Przerażające ślady przesłości w hiszpańskiej jaskini. Odkrycie sprzed tysięcy lat, które mrozi krew
Szczątki przynajmniej 11 osób, które zmarły w wyniku przemocy, zidentyfikowali archeolodzy wewnątrz hiszpańskiej jaskini. Być może doszło do jedzenia ludzkiego mięsa. Do tego mrożącego krew w żyłach wydarzenia doszło 5600 lat temu.
Spis treści: Agresywni rolnicy Jakie ślady zauważono na kościach? Od lat archeolodzy napotykają w czasie badań pradziejowych stanowisk archeologicznych na ślady agresji na szkieletach. Kilka lat temu międzynarodowy zespół naukowców z Wielkiej Brytanii, Niemiec i Szwecji przyjrzał się ponad 2000 szkieletom z czasów neolitu, czyli pierwszych rolników. Żyli w Europie w latach 8000–4000 p.n.e. Wykazano, że średnio co dziesiąty badany szkielet wykazywał ślady przemocy. Były to obrażenia zadane różnego rodzaju bronią. To szerokie badanie wspiera nowo opublikowany artykuł na łamach „Scientific Reports”. Dotyczy masakry dokonanej w jaskini na Półwyspie Iberyjskim. Agresywni rolnicy Przypadki potencjalnego kanibalizmu znane są nawet sprzed miliona lat. Jednak bezpośrednie dowody na obróbkę ludzkiego ciała są rzadkie i trudne do zinterpretowania. Jest ich jednak więcej w ostatnich tysiącleciach. Skala przemocy w czasie neolitu zaskoczyła naukowców. Być może była efektem konkurowania o zasoby. Najnowszy artykuł dotyczy znalezisk z jaskini El Mirador w Sierra de Atapuerca w Hiszpanii. Tam archeolodzy natknęli się na szczątki co najmniej 11 osób. Analiza kości była żmudna, bo w sumie przyjrzano się 650 ich fragmentom. Wśród zmarłych, którzy mogli być zjedzeni były dzieci, młodzież i dorośli. Taki zrównoważony rozkład wiekowy jest podobny do profili demograficznych obserwowanych na innych neolitycznych stanowiskach, gdzie udokumentowano masowe akty przemocy. Z analiz izotopowych wykonanych na zębach wynika, że osoby te pochodziły z najbliższej okolicy. Jaskinia, w której znaleziono kości, mogłą być wykorzystywana m.in. jako zagroda dla zwierząt gospodarskich. Jakie ślady zauważono na kościach? Na ponad 200 kościach badacze dostrzegli ślady obróbki. Na niemal wszystkich był to wpływ ognia, na ponad 130 – ślady nacięć w tym krojenia, skrobania i siekania, co może być związane ze skórowaniem i usuwaniem mięsa. Autorzy sugerują również, że niektóre szczątki mogą nosić ślady odcisków ludzkich zębów. Żaden ze zidentyfikowanych urazów nie nastąpił przed śmiercią. Autorzy twierdzą, że ślady na kościach wyglądają jak te uzyskane w czasie uboju zwierząt. Odkrycie to może być dowodem pojedynczego przypadku kanibalizmu związanego z konfliktem. Mógł on nastąpić w wyniku poważniejszych napięć społecznych. Wcześniejsze wykopaliska w jaskini El Mirador wykazały również istnienie epizodu kanibalizmu z wczesnej epoki brązu (4600–4100 lat p.n.e. W przypadku tych szczątków sugerowano ceremonialne spożycie ciał. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Makabryczne odkrycie w Hiszpanii: przodkowie człowieka jedli małe dzieci
Na kości należącej do kilkuletniego dziecka sprzed 850 tys. lat znaleziono wyraźne ślady nacięć. Odkrycie sugeruje, że padło ofiarą kanibalizmu wśród ówczesnych przodków człowieka - Homo antecessor.
Spis treści Kość dziecka z makabrycznymi śladami Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Kim był Homo antecesor? Kość odkryto w jaskini Gran Dolina, na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północnej Hiszpanii. To nie pierwszy ślad kanibalizmu odkryty na tym stanowisku, ale z pewnością najbardziej szokujący. Kość dziecka z makabrycznymi śladami Na kręgu szyjnym, należącym do dziecka w wieku od 2 do 5 lat, znaleziono wyraźne ślady nacięć ostrym narzędziem, takie same jak na kościach upolowanych zwierząt. Sugerują celowe oddzielenie głowy od ciała i obróbkę jak każdej innej ofiary. Badacze uznali, że dziecko zostało potraktowane nie jako wyjątkowy przypadek, ale zgodnie z powszechną wówczas praktyką. Odkrycie to jest częścią większej serii znalezisk, podczas których natrafiono na szczątki 10 osobników z gatunku Homo antecessor — archaicznego krewnego człowieka, który żył w Europie i wyginął około 770 tys. lat temu. Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Ślady na kościach — cięcia, złamania oraz odciski ludzkich zębów — są jednoznacznymi dowodami kanibalizmu. Około 30% wszystkich ludzkich kości znalezionych w jaskini nosi takie ślady, co wskazuje na powszechność tego zachowania w tym miejscu i grupie. Fakt, że praktyki te dotyczyły także dzieci, podkreśla bezwzględność ówczesnych hominidów względem swoich pobratymców. Zdaniem badaczy, kanibalizm w Gran Dolina w Hiszpanii nie był jednorazowym zdarzeniem, lecz trwałą strategią przetrwania. Wskazują oni, że takie postępowanie mogło pełnić zarówno funkcję żywieniową, jak i społeczną lub terytorialną — być może zjadanie zmarłych (lub zabijanych) członków grupy służyło jako forma kontroli nad populacją lub ochrony zasobów. Kość dziecka datowana jest na okres między 850 tys. a 780 tys. lat temu, co czyni ją najstarszym znanym dowodem kanibalizmu w Europie. Wprawdzie wcześniejsze ślady nacięć na kościach homininów odkryto w Kenii (1,45 mln lat temu), ale w tamtym przypadku nie ma pewności, czy powstały w wyniku praktyk kanibalistycznych. Kim był Homo antecesor? Dokładne miejsce Homo antecesor w ludzkim drzewie genealogicznym wciąż pozostaje niejasne. Niektórzy naukowcy sugerują, że mógł być przodkiem zarówno Neandertalczyków, jak i współczesnych ludzi, choć inni traktują go jako boczną odnogę ewolucyjną. Badania archeologiczne w jaskini Gran Dolina są prowadzone już od trzech dekad. Zdaniem kierowniczki wykopalisk, Palmiry Saladié, odkrycia nieustannie zmuszają naukowców do rewizji poglądów na temat zachowań Homo antecessor. Traktowanie zmarłych, w tym dzieci, jako źródła pożywienia świadczy o surowych warunkach życia i bezkompromisowej walce o przetrwanie. Saladié podkreśla, że kolejne sezony wykopalisk mogą przynieść kolejne odkrycia i poszerzyć wiedzę na temat tego tajemniczego gatunku praczłowieka. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zemsta sprzed tysiącleci. Archeolodzy odkryli miejsce krwawych porachunków z czasów Stonehenge
Blisko 40 osób brutalnie zamordowano i wrzucono do głębokiego szybu. Wiele wskazuje, że część z nich została nawet częściowo zjedzona. Wydarzenie rozegrało się 4 tysiące lat temu w południowej Anglii. Co było jego przyczyną?
Spis treści: Największa masakra w pradziejowej Wielkiej Brytanii Zamordowani i pożarci – masakra w Anglii Kanibalizm w czasach Stonehenge Wielkie konflikty między ludźmi to nie „wynalazek” ostatnich stuleci. Jak się okazuje, już w pradziejach dochodziło do krwawych walk i rzezi. Archeolodzy długo uważali, że epoka brązu w Wielkiej Brytanii była stosunkowo spokojna. Wówczas nie miało dochodzić do większych aktów przemocy. Jednak mylili się. Największa masakra w pradziejowej Wielkiej Brytanii Naukowcy opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Antiquity” analizy kości wrzuconych do kilkunastometrowego szybu w okolicach Bristolu w Wielkiej Brytanii na stanowisku archeologicznym Charterhouse Warren. Szczątki odkryto w latach siedemdziesiątych XX wieku, ale dopiero teraz dokładnie je przeanalizowano. Wniosek jest dość przerażający: to największy przykład przemocy międzyludzkiej w brytyjskich pradziejach. – W rzeczywistości znajdujemy więcej dowodów na obrażenia szkieletów datowanych na okres neolitu w Wielkiej Brytanii, niż na wczesną epokę brązu. Dlatego Charterhouse Warren wyróżnia się jako bardzo niezwykłe miejsce – mówi główny autor badań profesor Rick Schulting z Uniwersytetu Oksfordzkiego. W ocenie archeologa, to ustalenie maluje dość mroczny obraz tego okresu. Zamordowani i pożarci – masakra w Anglii Wrzucone bezwładnie szczątki znaleziono w naturalnej rozpadlinie o głębokości 15 m. Wydobyto z niej 3000 kości i ich fragmentów. Należały do dzieci, kobiet i mężczyzn. W przeciwieństwie do większości pochówków z tego okresu w Anglii, na czaszkach wrzuconych do szybu widać ślady po urazach zadanych tępym narzędziem. To te ciosy doprowadziły do śmierci tych ludzi. Ale to nie wszystko. Naukowcy znaleźli na kościach liczne ślady nacięć i złamania, które nastąpiły mniej więcej w momencie śmierci. Tego typu ślady mogą świadczyć o tym, że zostały zjedzone przez napastników. – Jest to mocne przypomnienie, że ludzie w prehistorii mogli dorównywać swoim okrucieństwem tym zadawanym przez ludzi później. Rzuca też światło na ciemną stronę ludzkiego zachowania. Jest mało prawdopodobne, aby było to jednorazowe wydarzenie, dlatego opowiedzenie tej historii jest jeszcze ważniejsze – uważa prof. Schulting. Ale dlaczego ludzie w Wielkiej Brytanii z wczesnej epoki brązu mieliby zamordować tak dużą grupę ludzi, a nawet być może ich zjeść? Kanibalizm w czasach Stonehenge Do masakry w Charterhouse Warren doszło w czasach, gdy rozkwitało Stonehenge – zlokalizowane kilkadziesiąt kilometrów na wschód. To wówczas w tej najbardziej znanej na świecie konstrukcji megalitycznej odbywały się różnego rodzaju rytuały, zapewne związane z ruchem ciał niebieskich. Co było przyczyną tak krwawego wydarzenia? Czy tę grupę ludzi zabito z głodu? Mieli być po prostu posiłkiem? Zdaniem badaczy, jest to mało prawdopodobne. Nie mamy informacji o jakimś kryzysie w tym okresie. Poza tym na pobliskich osadach, ale też w szybie, w którym były zwłoki, zachowały się liczne ślady bydła, które było jednym ze składników diety ówczesnych ludzi. Dlatego kanibalizm pełnił zapewne inną rolę. Naukowcy przypuszczają, że mordercy, spożywając swoje ofiary, również w symboliczny sposób dokonywali eksterminacji. Zatem zjadając ich mięso i mieszając kości ze szczątkami bydła, zabójcy upodabniali swoich wrogów do zwierząt, tym samym odczłowieczyli ich. Co było przyczyną tak wielkiej zbrodni? Archeolodzy mają kilka pomysłów. Wykluczają walkę o zasoby i dostęp do żywności. Nie był też to atak jakiejś obcej społeczności, w każdym razie pod względem genetycznym, bo taka wówczas w tym rejonie się nie pojawiła. Najbardziej prawdopodobna przyczyna to konflikt spowodowany czynnikami społecznymi. Pojawia się sporo możliwości. Być może była to kradzież lub zniewaga. Mogło to doprowadzić do napięć, które eskalowały do niewyobrażalnych rozmiarów. Czy wzmogła je epidemia dżumy? Na zębach dwójki dzieci wrzuconych do szybu znaleziono ślady tej choroby. – Znalezienie dowodów na dżumę w poprzednich badaniach przeprowadzonych przez kolegów z Instytutu Francisa Cricka, było całkowicie nieoczekiwane. Nadal nie jesteśmy pewni, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób jest to związane z przemocą w tym miejscu – zastrzega prof. Schulting. Znalezisko miejsca kaźni sprzed 4 tysięcy lat w Wielkiej Brytanii jest dość zaskakujące dla badaczy. Bo wśród setek ludzkich szkieletów datowanych na ok. 2500–1500 lat p.n.e., bezpośrednie dowody na brutalny konflikt są rzadkie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Makabryczne odkrycie w Meksyku. Wstrząsająca historia kanibalizmu
Grupa meksykańskich antropologów dokonała w górach Sierra Madre wstrząsającego odkrycia, które rzuca nowe światło na brutalną historię tego regionu. Choć przerażające doniesienia o praktykach kanibali pojawiały się już w XVII-wiecznych kronikach, to nowe dowody tylko potwierdzają, że kanibalizm stanowił mroczną część historii nie tylko tej społeczności, ale i wielu innych kultur na przestrzeni dziejów.
Spis treści: Kolejne makabryczne odkrycia Jak stary jest kanibalizm? Krwiożerczy kanibale z końca świata ONZ potępia kanibalizm Latem 2011 roku grupa meksykańskich antropologów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w mieście Meksyk badała szkielety Indian Xixime. Ludzkie szczątki, które odnaleziono w górach Sierra Madre na północy kraju, pochodziły z XV wieku. Naukowcy stwierdzili, że na kościach Xixime znajdują się nacięcia, które mogły powstać podczas odcinania mięsa. Kolejne makabryczne odkrycia Odkrycie w Sierra Madre potwierdziło to, o czym pisali XVII-wieczni misjonarze. Już wcześniej hiszpański konkwistador Hernán Cortés pisał w jednym z listów o Azteku, który upiekł dziecko na śniadanie. To nie koniec przerażających odkryć w tej części świata. W 2005 roku na azteckim stanowisku Ecatepec na północ od miasta Meksyk archeolodzy wykopali częściowo spalone szczątki ośmiorga dzieci złożonych w ofierze. Znane są też azteckie malowidła przedstawiające części ludzkiego ciała w naczyniach do gotowania. Dowody na praktykowanie kanibalizmu kryje już zamierzchła przeszłość gatunku ludzkiego. Na szkieletach ośmiu neandertalczyków sprzed 43 tysięcy lat, znalezionych w jaskini El Sidrón w hiszpańskiej Asturii, widnieją ślady nacięć. Roztrzaskane czaszki świadczą o tym, że prawdopodobnie spożywano także mózg. Jak stary jest kanibalizm? Znany przykład prehistorycznego kanibalizmu pochodzi z niemieckiej wsi Herxheim w Nadrenii-Palatynacie. Odnalezione tam kości z okresu neolitu, sprzed ok. 7 tys. lat, zostały oczyszczone z mięsa ostrymi narzędziami. Górne części czaszek ścięto niczym skorupki jajek. Na czaszkach istnieją też ślady świadczące o odcinaniu języków. Żebra oddzielono od kręgosłupa. Niektóre kości nosiły ślady żucia. W ciągu kilku dekad w Herxheim prawdopodobnie zamordowano i zjedzono ponad 500 osób. Znaleziska szczątków Homo antecessor – wymarłego gatunku hominidów – na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północ Hiszpanii pochodzą sprzed ok. 780 tys. lat. To jedno z najstarszych odkryć potwierdzających praktyki kanibalistyczne ludzi. Szkielety z Atapuerca nie pozostawiają wątpliwości co do makabrycznych zwyczajów mieszkańców tego regionu. Badania wykazały, że ludzkie mięso, szczególnie dzieci i osobników młodych, było stałym składnikiem diety Homo antecessor. Ponieważ region Atapuerca obfitował w zwierzynę, naukowcy uważają, że to nie głód skłaniał do konsumowania przedstawicieli tego samego gatunku. Być może jedzono mięso zabitych wrogów. Krwiożerczy kanibale z końca świata Dla mieszkańców Europy kanibalizm zawsze stanowił tabu. Dlatego podczas podbojów kolonialnych mnożyły się informacje o „prymitywnych” plemionach, które zjadały ludzkie mięso. Większość z tych historii nie miała związku z rzeczywistością – oskarżenie o kanibalizm pozwalało usprawiedliwić europejską dominację. W XVI w. papież Innocenty IV uznał kanibalizm za grzech, który może być ukarany przez chrześcijańskie armie. Dekret królowej hiszpańskiej Izabeli stwierdzał, że hiszpańscy konkwistadorzy mogą legalnie podbijać i zamieniać w niewolników tylko te plemiona, które uprawiają kanibalizm. Europejczycy powszechnie wierzyli, że za morzami mieszkają krwiożerczy kanibale. Kiedy w 1820 r. zatonął statek wielorybniczy Essex, kapitan zdecydował, że szalupy popłyną 3 tys. mil pod wiatr w stronę Chile, a nie 1,4 tys. mil z wiatrem na Markizy, ponieważ krążyły pogłoski o kanibalizmie mieszkańców wysp. Ironia losu – dryfujący przez 90 dni marynarze, aby przetrwać, sami musieli jeść zwłoki swoich zmarłych towarzyszy. Również rozbitkowie ze statku Méduse w 1816 r. po czterech dniach dryfowania na tratwie zaczęli zjadać zmarłych. To wydarzenie zainspirowało Théodore'a Géricaulta do namalowania słynnego obrazu „Tratwa Meduzy”, wiszącego dzisiaj w paryskim Luwrze. Po słynnej katastrofie samolotu urugwajskich linii lotniczych nr 571, który 13 października 1972 roku rozbił się w Andach z drużyną rugby ze Stella Maris College w Montevideo i członkami jej rodzin na pokładzie, ocaleni pasażerowie przez 72 dni jedli ciała zmarłych. ONZ potępia kanibalizm W okresach głodu przypadki kanibalizmu zdarzały się i na Starym Kontynencie, i w Ameryce. Podczas wielkiego głodu w latach 1315–1317 w Europie powszechnie jedzono zwłoki wykopywane z cmentarzy. Do aktów ludożerstwa doszło też w Jamestown, pierwszej kolonii na kontynencie amerykańskim. W latach 1609–1610 koloniści wykopywali z grobów ciała zmarłych. Ludzkie zwłoki zjadano podczas Wielkiego Głodu na Ukrainie w latach 30. XX wieku, a także w Chinach w latach 1958–1961. Przypadki zjadania ludzi notowano regularnie w sowieckich gułagach – opisał je Sołżenicyn w „Archipelagu Gułag”. Aktów kanibalizmu dopuszczali się japońscy żołnierze podczas II wojny światowej. William Webb, przewodniczący australijskiego trybunału do spraw zbrodni wojennych, zebrał świadectwa japońskich jeńców opisujące takie przypadki. Kanibalizm znany jest też z innych regionów świata. Zjadanie ludzi po wojnie w Kongo było na tyle powszechne, że zostało oficjalnie potępione dekretem ONZ. W latach 80. członkowie organizacji Lekarze bez Granic dostarczyli Amnesty International dokumentację fotograficzną z uczt kanibali w Liberii; organizacja odmówiła jednak nagłośnienia tej historii. W Sierra Leone, Liberii i na Wybrzeżu Kości Słoniowej w latach 90. działało sekretne Leopard Society, którego członkowie odziani w skóry lampartów napadali podróżnych, zabijali ich i zjadali. Odszczepieńcy hinduizmu Aghori z północnych Indii, chcąc zapewnić sobie nieśmiertelność, spożywają ciała zmarłych puszczane z biegiem Gangesu. Źródło: National Geographic Polska
Przerażające odkrycie na południu Europy. Ciała zmarłych zostały potraktowane w okrutny sposób
Archeolodzy odkryli, że ciała osób, które pochowano w kamiennych grobowcach w Hiszpanii, zostały potraktowane w brutalny sposób. Zmarłych oskórowano, a kości połamano.
W tym artykule: Brutalne pochówki w dwóch hiszpańskich grobowcach Dowody na oskórowanie ciał i połamanie kości Kanibalizm rytualny lub nietypowe praktyki pogrzebowe Na łamach czasopisma „International Journal of Osteoarchaeology” ukazały się właśnie nowe badania dotyczące dwóch grobowców w Hiszpanii sprzed 6000 lat. Chodzi o stanowiska archeologiczne Los Zumacales i La Cabaña. Dotychczas uważano, że pochowano tam zmarłych, którzy zostali brutalnie zamordowani. Naukowcy twierdzą jednak, że znaleźli dowody na wyjątkowo przerażające praktyki pogrzebowe. Brutalne pochówki w dwóch hiszpańskich grobowcach Dwa duże neolityczne kamienne grobowce datowane są na 4 tysiąclecie p.n.e. Odkryto je w drugiej połowie XX wieku w północnej Hiszpanii. Znajdowały się w nich szczątki ponad dwudziestu osób: mężczyzn, kobiet i dzieci. W przeszłości badacze odkryli tam również krzemienne groty strzał, narzędzia kamienne i fragmenty naczyń ceramicznych. Najnowsze badania kości zmarłych pochowanych w tych dwóch grobowcach rzucają nowe światło na ich śmierć i neolityczne tradycje związane z pochówkami. – Analiza uwzględnia wszystkie praktyki pochówku związane z grobowcami megalitycznymi. Ze szczególnym uwzględnieniem procesów społecznych związanych z powstawaniem tych złożonych konstrukcji grobowych – napisali uczeni w swoim artykule. Dowody na oskórowanie ciał i połamanie kości – W obydwu grobowcach odkryliśmy bezpośrednie dowody na ingerencję w ciała pochowanych ludzi, która nastąpiła tuż po ich śmierci. Widoczne ślady nacięć wskazują, że skóra została oddzielona od kości, które zostały następnie połamane – twierdzą badacze. Kanibalizm w Europie. Przerażające dowody na jedzenie ludzi znaleziono w Hiszpanii Naukowcy odnaleźli kolejne dowody na kanibalizm wśród neandertalczyków. To dwa fragmenty czaszki młodego przedstawiciela Homo neanderthalensis. Kości pochodzą sprzed ponad 52 tys. lat. Naukowcy twierdzą, że od 70% do 90% kości z grobowców zostało złamanych. Większość to kości ramion. Złamania miały powstać w wyniku działania siły oddziałującej prostopadle do kończyny. Na niektórych kościach znaleziono także ślady uderzeń. Odkryto również ślady nacięć w kształcie litery V. – Trudno zinterpretować motywację tych praktyk. Być może te działania miały przyspieszyć proces rozkładu zwłok, a niektóre z tych kości mogły być czczone jako przedmioty grobowe lub relikwie – powiedziała w rozmowie z Live Science Angélica Santa-Cruz, archeolożka z Uniwersytetu w Valladolid w Hiszpanii. Kanibalizm rytualny lub nietypowe praktyki pogrzebowe Portal Live Science zwraca uwagę, że autorzy odkrycia nie wykluczają, że neolityczni ludzie dopuszczali się kanibalizmu pogrzebowego. – Spożywanie mięsa zmarłych to zachowanie znane od tysięcy lat. Wiele przykładów można znaleźć w północno-zachodniej Europie, szczególnie w okresie górnego paleolitu, czyli od 35 000 do 10 000 lat temu – wyjaśnili badacze. – Szczególnie ślady pęknięć na kościach ze stanowiska Los Zumacales mogą odzwierciedlać kanibalizm, zwany także endokanibalizmem (rytuał kultu przodków) lub antropofagią (kanibalizm rytualny). Jednak takie twierdzenie należy formułować z dużą ostrożnością. Potrzebujemy dodatkowych badań i dowodów – napisali naukowcy w swoim badaniu. Warto przypomnieć, że historia kanibalizmu jest naprawdę długa. Jeden z najstarszych dowodów na te praktyki, jakie do tej pory odnaleziono, może sięgać prawie 1,5 mln lat. Ślady antropofagii znaleziono w Kenii. Wiadomo również, że do ludożerstwa dochodziło także wśród neandertalczyków. Trudno jednak jednoznacznie stwierdzić, dlaczego przodkowie człowieka praktykowali to zachowanie. Badacze podkreślili, że obydwa stanowiska archeologiczne zawierają pewne wskazówki. Mogą one doprowadzić do całkowitego wyjaśnienia tej tajemnicy. Niestety, niewiele wiadomo o życiu neolitycznych ludzi, którzy zostali pochowani w grobowcach. Naukowcy znaleźli w tym regionie niewiele miejsc, które zamieszkiwaliby ludzie z tego okresu. – Miejscowa ludność prawdopodobnie uprawiała rośliny i zdobywała żywność. Prowadziła półkoczowniczy tryb życia, skupiony na hodowli zwierząt – podsumowała prof. Santa-Cruz. Badaczka dodała, że najbardziej przekonującym rozwiązaniem tej zagadki jest fakt, że brutalne potraktowanie ciał zmarłych było elementem wyjątkowego rytuału duchowego. Źródło: International Journal of Osteoarchaeology. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Małpa zjadła zwłoki swojego dziecka. Wcześniej nosiła je ze sobą przez 2 dni
Naukowcy tłumaczą, dlaczego małpa zjadła zwłoki swojego dziecka. Wyjaśnienie może zaskoczyć i przyprawić o ciarki.
W tym artykule: Nietypowa sytuacja w czeskim zoo Dlaczego małpa zjadła ciało swojego dziecka? Kanibalizm wśród zwierząt Dzieciobójstwo wśród zwierząt to zjawisko od lat badane przez biologów. Niekiedy przybiera ekstremalne formy. Tak też było w parku safari w mieście Dvůr Králové nad Labem w Czechach. W sierpniu 2020 r. samica mandryla równikowego (małpy żyjące na wolności w Nigerii i Kamerunie) o imieniu Kumasi urodziła syna. Osiem dni później noworodek zwierzęcia zmarł. Nie wiadomo, co doprowadziło do zgonu. Pracownicy obiektu przypuszczają, że maluch przyszedł na świat w złym stanie zdrowia. Zastanawiające było też zachowanie Kumasi. Przez dwa dni małpa nosiła ze sobą zwłoki dziecka, uniemożliwiając tym samym zabranie ich z boksu. Pod koniec drugiego dnia zaczęła pożerać ciało noworodka. Niemal w całości połknęła szczątki. Co ciekawe, inne małpy z zagrody nie miały swojego przydziału w „posiłku”. Nietypowa sytuacja w czeskim zoo Cała sytuacja została opisana oraz udokumentowana zdjęciami i nagraniami na łamach czasopisma naukowego „Primates”. Współautorka badania Elisabetta Palagi, biolog naczelnych z Uniwersytetu w Pizie we Włoszech, podkreśla, że kanibalizm niemowląt jest bardzo rzadkim zjawiskiem. – W literaturze naukowej można znaleźć tylko anegdotyczne doniesienia [...] ​​Niedawny incydent kanibalizmu niemowląt jest jednym z najlepiej zbadanych przypadków do tej pory – pisała o przypadku z Czech w mailu do redakcji serwisu Live Science. Z ludzkiej perspektywy przerażające może być samo to, że małpa przez dwa dni trzymała blisko siebie ciało niemowlęcia. W tym czasie inni mieszkańcy podchodzili do niej, żeby obejrzeć ciało z bliska. Naukowcy podejrzewają, że Kumasi nie była pewna, czy jej syn nie żyje. Być może nie chciała się też z tym pogodzić. Dlaczego małpa zjadła ciało swojego dziecka? Badacze zwrócili uwagę na szczególne zachowanie matki martwego malucha. Często zbliżała twarz do jego głowy, jakby chciała nawiązać kontakt wzrokowy. Palagi tłumaczy, że małpy szukają w ten sposób ruchu gałek ocznych, żeby sprawdzić, czy ich dzieci żyją i mają się dobrze. Po braku jakichkolwiek interakcji Kumasi wyraźnie się zaniepokoiła. Najpierw zaczęła ciągnąc za sobą zwłoki i rzucać nimi po zagrodzie. W końcu zjadła ciało syna. Autorzy badań mają na to naukowe wytłumaczenie. – Kanibalizm można uznać za adaptacyjną cechę ewolucyjną, która pomaga matce odzyskać energię po ciąży – wyjaśnia Palagi. Jak dodaje, zjedzenie ciała własnego dziecka może zwiększyć jej szanse na sukces reprodukcyjny w przyszłości. Teorię o korzyściach żywieniowych płynących z kanibalizmu ma potwierdzać to, że Kumasi nie podzieliła się zwłokami z innymi małpami. Możliwe, że gdyby dziecko małpy było starsze, matka nie wzięłaby pod rozwagę kanibalizmu. Badacze tłumaczą, że im młodsze potomstwo, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że przywiązanie zapobiegnie zjedzeniu. Samice małp zdradzają sekret dłuższego życia. To przyjaźń z innymi samicami Badacze małp z Kalifornii odkryli, że samice kapucynki panamskiej żyją znacznie dłużej, jeżeli przyjaźnią się z osobnikami tej samej płci. Na czym polega ten fenomen? Kanibalizm wśród zwierząt Już wcześniej naukowcy sugerowali, że dzieciobójstwo wśród zwierząt może być związane z reprodukcją. W 2019 r. zaobserwowano jak samica kapucynki w parku narodowym w Kostaryce zjadała szczątki niemowlęcia, które zmarło po upadku z drzewa. Dziecko nie było jej, ale sama urodziła dwa tygodnie później. Badacze uznali, że kanibalizm miał jej pomóc w zdobyciu dodatkowych składników odżywczych dla potomstwa. Kanibalizm u małp zaobserwowano wiec zarówno w zoo, jak i na wolności. Autorzy badań podkreślają, że mandryle równikowe z ogrodu w mieście Dvůr Králové nad Labem to szczęściarze. Pracownicy obiektu starają się urozmaicać codzienność zwierząt. W 2021 r. małpy mogły oglądać na ekranie swoich kuzynów z zoo w Brnie. Połączenie online miało zastąpić interakcje z ludźmi, którzy w czasie pandemii nie odwiedzali zoo. Źródło: Primates Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Kanibalizm w Europie. Przerażające dowody na jedzenie ludzi znaleziono w Hiszpanii
Naukowcy odnaleźli kolejne dowody na kanibalizm wśród neandertalczyków. To dwa fragmenty czaszki młodego przedstawiciela Homo neanderthalensis. Kości pochodzą sprzed ponad 52 tys. lat.
W tym artykule: W Hiszpańskiej jaskini odkryto dowody na kanibalizm neandertalczyków Czterech neandertalczyków, których prawdopodobnie zjedzono Dlaczego neandertalczycy praktykowali kanibalizm? Hiszpańscy naukowcy prowadzili wykopaliska w Parku Prehistorycznym del Toll de Moià. To zespół jaskiń, w którym w przeszłości odnaleziono wiele artefaktów i szczątków, które należały do prehistorycznych ludzi i neandertalczyków. Badania w tym miejscu wciąż trwają, a efekty najnowszych prac zostały opublikowane w oficjalnym oświadczeniu Katalońskiego Instytutu Paleontologii Człowieka i Ewolucji Społecznej (IPHES). W Hiszpańskiej jaskini odkryto dowody na kanibalizm neandertalczyków Naukowcy poinformowali, że w jaskini de les Teixoneres odnaleźli dwa fragmenty czaszki młodego neandertalczyka. Badacze zidentyfikowali je jako elementy potylicy, czyli tylnej części głowy. Datowanie wykazało, że chłopiec żył ponad 52 tysiące lat temu. – Nasze badania zidentyfikowały ślady cięcia na powierzchni niektórych z tych kości, które zostały zinterpretowane jako wynik działań związanych z kanibalizmem – napisali naukowcy z IPHES. Co ciekawe, to kolejne odkrycie naukowców związane z kanibalizmem, który praktykowali bliscy przodkowie człowieka. Na łamach czasopisma „Scientific Reports” ukazał się niedawno obszerny artykuł, który opisywał dowód na najstarszy przypadek ludożerstwa wśród bliskich krewnych Homo sapiens. Badanie te nie są jednak jednoznaczne, ponieważ nie da się z całą pewnością określić gatunku zmarłego i zjedzonego hominida, o czym pisaliśmy w National Geographic Polska. Sytuacja jest bardziej klarowna w przypadku szczątków z hiszpańskiej jaskini. Dowody z ostatnich lat jasno wskazują, że miejsce to zamieszkiwali przez tysiące lat neandertalczycy, a sama czaszka została bez większych problemów zidentyfikowana jako należąca do tego gatunku człowiekowatych. Czterech neandertalczyków, których prawdopodobnie zjedzono – W 2016 roku media informowały o odkryciu szczątków neandertalskiego dziecka. Od tego czasu odzyskano więcej pojedynczych szczątków hominidów, które przypisano co najmniej trzem różnym osobom: dziecku w wieku około 6 lub 7 lat, drugiemu w wieku ponad 11 lat i trzeciemu dorosłemu z niepełnosprawnością. Teraz, podczas wykopalisk, które odbywają się w czerwcu 2023 roku, zlokalizowano szczątki czwartej osoby. Cechy fizyczne fragmentów czaszki sugerują, że jest to młodociany, prawie dorosły osobnik. Wszyscy zmarli żyli mniej więcej 52 tys. lat temu. – czytamy na stronie internetowej IPHES. W hiszpańskiej jaskini odkryto ślady pazurów wymarłego stworzenia. Naukowcy mówią o przełomie Naukowcy prowadzili badania nad jaskiniami w południowo-wschodniej Hiszpanii. W jednej z nich odnaleźli ślady pazurów niedźwiedzia, który wymarł ok. 28 tysięcy lat temu. Uczeni twierdzą, .. Naukowcy twierdzą, że odnalezione szczątki neandertalczyków były zmieszane z kośćmi i zębami upolowanych zwierząt, które były oprawiane i jedzone we wnętrzu jaskini. Hiszpańscy uczeni przyznają, że początkowo nie było łatwo ustalić, dlaczego szczątki były porozrzucane w ten sposób. Dopiero odkrycie śladów cięcia na obojczyku dziecka dostarczyło nowych wskazówek. – Wszystko wskazuje na to, że kości te zostały „przetworzone" przez innych neandertalczyków i bardzo możliwe, że osoby te zostały zjedzone przez swoich pobratymców – czytamy w artykule. Dlaczego neandertalczycy praktykowali kanibalizm? Co więcej, autorzy zwrócili uwagę na fakt, że szczątki czterech neandertalczyków były bardzo pokruszone, podzielone na bardzo małe części. Uczeni sugerują, że prawdopodobnie neandertalczycy rozdrabniali kości, aby uzyskać dostęp do szpiku i innych składników odżywczych, które zawarte były w kościach. Hipoteza ta może potwierdzać ustalenia dr. James Cole’a, który stwierdził, że mięso prehistorycznych ludzi było znacznie mniej pożywne, niż mięso np. mamuta. Prawdopodobnie Homo neanderthalensis próbowali wydobyć ze zmarłych ciał wszytko to, co było „najbardziej wartościowe”. – Fakt, iż szczątki ludzi i zwierząt były niesamowicie poszatkowane, znacznie utrudniał ich identyfikację. Na szczęście mieliśmy do dyspozycji nowoczesne techniki badawcze, które pomogły nam określić, które kości należały do hominidów, a które do dzikich stworzeń – mówią hiszpańscy badacze. Autorzy dodają, że jest to pierwszy odkryty przypadek kanibalizmu wśród neandertalczyków, który został potwierdzony w Katalonii. – Chociaż antropofagia nie wydaje się być powszechnym zjawiskiem wśród tych prehistorycznych ludzi, istnieją pewne miejsca w Europie, które sugerują podobne praktyki – Podsumowują naukowcy. Niestety bardzo trudno jednoznacznie stwierdzić, czy ludożerstwo neandertalczyków było związane z głodem, czy był to element nieznanego rytuału lub obrzędu. Źródło: IPHES. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Krewni człowieka praktykowali kanibalizm. To najstarszy przykład ludożerstwa w historii
Naukowcy zidentyfikowali najstarszy w historii dowód na to, że ewolucyjnie bliscy krewni Homo sapiens praktykowali kanibalizm. Do ludożerstwa i brutalnych walk mogło dojść już prawie 1,5 miliona lat temu.
W tym artykule: Najstarszy dowód na kanibalizm wśród człowiekowatych Długa historia kanibalizmu Wszystko wskazuje na to, że hominid zjadł innego hominida Kto był właścicielem skamieniałej kości? Historia ludzkości jest nierozerwalnie związana z wojnami. Ludzie walczyli ze sobą od tysięcy, a nawet milionów lat, jeśli brać pod uwagę przodków Homo sapiens. Konflikty najczęściej toczyły się o terytorium i dostęp do pożywienia. Badania sprzed kilku lat wykazały, że neandertalczycy mogli prowadzić wojnę z ludźmi przez nawet 100 tys. lat. Najstarszy dowód na kanibalizm wśród człowiekowatych Naukowcy z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian odnaleźli kolejny dowód na brutalność, która dotyczyły bliskich krewnych Homo sapiens. Badacze twierdzą, że pewne hominidy zabijały inne hominidy co najmniej 1,45 miliona lat temu. Co więcej, uczeni uważają, że człowiekowate zjadały zwłoki swoich przeciwników. Badania zostały opublikowane 26 czerwca na łamach czasopisma naukowego „Scientific Reports”. Autorzy podkreślają, że dowodem na prehistoryczny kanibalizm mają być ślady nacięć na skamieniałej kości nogi, która została odnaleziona w północnej Kenii. Analiza 3D wykazała, że zostały one wykonane kamiennymi narzędziami. Uczeni twierdzą, że to najstarszy przypadek kanibalizmu w historii ludzkości. – Informacje, które posiadamy, mówią nam, że człowiekowate prawdopodobnie zjadały inne hominidy co najmniej 1,45 miliona lat temu. Istnieje wiele dowodów na kanibalizm wśród przodków człowieka. Zazwyczaj dochodziło do tego, gdy w grę wchodziło przetrwanie. Jednak ta skamieniałość sugeruje, że mamy do czynienia z najstarszym przykładem tego zachowania – powiedziała dr Briana Pobiner, paleoantropolożka z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej. Długa historia kanibalizmu Dotychczas badania wykazały, że historia kanibalizmu jest naprawdę długa. Jednym z najstarszych dowodów, jakie do tej pory odnaleziono, sięgały 900 tys. lat, a ślady antropofagii znaleziono w Hiszpanii. Okazało się wówczas, że przedstawiciele gatunku Homo antecessor zjadali się wzajemnie. Trudno jednak jednoznacznie stwierdzić, dlaczego praktykowali to zachowanie. Wiadomo również, że do ludożerstwa dochodziło także wśród neandertalczyków. Naukowcy przyznają, że ludzkie mięso nie było zbyt pożywne, a tym bardziej inne człowiekowate nie były łatwe do upolowania. Dr James Cole obliczył w 2017 roku walory odżywcze ludzkiego ciała. Naukowiec stwierdził, że mięso prehistorycznego człowieka było mniej kaloryczne od m.in. mięsa mamuta, niedźwiedzia, dzika lub jelenia. Uczony postawił tezę, że antropofagia naszych przodków miała podłoże kulturowe i rytualne, a nie czysto fizjologiczne. Dr Pobiner po raz pierwszy natknęła się na skamieniałą kość piszczelową lub kość goleniową w zbiorach Muzeum Narodowego Kenii w Nairobi. Paleoantropolożka szukała wskazówek na temat tego, które prehistoryczne drapieżniki mogły polować na starożytnych krewnych ludzi. Badaczka przeanalizowała kość piszczelową, chcąc znaleźć odciski zębów lub pazurów zwierząt. Jak się później okazało, odnalazła ślady prehistorycznej masakry. Wszystko wskazuje na to, że hominid zjadł innego hominida Początkowo dr Pobiner nie była pewna tego, co widzi na powierzchni kości. Stworzyła odciski tych nacięć z masy plastycznej, takiej samej, w jakiej ortodonci robią odciski szczęki. Wysłała je do Michaela Pante z Colorado State University. Uczony stworzył skany 3D tych form, a następnie porównał je z bazą 898 śladów ugryzień, walk i innych obrażeń, które pochodziły z okresu prehistorycznego. Analiza wykazała, że co najmniej 11 śladów zostało zadanych kamiennymi narzędziami. Autorzy odkrycia twierdzą, że same ślady na kości nie są bezpośrednim dowodem na kanibalizm. Jednak analiza porównawcza wykazały, że może być to bardzo prawdopodobny scenariusz. – Nacięcia te wyglądają bardzo podobnie do tych, które widziałam na skamieniałościach zwierząt przygotowywanych do spożycia – stwierdziła dr Pobiner. – Najbardziej prawdopodobne wydaje się, że to ludzkie mięso z nogi zostało pokrojone, a następnie zjedzone. Naszym zdaniem celem było wyłącznie zaspokojenie głodu, nie był to mord rytualny – dodaje badaczka. Jest jednak jeden problem, aby móc jednoznacznie stwierdzić, że kość sprzed 1,5 miliona lat, jest najstarszym przykładem kanibalizmu. Chodzi o identyfikację hominida, do którego należała kość, a także ssaka naczelnego, który dokonał mordu i zjadł swoją ofiarę. O przypadku ludożerstwa możemy mówić wówczas, gdy zjadający i zjadany pochodzili z tego samego gatunku. Kto był właścicielem skamieniałej kości? Skamieniała kość wstępnie została zidentyfikowana jako należąca do Paranthropus boisei. To gatunek wymarłego hominida, przedstawiciel australopiteków masywnych, który zamieszkiwał Afrykę ok. 2,3–1,2 mln lat temu. Miał silne i duże szczęki, które były wyposażone w szerokie zęby służące do rozcierania roślinnego pokarmu. Jednak analiza z 1990 roku wykazała, że kość mogła należeć również do przedstawiciela Homo erectus. Naukowcy przyznają jednak, że nie ma wystarczających dowodów, aby tę część nogi przypisać do konkretnego gatunku człowiekowatych. Co ciekawe, analiza nacięć wykazała również, że dwa z nich zostały zadane przez duże drapieżne zwierzę z rodziny kotowatych. Jednak żaden ze śladów cięcia kamiennymi narzędziami nie pokrywa się ze śladami ugryzień. Autorzy podkreślają, że trudno jednoznacznie stwierdzić, kto był odpowiedzialny za śmierć właściciela kości. Zwierzę mogło żerować na martwych już zwłokach. Istnieje również możliwość, że to hominid skonsumował zwłoki innego hominida, który padł wcześniej ofiarą drapieżnika. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ropuchy z Australii stały się kanibalami
Ropuchy olbrzymie pojawiły się w Australii blisko 90 lat temu. W tym czasie zdążyły zmienić swoje przyzwyczajenia żywieniowe.
W tym artykule: Ropuchy kanibale Inwazja płazów Ropusza ewolucja Kangury, emu, koale… Fauna Australii uchodzi za jedną z najciekawszych na świecie. Najmniejszy kontynent świata zamieszkuje też wiele groźnych i nietypowych (zwłaszcza dla Europejczyków) zwierząt. Cóż, najwyższy czas zaktualizować tę listę. Grzechotniki wykorzystują iluzję dźwięku, żeby zmylić ludzi Mówi się, że węże są przebiegłe. Coś w tym jest, a grzechotniki szczególnie to potwierdzają. Ropuchy kanibale Tym razem w roli głównej mamy ropuchę olbrzymią. Gatunek ten jest znany z tego, że jego przedstawiciele pożerają wszystko to, co zmieści się im w pyskach: śmieci, mały gryzonie, a nawet ptaki. Trudno nazwać te płazy szczególnie wybrednymi. Co więcej, według ostatnich badań u ropuch olbrzymich obserwuje się coraz więcej zachowań kanibalistycznych. Od ich pojawienia się w Australii 86 lat temu tendencja jest wyraźnie rosnąca. To odkrycie może pomóc naukowcom w zrozumieniu źródeł kanibalizmu. Jak mówią, ekscytujące jest to, że zmiana w zachowaniu ropuch zachodzi niemal na ich oczach. Niespełna 100 lat to rzeczywiście mgnienie oka, jeśli weźmiemy pod uwagę ewolucyjne standardy. – Te ropuchy doszły do miejsca, w którym same dla siebie są największymi wrogami – komentuje Jayna DeVore, współautorka badań. Na plaży w USA znaleziono dwugłowego żółwia morskiego Takie żółwie jak ten nie rodzą się często. Niestety, najprawdopodobniej nie czeka ich długie życie. Inwazja płazów Ropuchy zostały sprowadzone do Australii w 1935 r. przez rolników. Płazy miały kontrolować populacje chrząszczy, które wówczas siały spustoszenie na plantacjach trzciny cukrowej. To nie do końca im się udało, za to zdążyły rozmnożyć się w ekspresowym tempie. Ich trująca skóra skutecznie odstrasza drapieżniki, dzięki czemu mogły licznie rozprzestrzenić się w północnej i wschodniej części kraju. Dorosłe osobniki mogą budzić postrach ze swoimi gabarytami (mierzą do 25 cm długości), ale jak się okazuje, to kijanki są największymi kanibalami. Z badań wynika, że kilka kijanek jest w stanie pożreć 99 proc. młodych wykluwających się z tysięcy jaj w jednym lęgu. Te małpy witają się i żegnają tak jak ludzie Do tej pory naukowcy byli przekonani, że jedynie ludzie potrafią sygnalizować początek i koniec interakcji społecznych. Ostatnie badania wyprowadziły ich jednak z błędu. Ropusza ewolucja Naukowcy chcieli sprawdzić, czy kanibalizm stał się powszechny u wszystkich ropuch trzcinowych, czy tylko u australijskich. Zebrali więc okazy z Australii i Gujany Francuskiej, a następnie wyhodowali młodsze i starsze kijanki. Po wystawieniu młodych okazów na 10 nowo wyklutych okazało się, że ropuchy trzcinowe z Australii były 2,6 razy bardziej skłonne dopuścić się kanibalizmu. Imponujące jest nie tylko tempo, w jakim ropuchy nauczyły się kanibalizmu, ale też to to, jak szybko wykształciły zachowania obronne. Naukowcy odkryli, że nowo narodzone osobniki z Australii rozwijają się szybciej, niż ich kuzyni z Ameryki Południowej. W ten sposób ograniczają czas, kiedy są zagrożone atakami ze strony starszych kijanek. Roshan Vijendravarma, biolog ewolucyjny z Instytutu Curie w Paryżu, który badał kanibalizm u muszek owocowych, tłumaczy, że różnice między zachowaniem ropuch inwazyjnych i rodzimych mają prawdopodobnie podłoże genetyczne.
Smakosze ludzkiego mięsa. 10 przykładów kanibalizmu od prehistorii do XX wieku
Filmowy Hannibal Lecter od dawna już nam nie straszny. Tak samo, jak legendy o plemionach kanibali czy seriale o zombie. Wiemy bowiem, że to tylko wymysł ludzkiej wyobraźni. Jednak jak mówi znane powiedzenie – w każdej legendzie jest ziarnko prawdy. Oto 10 przykładów na to, że kanibalizm wśród ludzi istniał naprawdę.
W tym artykule: 1. Prehistoryczny człowiek 2. Neandertalczycy 3. Lud Biami, Papua Nowa Gwinea 4. Lud Fore, Papua Nowa Gwinea 5. Lud Xiximes, Meksyk 6. Aztekowie, Meksyk 7. Lud Wari, Brazylia 8. Europejczycy w XVI i XVII wieku 9. XIX-wieczni odkrywcy Arktyki 10. Kult Aghori w Indiach 1. Prehistoryczny człowiek Historia kanibalizmu sięga daleko w przeszłość. Około 900 000 lat temu w dzisiejszej Hiszpanii kanibalizm praktykowali przedstawiciele gatunku Homo antecessor – starożytni przodkowie człowieka współczesnego. Dlaczego? Prawdopodobnie z bardzo praktycznego powodu. Otóż inni hominini byli dość pożywni, a do tego łatwi do upolowanie, co czyniło ich doskonałym łupem – sugeruje badanie opublikowane w Journal of Human Evolution w czerwcu 2019 roku. 2. Neandertalczycy Nasi bliżsi krewni – neandertalczycy – również bywali kanibalami. Archeolodzy odkryli dowody na kanibalizm wśród neandertalczyków w kilku miejscach na świecie, w tym w jaskini w El Sidrón w Hiszpanii, jaskini w Moula-Guercy we Francji, a ostatnio w jaskini w Belgii. Wydaje się, że neadertalczycy wykonywali także narzędzia ze szczątków swoich towarzyszy. 3. Lud Biami, Papua Nowa Gwinea Istnieje kilka odizolowanych kultur w Papui-Nowej Gwinei, o których wiadomo, że zabijały i zjadały ludzi, chociaż prawdopodobnie nie praktykują kanibalizmu od kilku dziesięcioleci. W 2011 roku brytyjski prezenter telewizyjny Piers Gibbon odwiedził lud Biami – grupę, która kiedyś praktykowała kanibalizm i „bardzo chętnie o tym rozmawiała”. Starszy członek plemienia powiedział dziennikarzowi o jednym przypadku, w którym członkowie plemienia zabili dwie kobiety podejrzane o mówienie źle o umierającym mężu. Mężczyzna przyznał, że upiekli owe kobiety na ogniu, a potem pokroili ich mięso, aby je zjeść. 4. Lud Fore, Papua Nowa Gwinea Przykład ludu Fore to jedna z najbardziej przerażających historii dotyczących kanibalizmu. Konsumpcja ludzkiego mięsa doprowadziła do rozprzestrzenienia się w społeczności śmiertelnej choroby mózgu, zwanej kuru. Nie wszyscy członkowie plemienia zmarli. Okazało się, że niektórzy spośród nich mieli gen chroniący przed kuru i innymi podobnymi chorobami. Lud Fore przestał praktykować kanibalizm w latach 50. XX wieku, co doprowadziło do spadku liczby zachorowań na kuru, choć na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci nadal zdarzały się pojedyncze przypadki. 5. Lud Xiximes, Meksyk W 2011 roku archeolodzy donieśli o znalezieniu dziesiątek ludzkich kości noszących ślady kanibalizmu, w starożytnej osadzie Xiximes Cuevas del Maguey w północnym Meksyku. Kości zostały znalezione w schronach z początku 1400 roku. Xiximes wierzyli, że zjedzenie mięsa wrogów zapewni im obfite zbiory zboża. 6. Aztekowie, Meksyk Aztekowie są znani ze składania rytualnych ofiar z ludzi, ale istnieją również dowody na to, że angażowali się w rytualny kanibalizm. Ciała ofiar ofiarowywano prawdopodobnie wybitnym członkom społeczności. Niektórzy eksperci sugerują, że kanibalizm wśród Azteków mógł być bardziej powszechny w czasie głodu, inna teoria zakłada, że był sposobem obcowania z bogami. 7. Lud Wari, Brazylia Wari praktykowali kanibalizm, zjadając swoich zmarłych oraz wrogów wojennych. Zjadanie wrogów było ich sposobem wyrażania nienawiści i złości, ale plemię zjadało też większość swoich zmarłych i to aż do lat 60. XX wieku – to z kolei było sposobem na przeżycie żałoby, oddanie czci i szacunku zmarłym. Beth A. Conklin, antropolog z Vanderbilt University, mieszkała z Wari przez ponad rok i opublikowała opis historii kanibalizmu plemienia w czasopiśmie American Ethnologist w 1995 roku. 8. Europejczycy w XVI i XVII wieku Smithsonian donosi, że do końca XVIII wieku Europejczycy nierzadko poszukiwali ciał zmarłych ludzi, aby ich części wykorzystywać do celów leczniczych. Na przykład Paracelsus, XVI-wieczny lekarz, uważał, że picie ludzkiej krwi ma właściwości lecznicze. Picie świeżej krwi było rzadkością, większość korzystała ze sproszkowanych, zasuszonych produktów aptecznych. Jednak ci, których nie było stać na farmaceutyki, czekali na egzekucje i za niewielką cenę mogli otrzymać kubek świeżej krwi skazańców. 9. XIX-wieczni odkrywcy Arktyki Istnieje kilka historii o zagubionych odkrywcach uciekających się do kanibalizmu w desperackiej próbie przetrwania. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest skazana na zagładę XIX-wieczna wyprawa Franklina, której celem było odkrycie trasy morskiej przez kanadyjską Arktykę. Odkrywcy z dwóch statków, HMS Erebus i HMS Terror, próbowali pokonać 1609 km, jednak wyprawa zakończyła się wielką tragedią. Przez następne 150 lat badacze odkrywali szczątki odkrywców. Na wielu kościach znaleziono nacięcia oraz oznaki złamań i ekstrakcji szpiku – dowody kanibalizmu. 10. Kult Aghori w Indiach Aghori to niewielka grupa ekstremistów, którzy mieszkają w Varanasi w Indiach i oddają cześć hinduskiemu bóstwu Shivie. Aghoris wierzą, że nie ma różnicy między czystym a nieczystym, i angażują się w wiele makabrycznych praktyk, takich jak medytowanie nad zwłokami i robienie misek z ludzkich czaszek. Według niektórych doniesień praktykują także rytualny kanibalizm. Źródło: Live Science
Kanibalizm i trofea z ludzkich kości. Archeolodzy ujawniają krwawą historię z kolonizacji Meksyku
W 1520 roku w mieście Tecoaque złożono w ofierze i poddano kanibalizacji około 450 osób, w tym hiszpańskich mężczyzn, kobiety i dzieci oraz dziesiątki wojowników piechoty z mieszanki rdzennych kultur. Ich ciała zostały zjedzone, a z ich kości wyrzeźbiono trofea.
W tym artykule: Co się wydarzyło w Tecoaque? Jak miasto walczyło o życie? Kanibalizm, trofea z ludzkich kości i krwawa zemsta – najnowsze odkrycia archeologiczne ujawniły szczególnie krwawą historię z czasów hiszpańskiej kolonizacji Meksyku. Wśród ruin Tecoaque – miasta, które należało do Azteków – archeolodzy odkryli szczątki kobiet i dzieci, które najwyraźniej zostały zabite i okaleczone przez hiszpańskich kolonialistów. Badacze podejrzewają jednak, że nie był to tylko przypadkowy akt przemocy, ale gest zemsty w odpowiedzi na katastrofę, która wydarzyła się kilka miesięcy wcześniej. Co się wydarzyło w Tecoaque? W 1520 roku w mieście Tecoaque złożono w ofierze i poddano kanibalizacji około 450 osób, w tym hiszpańskich mężczyzn, kobiety i dzieci oraz dziesiątki wojowników piechoty z mieszanki rdzennych kultur. Ich ciała zostały zjedzone, a z ich kości wyrzeźbiono trofea. Kiedy jeden z najważniejszych hiszpańskich konkwistadorów, Hernán Cortés, usłyszał o tej strasznej rzezi, rozkazał Gonzalo de Sandovalowi, by na początku 1521 roku przeprowadził brutalny odwet na tamtejszych kanibalach. Historia ta została niedawno połączona w całość przez Narodowy Instytut Antropologii i Historii Meksyku (INHA) przy użyciu nowych dowodów archeologicznych i relacji historycznych, takich jak „Prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii” autorstwa Bernala Díaza del Castillo i „Trzeci list o relacjach” Hernána Cortésa. Ostatnie wykopaliska w Tecoaque (w języku azteckim Nahuatl ta nazwa miejscowości oznacza „miejsce, gdzie ich zjedli) ujawniły ponad 25 tys. artefaktów. Poszukiwania trwają nadal. Okazuje się, że po złożeniu ofiar z ludzi populacja miasta gwałtownie wzrosła, najprawdopodobniej z powodu napływu mieszkańców okolicznych terenów, którzy chcieli wziąć udział w ceremoniach ofiarnych. Wykopaliska pokazują również, że w tym czasie Tecoaque zaczęło się fortyfikować, budując wokół miasta solidne mury. Pierwsza mumia ciężarnej kobiety. Naukowcy zrekonstruowali twarz Egipcjanki Pierwsza mumia ciężarnej kobiety to jedno z najbardziej fascynujących odkryć archeologicznych ostatnich lat. Egipcjanka znów ożywiła środowisko badaczy. Wiadomo, jak mogła wyglądać. Jak miasto walczyło o życie? Archeolog z INHA Enrique Martínez Vargas twierdzi, że sugeruje to, iż mieszkańcy Tecoaque wiedzieli, że na horyzoncie pojawi się kontratak. Na nieszczęście dla nich, ich strategia obrony nie była w stanie sprostać siłom de Sandovala. – Niektórzy wojownicy, którzy zostali w mieście, zdołali uciec, ale pozostawili za sobą kobiety i dzieci, które były głównymi ofiarami – wyjaśnił Vargas w oficjalnym komunikacie prasowym – Potwierdza to 120-metrowy odcinek drogi, na którym odkryto tuzin szkieletów kobiet, które najwyraźniej „chroniły" szczątki dziesięciorga małych dzieci w wieku od pięciu do sześciu lat. Kobiety i dzieci, które były pozornie bezpieczne w swoich domach, zostały z kolei okaleczone, o czym świadczą znalezione na podłodze w ich pokojach pocięte kości. Również świątynie zostały spalone, a rzeźby bogów zniszczone – w ten sposób zrujnowano miejsce, które stanowiło problem dla Corteza. Jak skończyła się ta historia? Jeszcze tego samego roku, w sierpniu 1521 roku, przywódca azteckiej stolicy Tenochtitlán został schwytany, a azteckie imperium zostało rozbite. Meksyk padł wówczas łupem Cortésa i stał się częścią Imperium Hiszpańskiego.
Mówiła, że to “chwila szaleństwa”. Kobieta zabiła i ugotowała swojego kochanka
Kobieta wpadła przez... ząb znaleziony w blenderze.
Podczas zatrzymania Marokanka miała powiedzieć policji, że było to chwilowe „szaleństwo”. Z mężczyzną związana była przez ostatnie siedem lat. Wedle informacji zgromadzonych przez The National zabiła go po tym jak powiedział jej, że planuje ożenić się z inną kobietą, także pochodzącą z Maroka. Wszyscy mieszkali i pracowali w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Policja nie ujawniła metody zabójstwa, jednak podała do wiadomości publicznej fakt, że kobieta przygotowała ze zwłok tradycyjną potrawkę mięsną i podała ją z ryżem pracującym w okolicy Pakistańczykom. Zbrodnia mogłaby nie wyjść na jaw gdyby nie brat zabitego, który szukając go trafił do domu kobiety w mieście Al Ain, niedaleko granicy z Omanem. Wewnątrz odnalazł ludzki ząb w blenderze. Następnie zgłosił zaginięcie brata policji, a ta przeprowadziła analizę DNA zęba. Potwierdzono, że należał do ofiary. Według śledczych kobieta miała powiedzieć bratu, że wyrzuciła mężczyznę z domu. Jednak dubajskie Gulf News dodaje, że następnie się załamała i przyznała podczas przesłuchania do morderstwa. Miała także poprosić przyjaciela o pomoc w wysprzątaniu mieszkania po morderstwie. 30-latka trafiła do szpitala psychiatrycznego, gdzie zostanie sprawdzony jej stan zdrowia. Śledztwo trwa. Źródło: BBC
Zjawisko zjadania osobników własnego gatunku jest dość powszechne w naturze. U ssaków występuje rzadko i może być szkodliwe dla zdrowia. A jednak czasem się zdarza
Ludożerstwo często ma podłoże religijne, rytualne. Zdarza się też wtedy, gdy dokucza skrajny głód (czasy pierwszej wyprawy krzyżowej czy wielkiego głodu na Ukrainie 1932-1933). Ostatnie badania wykazały, że do Ameryki kanibale najprawdopodobniej przybyli z Anglii. Na ślady trafiono w Jamestown w stanie Wirginia, pierwszej stałej osadzie angielskich kolonistów w Ameryce. Założono ją w maju 1607 roku nad zatoką Chesapeake. Historycznie była to druga trwała osada na obszarze dzisiejszych Stanów Zjednoczonych po założonym w 1565 przez Hiszpanów mieście St. Augustine na Florydzie. 26 kwietnia 1607 roku statki dotarły do obszernej zatoki Chesapeake, wpłynęły w nią i żeglowały w górę rzeki James przez 17 dni, dopóki nie znaleziono właściwego miejsca pod założenie osady. Ku czci ówczesnego króla Anglii Jakuba I nazwano ją Jamestown. Osadnicy od początku mieli problemy z powodu konfliktów z miejscowymi plemionami indiańskimi z federacji Powatanów. Konflikt spowodował ogromne kłopoty z zaopatrzeniem. Zimą z 1609 na 1610 rok zapanował tak wielki głód, że spora ilość osadników zmarła. Przetrwało zaledwie 65 kolonistów, aby przeżyć, zjadali psy, koty, szczury, skórzane pasy i buty. Jak wynika z relacji naocznego świadka, George'a Percy'ego, wygłodniali ludzie wykopywali zmarłych i zjadali zwłoki. Do tej pory nie traktowano tych notatek na serio. Często bywa tak, że naoczni świadkowie przesadzają w swoich opisach. W jakim celu? Na przykład po to, by wzmocnić podziw, dla tych, którym udało się przetrwać w trudnych okolicznościach. Antropolodzy z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie są jednak innego zdania. Przeprowadzone przez nich badania dostarczyły materialnego dowodu potwierdzającego prawdziwość relacji George'a Percy. Zbadali szkielet i czaszkę dziewczyny, wydobyte z dołu do którego 400 lat temu wrzucano kości psów i kotów. W chwili śmierci miała 14 lat. Na szkielecie zachowały się ślady świadczące o tym, że z czaszki wydobyto mózg,a kości oddzielono od mięśni. - Ślady na kościach sprawiają wrażenie, że pozostawiła je nieporadna ręka, cięcia są nierówne, niepewne, jak gdyby na chybił-trafił; czaszkę usiłowano otworzyć najpierw od frontu - bez rezultatu, udało się to od tyłu, przy pomocy siekiery - wyjaśnia Douglas Owsley. źródło: National Museum of Natural History, rp.pl
Na środku Pacyﬁ ku, odseparowani od świata. Mieszkańcy Markizów wracają do korzeni. I są dumni ze swoich przodków – kanibali.
Niewtajemniczeni nazywają je „rybką”, a to oko Tikiego. Wytatuowane nad prawą kostką jest moim najcenniejszym podróżniczym trofeum. Polinezyjskie bóstwo ogromnymi oczami miało lepiej widzieć ludzkie sprawy. Ja dzięki Markizom lepiej zobaczyłam świat – dziki i cywilizowany. Według polinezyjskich wierzeń Tiki był pierwszym człowiekiem, a jednocześnie bogiem. Jego oblicze było tak piękne, że w jednej chwili zakochiwał się w nim każdy, kto je zobaczył, i tak brzydkie… że Tiki musiał zagrzebywać się w piasku, by przerażeni ludzie nie zrobili mu krzywdy. Dobrotliwy i uosobienie zła w jednym. Tiki jest taki jak Polinezja, gdzie piekło od nieba dzieli tylko jeden krok. Zrozumiałam to nader dobrze w ciągu pierwszego kwadransa na Nuku Hiva. Po doświadczeniu spokojnych atoli Wysp Towarzystwa, do których należy też Tahiti – szarych, wulkanicznych gór otoczonych błękitnymi lagunami i koralowymi wysepkami, Nuku Hiva wydała mi się groźna i posępna. Sterczące ku niebu czarne skały, spalona słońcem ziemia. I żywego ducha. Na lotnisku huk fal mieszał się z rykiem silników helikopterów. Markizy to najdalej wysunięty na północ archipelag Polinezji Francuskiej. Tworzy go 15 wysp i wysepek. Większość bezludna. Stolica Markizów Taihohae nie przypomina metropolii. Parterowe domki z desek, jedna główna ulica z barem i katedrą. To tutejszy zabytek A.D. 1977, ważny, bo kościół zbudowano z kamieni przywiezionych z każdej z wysp archipelagu. A obok krzyż z połowy XIX w. – pamiątka po pierwszych misjonarzach, którzy tu dotarli. Obok niej, jak na ironię, zrekonstruowano mae, główne miejsce starożytnego kultu na Piki Vehine Pae Pae. Zlikwidowano je co do jednego, właśnie dzięki zabiegom misjonarzy. Ścieżki pamięci Na Nuku Hiva chciałam znaleźć ślady najsłynniejszego z uciekinierów – Hermana Melville’a. Autor Moby Dicka w 1842 r. uciekł z wielorybniczego statku, który zatrzymał się na Nuku Hiva, aby zabrać zapas świeżej wody. W dolinie Taipivai schwytali go pokryci tatuażami wojownicy i zaprowadzili do swej wioski. Jego los wydawał się przypieczętowany – trafił bowiem na ludożerców, ale udało mu się przetrwać. Dla tubylców nie był atrakcyjny – zjadali tylko mężnych wojowników, bo ci mieli mocne mana, czyli energię duszy. A o nią właśnie w rytualnym ludożerstwie chodziło. Melville przeżył, a jego opowieść – Taipi, o plemieniu ludożerców, podbiła serca czytelników na całym świecie. Mimo prowincjonalnego spokoju i urody Markizów tę dzikość czuje się każdym nerwem. Opowieść o szwedzkim stolarzu, który ponoć w latach 50. XX w. był ostatnią ofiarą ludożerców, włożyłam między bajki. Tu czai się coś znacznie potężniejszego. – Nie chciałbym mieszkać nigdzie indziej na świecie – mówił z przekonaniem nasz przewodnik Riki. Nic to, że na Nuku Hiva nie ma dyskotek, kin, teatrów ani innych rozrywek. – Są ocean, góry i ludzie, którzy są moimi przyjaciółmi – tłumaczył. Zatrzymał się w środku tropikalnego lasu, by pokazać czarny wulkaniczny głaz stojący przy drodze. – Tu właśnie był dom Melville’a – wyjaśnił. Nie został po nim najmniejszy ślad, tylko ustawiony przy drodze kamień. – Tu wszystko niszczeje szybciej. Taki klimat. Dzięki pamięci przetrwały nasza kultura, tradycje, obyczaje – tłumaczył zaskakująco dojrzale jak na dwudziestolatka. Nie wiedziałam, że za te chwile leśnych przemyśleń przyjdzie mi słono zapłacić. Wieczorem ręce i nogi paliły mnie żywym ogniem. Tysiącem maleńkich czerwonych bąbli. – Nonu – wyjaśniła mi pielęgniarka serwująca białe mazidło. Maleńkie komary. Nie bzyczą, ich ukąszenia są bezbolesne, a skutki… Ko(sz) marne!!! Ponoć plaga dotarła na Markizy z jednym z niemieckich statków. Nonu, bo właśnie tak Polinezyjczycy nazywali niegdyś Niemców. Liść dla ludożercy Na Hiva Oa spotkałam Paperu. Ponadstukilowa potężna postać ze szczerym zniewalającym uśmiechem i przenikliwymi czarnymi oczami. – Ia orana – chciałam go grzecznie przywitać po polinezyjsku. – Kaoha – uśmiechnął się jeszcze szerzej. – Witam na Markizach, mówimy tu swoim językiem – skwitował, tak że poczułam się zaintrygowana. Wyprawa u boku tego dobrotliwego olbrzyma, śladami Paula Gauguina i Jacques’a Brela, wydała mi się nader zabawna. Tymczasem czekała mnie niespodzianka. – Jedziemy na piknik. Sabina będzie robić konfitury z mango. Trzeba jej pomóc zbierać owoce – zapowiedział Paperu. Wyruszyliśmy, jak u nas w Polsce, na grzyby. Drzewa mangowe rosły dosłownie wszędzie. Owocują dwa razy w roku. Zbieraliśmy różne odmiany: żółte, pomarańczowe, zielone z czerwonym „klapsem”, okrągłe i podłużne. Ja z ziemi, te nieuszkodzone i nienadgniłe, a Paperu kamykami strącał z drzew dojrzałe sztuki. W końcu wyszliśmy na polanę. Poczułam się nieswojo. Czarne kamienie ktoś ułożył w platformy, ławy, gdzieniegdzie ku niebu wznosiły się skalne bloki, na których czas zatarł rysy wyrzeźbione przez dawnych artystów. – Dla naszych przodków mae było tym, czym dla starożytnych Greków agora, a w waszych europejskich miastach rynek. Tutaj spotykano się, aby odprawiać rytuały, mianowano nowych wojowników, to było najważniejsze miejsce w życiu plemienia – zaczął swoją opowieść Paperu. Stanął przy jednej z platform, wziął głęboki oddech i wydobył z siebie: „Miheaooooooooooooe!”. Potężny, śpiewny krzyk, który dobył się z jego piersi, przyprawiał o dreszcz. W jednej chwili przedzierzgnął się w wojownika, a ja znalazłam się w czasach kanibali. Opowiadał o tym, jak jego przodkowie spotykali się tu raz w miesiącu, by odprawić rytuał. Grzmiały bębny, piszczały flety, w które dmuchało się nosem, tańczyli wojownicy. Z niewielkiej dziury w ziemi wyłożonej kamieniami wywlekano jeńca. Nie mogłam uwierzyć, że ktokolwiek może się zmieścić w tym „areszcie”. Wślizgnęłam się tam. Kamienie były wilgotne. We wnętrzu jamy panował stęchły zaduch. Szybko wróciłam do świata żywych. Dawni więźniowie nie mieli tej szansy. Powalano ich na kolana i podrzynano gardło. Paperu pokazał platformę, gdzie przygotowywano ciało do upieczenia. Zawijano je w bananowe liście. Następnie umieszczano w wypełnionym żarzącymi się węglami dole. Było gotowe, kiedy umieszczony na głowie liść łatwo dawał się zdjąć. Ciało wyjmowano z ziemnej kuchni i dzielono. Głowę otrzymywał wódz. Zwykle w pierwszej kolejności zjadał oczy, by lepiej widzieć swoich poddanych, potem uszy, aby lepiej słyszeć, jak powinien rządzić. Wierzono, że w głowie koncentrowała się najważniejsza, najszlachetniejsza część mana. Żona wodza otrzymywała genitalia, które miały jej zapewnić płodność. Dla każdego z wojowników, w zależności od ich rangi, przeznaczona była inna część ciała. W tym rytuale chodziło o przejmowanie energii ofiary. W połowie XIX w., kiedy Markizy wzięli we władanie Francuzi, procederu zakazano. Jednak jeszcze kilkadziesiąt lat później Paul Gauguin miał wrażenie, że jego przyjaciele z Markizów „pamiętali smak ludzkiego mięsa”. Dawne wierzenia odeszły w niepamięć, a wraz z nimi, jak się wydawało, charakter Markizów. Mae zostały zniszczone, tatuaże przestały być popularne. Dopiero w latach 80. zaczęto wracać do dawnych tradycji, rekonstruowano mae, tak by były świadectwem polinezyjskiego dziedzictwa. O kanibalizmie mówi się tu bez wstydu, to po prostu część historii, a dzikość serc przetrwała w ludziach mieszkających na końcu świata. Cuda w czasie W powrotnej drodze zatrzymaliśmy się przed niewielkim domkiem. Na widok mężczyzny, z którym przywitał się Paperu, odjęło mi mowę. Znałam go z portretów i autoportretów. Tylko że ten był siwy i miał ciemniejszą skórę. – Chciałaś swojego Gauguina, to masz Alfreda Tipaehaehae, wnuka mistrza – zaprezentował Paperu. Mężczyzna nigdy nie poznał swojego dziadka, nigdy też nie widział w oryginałach jego obrazów. Ma kilka albumów. Gauguin nigdy nie uznał swoich polinezyjskich dzieci. Alfred kilka lat temu spotkał innego wnuka artysty. Mieszka na Tahiti, zamówił kopie wszystkich obrazów dziadka. Może kiedyś powstanie z tego muzeum. Na razie są dwa muzea Gauguina na Polinezji. Jedno na Tahiti, drugie na Hiva Oa. Nie ma w nich żadnego oryginalnego obrazu mistrza. Gauguin umierał w nędzy i zapomnieniu. Obrazy, które zostawił, w większości zniszczono. Teraz kosztowałyby krocie, ale cóż… Muzeum w Hiva Oa to zrekonstruowany dom Gauguina. Dom Rozkoszy z drzwiami ozdobionymi repliką płaskorzeźby Bądźcie zakochane, a będziecie szczęśliwe. Prawdziwe skarby kryją się na werandzie położonego na tyłach domu Jo Reus, kustosza. Fragmenty porcelany, butelek, ampułki po morfinie i fiolki po strychninie. To rzeczy, których Gauguin naprawdę używał. Jo znalazł je, przekopując centymetr po centymetrze miejsce, gdzie stał prawdziwy dom malarza. Mężczyzna pochodzi z Argentyny i jest jednym z niewielu przybyszów, którzy zostali tu na stałe. Większość ucieka, bo wcześniej czy później na maleńkiej wyspie czuje się klaustrofobicznie. Razem z Jo poszliśmy na cmentarz w Atuonie. Grób Gauguina z wulkanicznych czerwonych okrąglaków (to kolor na Markizach należny królom i wojownikom) sąsiaduje z mogiłą biskupa Martina, z którym za życia artysta nieustannie wojował. Kwiat hibiskusa Paperu położył jeszcze na grobie Jacques’a Brela. Śmiertelnie chory na raka najsłynniejszy bard lat 60. właśnie na Hiva Oa postanowił schronić się przed wścibstwem świata. Po to by łatwiej poruszać się między wyspami i móc dotrzeć do szpitala na Tahiti, kupił samolot. Staroświecka cessna stoi obok rekonstrukcji domu Gauguina. Błękitny Znak Czekała mnie jeszcze niespodzianka. Hiki nie wyglądał na członka dawnej królewskiej rodziny. Zastaliśmy go, kiedy pokrywał dom dachem z palmowych liści. Zabrał ze sobą reklamówkę, a w niej maszynkę na sznurek i flaszkę chińskiego atramentu. Tym wykonał mój tatuaż. „Tatoo”, słowo pochodzące z Polinezji, znaczy „ranić”. Mieszkańcy wysp, choć znali pismo, nie znali niegdyś papieru. Wszystkie historie spisywali więc na własnych ciałach, tatuażem. I dziś ta moda wraca. W żadnym innym miejscu na świecie na taki prezent bym się nie zdecydowała. Ale właśnie tu… to było tak naturalne. Zbiegła się cała wieś. Z emocji, w upale zemdlałam. Sabina myślała, że umarłam. Ale w końcu otworzyłam oczy. Hiki starł mi z nogi krew szmatką. – Musisz tu wrócić, poprawić tatuaż – żegnał mnie Paperu. Przez okno samolotu patrzyłam tak długo, aż czarna kropka wyspy zlała się z błękitnym oceanem. Oko Tikiego pulsowało bólem. A ja już zaczynałam tęsknić za Markizami. Ale jak jest wyryte na pomniku wzniesionym nad Zatoką Zdrajców, w miejscu gdzie miał stanąć dom Jacques’a Brela – Markizy to nie miejsce do lamentowania. INFO Powierzchnia: 1128 tys. km2. Położenie: 1500 km na północny wschód od Tahiti. Ludność: 9 tys. Języki: francuski, tahitański (lokalny dialekt). Waluta: frank polinezyjski, 1 XPF to ok. 33 zł. Czas:14 dni Koszt: 5 tys. zł (plus bilet lotniczy) Ze względu na Prąd Peruwiański tutejszy klimat jest niespotykanie suchy. Burze i cyklony pojawiają się w styczniu. Do 90 dni nie jest wymagana. Wystarczy paszport lub dowód os. Najpierw trzeba dotrzeć do Papeete – czyli na Tahiti. Loty np. z Paryża przez Los angeles albo przez santiago de chile, z postojem na Wyspie Wielkanocnej, do Papeete. Jeszcze dłuższa jest droga przez australię. Podróż z Polski trwa blisko 24 godz. koszt ponad 7 tys. zł. Z Papeete wewnętrznymi polinezyjskimi liniami leci się na Markizy – do atuony (Hiva oa) lub Taihohae (Nuku Hiva). Lotniska pasażerskie są też na Ua Pu i Ua Huka. Między wyspami Markizów także są połączenia lotnicze. Na Hiva Oa i Nuku Hiva są hotele w europejskim stylu. Drogie: powyżej 100 euro za dobę. są także rodzinne pensjonaty – ok. 50 euro za dobę, w cenie zazwyczaj śniadanie i kolacja. Archipelag odkrył w 1596 r. Hiszpan Álvaro de Mendana y Neyra. Na cześć wicekróla Peru, Garcii Hurtado de Mendozy, markiza canete, który ufundował jego wyprawę, nazwał archipelag Markizami. Lokalna nazwa brzmi Henua Enana, czyli „ziemia człowieka”. Słowo „tabu” pochodzi z Polinezji. Jednym z nich jest to, że trzy osoby nigdy nie powinny być razem uwieczniane na fotografii. Przychodzenie do czyjegoś domu z prezentem – do picia czy jedzenia – świadczy tu o braku zaufania do gospodarzy.
Prof. Jerzy S. Wasilewski jest etnologiem i antropologiem kultury, pracuje na Uniwersytecie Warszawskim. Zbadał i opisał funkcjonowanie tabu w różnych kulturach, a także zakazy magiczno-religijne polskiej tradycyjnej kultury ludowej.
Dziś z jednej strony łamie się wszelkie zakazy, z drugiej zaś mamy wręcz inflację słowa tabu. a przecież w zachodniej kulturze jest to termin spotykany od niedawna… Termin tapu trafił do Europy za sprawą Jamesa Cooka. To słowo zachowało się w jego dziennikach okrętowych i opisach podróży. Cook pisze, w jakich sytuacjach tabu było nakładane na rzeczy, których nie można było dotknąć, i miejsca, gdzie nie można było wejść osobom postronnym. Kiedy kapitanowie angielskich żaglowców zaprosili hawajskich wodzów na pokład, a ci poczęstowani herbatą roztrzaskiwali potem filiżanki o pokład, bo stawały się tapu, to mamy kłopot (tak jak ci kapitanowie). Jak rozumieć ten gest? Czy filiżanka stawała się święta przez kontakt ze świętym wodzem, czy groźna – bo miała jakąś jego moc dla zwykłych ludzi niebezpieczną? A może wódz bał się, że przez przedmiot, z którym miał kontakt, ktoś może rzucić na niego czar? Dlatego słowo tapu było wygodnym terminem, wytrychem, który te wszystkie interpretacje w sobie zawierał. Co ono naprawdę znaczy? Wydaje się, że można je sprowadzić do określenia: to co wydzielone, podkreślone, mocno zaznaczone. A więc słowo ma charakter czysto techniczny, to coś, co jest wyłączone z użytku. Przedmioty święte, ale i obszary nieczyste. Wyłączone mogły być też przedmioty, które stawały się własnością posiadacza prawa do tabu. Hawajscy wodzowie przed bitwą z góry orzekali, jakie łupy staną się ich własnością, np. ogłaszając tapu na jakąś szczególnie piękną łódź nieprzyjaciela. W ten sposób wódz wyłączał ją z wszelkich pretensji. Tabu służyło więc także jako instrument regulowania niejasności w sytuacjach konfliktowych. W szabat nie wolno wykonywać pewnych czynności. Czy tu także mamy do czynienia z tabu? Mechanizm tabu może też dotyczyć czegoś tak nieuchwytnego jak czas. Człowiek nie mógłby żyć w bezczasie, w którym nie ma kamieni milowych. Wszelkie święta to momenty zatrzymania czasu. Mamy wtedy poczucie, że jesteśmy w punkcie przełomowym – zaraz zacznie się nowy okres. Jest taki hawajski opis tabu: Tabu – niech nikt nie opuszcza domu! Tabu – niech żaden pies nie szczeka. (…) Śpij, póki tabu nie minie! Istnieje jakaś groźba, niepewność. Ludzie przystają wtedy w miejscu i wstrzymują oddech, żeby za chwilę znów ruszyć. Mamy zatem święta początków roku, sezonu czy powtarzających się działań, jak np. siew. To są okresy wyłączone, kiedy zostaje nałożona blokada na wszystkie albo większość czynności, jest nakaz izolacji. Zakazy ciężkich prac obowiązywały kiedyś m.in. w Wigilię i w Nowy Rok, nie odwiedzamy się w pierwszy dzień świąt.jak np. siew. To są okresy wyłączone, kiedy zostaje nałożona blokada na wszystkie albo większość czynności, jest nakaz izolacji. Zakazy ciężkich prac obowiązywały kiedyś m.in. w Wigilię i w Nowy Rok, nie odwiedzamy się w pierwszy dzień świąt. Czy istnieją tabu wspólne dla wszystkich kultur? Dość powszechne jest tabu incestu (kazirodztwa), choć są grupy, które z jego naruszania czynią świadectwo własnej wyjątkowości. Tak było np. w królewskich rodzinach starożytnego Egiptu. To jeden z trudniejszych do wyjaśnienia obszarów w antropologii, bo z jednej strony pociągająca jest koncepcja, że zakaz kazirodztwa zapobiega chowowi wsobnemu i degeneracji. Z drugiej strony, czy możemy zakładać, że starożytni rozumieli ten mechanizm? Przekonujące wydaje się przypuszczenie sformułowane przed półwiekiem przez wybitnego etnologa Claude’a Lévi-Straussa, że zakaz kazirodztwa nie tyle zabrania kontaktów ze swoimi kobietami, ile nakazuje i stymuluje kontakt z innymi. Dzięki tej wymianie mężczyźni uzyskują dostęp do innych kobiet, a więc także do innych dóbr i informacji. To daje społeczeństwu niesłychane przyspieszenie, może się dzięki temu rozwijać kultura. Za wspólne dla ludzkości możemy uznać tabu kanibalizmu? Choć zakaz jedzenia ludzkiego mięsa w olbrzymiej większości kultur jest bardzo mocny, trudno tu o generalizację. U Indian Ameryki Południowej istniały bardzo różne postawy wobec kanibalizmu w sąsiadujących ze sobą grupach. U jednych jest to bezproblemowe zjadanie ciał wrogów, u innych łączy się z najwyższym obrzydzeniem, jako dowód poświęcenia, np. gdy dzieci zjadają fragmenty ciała rodziców w obrzędzie pochówkowym. W jeszcze innej grupie będzie to akt zjadania bliskich krewnych zmarłych z pełnym zadowoleniem. Tu nie ma jednej wspólnej wszystkim ludziom postawy. Z drugiej strony, tak jak w przypadku kazirodztwa, pewne grupy społeczne pokazują w tym przypadku swoją wyjątkowość. Jeśli kapłani azteccy i dwór królewski spożywali mikroskopijne ilości ciała uśmierconego w ofierze jeńca, to właśnie w opozycji do ludu, któremu to prawo nie przysługiwało. A wtedy to nie jest kanibalizm. Wystawa spreparowanych ciał, która objechała świat, budząc liczne protesty, stanowiła złamanie tabu? Z pewnością. Chociaż ja sam nie byłem nią oburzony. Przecież dziś każdy lekarz musi wkroczyć w tę sferę. Tu jest pewna sprzeczność uczuć. Z jednej strony żywimy respekt dla śmierci, która być może daje możliwość wejścia w lepszą egzystencję. Z drugiej – niechęć do procesu fizjologicznego, do rozkładającego się ciała, zjawiska, którego się lękamy i które wolelibyśmy od siebie oddalić. W tej sytuacji najlepiej obłożyć śmierć zakazem wynikającym z szacunku i obawy, niepewności i braku racjonalnych argumentów. Uczynić ją sacrum. Śmierć znacznie bardziej niż dzisiaj w społecznościach plemiennych oznaczała nieczystość rytualną. Na przykład szamani czy kapłani w wielu kulturach nie mogą mieć kontaktu ze zwłokami. Muszą potem przechodzić oczyszczenie. Dziś media łamią takie tabu jak seks… Łamanie tego tabu jest popłatne, bo to jest obszar nadal intrygujący. Ale nagość to naturalny stan w tak wielu kulturach, że nie przełamujemy w ten sposób ogólnoludzkiego tabu, tylko XIX-wieczne pruderyjne obyczaje. Seksualność jednak nigdy nie była człowiekowi obojętna. To jest sprawa nie tylko emocji, ale i relacji między płciami, a także władzy. Zatem temu wszystkiemu, co w człowieku żywiołowe, popędowe i biologiczne, systemy religijne i inne systemy władzy muszą dać ramy. Dopuszczenie do związków seksualnych odbywa się z odpowiednim błogosławieństwem, czy będzie to ceremonia inicjacyjna, czy kościelny ślub. Kontrolowanie podstawowych potrzeb człowieka, poprzez zezwalanie lub nie na jakieś typy związków, to sposób kontrolowania społeczeństwa. Jest to też narzędzie dominacji. Natomiast religie generalnie dystansują się od seksu. Tabu jest sposobem wdrażającym czystość rytualną, a to oznacza marginalizowanie potrzeb organizmu, żeby wzmacniać duchowość. W różnych kulturach osiągana jest przez poddawanie ciała opresji, postom, umartwianiu się. Duch kwitnie, gdy cierpi ciało. Fizyczna nieczystość to zawsze tabu? Nieczystość fizyczna, nie tylko seks, jest mniej lub bardziej tabuizowana z powodów już to społecznych, już to religijnych. Tabu jest to, co w człowieku biologiczne, poddające się rozkładowi, wydalone z odrazą. W Indiach do takich prac jak sprzątanie latryn, garbarstwo, grabarstwo, pranie odsyła się najniższe kasty. Dlatego gotowość do zbrukania może być symbolem religijnego poświęcenia. Dwadzieścia lat temu głośna była w Japonii sekta buddyjska, której członkowie chodzili po domach i oferowali się, że będą czyścić toalety. „Biorę na siebie te nieczystości” znaczyło: „Biorę na siebie całe zło świata”. Określenie tabu używane jest jednak nie tylko w odniesieniu do nieczystości fizycznej, ale i jej symbolicznych aspektów. Nieczystość rytualna nie musi bowiem oznaczać fizycznego zabrudzenia. Są małe grupy religijne, które za kalające uznają dotknięcie przedmiotu należącego do przedstawiciela innej grupy religijnej, np. starowiercy nie poczęstują serdecznie podejmowanego przybysza wodą z kubka, którego sami używają. Mają specjalny kubek dla gościa czy turysty, bo to jednak kala. Tabu służy tutaj separacji. Istnieje 613 przykazań judaizmu, w tym 365 zakazów. dlaczego aż tyle, zwłaszcza że niektóre wydawać się mogą absurdalne? Kiedy Jahwe tworzył świat, podzielił go na trzy środowiska i nakazał: nie mieszajcie, wszystko ma być czyste. Osioł z koniem nie może być w jednej parze, siewu z sadzeniem nie można łączyć. Jabłonie trzeba oddzielić do grusz, wełny nie mieszać ze lnem. Świat został stworzony w pewnym idealnym porządku, którego musi przestrzegać wierny chcący przyczynić się do jego idealnego funkcjonowania. Na przykład nie jedząc, nie dotykając, a więc i nie zabijając tych zwierząt, dla których nie było miejsca w planie bożym. Ich lista jest bardzo długa, przy czym świnia bynajmniej nie jest tam w żaden sposób wyróżniona. Mówiąc krótko, są to zwierzęta, które mają cechy predestynujące je do życia w dwóch środowiskach, a więc mają i łapy, i skrzydła albo nie mają łap w ogóle, albo mają jakieś kończyny, a mimo to poruszają się brzuchami po ziemi. Oprócz tego za nieczyste uznane są zwierzęta, które zabijają inne zwierzęta, praktycznie wszystkie ptaki drapieżne i wszystkożerne, a także nietoperz. Te istoty, które łamią boski zakaz niezabijania, jaki obowiązywał w raju. Dlaczego właśnie świnia zyskała taką „sławę”? Biblia, a dokładnie Księga Kapłańska, wymienia dwa kryteria jako zasadnicze odróżniające zwierzęta mięsożerne od roślinożernych. Jeśli ma ono kopyta, zwłaszcza podzielone, a nie nogi zakończone pazurami, nie zabija innych. Nie robi tego, jeśli jest przeżuwaczem. Izraelitom wolno było jeść tylko te zwierzęta, które przeżuwają i rozdwajają kopyta. Pozostałe są nieczyste. Cztery zwierzęta mogą budzić wątpliwość, bo albo przeżuwają, a nie mają rozdwojonego kopyta, jak zając, wielbłąd i góralik, albo mają rozdwojone kopyto, a nie przeżuwają, tak jak właśnie świnia. W Biblii nie ma żadnych innych powodów, dla których mogłaby być traktowana jako nieczysta. To dopiero ludzie Zachodu, szukając pragmatycznego uzasadnienia zakazu, uznali, że klimat, że trychinoza, że tłuszcz. Tak świnia stała się zwierzęciem „obrzydliwym”. Wiele zakazów w różnych kulturach dotyczy pokarmów… Nie wszystkie religie są tak skrupulatne w tych sprawach jak judaizm. Izraelici to naród, który na swoim wybraniu budował świadomość etniczną. Byli małą grupą, która izolowała się od innych, i zakazy pokarmowe były sposobem uniknięcia wszelkich hybrydyzacji. Nie mieszam się z obcymi, nie pozwalam córkom wychodzić za mąż za obcych. Sam nie interesuję się partnerkami czy partnerami seksualnymi z innej grupy. A jedzenie to dobra okazja do zadzierzgiwania więzów z obcymi. Dlatego wszelkie zakazy położone na jedzenie dość skutecznie izolują od kontaktów z obcymi. Nie można jeść wspólnie posiłku przyrządzonego przez obcego, jeśli nie wiemy, co się w potrawie znalazło. Czy są słowa tabu? Takie jak boskie imię, którego nie wolno było wymawiać izraelitom? Nie wymawiało się imion władców, imię cesarza w Japonii czy w Chinach było tabuizowane. Kultury opracowały bogaty system zakazów i sposobów ich obchodzenia, bo przecież trzeba się jakoś komunikować. W Mongolii zwłaszcza synowa nie może zwrócić się do teścia jego imieniem, w sytuacji kiedy imię jest jednocześnie słowem nazywającym lub określającym przedmiot, np. młot, dzielny albo żelazny. Gdy ma powiedzieć: „Podaj mi talerz”, a teść ma na imię Tawog, czyli Talerz, to musi użyć eufemizmu: „Podaj mi ten okrągły”. Inaczej byłby to brak respektu. Czy istnieje tabu w sztuce? Opinię publiczną poruszyła Piramida zwierząt katarzyny kozyry, zbudowana z wypchanych zwierząt. W 1961 r. Włoch Piero manzoni zapakował swoje odchody do 90 puszek zawierających po 30 g ekskrementów. Opatrzył je etykietami z nazwą Gówno artysty. Sztuka tzw. krytyczna wzięła na siebie wręcz obowiązek obnażania tego, co w naszym życiu społecznym czy indywidualnym wolimy widzieć od gładkiej strony. Przyjęło się, że chcąc być awangardą, artyści muszą penetrować coraz to nowe obszary i nie wystarczy już namalować biały kwadrat na białym tle. Nie wystarczy odegrać 4 minuty 23 sekundy ciszy, tylko trzeba wkroczyć w obszary zakazane, tłumione. Sztuka to penetruje z lepszym lub gorszym skutkiem. Czy mamy jakieś własne, polskie czy słowiańskie tabu? Mamy polskie tabu, bo mamy na nie termin. Biorę na siebie odpowiedzialność za taką językoznawczą propozycję. Gwarowa polszczyzna, zwłaszcza wschodniej Polski, np. Podlasia, zna określenie: „zagowiny”, „zagowki”, „zagowić” na określenie postu. „Zagowić”, czyli zakazać jedzenia. To słowo występuje też w innych językach słowiańskich, a wywodzi się ze staro-cerkiewno-słowiańskiego, gdzie gov’ti znaczyło żyć bogobojnie, szanować, powstrzymywać się. Analiza etymologiczna pokazuje, że to „zagowić” wywodzi się od „gowić”, czyli być pozostawionym w spokoju, być zamkniętym, wydzielonym. Znamy jeszcze jedno słowo, które oznacza taką wydzielinę. Też pochodzi ono od „gowienia” i we wszystkich językach słowiańskich brzmi gov’no. To dobre określenie tabu jako czegoś, co jest wydzielone, jednocześnie fizycznie nieczyste. Innym przykładem wyrażania przez to samo słowo idei biologicznego wydalania i wydzielania jako działania umysłowego są pochodzące z łaciny „sekrety” jako rzeczy wydzielone, sekretne i staropolskie „sekrecje”, czyli wydzieliny. Jak odróżnić tabu od przesądu? Kijankami nie wolno było prać w Wielki Czwartek, kiedy Chrystus był biczowany. W okresie ciąży – jeść mięsa zająca, głaskać kota albo przechodzić przez miedze, a także unikać takich czynności jak wiązanie. Tabu to poważny zakaz, czasami grożący śmiercią za jego złamanie, dlatego nie należy tego terminu używać w stosunku do drobnych form wierzeniowych. Ale mechanizm psychologiczny, czyli unikanie pewnych czynności, które zakłócałyby świętość dnia, okresu, miejsca – jest ten sam. Wtedy formułowane są konkretne zakazy dotyczące tego, czego nie wolno robić w święto ze względu na różne uwarunkowania wierzeniowe. Czasami są one starsze niż chrześcijaństwo. Natomiast pewne ludowe wierzenia, które się wydają banalne, mają praktyczne podłoże. Unikanie robienia pewnych rzeczy służy rozładowaniu niepewności. A jakaż sytuacja bardziej niepewna niż ciąża i poród? Nie warto trzymać się nieracjonalnych zakazów. Ale świat, w którym wszystko byłoby racjonalne, byłby też nieludzki. Co nie znaczy, że pilnować tego mają akurat tabu. Zawsze muszą być jakieś reguły i zawsze będą emocje, które nas będą od czegoś powstrzymywać. Zawsze będą regulacje, być może równie nieracjonalne jak dzisiaj.