, wciąż jest bardzo podobny do staroholenderskiego. To dla niego językoznawcy z Holandii przyjeżdżają do południowej Afryki. Próbuję biltongu, czyli pasków mięsa, solonego i suszonego według przepisu z czasów Wielkiego Treku. A także chleba na piwie. Beczki były balastem trekerskich wozów. Burskie kobiety odkryły, jak napój zamienić w zaczyn. KLUCZ DO AFRYKI Dziś jest rocznica bitwy pod Krwawą Rzeką, która rozegrała się 16 grudnia 1838 r. i jest najważniejszym wydarzeniem w historii RPA. Czuję, że to tu tkwi klucz do zrozumienia tego kraju. Jadę do prowincji KwaZulu-Natal. Burski lager 64 wozów odtworzono bardzo dokładnie. Broniło go zaledwie 464 Burow. Przez cały dzień stawiali czoła tysiącom zuluskich wojowników. Nawykłych do zwycięstw, ale przerażonych, bo światło, które nocą rozświetlało busz nie mogło być dziełem człowieka, lecz emanacją duchów poległych. Podobnie jak piekielne jęzory ognia sięgające tak daleko. Zulusi padali jeden po drugim. Rzeka eNcome barwiła się ich krwią. To była konfrontacja dwóch odmiennych strategii, ale przede wszystkim dwóch kultur. W ciągu pół wieku stoczono tu kilkadziesiąt bitew – Burowie, Anglicy, Zulusi w rożnych konfiguracjach. Odwiedzam też dom, dziś muzeum prezydenta Paulusa Krugera. Zmarł w 1904 r. Burowie nazywali go „Wujaszkiem”. Był uczestnikiem Wielkiego Treku, za jego czasów w południowej Afryce odkryto złoża złota i diamentów. W eleganckiej kolejowej salonce, którą podróżował, w szklanych gablotach są wystawione złote krugerrandy – przez całe lata najtwardsza waluta świata. Za życia zwykł mawiać: „Chcę, aby moje wnuki w naturze mogły zobaczyć lwa i słonia”. Już pod koniec XIX w. przemysł i wielkie miasta pożerały afrykańską przyrodę. To właśnie Paulus Kruger w 1895 r. wydał dekret o ochronie dzikiej przyrody. Jego imieniem został nazwany największy w Afryce park narodowy. UWOLNIĆ SŁONIA Tablica z napisem „Lion Park”, okolice Johannesburga. Okazuje się, że są tam nie tylko lwy. Po alejkach włóczą się zebry i żyrafy. Nie mogę się powstrzymać, żeby nie dotknąć, nie pogłaskać. Na wszelki wypadek spoglądam na człowieka w firmowej koszulce parku. Tylko się uśmiecha. Opiekuje się ponad 50 lwami mieszkającymi w parku. Łaszą się do niego, przewracają na grzbiet. Do parku trafiają te, które w naturze nie dałyby rady przeżyć. Dorosłe, poranione przez ludzi („z tymi ostrożnie”) i osierocone kocięta. Zwierzaki rożnych gatunków. Z maluchami Alan pozwolił mi bawić się do woli. Nigdy nie przypuszczałam, że lwiątka mają takie ostre, sztywne futerko, a trzymiesięczny nosorożec, dwa razy cięższy ode mnie, łasząc się, może tak boleśnie uderzyć rogiem. Programy ochrony słoni czy nosorożców powstałe w RPA są znane i kopiowane w Afryce i na świecie. Natura jednak wymyka się ludzkim zabiegom. Najbardziej niepokorne okazały się słonie. Przywykły do wędrówek po kontynencie, zawsze tymi samymi szlakami. Tymczasem drogi, miasta, farmy je poprzecinały. Słonie ciężko to znoszą. Chorują, giną, tracą swoje socjalne zdolności. Na całym świecie są zbierane fundusze, by w RPA przywrócić trasy słoniowych wędrówek – korytarze szerokości kilku kilometrów. Z lwami jest jeszcze gorzej. Tylko nieliczne poradziłyby sobie na wolności. W parku zwierzęta te na swoje utrzymanie zarabiają same. Alan szkoli je do występów w filmach, głownie hollywoodzkich. Brama parku narodowego. Stojący przede mną chłopak jest tu strażnikiem. Ale na kapeluszu ma znaczek Tatrzańskiego Parku Narodowego. – Dzień dobry – zagaduję – Den dory – odpowiada prawie po polsku. Witold urodził się w RPA, podobnie jak jego rodzice. Jego dziadków zawierucha II wojny światowej zaniosła aż do ówczesnej Rodezji i dalej do południowej Afryki. W Polsce był raz. Teraz tłumaczy, że mam patrzeć na „uszaki i rożaki” żyraf, by poznać ich płeć. Witold pokazuje mi piaszczyste łachy nad rzeką, na których wygrzewają się krokodyle. I śmiesznie podskakujące gnu zwane głupolami. Wieczorem przy brayu, czyli grillu, Witold radzi, żebym pojechała do Santa Lucia zobaczyć hipopotamy. To miejsce, gdzie słona woda z oceanu miesza się ze słodką z rzek i jeziora, a w zatokach żyją tysiące hipciów i krokodyli. Następnego dnia przecieramy oczy ze zdziwienia. Na naszej drodze spotykamy lamparta! To największe afrykańskie samotniki. Od ludzi stronią i bardzo trudno je wypatrzyć. W ich skóry mieli prawo ubierać się tylko zuluscy królowie. To właśnie lampart – Zakumi – będzie maskotką mistrzostw świata. WRÓŻBY SANGOMY Miała być plemienna wioska Zulusów, skóry, tańczący wojownicy, koraliki. A on ma koszulę i dżinsy. – Jestem Shipo – przedstawia się. Jedziemy błotnistą drogą wśród domów krytych falistą blachą. Na sznurkach pranie, po podwórku biegają kury. Ot, zwykła afrykańska wieś, Khula. Wychodzi nam na spotkanie kobieta. Wydaje się zwyczajna: T-shirt, spódnica, dzieciak na ręce. Jednak w zachowaniu Shipo coś się zmienia. Szacunek, obawa? – To Sangoma – przedstawia kobietę. Zulusi mówią o takich jak ona „lekarze dusz”. Ale do Sangomy przychodzą także, kiedy zachoruje ciało, bo źródło choroby jest zawsze wewnątrz nas. Sangoma jest jedną z najważniejszych osób w zuluskiej społeczności. Lekarzem dusz nie można zostać ot tak. To dar, który mają tylko wybrani. Najczęściej objawia się chorobą lub wielkimi kłopotami. Kobieta przygląda mi się bez słowa. Czuję się nieswojo, ale jest to całkiem… przyjemne. – Zostańcie – mówi w końcu i znika w chacie. Shipo jest zaskoczony. – Prawie nigdy nie chce rozmawiać z obcymi – mówi. Wraca odmieniona. Na głowie skórzana opaska, w ręku miotełka z krowiego ogona. Zaprasza do środka. W tygielku rozpala zioła. Jej śpiew jest cichy i monotonny. Z puszki wysypują się koraliki, muszelki, monety. A mnie wcale nie do śmiechu. Czuję, że w chatce dzieje się coś niezwykłego. I wtedy Sangoma zaczyna mówić po zulusku. Nie patrzy na mnie, tylko gdzieś przed siebie. Wiem, że mówi do mnie, i tylko do mnie. Kiedy rytuał się kończy, Shipo tłumaczy jej słowa. Dziwne, zagmatwane. Niewiele z nich rozumiem. Przypominają mi się wiele miesięcy później. Jak ulał pasują do mojej życiowej sytuacji. To dzięki nim wychodzę z niej obronną ręką. Skąd wiedziała? LEKCJE U ZULUSA SHAKI W Shakalandzie są i skóry, i koraliki, i wojenne tańce, i pokaz budowy chat z gliny. Oraz Baba Malinga – ubrany w skórę lamparta wódz. Jego żona częstuje mnie piwem z prosa. Pijemy je wszyscy z jednej chochli, taki obyczaj. – Tak wyglądały wioski w czasach króla Shaki – zaczyna opowieść Malinga, potomek zuluskich wodzów, który jest oficjalnie wójtem osady. Shakaland powstał w 1984 r. jako scenografia do serialu Zulus Czaka. Po zakończeniu zdjęć filmowcy oddali ją zuluskiej społeczności. Aby w niej zamieszkać, trzeba żyć jak poddani króla Shaki w połowie XIX w. Przedsięwzięciu patronuje król Zulusów – Goodwill, jedyny z plemiennych władców mający umocowanie w Konstytucji RPA. Mieszkańcy Shakalandu organizują pokazy tańców i oprowadzają przybyszów po wiosce. Uczą ich dawnych rzemiosł, tłumaczą symbolikę strojów. Tu organizowane są tradycyjne zuluskie śluby, na które decyduje się coraz więcej młodych par. Wracają do nowoczesnego świata, ale siłę czerpią z historii Doliny Królów (Emakhosini), nieopodal Shakalandu. Prowadzi do KwaDukuzy – dawnej stolicy. Na mapach figuruje ona jako Stanger – nowoczesne południowoafrykańskie miasteczko. Zupełnie zwyczajne. Kłopot w tym, że w RPA nic, co wygląda znajomo, zwyczajne nie jest.
Historia i przyroda czyni z RPA prawdziwy subkontynent, oddzielony od Afryki zwrotnikowej, niczym oceanem, tysiącami kilometrów pustyni Kalahari.
Jeśli zaczniemy naszą podróż po RPA w Johannesburgu, to najpierw znajdziemy się na terenie wielkiego, nowoczesnego, międzynarodowego lotniska, a potem skomplikowanej sieci autostrad, estakad i wiaduktów, wśród reklam gigantów światowego handlu i przemysłu, a na nieodległym horyzoncie rysować się będą sylwetki wielkich budowli jednej z metropolii współczesnego świata. Nie poczujemy dotknięcia parnego i gorącego powietrza, którego przywykliśmy oczekiwać, lądując w którejś ze stolic afrykańskich. I może nie uświadomimy sobie od razu, że wdychając powietrze, nie znajdziemy w nim śladu tak charakterystycznego dla Afryki zapachu: mieszaniny butwiejącej tropikalnej roślinności i spalenizny. Normalnie, nie otwierając nawet oczu, gdy tylko opuścimy klimatyzowane wnętrze samolotu, autobusu czy budynku lotniska, pierwsze kilka oddechów, ciepła wilgotność i jeszcze docierające do uszu dźwięki (brzęczenie milionów owadów, głosy ptaków, ostra, ogłuszająca muzyka dochodząca z jakiegoś baru albo po prostu z radia w każdym samochodzie), normalnie wszystko to da nam nieomylną pewność, że jesteśmy w Afryce. W Johannesburgu tak nie jest: gdy tam lądowałem po zazwyczaj niezbyt dobrze przespanej nocy w samolocie, co jakiś czas musiałem świadomym wysiłkiem upewniać się, że jednak nie znalazłem się przez jakiś dziwny, niezamierzony zbieg okoliczności w którymś z miast południa Stanów Zjednoczonych albo Australii. Jeśli zaczniemy tę podróż w Durbanie, to wrażenie będzie zupełnie inne: nie będzie wątpliwości, że jesteśmy blisko zwrotnika, blisko gorącego oceanu, w łagodnej wilgoci tropików. Miasto jest wyraźnie mniejsze, choć rozległe, nie jest tak arogancko współczesne, a ogromny port zachowuje pamięć czasów, gdy w XIX wieku stawał się jednym z najważniejszych portów Oceanu Indyjskiego. Niezbyt daleko od lotniska, wśród gęstwiny drzew, możemy zobaczyć papugę, a jeśli okna pokoju, w którym mieszkamy, wychodzić będą na ocean, może się okazać, że to, co wyskakuje z wody, a potem znów do niej wpada, to delfiny. Na plaży są znaki ostrzegające przed kąpielą w miejscach, w których wody przybrzeżne nie są należycie odgrodzone od pełnej toni przez specjalne systemy sieci: niebezpieczeństwo rekinów jest realne i powszechne. Zaczynając podróż od Durbanu, ani przez moment nie będziemy mieli wątpliwości, że rozpoczyna się egzotyczna wyprawa. Ale czy na pewno afrykańska? Czy może nie jesteśmy na drugim brzegu oceanu i nie znaleźliśmy się w Indiach? Ja zaczynałbym podróż od Kapsztadu, powszechnie teraz przez Polaków nazywanego po angielsku: Cape Town. Skądkolwiek przybywamy, czy od strony lądu, czy jeśli (to jest w dzisiejszych czasach rzadkie szczęście) przypłyniemy z Europy po 18 dniach morskiej podróży statkiem, czy wreszcie – jak to jest na porządku dziennym – wysiądziemy z samolotu, który aby wylądować, zatoczył potężne koło nad oceanem, patrząc na kolory wody, nieba i gór, możemy nie być pewni, gdzie jesteśmy. Może w raju? Wielu podróżników uważa, że jest to jedno z najpiękniejszych miejsc na świecie, cudowne połączenie natury i kultury, dzieła stworzonego przez Boga i przez ludzi. W miejscu, w którym ocean wcina się w ląd systemem zatok, pozostawiając po drodze wyspy, z najsłynniejszą z nich (z historycznych powodów) Robben Island, majestatyczne i olbrzymie góry dochodzą blisko do brzegu, ale zostawiają miejsce na cudowne, biało-niebieskie miasto, ogrody i winnice. W niedawnych czasach kilka budowli zdołało trochę oszpecić tę perłę, ale zostawiły tylko rysę. Dziś zazwyczaj buduje się już dużo lepiej, choć nie tak, jak w czasach, kiedy z mieszaniny tradycji holenderskiej z domieszką dalekowschodnią i angielską rodził się unikalny styl, zwany architekturą przylądkową. Po prostu Przylądkiem nazywa się ten kraj, region i przyległe obszary, a kiedyś całe kolonialne państwo zwano Kolonią Przylądkową, Cape Colony. W tradycji wielkich żeglarzy zwany jest nieprzerwanie Przylądkiem Dobrej Nadziei (Cape of Good Hope), bo i dla płynących z Europy do Azji i dla wracających z dzisiejszej Indonezji czy Indii do Europy, mniej więcej w połowie długiej, niebezpiecznej i wyczerpującej podróży dotarcie do tego miejsca o łagodnym, zdrowym klimacie, świetnym dla uprawy warzyw i owoców, dawało nadzieję wyleczenia się z chorób, pokonania wycieńczenia, powrotu do sił potrzebnych, aby przeżyć tak daleką morską wyprawę. Nie wszystkim do tego rajskiego miejsca udawało się dotrzeć, nawet gdy było już w zasięgu wzroku. Są pory roku, kiedy gwałtowne wichury roztrzaskiwały zbliżające się już do brzegu statki. Stąd inna nazwa: Przylądek Wiatrów, Przylądek Wietrzny, Windy Cape i stąd żywa pamięć morskich tragedii, które rozgrywały się niekiedy dosłownie na oczach zgromadzonych w pobliżu portu i na okolicznych wzgórzach. Bo statków zawsze wypatrywano, a o każdym zbliżającym się do portu informował armatni wystrzał. Miejsce, niezwykle piękne, gdzie stała armata, do dziś nazywa się Wzgórzem Sygnału, Signal Hill. Liczne, leżące niedaleko od brzegów wraki statków są obiektem wypraw płetwonurków poszukujących zatopionych skarbów. Te okolice, tak samo jak miejsca leżące wzdłuż wybrzeża dalej na wschód, podobnie jak miejscowości w okolicach Durbanu, są zresztą cudownymi rejonami do nurkowania. Do oglądania wspaniałej fauny podmorskiej nie potrzeba pozwoleń takich jak wtedy, kiedy się ma zamiar poszukiwać skarbów. Z lokalnej historii katastrof morskich najbardziej lubię tę, względnie mało tragiczną, o wielkim statku handlowym, który wypłynął z Anglii w rejs do Australii z dużym ładunkiem koni rasowych i szlachetnych alkoholi: whisky, porto i ginu. Miał zawinąć do Kapsztadu, ale gwałtowny wiatr rzucił go na skały Robben Island i tam zaczął tonąć. Gwałtowne wiatry często kończą się szybko, brzeg wyspy był blisko, akcja ratunkowa przebiegała sprawnie, więc udało się z tonącego statku uratować pasażerów, załogę i większość koni. Z resztą cennego ładunku poszło gorzej, bo po pewnym czasie wśród ekip ratowniczych nie było nikogo trzeźwego. Działo się to w roku 1912, ale świadectwa historyczne są całkowicie wiarygodne. Nie jest jednak tak, by alkohol w Afryce Południowej był jakimś rzadkim rarytasem. Przeciwnie, sztuka wytwarzania wielu jego rodzajów osiągnęła tu niezwykle wysoki poziom, ceny tymczasem zatrzymały się na poziomie bardzo umiarkowanym. Wszędzie produkuje się piwo; browary prosperują, nadwyżki zysków inwestuje się m.in. w Polsce. I w prowincji Przylądkowej, i w głębi kraju, w dawnych burskich republikach Wolne-go Państwa Oranii i Transwalu, utrzymała się tradycja produkcji na skalę przemysłową i na skalę domową znakomitych wódek pędzonych z owoców, które docenić mogą miłośnicy śliwowicy nowosądeckiej, pejsachówki albo grappy czy rakii. Sławę krajowi przynoszą jednak przede wszystkim wina, których tradycję wytwarzania wprowadzili przed z górą trzema wieka-mi francuscy hugenoci. Constantia, współcześnie prawie przedmieście Kapsztadu, jest matką tego winnego imperium, w którym połączył się idealny klimat ze znakomitą glebą i prawdziwą sztuką fermentowania win. Stellenbosch, nieduże uniwersyteckie miasto o cudownej architekturze, jest tego imperium stolicą, bez konkurencji jeśli chodzi o wina czerwone. Winnic jest wiele, odwiedzać je trzeba, podróżując rozmaitymi trasami. Wina tamtejsze, choć często bardzo dobre, mają konkurencję w innych stronach świata. Nigdzie jednak na świecie, a to moje świadectwo poprzeć mogę opiniami wielu wytrawnych znawców, nie ma winnic tak pięknie położonych. Zwiedzając winnice, z wielu stron oglądać można Górę. Jak w tamtych stronach jest jeden tylko Przylądek i nikt nie używa pełnej jego nazwy, tak ona – nazywana w atlasach Górą Stołową – jest tu po prostu i tylko Górą i nadaje całej okolicy niezwykły charakter. Pamiętać ją będzie każdy, kto ją widział choć raz, nawet, gdy widział setki innych gór na świecie. Jest gigantyczna, nie tyle dlatego, że tak wysoka, ale że tak rozległa i zakończona zupełnie płasko, jakby ktoś ją uciął na dwóch trzecich wysokości i uczynił z niej blat stołu. A jeśli patrzeć od strony oceanu i miasta, nad którym wznosi się bezpośrednio, to widać ten olbrzymi stół często jakby przykryty białym obrusem: to bardzo ciepłe i wilgotne powietrze znad Oceanu Indyjskiego, stykając się ze znacznie chłodniejszym znad Atlantyku, przynosi chmurę białą, ogromną i piękną. Kiedy chmury nie ma i wiatr nie jest zbyt gwałtowny, świetna, nowoczesna, panoramiczna kolejka linowa wwozi na Górę tych wszystkich, którzy nie zdecydują się na kilkugodzinną wspinaczkę wartą każdego trudu, takimi nagradza ona widokami. Z Kapsztadu autostrady prowadzą w trzech kierunkach: na wschód, przez góry, nad piękne wybrzeża Oceanu Indyjskiego, na północ wzdłuż Atlantyku i najważniejsza, narodowa droga N1 między tymi dwoma, w głąb kraju i do ekonomicznej i prezydenckiej stolicy, do Johannesburga i Pretorii. Na trasie wschodniej wiele miejscowości, z których najsławniejszą jest Knysna, tworzy szlak turystyczny plaż, oceanicznych kąpielisk, hoteli, restauracji i pensjonatów. Jeśli ktoś lubi oglądać wieloryby, najlepiej zrobi, odbijając trochę na lewo, do miejsca zwanego Hermanus, gdzie zazwyczaj nie dozna zawodu. Jeśli znów ktoś lubi strusie, to światową stolicą ich hodowli jest leżący od tej autostrady na prawo Oudtshorn. Miasteczko to zapisane jest we wdzięcznej pamięci Polaków, bo w czasie II wojny światowej przyjęło, wykarmiło i wykształciło pięćset polskich sierot, które trafiły tam przez Syberię albo Kazachstan, a potem Persję i oceany. Drogą na północ dotrzeć można na przedpola pustyni Kalahari i potem do Namibii. Raz w roku, na wiosnę, przez kilka krótkich tygodni, gdy w półpustynnym rejonie spadną deszcze, zakwitają tam niezwykłe, gigantyczne łąki kwiatów i wtedy trud podroży odpłaca się stukrotnie. Pierwsza autostrada narodowa jest też najważniejszą, bo przecina cały kraj. Towarzyszy jej na niektórych odcinkach najważniejsza w RPA linia kolejowa, trasa słynnych pociągów turystycznych, wykwintnych i niezmiernie kosztownych. Między Kapsztadem, który jest siedzibą parlamentu, a Pretorią – siedzibą rządu i prezydenta – pokonać trzeba odległość blisko 2000 km. W nie tak dawnych czasach rząd i korpus dyplomatyczny przenosiły się zresztą regularnie na kilka miesięcy z jednej stolicy do drugiej, po drodze przejeżdżając przez jeszcze jedną stolicę, siedzibę Sądu Najwyższego w tym kraju o federacyjnej strukturze władz. Stolica sądowa nazywa się zresztą najwdzięczniej: Bloemfontein – Kwietna Fontanna. Z pewnym zdumieniem natrafiałem na informacje o tej trasie zawarte w przewodnikach. Często pojawiało się w nich słowo: monotonna, przez setki kilometrów prowadzi bowiem przez Karru. Sama ta nazwa jest fascynująca. Prawda, że to gigantyczny, prawie największy na świecie płaskowyż. Prawda, że graniczy z pustynią i ma jej pewne cechy, jeśli nie kojarzymy słowa pustynia tylko z piaskiem. Ale pasą się tam dziś setki tysięcy owiec, a kiedyś pasły się setki tysięcy antylop. Nigdzie jednak, poza Saharą, nie widziałem tak wspaniałego widoku jak niebo w nocy nad Karru, prawie zawsze bezchmurne. Można to niebo, księżyc, planety i gwiazdy oglądać także przez teleskopy. W Sutherland, 200 km od autostrady na północ – a to w Południowej Afryce krótki dystans – jest całe miasteczko astronomiczne, z największym teleskopem na południowej półkuli. Nosi nazwę SALT, a powstał jako międzynarodowy projekt badawczy, w którym bierze też udział Polska. Jeśli więc kogoś potrafią zafascynować bezkresne przestrzenie, niezwykłe, choć kamieniste krajobrazy i lata świetlne, które dzielą nas od gwiazd, to Karru zostaje najbardziej w pamięci i wyobraęni. Kiedy wracam myślą do lat spędzonych w Afryce, to nie tęsknię do plaż ani do parków narodowych, o których nie mówię tu nic, choć jest ich wiele, ogromnych i różnorodnych. Najbardziej pamiętam Karru. Autor był ambasadorem Polski w RPA w latach 2000-2004. No to w drogę • Samolotem z Warszawy do Johannesburga lub Kapsztadu z przesiadką w Europie, od 3 tys. zł. • Wynajem samochodu – już od 150 R1/dzień, land rover z miejscami do spania ok. 3000 R1/tydzień. • Linie autobusowe Greyhound, Baz Bus i inne sprzedają karnety wieloprzejazdowe, czyli tzw. bus passy; www.computicket.com • Pociągi są wygodne i punktualne, słynny Blue Train kursujący na trasie Johannesburg – Kapsztad to klasyk luksusu - cena biletu od 7860 Rl; www.bluetrain.co.za • Wycieczka objazdowa z TraveliGo RPA + Swaziland, 14 dni, 8970 zł – w cenie przeloty, przejazdy, hotele, niepełne wyżywienie, impreza sylwestrowa i opieka pilota. • Trampingowy wyjazd z MK Tramping (RPA, Namibia, Botswana, Zimbabwe – 14500 zł, 28 dni. www.traveligo.pl, www.mktramping.pl PIENIĄDZE Walutą RPA jest rand, 1 R1 = 0,40 zł; w dużych miastach karty kredytowe są powszechnie honorowane. Benzyna 1,70 R1/litr, nocleg w hostelu – już od 30 zł, posiłek w niedrogiej restauracji 20–50 zł. • Pensjonat Acorn Tree, van Reenen St, Newlands, Kapsztad, od 240 R1, www.acorntree.co.za • Airport Backpackers, 3 Mohawk Road, Rhodesfield, Kempton Park, Johannesburg, 2 km od lotniska, od 70 R1. n Gemini Backpackers Lodge, 1 Van Gelder Road, Crystal Gardens, Johannesburg, od 70 R1. www.southafrica.net, www.southafrica.co.za
Kolej afrykańska - Rovos Rail. Tory na sawannie
Luksusowy Rovos Rail – Duma Afryki – zabiera podróżnych na spotkanie z Czarnym Lądem. Trasy, po których jeździ, rozbiegają się z Pretorii we wszystkie strony niczym pajęcza sieć – do Kapsztadu, Port Elizabeth, Dar es Salaam, Durbanu, Swakopmund
Lokomotywa bucha kłębami pary. Na peronie, na którym rozesłano czerwony dywan, stoją hostessy, trzymając w rękach tace z zimnym szampanem. Czarnoskóra obsługa uwija się przy załadowywaniu walizek. Wreszcie pojawiają się pasażerowie – elegancko ubrani panowie i panie częstują się trunkiem, wymieniają uśmiechy i znikają w wagonach. Parowóz wydaje przeciągły gwizd, znika w kłębach pary i dymu, wreszcie szarpnięcie i pociąg powoli opuszcza stację z palmami, wieżą zegarową i drewnianym budynkiem dworca ozdobionym białymi balustradkami. Za oknem coraz szybciej przesuwają się zabudowania Pretorii. Tak mógłby wyglądać opis podróży pociągiem po Afryce w czasach Karen Blixen, rzecz dzieje się jednak współcześnie. Parowóz wyrusza z prywatnej stacji kolejowej Capital Park na przedmieściach Pretorii w RPA, ciągnąc za sobą odrestaurowane wagony z lat 20. XX w. Po 100 km zastępuje go nowoczesna lokomotywa, w wagonach działa klimatyzacja, goście rozpakowują walizki, rozmawiają przy drinku, biorą orzeźwiający prysznic. To Rovos Rail – jeden z najbardziej luksusowych pociągów na świecie. Wyłożone ciemnym drewnem i miękkimi wykładzinami wnętrza w niczym nie przypominają przedziałów. To wygodne apartamenty stylizowane na epokę wiktoriańską. Najbardziej luksusowy, zajmujący połowę wagonu Apartament Królewski, ma 16 m² powierzchni. Wystarczy na salonik z fotelami, stolikiem i minibarem, podwójne łóżko, łazienkę z prysznicem, wanną i świeżymi kwiatami przy umywalce. Żaden z gości, zwłaszcza młode małżeństwa w podróży poślubnej, nie odmawia sobie przyjemności zażycia kąpieli z widokiem na Afrykę. Żaden też nie napełnia wanny do połowy, tylko ile wlezie. Woda wylewa się zaraz na pierwszym zakręcie albo jeszcze wcześniej, jeżeli pociągiem bardziej kołysze. W mniejszych apartamentach (Luksusowy liczy 11 m², Pullman 7 m²) łazience raczej nie grozi zalanie, bo goście (maksymalnie pociąg zabiera ich 72) mają do dyspozycji jedynie prysznic. Drewniane rolety w oknach pozwalają ukryć się w przytulnym wnętrzu. Tylko miarowy stukot kół przypomina, że za oknem przesuwają się krajobrazy Afryki. Nie mają one konkurencji w postaci ekranu telewizora – po prostu nie ma takiego sprzętu na wyposażeniu. We wszystkich apartamentach znajdują się za to okulary – podobne do tych, jakich używa się do nurkowania z fajką i płetwami. Goście otwierają drzwi do swego pokoju, ich wzrok spoczywa na goglach i zaraz też pada pytanie o basen – co może wywołać zrozumiałą wesołość wśród obsługi. Takich ekstrawagancji jak pływalnia w pociągu, rzecz jasna, nie ma – okulary przydają się podczas wyglądania przez okno i podziwiania krajobrazu z parowozem. Wlecze się za nim nie tylko chmura dymu, ale też sadzy, która wpada do oczu. Parowozy stanowią frajdę dla pasażerów, jednak ciągną wagony tylko na początku i na końcu każdej trasy, i tylko w granicach RPA – później zastępują je „państwowe” lokomotywy: elektryczne lub spalinowe. Skutkiem ubocznym wygodnej przestrzeni w pokojach są bardzo wąskie korytarze biegnące przez każdy wagon „sypialny”. Niegrzeszący szczupłością Amerykanie, którzy stanowią większość gości Rovos Rail, czasem ledwie się nimi przeciskają. Natomiast Japończycy, którzy zwykle mają pięć dni na zwiedzenie świata, wybierają raczej podróż innym luksusowym „afrykańskim” pociągiem – Blue Train, który trasę Pretoria–Kapsztad pokonuje w krótszym czasie. Historia Rovos Rail sięga zaledwie 1989 r. Jego właściciel Rohan Vos (to od imienia i nazwiska pochodzi nazwa pociągu) początkowo był związany z przemysłem motoryzacyjnym. Marzył jednak o prywatnym pociągu, którym mógłby jeździć z rodziną na wakacje. Za namową swego przyjaciela, wielkiego miłośnika pociągów, zakupił kilka starych wagonów wymagających gruntownego remontu. Szybko przekonał się, głównie z powodu biurokracji, że oprócz wagonów musi też mieć własną lokomotywę. Na złomowisku wyszukał więc parowóz z 1938 r. Odrestaurował go i nazwał Bianca – imieniem jednej z córek. Później pojawiły się kolejne wagony i parowozy – wszystkie mają swoje nazwy i długą historię. Dziś Rohan Vos jest właścicielem 60 wagonów i lokomotyw oraz stacji Capital Park. Rovos Rail to bardziej sposób spędzania wolnego czasu niż środek transportu. Pociąg zatrzymuje się w różnych ciekawych miejscach na trasie, by spotkanie pasażerów z Afryką nie ograniczyło się wyłącznie do oglądania jej z okien. Po śniadaniu zwykle jedzie się na wycieczkę – safari, zwiedzanie miasta albo kopalni. Pociąg zatrzymuje się, w tym czasie uzupełniane są zapasy, przede wszystkim wody (łazienki!). Na powracających z wycieczek gości czeka – tak jak w Pretorii i na innych stacjach początkowych – szampan i czerwony dywan rozesłany na peronie albo wprost na torach (miejscowi, widząc taki dywan, najczęściej wypytują, czy to przyjeżdża prezydent). Po zwiedzaniu pora na obiad. Porcelana, srebrna zastawa, świece, świeże kwiaty i pięć dań (przeważa kuchnia francuska) czeka na pasażerów w wagonie restauracyjnym. Goście mogą w nim przebywać tylko w porze posiłków. Wszyscy jedzą o jednakowej godzinie, co sprzyja integracji i nawiązywaniu kontaktów, ale też jest ułatwieniem dla obsługi. Wolny czas pasażerowie chętnie spędzają w ostatnim wagonie, tzw. obserwacyjnym – jednym z dwóch – obok salonu miejsc „publicznych” w całym pociągu. Poza barem serwującym przekąski i napoje przyciąga ich tu otwarta weranda – w sam raz do podziwiania krajobrazów. Na najdłuższych trasach – do Tanzanii i Namibii, dokąd Rovos Rail jeździ tylko raz w roku, w salonie odbywają się prezentacje z pokazami slajdów na temat krajów, przez które przejeżdża pociąg. Najdłuższa z tras, z Kapsztadu do Dar es Salaam, liczy 6 100 km. W ciągu dwóch tygodni pociąg przemierza terytoria RPA, Zimbabwe, Zambii i Tanzanii. Na granicy Zimbabwe z Zambią wjeżdża na most na rzece Zambezi, z którego roztacza się zapierający dech w piersiach widok na Wodospady Wiktorii. Pociąg zatrzymuje się na wiadukcie na pół godziny, by goście mogli udać się na piechotę na skraj przepaści i dokładniej obejrzeć jeden z siedmiu cudów świata stworzonych przez naturę. Wody Zambezi przelewają się na szerokości 1 700 m przez krawędź głębokiej szczeliny w ziemi, rozpylając mgłę. Chmurę wodnego pyłu widać już z odległości wielu kilometrów. Goście mają czasem okazję zapoznać się z bliska z afrykańską fauną bez wysiadania z pociągu. I nie chodzi tu bynajmniej o komary. Przed miejscowością Victoria Falls pociąg mocno zwalnia i jeśli nieostrożny pasażer, niepomny na ostrzeżenia obsługi, nie zamknie okna, do luksusowych wnętrz potrafi wedrzeć się pawian. „Bestia” na oczach przerażonych gości porywa ze stołu owoce i inne smakołyki, po czym biegnie zdemolować kuchnię. Prawie połowę krótsza trasa (3 400 km, 7 dni) wiedzie z Pretorii do leżącego nad Atlantykiem Swakopmund. Do atrakcji tej podróży należy wyprawa do Fish River Canyon – jednego z największych kanionów na ziemi, często porównywanego z Wielkim Kanionem Kolorado. Bodajże największą popularnością cieszy się trzydniowa trasa wiodąca z Pretorii do Wodospadów Wiktorii. Pociąg opuszcza rankiem stację Capital Park i wolno zmierza na północ. Za stacją Soekmekaar przecina zwrotnik Koziorożca, a po pokonaniu gór Soutpansberg wjeżdża w krainę baobabów. Pasażerowie mogą podziwiać te niesamowite drzewa o zachodzie słońca. Później majestatycznie wtacza się na Beit Bridge, stanowiący granicę z Zimbabwe. Noc, następny dzień i noc goście spędzają na pokładzie Rovos Rail, by kolejnego ranka wyruszyć na wycieczkę do Hwange National Park, położonego przy granicy z Botswaną. Tam mogą nacieszyć oczy widokiem sawanny i jej mieszkańców – słoni, bawołów, żyraf i lwów. Po południu tego dnia pociąg dociera do słynnego wodospadu. Jednym z miejsc najczęściej odwiedzanych przez pasażerów Rovos Rail jest Kimberley, „miasto diamentów” leżące w połowie drogi między Pretorią i Kapsztadem. Kiedy zwiedzający zbliżają się do krawędzi specjalnego trapu, ich oczom ukazuje się w pełnej krasie Big Hole – jedna z największych na świecie dziur w ziemi wykopanych rękami człowieka. Powstała w miejscu, gdzie w 1871 r. odkryto złoża diamentów. Dno gigantycznej studni o obwodzie ok. 1,6 km wypełnia dziś woda – turkusowa w słoneczne dni, czarna w pochmurne. Jak głosi tablica informacyjna, jej lustro znajduje się 174 m poniżej krawędzi dziury. Półpustynia otaczająca zabytkowe miasteczko Matjiesfontein (założone w 1884 r.) leżące po drodze do Kapsztadu to Karu Małe. Z okien pociągu przez parę godzin można podziwiać wspaniałe krajobrazy ze skąpą roślinnością. Wiosną, jeśli tylko spadnie deszcz, pejzaż się zmienia – po horyzont ciągną się barwne poduchy kwitnących roślin. Każda trasa oferuje inne widoki i wrażenia – między Kapsztadem a Port Elizabeth goście zobaczą wspaniałe winnice i ocean z hukiem rozbijający się o klify, w drodze z Pretorii do Durbanu odwiedzą parki narodowe, poznają dzikie, słabo zaludnione tereny Zambii i Tanzanii. Każda trasa to tak naprawdę inna Afryka. CZTERY LATA W POCIĄGU Kiedy dowiedziałam się, że w RPA jeździ pociąg, który dociera aż do Dar es Salaam w Tanzanii i że akurat poszukują pracowników, długo się nie zastanawiałam. Zawsze lubiłam podróżować i zawsze chciałam wrócić do miejsca swego urodzenia, czyli do Dar es Salaam. Porzuciłam pracę w laboratorium medycznym i na cztery lata trafiłam na pokład Rovos Rail. W tym czasie wielokrotnie przejechałam wszystkie trasy, zwiedziłam Afrykę aż do równika, zobaczyłam miasto, w którym przyszłam na świat. Z Dar es Salaam, kiedy pociąg przez parę dni jest przygotowywany do trasy powrotnej, wybrałam się nawet na Zanzibar. Przez cztery lata mojej pracy tylko raz gośćmi Rovos Rail byli Polacy – dziadek z wnukiem z Warszawy. Zaczęłam pracę jako hostessa. Polegało to na sprzątaniu pokoi trzy razy dziennie, dyżurach w barze, bieganiu z jednego końca pociągu na drugi kilkadziesiąt razy dziennie, co przy pełnym składzie wagonów oznaczało 500 m w jedną stronę! Na szczęście po roku awansowałam i miałam mniej obowiązków. W ciągu tych czterech lat nigdy nie cierpiałam na bezsenność – nic tak nie usypia jak kołysanie pociągu. Uważam, że ciężka praca w Rovos Rail mimo wszystko była małą ceną za możliwość zobaczenia połowy kontynentu i przeżycia tylu przygód. Obsługa pociągu razem z gośćmi brała udział we wszystkich wycieczkach na trasie: do różnych parków narodowych i rezerwatów, muzeów, kopalni. Miałam okazję odbyć m.in. safari na słoniach w Parku Narodowym Wodospadów Wiktorii, zobaczyć pustynię Namib, spróbować raftingu na rzece Zambezi i skoczyć na bungee z wiaduktu kolejowego przy Wodospadach Wiktorii. Nie żałuję, chociaż nigdy bym nie powtórzyła tego skoku. Wszyscy, którym w Polsce opowiadam o pociągu, pytają mnie, dlaczego nie wrócę do Rovos Rail, skoro tak tęsknię. Uważam jednak, że przychodzi w końcu czas na nowe wyzwania. Nie można ciągle żyć na walizce z dala od domu. Jeśli kiedyś wrócę do Rovos Rail, to nie jako pracownik, ale gość. Katarzyna Znatowicz – z pochodzenia Polka, na stałe mieszka w Republice Południowej Afryki. Cztery lata temu przyjechała do Polski, pracuje w jednym z warszawskich hoteli. NO TO W DROGĘ - Trasy trzydniowe z Pretorii do Kapsztadu (od 3 000 zł), Durbanu (od 3 400 zł), George (od 1 600 zł) i Wodospadów Wiktorii (od 3 400 zł). - Trasa 13-dniowa z Kapsztadu do Dar es Salaam przez Zimbabwe, Zambię do Tanzanii (jeden kurs tam i jeden z powrotem w roku, zawsze w lipcu, cena od 19 tys. zł). - Trasa 9-dniowa z Pretorii do Kapsztadu i z powrotem, trasa 7-dniowa z Pretorii do Namibii i z powrotem (jeden kurs tam i jeden z powrotem w roku, zawsze w maju, od 8 400 zł). - 8-dniowe Golf Safarii z Pretorii przez najsłynniejsze pola golfowe Południowej Afryki (od 10 tys. zł, jeden kurs tam i jeden z powrotem w roku, zawsze w grudniu). - Noclegi w pociągu, ale także na trasie, m.in. w domkach myśliwskich na terenie rezerwatów. www.rovos.co.za www.trainsafaris.com