Będziemy jedli węże? Naukowcy sprawdzili, czy da się na masową skalę hodować pytony
Międzynarodowy zespół badaczy wymyślił nowy żywnościowy „plan B” dla ludzkości. Gdyby tradycyjny przemysł spożywczy przestał zaspokajać nasze potrzeby, rozwiązaniem może być masowa hodowla węży.
W tym artykule: Jak szybko rośnie pyton? Ile mięsa można pozyskać z węży? Czy będziemy masowo hodować pytony? Farmy węży mogą brzmieć jak żart. Szczególnie dla Europejczyków, którym pytony nie kojarzą się z kolacją. W naszym kręgu kulturowym jedzenie węży to egzotyka, jednak nie wszędzie tak jest. Mięso węży pojawia się na stołach w wielu rejonach świata, przede wszystkim w krajach azjatyckich. W restauracjach w chińskim Kantonie zupa z węży stanowi stałą pozycję w menu. Dlaczego by więc nie pomyśleć o mięsie węży jako o globalnym zamienniku drobiu, wołowiny i wieprzowiny? Czy opłacałoby się hodować pytony na masową skalę? Na te pytanie naukowcy odpowiedzieli w artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Scientific Reports”. Jak szybko rośnie pyton? Sekrety hodowli węży badacze odkrywali na farmach tych gadów działających w Tajlandii i Wietnamie. Naukowcy przyjrzeli się bliżej dwóm gatunkom pytonów. Pyton siatkowy (Malayopython reticulatus) może mieć 9–10 metrów długości i ważyć nawet 100 kg. Pyton birmański (Python molurus bivittatus) jest krótszy i lżejszy. Jego długość to 3–4 metry, waga zaś wynosi ok 50 kg. Przez dwanaście miesięcy badacze mierzyli i ważyli węże karmione m.in. kurczakami. Pytony rosły bardzo prędko i tak samo szybko przybierały na wadze. Pyton siatkowy mógł dziennie zyskiwać nawet 19 gramów. Pyton birmański „tył” jeszcze szybciej: rekordowy przyrost dla tego gatunku wynosił aż ponad 40 g na dzień. Potencjał hodowlany zwierząt wzrósł, gdy naukowcy policzyli, jak gady reagują na post. Jak się okazało, nawet długa przerwa w odżywianiu prawie nie wpływa na wagę węży. „Pytony, które pościły do 4 miesięcy, traciły średnio 0,004% masy działa dziennie” – napisali badacze w swojej pracy. „Jak tylko wznowiono karmienie, ponownie bardzo szybko rosły”. Ile mięsa można pozyskać z węży? Po roku zwierzęta zostały humanitarnie zabite. Herpetolodzy zajęli się wówczas ustaleniem, ile dałoby się z nich przełożyć na talerze. Policzyli, że stosunek uzyskanego pokarmu do całego mięsa zwierzęcia dla pytonów wynosi 1,2. Dla łososi wskaźnik ten – im niższy tym lepszy – wynosił 1,5. Dla drobiu: 2,8, dla wołowiny: 6,0. Najgorzej zaś było dla wieprzowiny: 10.0. W innym ujęciu pytony również okazały się bezkonkurencyjne. Aż 82 proc. całej ich masy to były składniki, które w jakiś sposób dałoby się wykorzystać w produkcji żywności: tusza, skóra, tłuszcz. „Jeśli chodzi o wskaźniki konwersji pożywienia i białka, pytony przewyższają wszystkie badane dotychczas najważniejsze gatunki rolnicze” – napisali badacze. Cmentarne węże? Odkryto trzy nowe gatunki węży żyjących pod ziemią – na cmentarzyskach i w starych kościołach Nieznane nauce gatunki węży zostały odkryte przez naukowców w Ekwadorze. Gady żyją pod nagrobkami i kościołami w odległych miasteczkach, ukrytych w lasach mglistych w Andach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-trzy-nowe-gatunki-wezy-zyjacych-pod-ziemia-na-cmentarzyskach-i-w-starych-kosciolach-w-andach-fot-alejandro-arteaga-cc-by-4dea10d.jpg" width="938" height="626" alt="Odkryto trzy nowe gatunki węży żyjących pod ziemią – na cmentarzyskach i w starych kościołach w Andach (fot. Alejandro Arteaga, CC-BY)" title="Odkryto trzy nowe gatunki węży żyjących pod ziemią – na cmentarzyskach i w starych kościołach w Andach (fot. Alejandro Arteaga, CC-BY)" /> Czy będziemy masowo hodować pytony? Oczywiście to wszystko nie oznacza, że węże pojawią się lada dzień na półkach naszych sklepów. Naukowcy chcieli jednak zwrócić uwagę, że przemysłowe hodowle węży mogą okazać się w przyszłości ekologicznym i stabilnym źródłem żywności. O tyle istotnym, że z czasem – i wraz z postępem wyjałowienia gleb Pyton siatkowy możemy mieć coraz większy kłopot z wyżywieniem ciągle powiększającej się ziemskiej populacji. Hodowla węży może mieć jednak wady. Po pierwsze, karmienie tych gadów jest pracochłonne. Po drugie, nie wiadomo, czy hodowle dałoby się rozbudować do wielkich zakładów przemysłowych. Po trzecie, w ogóle nie wzięto pod uwagę, jak mięso węży smakuje. Po czwarte, węże są mięsożerne, podczas gdy większość zwierząt hodowlanych żywi się roślinami. Jest jeszcze jeden czynnik, o którym nie można zapomnieć. Lęk przed wężami to nasza wrodzona cecha. Albo raczej gwarantująca przetrwanie umiejętność, w którą jesteśmy wyposażeni już w chwili przyjścia na świat. „Zważywszy na generalny strach ludzi przed wężami może minąć trochę czasu, zanim potencjał hodowlany pytonów zostanie wykorzystany w skali globalnej” – przyznają badacze. Źródła: Scientific Reports, Science Alert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kanton zapewnia ekstremalne doznania (nie tylko kulinarne)
Zupa z węża czy żółwia albo z krwistym tofu (ze skrzepami świńskiej krwi), grillowane skorpiony czy koniki morskie - to dania na stałe wpisane do menu restauracji w Kantonie.
Dla Chińczyków to Guangzhou, dla obcokrajowców Kanton – to nazwa z czasów kolonialnych. Trzecia co do wielkości metropolia Chin kojarzona z wielkim przemysłem, handlem (to tutaj miał miejsce pierwszy kontakt kupców z Zachodu z Chinami), światowymi targami, a mniej z malowniczymi parkami, uroczymi brzegami Rzeki Perłowej, nowoczesną architekturą czy starożytnymi świątyniami. Jednak prawdziwą światową wizytówką Kantonu jest jedzenie. To właśnie kuchnia kantońska uchodzi za najlepszą spośród ośmiu regionalnych kuchni Chin. 1. Jedz (prawie) wszystko O mieszkańcach Kantonu mówi się, że jedzą wszystko, co ma cztery nogi, a nie jest stołem, wszystko, co pływa, a nie jest statkiem, i wszystko, co lata, a nie jest samolotem. To musi być prawda – myślałem, mijając kolejne restauracje, przed którymi w miskach, wiadrach i klatkach czekało jeszcze żywe jedzenie. Zupy z węża czy żółwia albo z krwistym tofu (ze skrzepami świńskiej krwi), grillowane skorpiony czy koniki morskie to dania na stałe wpisane do menu. Ponoć kantończycy wciąż jedzą psy (moje chińskie koleżanki twierdzą, że one nigdy nie jadły, za to ich dziadkowe i rodzice tak owszem) i zajadają się zupą z płetwy rekina, który ginął w męczarniach. Na stołach lądują też kilkutygodniowe pieczone prosiaki, których pokrojona w szachownicę chrupiąca skórka maczana w cukrze jest prawdziwym rarytasem. Ale kantończycy jedzą też mnóstwo owoców morza i warzyw. Ich kuchnia charakteryzuje się tym, że wszystkie potrawy przygotowywane są ze świeżych składników, dlatego kilka razy dziennie pojawiają się na lokalnych targowiskach, by dokupić kolejne produkty. Do południa zajadają się pysznymi dim sum – lekkimi przekąskami przygotowywanymi na parze w bambusowych naczyniach, wypijając przy tym morze herbaty. To yum cha – herbata pita przed południem zawsze z dim sum. Do picia polecam wam delikatną herbatę z chryzantem (działa uspokajająco, poprawia wzrok). A na deser zamówcie „ginger milk” przygotowywany ze świeżego soku imbirowego dodanego do szklanki ciepłego mleka, które ścina się jak pudding. View oEmbed on the source website 2. Zobacz stare miasto... „W Kantonie nie ma czego oglądać” – taki wpis znalazłem w internecie. Nie wierz w to. W stolicy prowincji Guandong nie brakuje zabytków. Zajrzyj np. do trzech świątyń: Guangxiao (Świątynia Chwalebnej Cnoty Synowskiej) z czasów dynastii Han i Chen Jia Ci (Akademia Rodziny Chen), świątyni zbudowanej za pieniądze klanu Chen, która służyła nie tylko kultowi przodków, ale była także szkołą, a dzisiaj to muzeum sztuki ludowej. A jeśli wstąpisz do Liu Rong Si (Świątyni Sześciu Banianów), to starszy pan poczęstuje cię ziołową herbatą na wzmocnienie. Stary Kanton to także Qingping Market, na który kantończycy przychodzą po leki ziołowe. To jedno z 17 oficjalnych miejsc w Chinach ze zgodą władz na sprzedaż najróżniejszych specyfików medycyny naturalnej (wwożenie wielu tych lekarstw do Europy jest zabronione). Kupują też psy i koty (nie do jedzenia) albo ryby, żaby, żółwie, skorpiony i węże (do zjedzenia). 3. ...i przeskocz do przyszłości Gdybym był studentem architektury, rzuciłbym studia w Polsce i pojechał uczyć się do Chin. Takiego rozmachu nie ma chyba nigdzie indziej na świecie. Nowa dzielnica Kantonu Zhujiang New Town to doskonały przykład miasta z przyszłości. Powstała na północnym brzegu Rzeki Perłowej i zachwyca nie tylko nowoczesnymi biurowcami, luksusowymi hotelami (jest ich tu najwięcej w całym mieście) czy wieżą Canton Tower. Także budynkami Muzeum prowincji Guandong, skomputeryzowaną od a do zet biblioteką miejską i absolutną perełką – gmachem Opery Narodowej zaprojektowanym przez Zahę Hadid. Gapiłem się na tę konstrukcję z metalu, kamienia i szkła dłuższą chwilę, wypatrując coraz to więcej szczegółów. Opera przypomina dwa rzucone na trawę kamienie (większy i mniejszy) opadające w stronę bulwarów. Wokół są kawiarnie, sklepy, wielkie place i spacerowe aleje. Pod ziemią są ukryte centra handlowe i tunele dla samochodów. À propos luksusowych hoteli. Na 99. piętrze hotelu Four Seasons znajduje się Tian Bar, z którego przy dobrej pogodzie popatrzysz na miasto z góry. Wystarczy zamówić butelkę piwa za 34 zł i cieszyć się widokiem. Dwukrotnie więcej niż piwo kosztuje bilet wstępu na Canton Tower. 4. Przejdź się na wyspę Zatopione w zieleni rezydencje z połowy XIX w., fontanny, rzeźby, zacienione uliczki, kościół katolicki, park, w którym kantończycy śpiewają i grają, oraz polski konsulat. To wszystko znajdziesz na położonej w środku miasta wyspie Shamian – dojdziesz tu mostem. Kolonialna architektura to pozostałość koncesji francusko-brytyjskiej. Przez lata zamieszkiwania wyspy przez Europejczyków Chińczycy mieli tutaj zakaz wstępu. Dziś to ulubione miejsce do sesji zdjęciowych nowożeńców. Zwróć uwagę na kolory sukien panien młodych. Coraz więcej bieli – uchodzącej w Azji za kolor śmierci. Cóż, zachodnia moda zrobiła swoje. View oEmbed on the source website 5. Zrób zakupy Mam dwa sprawdzone zakupowe miejsca w Kantonie. Na Korean Market dostać można wszystko. Liczba stoisk z zegarkami, okularami, torbami, elektroniką, ubraniami i zabawkami jest niepoliczalna. Koniecznie targuj się i powtarzaj, że jest za drogo. Po chińsku to Tài guì le – przyda ci się we wszystkich sklepach. Jeśli szukasz rzeczy lepszej jakości, to koniecznie wybierz się na Beijing Road, najpopularniejszą w Guangzhou ulicę dla zakupholików. Tu są sklepy światowych marek, jest też mój ulubiony Uniqlo – to japońska sieć sprzedająca m.in. koszulki z wzorami z Museum of Modern Art w Nowym Jorku. 6. Przeżyj masaż stóp Na koniec każdego dnia przez 80 minut masażystka o numerze 29 (tak się przedstawiła) z salonu Foot Massage (na drugim piętrze Guangyi Building przy ul. Guangyi) ugniatała nie tylko moje stopy, na których stawiała także bańki (przez dwie sekundy wyłem z bólu), lecz znęcała się nad innymi partiami ciała, próbując wykręcać moje kończyny na wszelkie możliwe strony. O dziwo, po całym dniu zwiedzania tak brutalny masaż przynosił mi ulgę. I to wszystko za 20 zł. Warto wiedzieć Jedzenie Najlepsze, bo najświeższe, jest to sprzedawane na ulicy. Nie bój się próbować! ​ ###gallery-end###
Chiny: Wędrówka po Szanghaju. Ostro–słodkie południe
Na południu Chin znaleźć da się wszystko: nieziemskie krajobrazy i plaże, zachwycającą architekturę sprzed setek lat, niezwykłe azjatyckie wersje starego Paryża, Wenecji i mieniącego się kolorami Las Vegas oraz spróbować przysmaków bardzo ostrej orientalnej kuchni.
Szanghaj przypomina Paryż. To najbardziej kosmopolityczne, awangardowe i zamożne chińskie miasto. Spora część jego starej zabudowy i obsadzonych platanami ulic jest spuścizną po francuskich architektach, kupcach i bankierach, którzy w pierwszych dekadach XX w. stworzyli tu enklawę jakby żywcem przeniesioną znad Sekwany. Pewnie właśnie dlatego Szanghaj zawsze bardziej podobał mi się niż Pekin, miasto od wieków parterowe, które w ostatnich latach zostało oszpecone monstrualnymi wieżowcami i niemożliwymi do pokonania pieszo bezkresnymi arteriami. Wędrówkę po Szanghaju warto zacząć od bulwaru Bund (Waitan) nad rzeką Huangpu. Ulica ta była niegdyś najelegantsza w całej Azji. Jedną z jej ozdób jest „najbardziej luksusowa budowla między kanałem Sueskim a Cieśniną Beringa”. Tak mawiano o dawnej siedzibie największego dziś banku na świecie HSBC (pod tym skrótem kryje się nazwa Hong Kong and Shanghai Banking Corporation). Konstrukcja zwieńczona jest gigantyczną kopułą. Można wejść do środka budowli, by obejrzeć bajkowe mozaiki. Pieniądze zgromadzone w znajdującym się tu skarbcu oraz w sejfach sąsiednich wspaniałych budynków, które też były bankami, stanowiły przed wojną niemal połowę kapitału finansowego świata. Inny wyróżniający się na Bundzie gmach z dachem zwieńczonym zieloną piramidą w stylu Tudorów, był najelegantszym hotelem Orientu i ulubioną przystanią koronowanych głów, polityków, bogaczy czy filmowych gwiazd. O miejscu tym krążyły legendy. Komuniści zmienili jego nazwę z Cathay na Pokoju i zdemolowali. Z Bundu podziwiam panoramę położonej po drugiej stronie rzeki Huangpu dzielnicy Pudong, która w zamierzeniach chińskich przywódców ma z czasem przyćmić rozmachem Hongkong. Po części już się to udało, a panorama jest równie imponująca w dzień, jak i po zmierzchu, gdy Pudong iskrzy się wielobarwnymi iluminacjami. Amatorzy widoków z lotu ptaka mogą wjechać na szczyt Perły Orientu – dominującej na Pudongiem trzeciej najwyższej na świecie (468 m) wieży telewizyjnej złożonej z trzech kul symbolizujących perły. Ja jednak wolę taras widokowy na szczycie sąsiedniego, 88-piętrowego drapacza Jin Mao Tower, który jest najwyższym budynkiem (ale nie najwyższą budowlą) w Chinach. Stąd podziwiam nie tylko całą panoramę Szanghaju, ale patrzę też w dół, do wnętrza wieżowca. Takie spojrzenie w głąb okrągłego atrium mającego 55 pięter wysokości robi wrażenie nie mniejsze niż oglądanie Gwiezdnych wojen. Uwaga: wszystkim klaustrofobom zdecydowanie tę atrakcję odradzam. Ze stacji metra Longyang na obrzeżach Pudongu kursuje na międzynarodowe lotnisko najszybszy i zarazem jedyny na świecie będący w regularnej eksploatacji pociąg Maglev, który porusza się, wykorzystując zjawisko magnetycznej lewitacji. Trasę 30 km pokonuje w 7 minut, rozwijając przez moment prędkość 430 km/godz. Przejażdżka tą najdroższą zabawką komunikacyjną świata (jej budowa kosztowała kilka miliardów dolarów) bardzo mnie rozczarowała. Widoki za oknem żadne, lewitacji też nie odczułem, a o magicznej prędkości świadczy jedynie elektroniczny wyświetlacz nad drzwiami i płynące z głośnika zapewnienia konduktora. Ale jak ktoś chce, niech próbuje za 50 yuanów w jedną stronę lub 80 w obie. Wróćmy na Bund. Przy Hotelu Pokoju zaczyna się, przechodząca później w wielki handlowy deptak, ulica Nanjing Lu. Dojdziemy nią do placu Ludowego (Renmin Guangchang), który odgrywa rolę londyńskiego Central Parku. Jest tu, między innymi, kącik dla troskliwych rodziców usiłujących znaleźć stosowną drugą połowę dla córki lub syna. Wiadomo, teraz młodzi są coraz bardziej nieporadni w tych sprawach. Rodzice zaopatrzeni w duże zdjęcia swych dorastających pociech zachwalają je co niemiara. Ale niewtajemniczeni turyści mogą odnieść wrażenie, że jest to miejsce dla osób poszukujących nastolatków, które zaginęły bez wieści. Po obejrzeniu kilku oryginalnych ofert matrymonialnych wpadam do Muzeum Szan- ghajskiego (Shanghai Bowuguan), gdzie oglądam najbogatszą na świecie kolekcję starożytnej sztuki chińskiej, w tym urzekająco piękne naczynia rytualne z brązu. Muzeum sąsiaduje z ultranowoczesnym Teatrem Wielkim (Da Juchang), gdzie koncertują najlepsze orkiestry i soliści świata. Jeśli ktoś nie może posłuchać ich w Wiedniu, Londynie czy Nowym Jorku, a akurat jest w Szanghaju, powinien zapoznać się z repertuarem, który obejmuje nawet broadwayowskie musicale. Niestety, ceny biletów też są nowojorskie. W Paryżu Wschodu trzeba koniecznie powałęsać się po dawnej dzielnicy francuskiej (French Concession) wzdłuż ulicy Huaihai, która niegdyś nazywała się Avenue Joffre. Tu, w cieniu platanów, gwarze kafejek i dziuplach kolorowych butików naprawdę trudno zgadnąć, czy to jeszcze Chiny, czy już stara poczciwa Francja. Na szczęście władze miasta pozawieszały na budynkach tabliczki z informacjami, co się w nich kiedyś mieściło lub do kogo należały. Zwiedzając miasto, nie można pominąć Taikang Lu położonej między ulicami Ruijin i Sinan. Ta artystyczno-gastronomiczna enklawa na terenie dawnej fabryki cukierków jest jakby żywcem wyjęta z lat 20.–30. XX w., kiedy Szanghaj osiągnął szczyt swej świetności. Brakuje mi tylko widoku eleganckich pań w jedwabnych sukniach i dostojnych dżentelmenów w słomkowych kapeluszach. Ale i tak jest fantastycznie. Zwłaszcza po zmroku, gdy spotyka się tutaj cała szanghajska bohema. Turysta szukający w Szanghaju prawdziwych Chin musi wylądować na Chinatown, czyli bazarze Yuyuan, jakieś 30 min spacerem z Bundu. To istny raj dla amatorów wachlarzy, haftów, posążków, wisiorków i wszelkiego rodzaju suwenirów tudzież pachnących świeżością „antyków”. Pamiętam to miejsce jeszcze sprzed 30 lat, gdzie w mocno spróchniałych drewnianych pawilonach można było kupić prawdziwe antyki i piękne wyroby ludowego rękodzieła. Teraz stoi tu betonowa makieta tamtego bazaru, wypełniona maszynowo klepaną tandetą. Co gorsza, ten sam los spotkał knajpę Nanxiang Mantoudian, słynącą ze sztandarowego szanghajskiego przysmaku – pierożków xiaolongbao. Wypełnione soczystą mieloną karkówką i gotowane na parze dania serwowano tu kiedyś na stołach, które chyba nigdy nie doświadczyły mycia, na drewnianych i obtłuczonych talerzach, w potwornym harmidrze i ścisku. Były naprawdę boskie. Teraz knajpa jest luksusowa i choć kolejki tak samo długie, to pierożki już zupełnie nie te. A ceny są astronomiczne. Lepiej więc poszukać w zaułkach miasta innych pierogarni, czasem o bardzo długiej tradycji i próbować, próbować do skutku. Moja ulubiona jest na ulicy Xianxia Lu, w dzielnicy Hongqiao. Bambusowy koszyk z sześcioma pierożkami podają za 4 juany, czyli 15 razy taniej niż w Yuyuan. Niebo w gębie! Czas na prawdziwe, chińskie Chiny. Z szanghajskiego dworca głównego jedziemy pół godziny pociągiem do Suzhou nad Wielkim Kanałem. Nazywane Wenecją Orientu i Stolicą Jedwabiu ma zupełnie inną atmosferę niż kosmopolityczny Szanghaj. Czas płynie tu wolno, na ulicach nie ma tłumów, a stylowa niska zabudowa najlepiej oddaje klimat typowego chińskiego miasta środkowych Chin. Teraz do Suzhou mało kto jeździ po produkowany w nim jedwab, choć ciągle można tu kupić wspaniałe tkaniny po najniższych cenach w kraju. Szczególnie niezwykłe są ręcznie tkane brokaty z motywami pochodzącymi czasem sprzed tysiąca lat. Amatorzy jedwabiu powinni koniecznie odwiedzić Muzeum Jedwabiu (Silk Museum) przy ulicy Renmin Lu, naprzeciwko imponującej drewnianej Pagody Północnej. Zobaczyć tu można cały proces produkcji jedwabiu i kupić unikatowe tkaniny. Główną atrakcją Suzhou są ogrody, czyli rezydencje dawnych notabli, którzy szukając ukojenia w łagodnym klimacie, kazali je wznosić, nie licząc się z kosztami. Tak powstały wzorce architektury ogrodowej, perfekcyjnie łączące roślinność z wodą, skałami, mostkami, pawilonami, altanami. Stąd dotarła później na Zachód moda na „chińskie domki” i chinoiserie, czyli chińszczyznę w sztuce i architekturze, której przykłady zachowały się też w Polsce (np. w Wilanowie czy Puławach). Ogrody w Suzhou służyły kontemplacji i odpoczynkowi, co teraz trudno jest sobie wyobrazić, gdy przewalają się przez nie tabuny wycieczek. Ale mimo to oszałamiają pięknem i pomysłowością. Ich twórcy starali się, aby na każdym kroku (dosłownie) przed oczami pojawiał się nowy widok, nowy nastrój, nowy kolor czy kształt. Niezrównanym arcydziełem tej sztuki jest najmniejsza z tutejszych rezydencji zwana Ogrodem Mistrza Sieci (Master of the Nets Garden, Wangshi Yuan), która została stworzona w XII w. Jej fragment skopiowano nawet w nowojorskim Metropolitan Museum. Gdyby nie tłumy turystów, można by tu siedzieć godzinami, a nawet dniami i tygodniami, zachwycając się każdym skrawkiem jej ogrodów. Równie urocza jest też największa z tego typu rezydencji zwana Ogrodem Pokornego Administratora (Humble Administrator’s Garden, Zhuozheng Yuan). To prawie 50 różnych altan i pawilonów rozrzuconych wśród plątaniny stawów, mostków, wysepek i pagórków. Do tego rośnie tam najwspanialsza w Chinach ekspozycja miniaturowych drzewek bonsai. Ogrody Suzhou zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i jeśli chciałbym mieć cokolwiek z Chin na pamiątkę, to właśnie taki ogród. Lecimy godzinę z Szanghaju na południe, do Xiamen w prowincji Fujian. Mieszkali tu kiedyś Holendrzy i inni cudzoziemcy, a miasto nazywało się Amoy. Ze względu na sąsiedztwo Tajwanu jeszcze do początku lat 80. Xiamen był zamkniętą strefą wojskową. Teraz to miasto-wyspa regularnie zajmuje pierwszą lub drugą pozycję w rankingach najbardziej zadbanych, najlepiej zarządzanych i najprzyjaźniejszych mieszkańcom miejscowości w Chinach. Z głównego deptaka w starym centrum Xiamen, tę ekskluzywną funkcję pełni ulica Zhongshan Lu, kursują wodne tramwaje na wysepkę Gulangyu. Niegdyś była kolonialną enklawą, z cudowną architekturą w stylu wiktoriańskim. Teraz idealnie nadaje się na całodzienny spacer. Nie ma tu samochodów, są za to labirynty wąziutkich uliczek, bajeczna tropikalna roślinność, wciśnięte w zatoczki plaże, skały o fantastycznych kształtach. Na Gulangyu stale rozbrzmiewa muzyka. Ponoć w każdym domu znajduje się jakiś muzyczny instrument – działająca tu Akademia Muzyczna przyciąga utalentowaną młodzież z całego kraju. Nie przypadkiem więc mieści się tu też imponujące Muzeum Pianin i fortepianów z kolekcją ponad 200 zabytkowych instrumentów z całego świata, podarowaną przez chińskiego przemysłowca i kolekcjonera. Xiamen ma mnóstwo innych atrakcji, w tym piękny ogród botaniczny i tłumnie odwiedzany przez pielgrzymów klasztor Nanputuo. Natomiast z atrakcji kulinarnych nie można nie spróbować słodkiej zupy z orzeszków ziemnych, które długo gotuje się z dodatkiem cukru. Na ulicy Zhongshan Lu serwuje się ją od prawie 200 lat w jadłodajni Huangzehe Huashengtang Dian (The Peanut Soup Shop). Można tam za grosze skosztować też wiele innych lokalnych przysmaków. Wieczorem znów warto wyruszyć na miasto, żeby z nadmorskiego bulwaru podziwiać cudowną iluminację wyspy Gulangyu. Zresztą cały Xiamen jest chyba najpiękniej oświetlonym miastem w Chinach (jeśli nie liczyć Hongkongu), a dominującym kolorem jest niebieski, co nadaje mu nocami charakter iście nieziemski. Xiamen to świetne miejsce wypadowe do całodziennych wycieczek po okolicznych plantacjach herbaty, bo Fujian jest centrum produkcji półfermentowanej herbaty Oolong. Stąd też pochodziła pierwsza na świecie herbata fermentowana (czarna) Lapsang Souchong, od której zaczął się trwający do dziś herbaciany romans między Chinami i Zachodem. Tutaj też powstają wyjątkowo subtelne herbaty białe. Z Xiamen jest już również tylko krok – czyli trzy godziny autobusem – do powiatu Yongding, gdzie zwiedzać można siedziby ludu Hakka, tzw. tulou. W tych zbudowanych na planie koła lub kwadratu z cegieł, gliny i drewna domostwach, które wyglądają jak twierdze (mają jedno wejście i są niemal bez okien), mieszka nawet po kilkadziesiąt rodzin. Okrągłe tulou uchodzą za jedne z najbardziej unikatowych budowli mieszkalnych na świecie (oczywiście umieszczono je na Liście UNESCO) i rzeczywiście sprawiają wrażenie obiektów niemal kosmicznych, które nie wiadomo jak wylądowały na Ziemi. Ponoć w czasach zimnej wojny amerykański wywiad uznał, po obejrzeniu pierwszych zdjęć lotniczych tulou, że muszą to być wyrzutnie rakiet albo inne tajne instalacje militarne. A pomyśleć, że są to zabytki o niemal tysiącletniej historii. Kolejny godzinny lot samolotem dalej na południe i jesteśmy w Kantonie (Guangzhou). Zwiedzać tu za bardzo nie ma co, chyba że kogoś interesuje historia kolonialnych podbojów Chin przez Zachód, czyli tzw. wojen opiumowych. Jest za to Kanton mekką kulinarną, zwłaszcza dla amatorów owoców morza. Takich krewetek, krabów, homarów, ostryg, ślimaków, małż i ryb nie uświadczy się nigdzie indziej w Chinach. A jakie podają tam dania z płetwy rekina, jaskółcze gniazda, trepangi czy małże uchowce (zwane też słuchotkami)! Jeśli ktoś nie lubi takich eksperymentów, niech chociaż spróbuje ryby mandaryńskiej (guiyu) gotowanej na parze, krewetkowych pierożków huntun w delikatnym bulionie czy pieczonej na wiśniowo gęsi. Tylko w ten sposób można się przekonać, dlaczego Kanton jest jedną z kulinarnych stolic świata. Dania z psów, kotów, węży, jeżozwierzy, małp czy szczurów osobiście odradzam, ponieważ swą popularność zawdzięczają rzekomym właściwościom leczniczym (tłumaczonym niezwykle wysoką zawartością białka), a nie smakowym. Ale jeśli ktoś chce, nie będzie się brzydził i nie będzie go potem gryzło sumienie, to voilá. W Kantonie jedzą wszystko, co ma nogi, z wyjątkiem stołu i wszystko co fruwa, z wyjątkiem samolotu. Wsiadamy do autobusu i po czterech godzinach (250 km) jazdy autostradą nad Morzem Południowochińskim jestśmy w Yangjiang. Miasto to słynie wprawdzie z produkcji wszelkiego rodzaju noży, mieczy, tasaków i nożyczek, ale przesiadamy się w nim tylko do minibusa i po niecałej godzinie jesteśmy na wyspie Hailing. Zwykle na piękne plaże w Chinach jeździ się na położoną jeszcze bardziej na południe wyspę i prowincję Hajnan, oblegane przez Rosjan przylatujących tu czarterami z Moskwy. (Wyspa szerzej jest znana z wyborów Miss Świata, Najsilniejszego Człowieka Świata czy soku kokosowego). Natomiast o wyspie Hailing wie mało kto, choć plaże są tu o niebo ładniejsze, dłuższe i czystsze niż na Hajnan. Jest tutaj również, oczywiście znacznie taniej i spokojniej. Gdyby to ode mnie zależało, to tytuł „chińskich Hawajów” przyznałbym właśnie Hailing, a nie Hajnan. Ale mnie nie przeszkadza brak pięciogwiazdkowych hoteli z basenami i rewii a la Moulin Rouge. Na 10-kilometrowej plaży z cudownego złotego piasku w miasteczku Zhapo można czasem nie spotkać żywej duszy, co jak na Chiny jest naprawdę ewenementem. Woda w morzu gorąca, plaża usłana muszlami, a w każdej knajpce wybór frutti di mare większy niż we wszystkich europejskich restauracjach razem wziętych. Co dziś spróbujemy? Może soczystego kraba albo tłuściutką murenę, albo delikatniutką płaszczkę z długaśnym kolcem? To już zresztą ostatni moment, żeby rozkoszować się pustymi plażami i tanimi przysmakami na Hailing. Budowa wielkiego terminalu dla wodolotów z Hongkongu, Makau i Kantonu już trwa. Autostrada Kanton–Hajnan (to nią dojeżdża się do Yangjiang) jest gotowa, więc pewnie już niedługo i tu wtargnie tłum turystów, komercja i drożyzna. W drodze powrotnej tą samą autostradą warto zatrzymać się w Kaiping (140 km do Kantonu). To kolejne miejsce, którego istnienia w tym kraju nikt by nie podejrzewał. Wpisane dwa lata temu na Listę UNESCO jest surrealistyczną wręcz enklawą obronnych rezydencji, tzw. diaolou, zbudowanych na przełomie XIX i XX w. przez bogatych Chińczyków, którzy zostali wypędzeni z Kalifornii na podstawie tzw. Chinese Exclusion Act (z 1882 r.). Te piękne budowle we wszelkich możliwych architektonicznych stylach, z wieżami obserwacyjnymi i wymyślnymi systemami zabezpieczeń przed rabusiami stoją dziś przeważnie puste wśród ryżowych pól jak zjawy z innej planety. Równie surrealistyczne jest położone nieopodal miasteczko Chikan, w którym czas jakby zatrzymał się całkowicie jakieś 80 lat temu. Nietknięte dziejowymi burzami, z architekturą typową dla lat 30. XX w. Chikan wygląda jak makieta dla filmu z Bruce’em Lee, gangsterami, triadami i palaczami opium. Jest zresztą ciągle wykorzystywane do kręcenia takich właśnie produkcji. Kanton można wykorzystać jako bazę wypadową na dwudniową wycieczkę (samolotem lub autobusem) do Guilin w sąsiedniej prowincji Guangxi. Szczyt Samotnego Piękna, Wzgórze Ujarzmiające Fale, Park Siedmiu Gwiazd i Jaskinia Trzcinowej Fujarki. Jak nazwy wskazują, Guilin z doliną rzeki Li Jiang to bodaj najlepsze w Chinach miejsce do podziwiania malowniczych pejzaży bez potrzeby wspinania się na niebotyczne górskie wysokości. Ta znacznie większa wersja naszych przełomów Dunajca usłana jest krasowymi skałkami o niezwykłych kształtach, wśród meandrów rzek, jeziorek, pól ryżowych i bambusowych gajów. Widoki rzeczywiście jak z bajki, zwłaszcza w czasie rejsu po rzece Li z Guilin do Yangshuo. To raj dla fotografów, ale niestety, obłędne tłumy turystów i nachalna komercja bardzo skutecznie zniechęcają do dłuższego pobytu w Guilin, które powinno być krainą kontemplacji i wytchnienia. Z Kantonu, tym razem autostradą prowadzącą do Zhuhai, docieramy w dwie godziny do Makau. (W Zhuhai jest przejście graniczne, a Polacy wiz do Makau nie potrzebują). Dawna portugalska kolonia, która jest teraz, jak Hongkong, tzw. Specjalnym Regionem Administracyjnym, to raj dla miłośników kolonialnej atmosfery i zarazem światowa stolica hazardu. Obroty tu- tejszych kasyn są już większe niż w Las Vegas. Cudowne stare centrum Makau, będące unikatowym przykładem asymilacji kultur Wschodu i Zachodu, też wpisane zostało już na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Położona na wzgórzach starówka jest po prostu stworzona do romantycznych spacerów. Polecam przechadzkę od słynnej XVII-wiecznej fasady spalonej katedry św. Pawła ku centralnemu placowi Senatu (Largo do Senado) z pastelowymi neoklasycystycznymi budynkami z czasów świetności kolonii. W Makau atrakcji jest co niemiara: wyścigi hartów, światowy Festiwal Fajerwerków, plaże czy nadzwyczaj oryginalna lokalna kuchnia, łącząca smaki portugalskie z afrykańskimi i chińskimi. Jednak kasyn nic nie przebije. Perłą w koronie jest Venetian, czyli znacznie powiększona kopia oryginału z Vegas. Samo kasyno ma powierzchnię trzech boisk futbolowych, a kompleks hotelowy liczy prawie 3 tys. pokoi. Budowa tego giganta kosztowała prawie 2 mld dol. i obsługuje go armia 16 tys. pracowników. Całość ma przypominać Wenecję, więc nie brak tu kanałów z gondolami oraz replik weneckich ulic, placów i pałaców. Kasyn w Makau jest multum, a jeszcze więcej lombardów, w których spłukani hazardziści zastawiają nie tylko złote zegarki i obrączki, ale też majtki i skarpetki, żeby się odegrać. Moim faworytem było, jest i będzie najstarsze tutejsze kasyno, legendarne Lisboa, w podziemiach okrągłego hotelu przypominającego wykwintną bombonierkę. Już tylko tutaj, wśród misternych mozaiek, mosiężnych okuć, nefrytowych posągów i porcelanowych waz można się poczuć jak James Bond w Casino Royal. I kto by pomyślał, że wszystko to znajduje się w Chinach. Trochę Paryża, trochę Hawajów, trochę Las Vegas, trochę Pienin, trochę UFO i czegoś tam jeszcze, co każdy sam sobie może znaleźć.
Podróżując przez Środkowe Chiny ze Wschodu na Zachód, dostrzega się rozziew między pulsującymi życiem wielkimi i bogatymi metropoliami, w których robi się interesy z całym światem, a spokojnymi, biednymi i zacofanymi miastami, gdzie każdy znajdzie chwilę, by spokojnie napić się zielonej herbaty. Udałem się na rubieże chińskiej cywilizacji, do świata mniejszości narodowych, w którym dawno nie widziano Europejczyka.
Podróż zaczynam w Hongkongu. Od XIX w. jest bramą do Chin. Tutaj Wschód spotyka się z Zachodem, Europejczyk ma czas na łagodną adaptację do innej cywilizacji. Trudno w tym świecie angielskich napisów i klarownych wskazówek zabłądzić. Dlatego zamiast na drogą lotniskową kolejkę z miękkimi fotelami, decyduję się na czerwony, klasyczny, londyński piętrowy autobus A12, który zawozi mnie do kultowego miejsca wszystkich turystów, Nathan Road. Z nieba leje się żar, w powietrzu mieszają się zapach curry i wyziewy z hotelowych wentylacji. Spocony przeciskam się przez tłum Hindusów, Pakistańczyków, Afrykańczyków, białych turystów i miejscowych. Mijając bary z hinduskim jedzeniem, sklepy z elektroniką, zakłady krawieckie i kramy sprzedające przedziwne drobiazgi trafiam do legendarnego Chunking Mansions. Ten 17-piętrowy budynek jest jednym z najtańszych miejsc, w których można przenocować w Hongkongu. Mam wrażenie, że znalazłem się na planie filmu Chunking Express. Po długich targach z bangladeskim właścicielem jednego z guesthousów znajdujących się w budynku ląduję na 14. piętrze w ciemnym, pozbawionym okna pomieszczeniu. Pokój ma najwyżej 7 m2, z trudem mieszczę się z bagażami. Szybko wybieram się nad zatokę Hongkong. Rozciąga się stąd wspaniały widok na Hongkong Island, siedzibę licznych instytucji finansowych, a zachodzące słońce odbija się w szklanych wieżowcach dumnie spoglądających na kontynent. W poszukiwaniu kolejnych wspaniałych widoków przepływam łodzią na drugą stronę zatoki i tramwajem w stylu retro dostaję się na wzgórze Victorii. Stąd rozpościera się panorama na cały Hongkong, półwysep Koulun i rozrzucone wokół niego wyspy, na których można odpocząć od wielkomiejskiego zgiełku. Wszystko stąd wygląda tak samo jak 10 lat temu, kiedy po raz pierwszy przyjechałem i zachwyciłem się tym niezwykłym miastem. Wówczas miało całkiem brytyjski charakter, jeszcze dwa–trzy lata temu próba porozumienia się z mieszkańcami po mandaryńsku wywoływała sensację. Niewielu miejscowych potrafiło w tym dialekcie rozmawiać, a taksówkarze mieli akcent tak ciężki, że uszy puchły nawet cudzoziemcom. Dziś, gdy po chińsku zamawiam zupkę z makaronem i krewetkami, nie widzę u kelnerki żadnych oznak radości, zaskoczenia czy zadziwienia. – Wróciliśmy do Chin, przybyły tysiące chińskich turystów. Żeby się z nimi porozumieć, musieliśmy się nauczyć od nich języka – wyjaśnia mi taksówkarz. W handlowych dzielnicach miasta mandaryński zaczyna wręcz dominować. Chińczycy tłumnie przyjeżdżają do Hongkongu na zakupy, po złoto, biżuterię i inne towary luksusowe. Do miasta wszystko można wwieźć i wywieźć bez podatku. Drogie towary są tu tanie i autentyczne. W głębi Chin gwarancji jakości nie ma. Niestety wraz z Chińczykami przybywającymi na zakupy w Hongkongu pojawiają się złe zwyczaje. Beztroskie śmiecenie na ulicach, przepychanie się, głośne plucie. Zmienia to także rodowitych mieszkańców miasta. Dawniej uśmiechnięci, wyluzowani, dziś stają się nieprzyjemni w codziennych kontaktach. Z dawnej brytyjskiej kolonii zostały już tylko dekoracje. Lewostronny ruch ulic i piętrowe autobusy. Miasto żyje i przejmuje najgorsze zwyczaje z kontynentu. Pachnący Port opuszczam po dwóch dniach z wizą w ręku. Gdybym zaczekał kolejne dwa dni, miałbym ją za darmo, a tak musiałem zapłacić 150 yuanów (ok. 70 zł). Teraz moim celem są Ziemie Wewnętrzne (Neidi). Tak mówi się o Chinach w Hongkongu. Zamierzam zapuścić się głęboko w interior, tysiące kilometrów na Zachód do prowincji Syczuan. Przez okna ekspresu relacji Hongkong–Kanton, który niecałe 200 km pokonuje w dwie godziny, obserwuję dziesiątki fabryk i hoteli robotniczych, a oczyma wyobraźni widzę doliny Syczuanu. Mam wyjątkowe szczęście, w Kantonie udaje mi się kupić hard sleeper (miejsce leżące) na pociąg następnego dnia. W Chinach, kraju kilkuset milionów podróżnych, dostępność biletów zawsze jest loterią, która może zatrzymać turystę nawet na kilka dni. Po 12.00, zaraz po odjeździe pociągu, nastaje święta pora obiadu. Każdy wyciąga „chińską zupkę” i zalewa ją wrzątkiem dostępnym na końcu wagonu. Hitem są tu chińskie parówki oraz pestki słonecznika. Ponad 30-godzinna podróż do Chengdu mija na grze w karty i rozmowach. Jadę z modelową chińską rodziną: mama, tata i mała dziewczynka. Gdy próbuję zagadnąć do nich po chińsku, dorośli zaskoczeni wytrzeszczają tylko oczy i szturchają przerażoną córeczkę: – To obcokrajowiec, mów do niego po angielsku! Widząc, pod jaką jest presją (podobnie jak miliony jedynaków w tym kraju, którzy muszą spełnić pokładane w nich nadzieje), komplementuję jej angielski. Oddycha z ulgą. Rodzice są wniebowzięci. Pociąg dojeżdża do Chengdu. Jestem ciekaw, jak wygląda miejsce, z którego na podbój świata wyruszyła syczuańska armia. Tak nazywa się miliony robotników z tutejszych wiosek, którzy porzucili pracę na roli i ruszyli w poszukiwaniu szczęścia do fabryk na wschodzie kraju. To wytwory pracy ich rąk kupujemy w naszych marketach i na bazarach. Teraz Chengdu zostało wytypowane na stolicę zachodniochińskiego biznesu. Międzynarodowe agencje inwestycji zagranicznych otwierają tu swoje przedstawicielstwa, na przedmieściach stanęła już Kaifaqu, co po chińsku oznacza strefę biznesu i fabryk. Tymczasem życie płynie tu leniwie, obojętne wobec globalizacji i zawrotnego tempa chińskiej modernizacji. Na głównym placu miasta na tle reklamy luksusowych alkoholi stoi Mao, a w herbaciarniach o każdej porze dnia nie brakuje gości. Znajomości zawarte w pociągu procentują. Spotkany w podróży Wang zaprasza mnie na kolację przy tradycyjnym syczuańskim gorącym kociołku. Ustawiamy go na wolnym ogniu, do wrzącej wody wrzucamy grzyby, baraninę, drób, ryby, liście kapusty, białe kostki sera tofu i inne przysmaki, które ustawiono przy naszym stoliku. Już po trzech minutach można z kociołka wyławiać smakowite kąski. Przez pomyłkę trafiam na kawałek czerwonej papryczki, lajiao. Jest tak ostra, że łzy napływają mi do oczu. Wang się śmieje. – My jemy to od dziecka niczym cukierki – mówi i wgryza się w przyprawę. Następnego dnia ruszam oglądać pandy. Tego najmocniejszego konkurenta smoka w wyścigu o narodowy symbol Chin można zobaczyć na północy miasta. Trzeba jednak uważać, gdy się o owym czarno-białym symbolu mówi. Słowo panda, po chińsku brzmi ono xiongmao, dosłownie oznacza misio-kot. Ale, jak się później dowiedziałem, niewłaściwie wypowiedziane xiongmao może również znaczyć „włosy na piersi”. W taksówce nieświadom niczego proszę o kurs do Bazy Badawczej Wielkich Włosów na Piersi. Zakłopotany kierowca drapie się po głowie, jednak po chwili uśmiecha się i dowozi mnie we właściwe miejsce. Panuje tu istna pandomania. Japońskie turystki piszczą, klaszczą i skaczą. Tymczasem misie spokojnie zajmują się konsumpcją bambusa. Podobno czasem potrafią się zdenerwować. Pewnego wyjątkowo nachalnego amerykańskiego turystę ściągnęły na swój wybieg i pozbawiły życia. Dlatego teraz oddziela je od widzów wysokie ogrodzenie. Chociaż pandom dopinguje cały świat, one nie chcą się rozmnażać. Zdesperowani naukowcy robią co mogą, by zmobilizować je do ratowania gatunku. Podają im viagrę, podobno nawet zaczęli puszczać im filmy dla dorosłych (z pandami w roli głównej). Miejmy nadzieję, że to pomoże. W jednej z dzielnic Chengdu czuję się prawie jak w Tybecie. Po ulicach chodzą wysocy, dobrze zbudowani tybetańscy mnisi i górale, na straganach leżą młynki modlitewne, skóra i rogi jaka oraz tybetańskie kapelusze. Na obiad w miejscowej knajpie zamawiam wołowinę na kamieniach i obowiązkową maślaną herbatę. Właściciel Pasang (co oznacza „piątek”) mówi lepiej po angielsku niż po chińsku, jak zresztą większość Tybetańczyków, których spotkałem. Nie zabawiam tu długo. Następnego dnia zmierzam na północ, do doliny Jiuzhaigou. Zawsze wydawało mi się, że ludzka wyobraźnia jest nieograniczona, ale właśnie zaczynam mieć wątpliwości, czy wystarcza jej śmiałości, by wykreować miejsce tak niesamowite. Patrzę na góry, wodospady i błękit jezior tak piękny, że nie oddałaby go żadna barwa stworzona przez człowieka. Zdobią je doskonale widoczne w przezroczystej wodzie konary drzew. Gdzie się odwrócę, widzę obrazek idealny, w sam raz na tło pulpitu w laptopie. Zupełnie jakbym znalazł się na pokazie slajdów przygotowanym z dyskretną pomocą dodającego kolorów Photoshopa. Odnoszę wrażenie, że uczestniczę w czymś wręcz nieprawdziwym i nienaturalnym, a przecież człowiek w tworzeniu tego cudu przyrody nie miał żadnego udziału. Nic dziwnego, że właśnie tutaj Hero, tytułowy bohater superprodukcji Zhang Yimou, toczy jedną ze swoich widowiskowych walk. Miejscowa ludność wygrała los na loterii. W latach 90. XX w. otrzymała zakaz uprawy roli, zajmuje się tylko pasterstwem i turystyką. Turyści chodzą wśród puszczonych samopas kóz. Zdesperowany mężczyzna o brązowym odcieniu skóry namawia mnie na przejażdżkę w góry, obiecując, że zawiezie mnie tam, gdzie nie był żaden Europejczyk. Mocno powątpiewam, że w globalnej wiosce takie miejsca jeszcze istnieją, ale daję się skusić. Mężczyzna do swojego dżipa zabiera żonę i pniemy się piaszczystymi serpentynami w górę, mijając okoliczne wioski. Wreszcie po kilku godzinach dojeżdżamy do celu. Dzięki znajomościom omijamy budkę z biletami i naszym oczom ukazują się wspaniałe gorące źródła ukryte w bambusowym lesie. W pobliskiej wiosce naprawdę mogę poczuć się jak Krzysztof Kolumb wychodzący na spotkanie przedstawicieli obcej cywilizacji. Nie wiem, czy rzeczywiście jestem pierwszy, ale z pewnością dawno nie widziano tu długonosego. Na środek wioski wybiegają dzieci ubrane w śmieszne garniturki i uważnie mi się przypatrują. Gdy tylko spoglądam w ich stronę, gwałtownie się cofają. Mimo zmęczenia podróżą staram się dobrze odgrywać rolę reprezentanta nieznanego świata. Dropsy, które miałem w kieszeni, pozwoliły szybko przełamać lody, lecz w ogóle nie rozumiem ich góralskiej mowy. Zgromadzeni zaczynają więc chaotycznie kreślić w powietrzu jakieś znaki, sądząc, że skoro nie mówię w ich języku, to na pewno zrozumiem pismo. W końcu starszy wioskowy, przełamując nieśmiałość, próbuje mnie o coś zapytać w oficjalnym języku i zaczyna wykonywać dziwne ruchy, jakby grał w ping-ponga. No tak! Oni myślą, że jestem Janem Ove Waldnerem, słynnym szwedzkim tenisistą stołowym, który przez 20 lat z powodzeniem rywalizował z kilkoma pokoleniami chińskich mistrzów. Niestety… Jan Ove to nie ja… Na pomarszczonej twarzy wioskowego maluje się z trudem skrywane rozczarowanie. Później się dowiedziałem, że trafiłem do wioski ludu Qiang, należącego do jednej z 56 oficjalnie uznawanych mniejszości narodowych w Chinach. Dziś tych mówiących birmańsko-tybetańskim językiem pasterzy jest zaledwie 200 tys., ale kiedyś nie raz porządnie namieszali w historii Chin – w III w. wywołali rebelię na zachodnich rubieżach cesarstwa, przyczyniając się do upadku Wschodniej Dynastii Han. Zostawiam Syczuan. Kolejny etap mojej podróży – kilkudniowy rejs po rzece Jangcy – zaczyna się w Chongqing. Na rzecznej przystani rzuca się na mnie tłum tragarzy, tak podobnych, iż nie jestem w stanie ich odróżnić. Wszyscy usiłują pomóc mi wnieść bagaż na pokład statku. Prawie wpadam w rwący nurt Jangcy, liczącej 6 300 km, trzeciej co do długości rzeki świata. Jangcy to nie tylko ładne widoczki zdobiące 10-yuanowy banknot. To główna aorta Chin, oplatająca cały kraj od śnieżnych szczytów Himalajów, skąd bierze początek, aż po Szanghaj, gdzie wpada do morza. Na niej skupia się 70 proc. rzecznego transportu państwa. Od tysiącleci wyznacza ona rytm życia Chińczyków; tylko w ostatnim stuleciu zabrała z tego świata milion Chińczyków. Poeci i malarze opiewali jej piękno, a chińscy cesarzowie drżeli przed jej kaprysami. „Okiełznać dziką naturę tej rzeki” – o tym przez tysiąclecia marzyli władcy. Dopiero na statku, który niczym pudełko zapałek przesuwa się po wielkiej wodzie wśród ogromnych skał, uświadamiam sobie skalę tego planu. W XX w. stało się jasne, że sukces modernizacji Chin wiąże się z zapanowaniem nad żywiołem Jangcy. Już w 1919 r. Sun Yatsen, twórca nowoczesnych Chin, wpadł na pomysł, by zbudować Tamę Trzech Przełomów, pozwalającą regulować nurt rzeki i przemieniać jej wielką energię w elektryczność. Marzył o tym również Mao. Projekt zrealizowano w 2006 r. Cena, jaką zapłacono, była ogromna. Nie chodzi tu bynajmniej o 50 mld euro, ale o wysiedlenia prawie dwóch milionów mieszkańców, zatopienie wielu cennych zabytków (uratowano ich jedynie 10 proc.). Tama jest jak uprawianie wielkiego hazardu z siłami natury. Co będzie, jeśli zawiedzie technika i Jangcy rozleje się, zatapiając całe połacie Niziny Chińskiej wraz z kilkumilionowym Wuhanem? A jeśli nie zawiedzie? Czy wtedy problem trapiący Chiny od tysiącleci zostanie raz na zawsze rozwiązany? Chęć obejrzenia wielkich czerwonych wąwozów, które Jangcy zaleje już w tym roku, powoduje, iż wykupuję bilet na drogi statek turystyczny zamiast na zwykły, który płynie nocą. Na początku taka surrealistycznie komfortowa podróż nawet mi się podoba, lecz z czasem zaczynam się męczyć. Rozmowa z załogą nie ma sensu, gdyż została przeszkolona do kontaktów z cudzoziemcami – wystarczą mi dwie minuty, bym poczuł się jak skończony kretyn i więcej nie próbował. Uwięziony w pięciogwiazdkowym pływającym hotelu patrzę w stronę brzegu, rozmyślam o opustoszałych miastach, szkołach, szpitalach, urzędach, które znajdą się pod wodą i o wspomnieniach milionów ludzi, którzy teraz na brzegu dłubią coś cierpliwie motykami. Dopływamy do Wuhanu i stąd jadę do Nankinu, jednej z siedmiu historycznych stolic Chin. Po kilkunastu dniach spędzonych w górach i rzecznych kanałach równinne krajobrazy prowincji Jiangsu przynoszą mi prawdziwą ulgę. Zbliżam się też kilka tysięcy kilometrów w stronę morza. W Chinach bliskość ta jest silnie skorelowana z dobrobytem. Zmienia się wygląd ulic, ubiór mieszkańców, pojawiają się nowoczesne centra handlowe, drogie samochody, a także metro, które według śmiałych planów ma w 2050 r. liczyć prawie 700 km. To wszystko upewnia mnie, że znalazłem się w strefie bogactwa delty Jangcy. Nankin niewiele różni się od innych dużych miast tego regionu. Jest tu dzielnica wieżowców i dzielnica pubów dla obcokrajowców, gdzie można napić się drogiego piwa i posłuchać piosenek Beatlesów wykonywanych przez chińskie zespoły. Przez tę nowoczesną otoczkę z trudem przebija się bogata historia miasta. Specyficzny klimat pierwszej republiki ustanowionej w 1911 r., której Nankin był stolicą, odnajduję na zielonych przedmieściach miasta w monumentalnym mauzoleum Ojca Republiki Chińskiej, Doktora Sun Zhongshana. Czczony jest na kontynencie i na Tajwanie, jego portret zdobi plac Niebiańskiego Spokoju, a każde większe miasto za punkt honoru stawia sobie nazwanie jednej z głównych ulic jego imieniem. Zanim dostanę się przed blisko 5-metrowy pomnik założyciela republiki, muszę wspiąć się na mające aż 392 stopni schody. Południowa stolica słynie również z krwawej masakry, której dokonali w 1937 r. (nomen omen 13 grudnia) Japończycy, uśmiercając, według chińskich źródeł, aż 300 tys. bezbronnych cywilów strzałem w tył głowy. W miejscu zbrodni wybudowano upamiętniający ofiary memoriał, w którym oprócz pomników wyeksponowano zdjęcia i filmy ukazujące kulisy tego tragicznego wydarzenia, jakże przypominającego to, co działo się w Polsce w XX w. Humor staram się poprawić, przemieszczając się autostradą dalej na południe, do pięknego Hangzhou, również dawnej stolicy. Kiedyś miastem zachwycał się Marco Polo, teraz otaczają je tysiące fabryk rozsyłających swój towar na cały świat. Na szczęście w samym centrum metropolii nie widać linii produkcyjnych i nic nie wskazuje, że w najbliższej okolicy praca idzie pełną parą. Życie płynie tu spokojnie, liczne parki i drzewa sprawiają, iż dominuje kolor zielony. Na ulicy sporo młodych modnie ubranych ludzi, obowiązkowo z włosami postawionymi na sztorc, a często także przefarbowanymi na blond. Okazuje się, że furorę wśród młodzieży robi polska wódka, która świetnie nadaje się do drinków (w przeciwieństwie do ryżowej chińskiej, słabo komponującej się z sokiem pomarańczowym) i każda szanująca się dyskoteka czy bar karaoke mają nasz rodzimy trunek w swojej ofercie. Wycieczka rowerowa po okolicy malowniczego jeziora Xi Hu i urokliwych parkach to wspaniałe zakończenie podróży po Chinach. Zatrzymuję się w herbaciarni i popijając Long Jin (Smocza Studnia), herbatę z której słynie Hangzhou, obserwuję pagodę Leifeng. Czekam na zachód słońca – o tej porze pagoda podobno wygląda najpiękniej. Przed oczami przesuwają mi się obrazy chińskiego bogactwa i biedy, nowoczesności i zacofania, industrializmu i przyrody i jak puzzle powoli układają się w spójny, fascynujący, kolorowy pejzaż. Przygotowuję się na długą podróż do domu.
Brak planów na rodzinne ferie zimowe czy walentynkowy wyjazd dla dwojga? Chiny to idealny kierunek także na podróż w zimowej aurze.
Zimowy wypoczynek w Chinach to najnowsza propozycja linii Air France i KLM. Taniej, bo już od 2099 PLN, polecimy do Hongkongu, Szanghaju, Xiamenu, Hangzhou i Kantonu. W najnowszej promocji w podróż należy wyruszyć między 10 stycznia a 20 lutego 2015 roku. Tańsze przeloty można kupić do 23 grudnia br. Chińskie miasta już od 2099 PLN Odkrywanie wielowiekowej chińskiej historii najlepiej rozpocząć od Szanghaju lub Honkongu. Obydwa miasta są pełne kontrastów, łączą w sobie nowoczesne wieżowce i ruchliwe ulice z majestatycznymi świątyniami i zabytkami. Honkong położony jest 60 km na wschód od Makao na przeciwległym brzegu ujścia Rzeki Perłowej. Dookoła metropolii położonych jest mnóstwo parków i rezerwatów przyrody. W Szanghaju z pewnością warto odwiedzić Promenadę Bund i wybrać się na kolację do restauracji z pięknym widokiem na rzekę Huangpu. Będąc w Chinach trzeba koniecznie skosztować tamtejszych przysmaków! Promocyjne ceny przelotów to świetna okazja by odwiedzić mniej znane miasta, jak na przykład Xiamen, Hangzhou czy Kanton. Xiamen uznawany jest za jedno z najbardziej romantycznych miejsc w całych Chinach. Nadmorski i pagórkowaty krajobraz, a do tego piękne plaże, parki i ogrody botaniczne. W pobliżu Gulangyu Island, gdzie obowiązuje zakaz poruszania się samochodami, urzekają wspaniałe widoki wybrzeża i pomysłowe kamienne ogrody. Na miejscu czeka nanas także wiele atrakcji, jak na przykład wycieczka do Kah Kee Parku (pełnego fascynujących chińskich świątyni) lub wizyta w Hulishan Fort, gdzie można dowiedzieć się wiele o historii wojskowej Chin. Równie pięknym miastem jest Hangzhou. Typowe dla tej metropolii są liczne świątynie buddyjskie, np. Lingyin Temple, jedna z największych w całych Chinach! Guangzhou (inaczej Kanton) swoją nazwę zawdzięcza pierwszym europejskim kupcom z Portugalii, którzy handlowali w tym regionie już w XVI wieku. Na miejscu warta obejrzenia jest m.in. Świątynia Sześciu Figowców i Pagoda Kwiatów (Świątynia Liurong). Fot. Mateiały prasowe Na trasach azjatyckich pasażerowie Air France, jak i KLM mają zazwyczaj możliwość skosztowania orientalnego posiłku w ramach bezpłatnego serwisu pokładowego. W zależności od destynacji może to być danie np. chińskie, hinduskie czy koreańskie. Grupa Air France KLM oferuje aż 24 kierunki w regionie Azji i Pacyfiku (w sumie ponad 200 lotów tygodniowo). Najwięcej dostępnych miast, bo aż 8 jest w Chinach (Pekin, Szanghaj, Hongkong, Kanton, Chengdu, Hangzhou, Wuhan i Xiamen), Indiach (Nowe Delhi, Bangalore, Bombaj) i Japonii (Fukuoka, Osaka, Tokio). Air France KLM lata również do Indonezji (Denpasar, Dżakarta), Wietnamu (Hanoi, Ho Chi Minh – Sajgon), Korei Południowej (Seul), Malezji (Kuala Lumpur), Singapuru, Tajlandii (Bangkok), Nowej Kaledonii (Noumea) oraz na Filipiny (Manila) i Tajwan (Tajpej). Bilety w promocyjnych cenach do Chin rezerwować można na stronach: www.airfrance.pl, www.klm.pl oraz pod numerami telefonów: +48 (22) 55 66 400; +48 (22) 55 66 444.